Konfliktlarni xal qilishning ijtimoiy usullari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	66.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Konfliktlarni xal qilishning ijtimoiy usullari

Купить

K ONFLIKTLARNI XAL QILISHNING IJTIMOIY USULLARI
REJA:
1 . Umumiy koidalar.
2. K on stitusiyaviy tartiblar.
3. Ishlarning sud tomonidan ko’rilishi.
4. Vositachilik.
5.Konsensus.

1. Umumiy koidalar.
Muammoning ko’yilishi. Konfliktlarning jamiyat xayotida doimiy va
umumiy xodisa sifatida tan olinishi xar kanday konfliktning u ro’y berishi mumkin
bo’lgan ko’lamda, shaklda va tanglik darajasida mukarrar tarzda namoyon
bo’lishini keltirib chikarmaydi. Ijtimoiy konfliktlarni tartibga solish muammosi
konfliktli vaziyat sabablariga ta’sir etish, konfliktning salbiy okibatlarini tugatish
yoki konflikt natijalaridan foydalanish maqsadida konfliktning borishini muayyan
yo’nalishga solish imkoniyatiga asoslanadi.
Konfliktni tartibga solish xakida masala nazariy va amaliy jixatdan uni
o’rganishga loyik mustakil muammodir. Bu muammoni o’rganuvchilar konfliktni
tartibga solishni unga bo’lgan eng okilona yondashuv deb xisoblaydilar. Xar doim
xam ochik to’knashuvdan kutulish mumkin emas, birok, doimo konfliktli
xodisalarning rivojlanishi uchun xaddan tashkari katta mablag’ sarflash va
talafotlar ko’rishdan xalos bo’lish mumkin.
Ba’zi amaliyotchi mutaxassislarning fikricha, kator «... atamalar konflikt
bilan ishlashga bo’lgan turli yondoshuvlarni ifoda etadilar, ularni jarayonda bo’n
deb xisoblash mumkin. Xar kaysi keyin bo’n avvalsini o’z ichiga oladi (masalan,
konfliktni tinchitish konfliktni oldini olish bo’yicha teshli choralarni nazarda
tutadi). «Konflikt transformasiyasi» atamasi keng ma’noda faoliyat soxasini
umumiy ko’lamda ko’rsatish uchun foydalaniladi.
Konfliktning oldini olish - majburiy konfliktning boshlanishini yo’kotish,
barxam toptirishni maqsad kilib ko’yadi.
Konfliktni tinchitish kelishish bitimiga erishish orkali majburiy xarakatlarni
to’xtatishni maqsad kilib ko’yadi.
Konfliktni tartibga solish zo’rlikni cheklash va tomonlar xulk-atvorida
ijobiy o’zgarishlar yordamida kelgusida unga yo’l ko’ymaslikni maqsad kilib
ko’yadi.
Konfliktni xal qilish konfliktlar sabablariga karatilgan bo’ladi va
konfliktlashuvchi tomonlar o’rtasida yan mustaxkam munosabatlarni kurishga
intilishdan iborat.

Konflikt transformasiyasi konfliktning yanada keng ijtimoiy va siyosiy
manbalariga karatilgan bo’ladi hamda kurashning negativ eneryasini ijobiy
ijtimoiy va siyosiy o’zgarishlarga aylantirishga karatilgan bo’ladi» 1 .
Konfliktlarni tartibga solish muammosi ma’lum darajada ijtimoiy
jarayonlarni boshkarish muammosining bir kismini tashkil etadi. Fan tomonidan
uni boshkarish xakida ishlab chikilgan asosiy goyalar konfliktli vaziyatlarni
boshkarishning anik usul va yo’llarini topishda katta axamiyatga ega. Konfliktli
menejment soxasida mutaxassislar umumiy xarakterda kator asosiy koidalar xar bir
muayyan xolatda konfliktni boshkarish muammosini xal qilishni ta’minlashga olib
keladi deb xisoblaydilar. Bu asosiy koidalar kuyidalar bo’lishi mumkin:
1.Konfliktli vaziyatning rivojlanishini boshkarish o’z moxiyatiga ko’ra
odamlarni boshkarishdir. Bu yerda insonning obyektiv va subyektiv, moddiy va
ma’naviy, goyaviy jixatlarini o’zida mujassamlashtirgan xulk-atvor omillari va
motivlari o’z axamiyati bilan namoyon bo’ladi.
2.Konfliktni boshkarish - tenglarni boshkarishdir. Konflikt ishtirokchilari
orasida, koidaga ko’ra, mutlak noxak taraf bo’lmaydi. Xech bo’lmaganda
konfliktga ishtirokchilarning biriga nisbatan avvaldan rejalashtirilgan fikr bilan
yakinlashish mumkin emas. Konfliktlarni demokratik tartibga solish nuktai
nazaridan kaysidir bir tomonni to’xtatib ko’yish, konfliktli vaziyat ayrim
subyektlarining xususiy pozisiyalarini to’la inkor etish katta xatodir.
3.Siyosiy-huquqiy nuktai nazardan konfliktlarni boshkarish bu, eng avvalo,
katta guruxlar, odamlar ommasini boshkarishdir. Bu o’z navbatida konfliktlarning
oldini olish yoki ularni tartibga solishda muayyan natijalarga erishish uchun zarur
usullar, yo’llar, vositalar majmuiga o’z ta’sirini ko’rsatmay ko’ymaydi. Bu yerda
omma manfaatini ifoda etuvchi tashkilotlar, ommaning o’zini anglash darajasi,
ro’y berayotgan xodisalar obyektiv rivojlanishining umumiy ko’lami katta
axamiyatga ega.
4.Konfliktlarni boshkarish manfaatlar nezida boshkarishdan iborat eng
muxim koidadir. Konflikt ishtirokchilari manfaatini to’¦ri tushunish konfliktli

vaziyatni muvaffakiyatli xal etish kaliti, mustaxkam asosga ega kelishuvning
muxim shartidir.
Ijtimoiy konfliktlarni oldini olish va tartibga solish ko’prok ular namoyon
bo’ladigan iktisodiy, ijtimoiy va siyosiy muxitning umumiy xolatiga boglik.
Shunga ko’ra konfliktlarni tartibga solish jarayonida kator uzviy jixatlar va bu
vazifani yaxshi xal etishga ta’sir etuvchi zarur ijtimoiy shart-sharoitlarni aniklash
lozim.
Konfliktlarni boshkarishda axborotning roli. Konfliktlarga karshilik
ko’rsatishga bo’lgan xar kanday urinish konfliktlar xali endi yuzaga kelayotgan
vaktda yoki ijtimoiy muxitga tarkalishi arafasida ularni manfaatdor taraflar
tomonidan zudlik bilan il¦ab olishdan boshlanadi. Shu bois aynan konfliktlarni
aniklashga aloxida e’tibor karatish kerak.
Ma’lumki, muayyan konfliktning xakikiy boshlanishi bilan bu xodisaga
karshi xarakat qilishdan manfaatdor bo’lgan shaxslar tomonidan bu xol
aniklanguniga kadar bir muncha vakt o’tadi. Bu vakt orali kiska bo’lgandana
konfliktni yensh uchun zarur makbul sharoit yuzaga keladi. Pishib yetilayotgan
konflikt xali yashirin xolatda bo’lgan vaktda, o’zaro munosabatlarning muayyan
ijtimoiy tizim doirasida shakllanadigan potensial konfliktli vaziyatni aniklashga
erishilsa, kutilayotgan natija yaxshi bo’lishi mumkin.
Konfliktlarni o’z vaktida aniklash imkoniyati kator sharoitlar bilan
izoxlanishi mumkin. Masalan, atrofda xodisalarni paykash, sezish xoxishi.
Ko’pincha konfliktni, konfliktli vaziyatning anik elementlarini ko’pchilik paykab
yetadi, birok, xech kim birinchilardan bo’lib bunga e’tibor karatishni istamaydi.
Ba’zi xollarda , odamlar yetilgan konfliktni mumkin kadar uzok vakt
aniklanmasdan turilishidan manfaatdor bo’ladilar. Paydo bo’layotgan konfliktni
sezmaslikni shunchaki xoxlamaslik yoki odamlarda teshli bilim va tajribaning
yo’kli bilan boglik bunday vaziyatlar juda ko’p uchraydi. Birok bundan tashkari
obyektiv xarakterda kiyinchiliklar xam mavjud.
Konfliktni yuzaga keltirgan muxitga yakin turganlar konfliktni obyektiv
qabul qilish imkoniyatiga ega bo’ladilar. Mexnat konfliktida aynan oddiy xodimlar

konfliktga olib keluvchi munosabatlarning murakkablashuvini chukur xis etadilar.
Shaxs muayyan ijtimoiy iyerarxiyada kanchalik kuyi mavkeni egallasa, ijtimoiy
tanglik yoki yashirin konfliktning anik sabablarini aniklashning shunchalik kulay
obyektiv imkoniyatiga ega bo’ladi. Shu bilan birga , ijtimoiy piramidaning tepasida
ijtimoiy borlikni qabul qilishning, demak, ijtimoiy xayot xususiy tomonlarining
ijtimoiy axamiyatini to’¦ri baxolash imkoniyatlari mavjud. Bu nuktai nazarga ko’ra,
muayyan ijtimoiy tuzilmada shaxsning mavkei kanchalik yukori bo’lsa, unga
konfliktni o’z vaktida aniklashda katta mas’uliyat yuklanadi, u konfliktli
vaziyatning xavflilini bevos i ta yoki bilvosita ko’rsatuvchi barcha xavfli
ogoxlantirishlarga sezrlik bilan karashi kerak. Raxbarlik funksiyalarini bajaruvchi
shaxslar xar kanday xavfli signallar ulargacha to’siksiz yetib kelishi uchun iloji
boricha tashvishlanishlari kerak. Birok, bunda kommunikasiya va axborot
tizimlarining barcha darajalarda teshli faoliyat ko’rsatishi, ijtimoiy organizmning
barcha xujayralarida axborotning o’tishi bilan boglik ishlarning obyektiv xolati
muxim rolni o’ynaydi. Axborot erkinli konfliktli vaziyatni egallab olish va
konfliktni makbul yo’nalishga solish uchun zarur bo’lgan xar kanday usul va
yo’llarni topishning xal kiluvchi shartidir.
Konflikt tahlili. Yuzaga kelayotgan konfliktni o’z vaktida aniklashdan
tashkari konfliktlilik xolati xakida olingan axborotni lozim darajada qabul qilish
xam axamiyatga ega. Vokelikni bunday qabul qilish ijtimoiy konfliktning siyosiy
axamiyatini yetarli baxolamaslikka yoki ortik baxolashga olib keluvchi
subyektivizm, soddalashtirish va buzilishlardan xoli bo’lishi kerak. Konfliktni
aslida kanday bo’lsa, shunday qabul qilish o’ta muxim. Muayyan konfliktni
subyektiv baxolash bilan uning obyektiv rivojlanishi xolati o’rtasida muvofiklikka
erishish vazifasi muxim va murakkab bo’lib, amaliyotda uni xal etish kiyin
kechadi.
Konfliktni yetarli baxolamaslik, uning tahlili yuzaki o’tkazi-lishiga va bu
tahlil asosida bildirilgan takliflarning kam axamiyatlini keltirib chikaradi. Bunday
tahlil nafakat konfliktlarni yenshga mos keladi, balki unga zarar yetkazishi xam
mumkin. Konfliktni yetarli baxolamaslikning obyektiv va subyektiv sabablari

bo’lishi mumkin. Obyektiv sabablar axborot va kommunikasiya tizimlarining
axvoliga, subyektiv sabablar - aloxida shaxs tomonidan yuzaga kelayotgan
vaziyatni teshli tarzda baxolay olmaslik kobiliyati yoki baxolashga xoxishning
yo’kli bilan boglik.
Mavjud konfliktni xaddan ziyod baxolash xam zararlidir, chunki bunda
aslida yetarli bo’lgandan ko’prok kuch-g’ayrat talab kilinadi. Muayyan konfliktni
ortikcha baxolash yoki extimoli tutilayotgan konfliktli vaziyatga nisbatan ortikcha
xavotirlanish aslida yo’k konfliktning aniklanishiga olib kelishi mumkin. Bu
ko’pincha soxta konfliktlar yoki bunday vaziyatlarning sun’iy tulishiga olib
keladiki, bunda odamlar turli bo’lmagr ziddiyatlar va nizolarda konfliktlarni
mavjud deb xisoblaydilar. Bu xolat xam keraksiz xarakatlar, o’zaro ishonchsizlik,
gumonsirash kabi salbiy okibatlarni keltirib chikaradi.
Yuzaga kelayotgan konfliktni okilona baxolash uchun nima talab etiladi?
Buning uchun muxim kulay shartlar kuyidalardir : birinchidan, yuz berayotgan
xodisalar xakida eng ko’p kamrab oluvchi va obyektiv axborotning bo’lishi;
ikkinchidan, bunday axborot shiddat bilan ijtimoiy iyerarxiyaning barcha
katlamlariga, uning xokimiyat tuzilmalariga, shuningdek, manfaatdor va mas’ul
shaxslarga yetib borishi kerak; uchinchidan, axborotni yetkazish jarayonida uning
subyektiv buzilishiga yo’l ko’ymaslik lozim, ya’ni birinchi ko’ldan axborot olish
yoki manfaatdor bo’lmagan shaxslardan axborot olish katta axamiyatga ega;
to’rtinchidan, yuzaga kelayotgan konfliktning obyektiv baxolanishiga unda
bevosita ishtirok etuvchilarning subyektiv intilishlari extimollini xisobga olish xam
yordam kiladi.
Agar konflikt xakikatda yuzaga kelsa, uni dikkat va e’tibor bilan tahlil etish
muammosi yuzaga keladi. Bu xolda konfliktli jarayonning asosiy jixatlariga -
konflikt predmeti, sabablari, ko’lami, ishtirokchilari, tasnifi, ziddiyatlar xarakteri,
keskinlik darajasiga e’tiborni karatish maqsadga muvofikdir. Konfliktda
kishilarning ishtiroki bevosita qabul qilishni ta’minlovchi ochik, ba’zida esa,
yashirin ko’rinishda bo’lishi mumkin. Bu ayniksa, konfliktning xakikiy
ishtirokchilari , ularning subyektlariga taallukli bo’ladiki, ular xar doim xam

o’zlarining konfliktda ishtirokini oshkora bo’lishidan manfaatdor
bo’lavermaydilar.
Konfliktni bartaraf qilish uchun uning sababi bo’lgan sharoitni, ya’ni
konfliktni yuzaga keltirgan u yoki bu moddiy yoki ma’naviy kadriyatlar yoki
xolatlarni aniklash katta axamiyatga ega. Konflikt predmeti iktisodiy, siyosiy,
tashkiliy, diniy va boshka omillar va xolatlar bo’lishi mumkin. Predmet xakida
muayyan bilimga ega bo’lish konfliktni barxam toptirishga yo’naltirilgan xarakatni
muvofiklashtirishning muxim shartidir. Bunday bilimga ega bo’lish orkali
konfliktni adolatli xal etish bo’yicha kadam ko’yish, uning ishtirokchilariga
konflikt bilan boglik zararlarni koplashni tavsiya etish, nixoyat, konfliktli vaziyatni
yuzaga keltirgan predmetni ekvivalentiga almashtirish xakida xulosaga kelish
mumkin. Konfliktning predmeti xususiyatlarin aniklash natija bermasli xam
mumkin. Bu xolda tahlil kilinayotgan konflikt moxiyatiga ko’ra predmetsiz deb tan
olinadi. Bunday xulosa chikarish konfliktga karshi turganlar uchun xam muximdir.
Ro’y berayotgan konfliktning xakikiy ko’lamini aniklash muxim
axamiyatga ega. Konflikt mikro-, makro- va megakonflikt bo’lishi mumkin.
Konflikt ko’lami uning xakikiy chegaralarini o’rnatish, uning jamiyatda tarkalish
doirasi, uning boshka ijtimoiy xodisalar bilan alokasini bellash jixatidan
axamiyatga ega bo’ladi. Konflikt o’lchamlari uni bartaraf etish bo’yicha
ko’llaniladigan xarakatlarning mutanosiblini aniklash, bu xarakatlarni amalga
oshirish doirasini ko’rsatish nuktai nazaridan muxim. Konfliktlar sabablarini
aniklash, uni yuzaga keltiruvchi ziddiyatlar tahlili, uning rivojlanish tangli va
keskinlini xisobga olish xam kam axamiyatli emas.
Jamiyatning o’zida konfliktlarni tartibga solish va tugatishning turli
imkoniyatlari mavjud. O’z fukarolariga moddiy ta’minotning eng yukori darajasini
ta’minlagan jamiyatda moddiy ne’matlarni taksimlash bilan boglik konfliktlar
iktisodi zaif mamlakatlarga karaganda juda oson bartaraf kilinadi. Totalitar rejim
sharoitiga nisbatan demokratik muxitda konfliktlarni tartibga solish yenl amalga
oshiriladi. Totalitar siyosiy rejimda ko’pincha ijtimoiy to’lkinlar, muammolar
mavjud emasdek, xattoki jamiyat xayoti ko’pincha barkaror deb qabul kilinadi.

Birok, bu kattik markazlashgan siyosiy boshkaruvning konfliktli vaziyatlarni
samarali xal qilishini anglatmaydi. U ko’prok yuzaga kelayotgan konfliktlarni
bo’¦adi, ijtimoiy muammolarni o’z kobida kolib ketishiga olib keladi. Ijtimoiy
tanglik ortib boradi va xamma narsa ertami-kechmi totalitar xokimiyat tizimini
xalokatga olib keluvchi portlash bilan tugaydi.
Ko’p xolatlar odamlar ruxiyatining xususiyatlari, milliy an’analarning
o’ziga xosli, umumiy madaniyatga boglik. Bu jixatlar konfliktlarni amalga oshirish
jarayoniga sezilarli ta’sir etadi, bu o’z navbatida uni bartaraf etish imkoniyati
shartlarini bellaydi. Bir xolatlarda konflikt konli nizolarga, boshka xollarda aynan
shu konflikt tinch yo’l bilan, parlament munozaralari shaklida rivojlanadi.
Tabiiyki, u yoki bu siyosiy rejimning tartibga solish faoliyati xozir vaktda
jamiyat keng ma’kullagan kadriyat va kayfiyatlarni ifodalaydi.
Konfliktning keskinlini yumshatish yoki uni bartaraf etish uchun kulay
sharoitlar mavjud bo’lsa, konflikt rivojlanishini tartibga solish muayyan usullari va
yo’llari xakida fikrlash mumkin bo’ladi.
2. K on stitusiyaviy tartiblar.
Umumiy koidalar. Ijtimoiy konfliktlarni xal etish kuyida shakllarda:
parlament va boshka konstitusiyaviy tartiblar yo’li bilan , jinoiy, fukarolik va
boshka ishlarni sudda va arbitrajda ko’rib chikish vositasida, huquqni ko’llovchi
vakolatli davlat organlari : ma’muriy komissiyalar, solik inspeksiyasi, milisiya,
DAN va boshka muassasalarda karorlar chikarish orkali amalga oshiriladi. Bu
muassasalar va ular amalga oshiradigan ish ko’rish tartiblari o’rtasida fark
bo’lishiga karamay, konfliktlarni ijtimoiy yo’l bilan xal qilishning 4 ta umumiy
xususiyati bor :
1)konflikt davlat tomonidan vakolat berilgan organ tomonidan ko’rib
chikiladi va xal etiladi;
2)konfliktni xal etuvchi organ huquq normasini ijro etadi va uning asosida
xarakat kiladi;
3)konfliktlashuvchi tomonlar nizoni ko’rib chiqilish davrida qonunchilik
bilan nazarda tutilgan huquq va burchlarga ega bo’ladilar ;

4)konflikt bo’yicha qabul kilingan karor tomonlar hamda boshka
tashkilotlar va fukarolar uchun majburiy xisoblanadi.
Konfliktni xal qilishning ijtimoiy vositalarini uch asosiy guruxga bo’lish
mumkin:
a) siyosiy soxada yuzaga keluvchi konfliktlarga nisbatan ko’llaniladigan
konstitusiyaviy tartiblar;
b) sud va arbitraj tomonidan ishlarni ko’rib chiqilishi ;
v) huquqni ko’llovchi organlar ko’llaydigan ma’muriy tartiblar.
Konfliktlar va xokimiyatlar bo’linishi. Qonun chikaruvchi, ijro etuvchi va
sud xokimiyati o’z kompetensiyasiga, organlarining mustakil tizimiga ega va
ular teshli qonunchilik asosida faoliyat ko’rsatadi lar.
Birok , amal da xokimiyat uch tarmoning funksiyalari ba’zida aralashib
ketadi yoki o’zaro ziddiyatga kirishadi; kompetensiya xakida nizo va jiddiy
konfliktlar yuzaga kelishi mumkin, ko’pincha ijro xokimiyatining sud
xokimiyatiga, ba’zida uning qonun chikarish soxasiga aralashuv xollari uchrab
turadi.
Xokimiyatlar bo’linishi soxasida konfliktlar kanday ko’rib chikiladi va xal
etiladi? Bu jarayonning kuyida besh ta xususiyati bor:
1.Xokimiyat tarmoklari o’rtasida konfliktlar doimo qonuniy, konstitusiyaviy
vositalar yordamida xal etilishi kerak. Aynan Konstitusiya xokimiyat tarmoklari
xar birining kompetensiyasini yetarli va to’la darajada ifodalay di va shu bilan birga
ular funksiyalarining taksimlanishi uchun asos xisoblanadi. Konstitusiyaning
buzilishi xokimiyatlar o’rtasida konfliktni yuzaga keltiradi .
2.Garchi xokimiyat tarmoklari o’rtasida konflikt konstitusiya ga zid bo’lgan
yo’l bilan xal kilinsa xam, uning tugashi ijtimoiy shaklda kechadi. Yan
Konstitusiya qabul kilinadi, yan parlament saylovlari tayinlanadi, Prezident yoki
xukumat almashinadi - bularning xammasi ijtimoiy kuchga ega rasmiy xujjatlarda
mustaxkamlanadi .
3.Xokimiyatning uch tarmo ustidan xalqning o’zidan boshka oliy xakam
yo’k. Shu sababli xokimiyatlar bo’linishi soxasida konflikt shu xokimiyatlarning

o’zlari tomonidan ko’rib chiqilishi va xal etilishi yoki xalq tomonidan referendum
yo’li bilan yoki inkilobiy vaziyatlar uchun xarakterli bo’lgan bevosita irodani
ifodalash vositasi bilan xal kilinishi mumkin.
4.Xokimiyatlar o’rtasida uzok davom etuvchi konflikt jamiyatda siyosiy va
ijtimoiy inkirozni keltirib chikaradi hamda ijtimoiy xayotning turli tomonlariga
salbiy ta’sir ko’rsatadi. Shu sababli bunday konfliktni xal etish mavjud vaziyat g a
turli siyosiy kuchlarning jalb etilishini takozo etadi .
5.Xokimiyat tarmoklari o’rtasida konfliktlarni o’z vaktida oldini olish xam
muxim axamiyatga ega . Xokimiyatlarning konfliktsiz faoliyati , shubxasiz , ular
o’rtasida nizolar va kelishmovchiliklarning mavjud bo’lishidan afzalrok. Birok ,
buning uchun asosiy shart - xokimiyat organlarining xar biri tomonidan
Konstitusiya va qonunlarda ko’zda tutilgan o’z kompetensiyasiga kat’iy rioya
etishdir. Xokimiyatlar o’rtasida vujudga kelayotgan konfliktli vaziyatga o’z
vaktida e’tiborni karatish va ularning rivojini bartaraf etish lozim.
D avlat darajasida Prezident Konstitusiyaga rioya etilishining kafili sifatida
namoyon bo’lsa, kuyi darajalarda bunday tiyib turi sh rol maxalliy xokimiyat
organlari, vakillik organlari, sud organlari va boshka muassasalar faoliyati orkali
ta’minlanadi.
Xokimiyatlar o’rtasida konfliktlarni oldini olish va xal etish texnikasi o’z
ichiga teshli organlar va boshkarmalar raxbarlari va vakillari (Prezident va
parlament, vazirlar va deputatlar ) o’rtasida muntazam muzokaralar olib borish,
xujjatlar almashish, kelishtiruvchi komissiyalar ishini tashkil etish va boshkalar ni
oladi.
Parlament faoliyatida konfliktlar. Parlament - turli ijti - moiy manfaatlarni
xisobga olish va tahlil etish hamda xamma uchun majburiy bo’lgan karorlarni
qonunlar shaklida qabul qilish asosida xalqning umumiy erkini amalga oshiru vchi
va shakllantiruvchi oliy xokimiyat vakillik organidir. Tabiiyki, bunda siyosiy
partiyalar, fraksiyalar, guruxlar, aloxida deputatlar o’rtasida kelishmovchiliklar va
konfliktlar vujudga keladi. Bunday konfliktlarni parlamentning o’zida xal etilishi
muayyan tartiblarni ishlab chiqilishini va ul a rdan foydalanishni talab etadi.

Parlamentda konfliktlarni xal etish kuyida uch asosiy usul bilan amalga
oshirilishi mumkin.
1-usul -deputatlarning bir yoki bir necha guruxlari erkining boshka
ishtirokchilarga «o’tkazilishi». Bu asosan ko’pchilik ma’kullagan karorni qabul
qilish uchun berilgan ovozlar natijasida yuz beradi.
2-usul - bu kompromiss bo’lib, unga erishish uchun turli tartiblardan
foydalaniladi.
3-usul - konsensus bo’lib, u ko’pincha kompromissning bir turi xisoblanadi.
Konstitusiya, Reglament va boshka me’yoriy xujjatlarda mustaxkamlangan
parlamentni shakllantirish va uning faoliyatiga oid koidalar nizoli masalalarni
muxokama etish va konfliktlarni demokratik, ma’rifiy yo’l bilan xal qilish uchun
katta imkoniyatlar yaratadi. Kuyida parlamentning bu borada faoliyatining asosiy
shakl - larini, ularda ro’y beradigan konfliktlar, shuningdek, parlament konfliktlarini
xal etish usullari ustida to’xtalamiz :
a) qonun chikarish faoliyatida konfliktlar. Odatda kuyi palata tomonidan
qabul kilingan qonun loyixasi yukori palata tomonidan rad etilgandan so’ng
konfliktli vaziyat kuyidacha xal etil adi : palatalar kelishmovchiliklarni xal etish
uchun kelishtirish komissiyasini tuzishlari mumkin va komissiya muvaffakiyatli
ishlagan takdirda qonun loyixasi kuyi palata tomonidan takroran ko’rib chikiladi.
Bunday shakl samarali bo’lib, dunyoning ko’p mamlakatlarida ko’llaniladi.
Masalan, 1949-1990 yillar davomida GFR parlamentida 520 ta qonun loyixasini
ko’rib chikishda kelishtiruv komissiyalar i tuzilgan va fakat 53 xolatda kelishuvga
erishilmagan 1 .
Agar komissiya tuzilmasa yoki kelishilgan karorga erishilmasa, kuyi palata
qonun loyixasini kayta ovozga ko’yishi, agar kuyi palata deputatlarining umumiy
sonidan 2/3 kismi unga ovoz bersa, qonun qabul kilingan bo’ladi. Shu tarika
konflikt « kuch ishlatish » usuli bilan bartaraf etilishi mumkin.
b) parlament debatlari. P alata lar da qonun loyixalari bo’yicha muzokaralar
vaktida ba’zida deputatlar o’rtasida konfliktlar vujudga kelishi mumkin. Bunday
xol fakat palatalarning plenar majlislarida emas, shuningdek, ko’mitalar,

komissiyalar, deputatlar fraksiyasi va guruxlari majlislarida xam yuz berishi
mumkin. Barcha xollarda konfliktlarni ko’rib chikish va xal qilish uchun asos
bo’lib reglamentlar va palatalarning boshka me’yoriy xujjatlari bo’lishi mumkin,
ular turli masalalarni ko’rib chikish, munozaralarni o’tkazish va tinglash tartibini
bellaydi. Ba’zi normalar konflikt vaktida taraflar xulk-atvoriga to’¦ridan-to’¦ri
alokador bo’lgan deputatlik etikasi koidalarini ko’zda tutadi (masalan, xakoratli
so’zlarni ishlatish, soxta axborotlardan foydalanish va noqonuniy xarakatlarni man
etish). Huquqbuzarlarga nisbatan muayyan sanksiyalar xam bellanishi mumkin:
kun davomida so’zga chikish huquqidan maxrum etish, ogoxlantirish, majlis
zalidan chikarib yuborish.
v) ovozga ko’yishda konfliktlar. Bu borada konflikt lar ko’pincha deputatlar
xissiyotining kuchayishi , shuningdek, ovozga ko’yishda xatolar va noanikliklar
okibatida vujudga keladi. Aslida majlisda katnashmayotgan deputatlar uchun
noqonuniy ovoz berish, ovozga ko’yilgan loyixa matniga o’zboshimchalik bilan
o’zgartirish kiritish, deputatlarni o’zgartirishlarning tavsiya etilgan matni bilan
tanishtirmaslik xollari uchraydi.
Xozirda qonun loyixasini uch marta o’k i sh yo’li bilan qabul qilish, ya’ni
loyixani uch marta muxokama etish va xar bir o’ki sh da teshli tuzatishlarni kiritish
katta axamiyatga ega. Bunday tartib qonun loyixasini muxokama qilish bilan
boglik yuzaga keluvchi konfliktli vaziyatlarni tugatilishiga imkon beradi.
Konstitusiyaviy odil sudlov. Konstitusiyaviy sud sud xokimiyati organi
sifatida o’ziga taallukli konfliktlarni xal etishda o’ziga xos sud vositalaridan
foydalan adi. Konstitusiyaviy sud xal etadigan konfliktlar muayyan xususiyatlarga
ega va boshka sudlar ko’radigan konfliktlardan fark kiladi, bunda koida bo’yicha
Konstitusiyaning buzilishi bilan boglik siyosiy institutlar konflikti nazarda tutiladi.
Konstitusiyaviy sudning ish yuritishi parlament tartiblari bilan birgalikda
xokimiyat tarmoklari o’rtasida kelishmovchiliklarni xal etish hamda qonun
chikarish faoliyati bilan ijro etish faoliyatini amalga oshirish jarayonida yuzaga
keladigan konfliktlarni bartaraf etish shakllaridan biridir. Boshkacha kilib
aytganda, Konstitusiyaviy sud boshka davlat organlari tomonidan Konstitusiyaga

rioya etilishini o’ziga xos shaklda nazorat kiladi. Muayyan ma’noda uni
demokratik huquqiy davlat tamoyillarini mustaxkamlovchi va xokimiyatning uch
tarmo o’rtasida muvozanatni saklovchi «karama-karshi turish va tiyib turish»
mexanizmlari katoriga kiritish mumkin.
Umuman Konstitusiyaviy sud kuyida :
- qonun chikaruvchi va ijro organlari o’rtasida ;
- federal davlat organlari va uning subyektlari o’rtasida (federativ davlatda)
;
- davlat organlari va fukarolar o’rtasida konfliktlarni xal qilishi mumkin.
Konstitusiyaviy sudning mavjudli siyosiy konfliktlarni vujudga kelishida
muxim ogoxlantiruvchi, tiyib turuvchi rolni o’ynaydi. Agar konflikt yuz bergan
bo’lsa, Konstitusiyaviy sud uni Konstitusiyaviy sud xakida qonun chilik ning anik
ijtimoiy normalariga tayangan xolda xal etadi.
O’zbekiston Respublikasi Konstitusiyaviy sudi qonunlarning va
O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi qabul kilgan boshka xujjatlarning,
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti farmonlarining, xukumat karorlarining, davlat
xokimiyati maxalliy organlari karorlarining, O’zbekiston Respublikasi davlatlararo
shartnomalarining va boshka majburiyatlarining O’zbekiston Respublikasi
Konstitu-siyasiga moslini aniklaydi, Korakalposton Respublikasining
Konstitusiyasi O’zbekiston Respublikasining Konstitusiyasiga, Korakalposton
Respublikasining qonunlari O’zbekiston Respublikasining qonunlariga muvofikli
to’¦risida xulosa beradi , O’zbekiston Re spublikasi Konstitusiyasi va qonunlarining
normalariga sharx beradi, O’zbekiston Respublikasining Konstitusiyasi va
qonunlari bilan berilgan vakolat doirasida boshka ishlarni xam ko’rib chikadi
(O’zbekiston Respublikasi Konstitusiyasining 109-moddasi). O’zbekiston
Respublikasi Konstitusiyaviy sudi qonun chikaruvchi va ijro etuvchi
xokimiyatlarning xujjatlari Konstitusiyaga kanchalik mosliga doir ishlarni ko’radi
(O’zbekiston Respublikasi Konstitusiyasining 108-moddasi 1-kismi).

Konstitusiyaviy sudning faoliyat yuritish tartibi uning Reglamenti bilan
bellanadi. Shunisi muximki, Konstitusiyaviy sud tomonidan qabul kilingan
karorlar kaytadan ko’rib chikilmaydi va barcha uchun majburiy xisoblanadi.
Huquqiy aktlarni muvofiklashtirish. Normativ-huquqiy aktlar - qonunlar,
Prezident farmonlari, xukumat karorlari va b oshka lar xar doim xam bir-biriga mos
kelavermaydi va barcha masalalarni bir xil xal kili n maydi. Bu turli sabablar
bo’yicha yuz berishi mumkin : qonun xujjatlari loyixalari mualliflari
karashlarining turlichali, loyixalarni tuzishda xatolar, mazkur huquq normasi bilan
tartibga solinadigan vaziyatning o’zgarishi va x. Xujjatlarning nomuvofikli, o’z
navbatida huquqni ko’llash jarayonida konfliktlarni yuzaga keltiradi, bunda xar
kaysi taraf rasman huquqiy xarakat kilgan bo’ladi. Bunday turda konfliktlarni xal
etish bu xujjatlarning o’zlarini muvofiklashtirishni, ularni yagona mazmun kasb
ettirishini zaruriy shart kilib ko’yadi.
Huquqiy aktlarni muvofiklashtirish turli shakllarda amalga oshirilishi
mumkin, bulardan asosiysi bo’lib bir-biriga zid bo’lgan ikkala xujjatni bekor
qilish, xujjatni xakikiy emas deb topish, unga tuzatish yoki ko’shimcha kiritish,
yan xujjatni qabul qilishdir. B unday xarakatlar fakat shunday aktlarni qabul kilgan
teshli qonun chikaruvchi, ijro yoki sud organlari yoki ulardan yukori turgan
instansiyalar tomonidan amalga oshirilishi mumkin.Shu sababli huquqiy
normalarda ziddiyatlar asosida konfliktlarni xal etishdan oldin bu normalar uchun
mas’ul bo’lgan shaxslar va organ lar nuktai nazarlarini muvofiklashtirish masalasini
xal etish kerak.
O’zbekiston Respublikasi Konstitusiyasining 93-moddasiga ko’ra
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti respublika boshkaruv organlarining,
shuningdek xokimlarning qabul kilgan xujjatlarinni to’xtatadi va bekor kiladi.
Bunday ijtimoiy mexanizmlar yuzaga kelgan konfliktlarni qonuniy yo’l
bilan xal kilinishiga imkon beradi.
3. Ishlarning sud tomonidan ko’rilishi.
Umumiy koidalar. Sud ish yuritishi insoniyatning ko’p asrlik amaliyoti da
ishlab chik ilg an konfliktlar va nizolarni xal etishning aloxida shaklidir. Bu shakl

yukorida ko’rib chikilgan konstitusiyaviy tartibga nisbatan kator afzalliklarga ega.
Bular kuyidalardir:
a) konfliktlarning boshka xokimiyatlarga tobe bo’lmagan organ tomonidan
ko’rilishi, bu organ o’zining tayinlanishi va mavkeiga ko’ra ishning yakuniy
natijasidan manfaatdor bo’lmasli kerak ;
b) ishning xakikiy xolatlarini aniklash , tekshirish va karor qabul qilishning
anik ishlab chikilgan tartibi;
v) sud faoliyatining normativ nezga egali va sud ishni qonun va o’zining
ichki ishonchi asosida ko’rib xal qilishi;
g) konflikt tomonlari, shuningdek, boshka ijtimoiy va jismoniy shaxslar
uchun qabul kilingan sud xujjatlari ijrosining majburiyli.
O’zbekiston Respublikasida sud ish yuritishining to’rt ta shakli mavjud
(Konstitusiyaviy sud ish yuritishidan tashkari) : fukarolik, jinoiy, ma’muriy,
xo’jalik sud ish yuritishi. Ular sud muxokamasining predmeti, ishni ko’rish tartibi
va qabul kilinadigan xujjatlarning xarakteri bilan farklanadi.
Fukarolik sud ish yuritishi - mulkiy nizolar, mexnat konfliktlari, yer
munosabatlari, oilaviy va meros ishlarini ko’rish bo’yicha amalga oshiriladi.
Fukarolik prosessi konfliktlarni tinch yo’l bilan xal etish uchun yetarli
darajada kulay imkoniyatlarni yaratadi. Taraflar teng prosessual huquqlardan
foydalanadilar: ular ish bo’yicha dalillarni to’playdilar va takdim etadilar,
iltimoslar kiritadilar va sud tarkibini rad etish to’¦risida arz kiladilar, boshka
tarafning vajlariga e’tiroz bildiradilar, sud xujjatlari ustidan shikoyat kiladilar. Sud
taraflar tomonidan takdim etilgan va sud tomonidan ko’rib chikilgan barcha ish
materiallari asosida qonuniy va asoslantirilgan karor chikaradi va shu tarika
konflikt qonunga muvofik xal etiladi. Fukarolik prosessual kodeksining muxim
normasi bo’lib, ishni axdlashuv bitimi bilan tugallash imkoni xisoblanadi, bu bitim
fakat taraflarning xususiy bitimi emas, balki shuningdek sud xokimiyati xujjati
xisoblanadi : u sud tomonidan tekshiriladi va tasdiklanadi, u qonunga muvofik
kelishi va boshkalarning huquqlari va qonuniy manfaatlarini buzmasli kerak.

Birinchi instansiya sudida ishni ko’rish dastavval taraflarda nizoni axdlashuv
bitimini tuzish bilan tugatish istaklari bor-yo’klini aniklashdan boshlanadi.
Xo’jalik prosessi jarayoni. Fukarolik sud ish yuritishi koidaga ko’ra
jismoniy shaxslar (fukarolar) nizolarini ko’rish bilan boglik. Xo’jalik jarayonida
asosan ijtimoiy shaxslar (tashkilotlar, korxonalar, firmalar, xissadorlik jamiyatlari,
shirkatlar va b.) taraf sifatida ishtirok etadilar. Xo’jalik sudlari asosan tadbirkorlik
faoliyatini amalga oshirish jarayonida yuzaga keladigan konfliktlarni xal etadi .
Konfliktlashuvchi tomonlar xo’jalik sudlariga murojaat qilishlarining boisi
shundaki, ular nizoli vaziyatni o’z kuchlari va imkoniyatlari bilan xal eta
olmaydilar. Nizoli vaziyat ikki turda bo’lishi mumkin: a) tadbirkorlar o’rtasida
iktisodiy nizolar ; b) tadbirkorlar bilan davlat xokimiyati va boshkaruvi organlari
o’rtasida nizolar.
Iktisodiy konfliktlarning xo’jalik sudi tartibida ko’rilishi yagona imkoniyat
emas; tomonlar o’zlari orasida to’¦ridan-to’¦ri muzokara olib borishlari,
kompromiss bitimlar tuzishlari , maslaxatchilarga, vositachilarga, xakamlik
sudlariga murojaat qilishlari mumkin va x. Shunday kilib, tadbirkor konfliktni xal
etishning davlat va nodavlat tartibini tanlashi mumkin. Keyin yillarda bu maqsadga
erishishning noqonuniy metodlaridan foydalanish xollari( kriminal elementlar
ishtiroki bilan masalani «xal etish») uchraydi. Birok, iktisodiy konfliktni xal etish
nodavlat shaklining kulay jixatlari mavjud bo’lishiga karamay ( soddali,
norasmiyli, tezli, anonimli), xo’jalik sudi jarayoni nizoni qonuniy xal qilishning
eng ishonchli usuli xisoblanadi. Fakat u xo’jalik sudi qabul kilgan karorlar
ijrosining davlatning kuchi bilan ko’llab-kuvvatlanishini ta’minlaydi.
Xo’jalik sudi tomonidan ishni ko’rish tartibi fukarolik jarayoniga yakin
turadi. Shu bilan birga ular o’rtasida kuyida farklar bo’lishi mumkin : a) xo’jalik
sudi ish yuritishida konfliktni sudgacha xal qilish tartibi ko’llaniladi ; b)
nizolashuvchi tomonlar o’z xoxishlariga ko’ra nizoni (davlat organlari bilan
bo’ladigan nizolardan tashkari) xo’jalik sudi ish yuritishidan olib, xakamlik
sudlariga berishlari mumkin ; v) xo’jalik sudi ish ko’rishda tomonlarga kompromiss
karorga kelishlarida yordam ko’rsatishi kerak.

Jinoiy sud ish yuritishi. Jinoiy ishlar bo’yicha sud ish yuritishni bir yoki bir
necha shaxslar tomonidan sodir etilgan jinoyatni anglatuvchi kriminal konflikt
bellab beradi. Bir xil xollarda bu konflikt jinoyatchi va jabrlanuvchi shaxs o’rtasida
(masalan, o’rlikda), boshka xollarda jinoyatchi va davlat o’rtasida (pora olish yoki
pora berishda) yuzaga keladi. Birok, barcha xollarda - konflikt qonun bilan, demak,
huquq ni ko’riklovchi organlar bilan bo’ladi. Sudda bu konflikt koida bo’yicha
prosess ishtirokchilarining konfliktiga aylanadi: bir tomondan ayblanuvchi va
uning ximoyachisi, boshka tomondan, jabrlanuvchi va ayblovchi ( prokuror). Ba’zi
xollarda pr o sessual konflikt ochik shaklga ega bo’lmaydi – bu aybini bo’yniga
olib, chin dildan tavba qilishdir. Shunga karamay bu xolda xam kriminal konflikt -
jinoyat mavjud deb xisoblash lozim.
Jinoyat-prosesssual kodeks sud va dastlabki tergov organlarini «Jinoyat
sodir etgan xar bir shaxs adolatli jazolanishi va xech bir aybsiz shaxs jinoiy
javobgarlikka tortilishi va sudlanishi mumkin emas» lini nazarda tutuvchi normaga
kat’iy rioya etishlarini nazarda tutadi.
Mulkiy va boshka nizoni xal kilinishini ta’minlovchi fukarolik sud ish
yuritishidan fark kilib, kriminal konflikt odatda jinoyat prosessi boshlangunga
kadar tugallangan bo’ladi ( jabrlanuvchi o’ldirilgan, buyum o’rlangan va x.).
Jinoiy ishlar bo’yicha sudning vazifasi sud muxokamasining asosi bo’lgan
o’sha kriminal konflikt xakikatda sodir bo’lganlini hamda sudlanuvchining unda
aybdorlini aniklashdan iborat. Agar shunday bo’lsa, boshka sharoitlarni e’tiborga
olib aybdorni jazolash xakida masalani xal qilish kerak. Shunday kilib, jinoiy ish
yuritishda konflikt asosan davlat majburlovi choralarini ko’llash, ya’ni teshli xukm
chikarish yo’li bilan yakunlanadi. Ishning tinch yo’l bilan tugashi istisno tarikasida
xususiy ayblov ishlarida sud muxokamasigacha va sud muxokamasi vaktida
ayblanuvchi va jabrlanuvchining yarashuviga yo’l ko’yiladi. Boshka xollarda sodir
etilgan jinoyat jabrlanuvchining xususiy ishi xisoblanmaydi va jinoyatchining
qonun bilan bo’lgan konflikti majburiy yakunlanadi.
Shunday kilib, jinoiy prosess vaktida jinoyatchi tomonidan xakikatni
aniklashga nisbatan ko’rsatayotgan karshiliga xalakit berish, boshka tomondan esa,

huquqni muxofaza kiluvchi organlarning gumondor(ayblanuvchi, sudlanuvchi)ga
noqonuniy tazyik ko’rsatishni istisno etishga karatilgan davlat majburlovi amalga
oshiriladi.
Ma’muriy tartibda ish yuritish. Yukorida aytilganidek, ko’pna ijtimoiy
konfliktlar kolleal (masalan, ma’muriy inspeksiyalar), yakka tartibda ish yurituvchi
(masalan, DAN inspektori) davlat organlari tomonidan xal kilinadi. Konfliktlarni
ko’rib chikish va xal qilishning bu xil tartibi juda to’¦ri emas. Chunki bu xollarda
ijro xokimiyatiga karashli davlat organi fukaroning aynan shu xokimiyat bilan
bo’lgan konfliktini ko’rib chikadi. Masalan, DAN inspektorining o’zi yo’l xarakati
xoidasasini kayd etadi, aybdorni jazolash xakida o’zi karor chikaradi va unga o’zi
jarima soladi. Birok, kadim rimliklar «xech kim o’z ishiga xakam bo’la olmaydi»
deb bekorga aytmaganlar. Vaxolanki, keltirilgan misolda ijro xokimiyati o’z
zimmasiga sud funksiyasini olganlini ko’rish mumkin.
Bu xolatni etiborga olib so’ng yillarda nizolarni ko’rishning nafakat
fukaroviy-huquqiy, shuningdek, ma’muriy sud tartibi xam keng ko’llaniladigan
bo’ldi. Xozir qonunchilikka binoan davlat xokimiyati xar kanday organi, maxalliy
o’z-o’zini boshkarish organlari, jamoat tashkilotlari va mansabdor shaxslarning
karorlari va xarakatlari ustidan sudga shikoyat qilish ayniksa o’ta muximdir.
Fukaroning bunday organlar yoki shaxslar bilan bo’lgan konflikti sud xokimiyati
tomonidan xal etiladi, bu esa karorning qonuniyli va asoslantirilganlini
kafolatlaydi.

4. Vositachilik.
Konfliktli mediatoring subyektlari. Konfliktlarni tartibga solishning
mustakil yo’nalishi bu uchinchi tomonning vositachili xisoblanadi. Farb
nazariyasida bu yo’nalish konfliktli mediatoring degan nom olgan. Uning doirasida
vositachilik institutini ko’llashdan tortib to vositachini o’zining shaxsiga
ko’yiladigan talablar bilan boglik turli nazariy va amaliy masalalar gacha ko’riladi.
Ke ng siyosiy ma’no kasb etuvchi yirik ko’lamda ijtimoiy konfliktlarda
xakam rolini davlat yoki uning x okimiya t organ i bajari shi mumkin. Konfliktda

ishtirok etuvchi tomonlar koida bo’yicha bunday organ larni kator sabablarga ko’ra
tasnif laydilar, ya’ni: birinchi dan, xukumat muassasalari tasarrufida odamlar
xayotida katta axamiyatga ega moddiy ne’matlar bo’ladi va bu ne’matlardan
maqsadli foydalanish konfliktni borishiga, uni jiddiy cheklashgacha yoki to’la
to’xtashigacha olib kelishi mumkin ; ikkinchi dan, davlat tashkilotlari kuch
ishlatishning qonuniy imkoniyatlariga: iktisodiy sanksiyalar, siyosiy ta’kib,
ma’muriy ta’sir yoki xatto , kuch ko’llash imkoniyatiga ega ; uchinchi dan, xukumat
ijtimoiy axborotning salmokli ulushini o’z ko’lida jamlaydi. Obyektiv jixatdan u
ijtimoiy konfliktning sababi bo’lgan ishlarning xakikiy xolati xakida eng ko’p
xabardor bo’ladi va bu axborotni samarali ishlatishi mumkin, konflikt taraflarini
ularni kiziktiruvchi muammolarni tinch yo’l bilan xal etishga undaydi, ayni vaktda
ommaviy axborot vositalari xam asosan davlat tasarrufida xisoblanadi;
to’rtinchi dan, xukumatning xakamlik imkoniyatlari qonuniy xokimiyat nufuziga,
fukarolarning qonunga itoat etish va bo’ysunish an’nalariga tayanadi ;
beshinchi dan, xukumat xamma joyda zarur institut deb tan olinadi, unga
bo’ysunish odatda xodisa deb karaladi va noo’rin xissiyotlarga o’rin koldirmaydi.
Konfliktda vositachilik funksiyalarini fakat xukumat muassasalari emas,
shuningdek, xar kanday tashkilotlar, muassasalar yoki aloxida shaxslar bajarishlari
mumkin. Tajriba shuni ko’rsatadiki, to’¦ri tanlangan vositachi konfliktni kiska
muddatda tartibga solishi mumkin, vaxolanki uning aralashuvisiz taraflarni bitimga
keltirish umuman amalga oshmasli mumkin .
Shuni ta’kidla sh kerakki, Farbda murakkab ijtimoiy konfliktlarda vositachi
rolini juda ko’p xollarda ayrim shaxslar, masalan, Nobel mukofoti sovrindorlari
muvaffakiyatli bajaradilar. Bu amaliyot vositachi shaxsiga ko’yiladigan yukori
talablarni namoyon kiladi. U xalqaro obro’ga, sof axlokka, siyosiy betaraflikka,
kasbiy vakolatga, yukori tafakkurga ega bo’lishi kerak. Bizga ma’lumki, barcha
Nobel mukofoti sovrindorlari bu talablarga javob beravermaydi, birok , umuman
olganda dunyoda ularning obro’si juda yukori, shu sababli konfliktni to’xtatish
ilinjida ularning vositachilik xizmatlaridan foydalaniladi.

Vositachi jarayonning norasmiy ishtirokchisi sifatida maydonga chikadi,
uning tavsiyalari va karorlari konflikt ishtirokchilari uchun majburiy emas, birok ,
bu xolatda xam uning vositachilik xarakatlari kelishuvga erishishda yordam berishi
mumkin. Uchinchi tarafning makomi rasmiy xarakterga ega bo’lishi mumkin
(masalan, arbitraj ishtiroki).
Konfliktda vositachi xarakatlarining natijasi ko’p darajada vositachining
tutgan o’rni va yo’liga, uning xususiy manfaatlariga, shuningdek, konfliktni avj
olishiga va o’ta salbiy okibatlarga yo’l ko’ymaslik uchun uning kanday vositalarni
tanlashiga boglik. Bunday vositalarni tanlashda u yetarli erkin bo’lmasli mumkin.
Uning ixtiyorida boshlangan konfliktga karshi turishning juda cheklangan
imkoniyatlari bo’lishi mumkin. Birok , xar kanday vaziyatda amaliy jixatdan
e’tiborga olinishi kerak bo’lgan kamida ikkita xolat mavjud. Bu, birinchi dan,
konflikt ning bevosita ishtirokchilari tomonidan, shuningdek, vaktinchalik
neytralitetga rioya etuvchilar tomonidan vositachining xarakatlari bilan boglik
yuzaga keluvchi munosabat , ikkinchi dan, odamlarning tinch vaziyatda,
shuningdek , konflikt vaktida xarakatlarini tartibga soluvchi va muayyan ijtimoiy
muxitda xukmronlik kiluvchi axlok normalari va odatlarning mavjudli. Xakikiy
imkoniyatlar, muayyan vaziyat va ijtimoiy fikr bilan xisoblashish maqsadga
muvofik. O’z ta’siriga ko’ra, o’ta zaif yoki o’ta kuchli vositalardan saklanish
kerak. Me’yorda ta’sirga asoslangan vositalardan ko’prok foydalanish eng natijali
xisoblanadi.
AKShda konfliktlarni xal etishda vositachilik faoliyati davlat
xokimiyatining muxim funksiyalaridan biriga aylandi. O’tgan asr ning I yar-midan
boshlab ijtimoiy konfliktlar regulyatorlari vazifas ini Mexnat munosabatlari
bo’yicha Milliy boshkaruv hamda Vositachilik va kelishtiruv Federal xizmati kabi
davlat boshkarmalari amalga oshira boshladilar.
Vositachilik va kelishtiruv Federal xizmatining funksiyalariga, birinchi dan,
taraflarni muzokaralarga jalb etish, ilojsiz vaziyatlarda taraflar o’rtasida mulokot
o’rnatish; ikkinchi dan, mediator xolis shaxs sifatida muzokaralarning normal
borishini ta’minlash uchun xissiy keskinlikni yo’kotishi yoki kamaytirishi kerak;

uchinchi dan, mediator aloxida o’tkazilgan uchrashuvlarda konfliktlashuvchi
taraflarni yan takliflar va mukobil karorlarni e’tibor bilan baxolashga undaydi,
bunda xar bir taraf boshka tarafning vakili bo’lgan vositachining o’zi bilan
muzokara olib boradi (mediator muzokaralarda xar bir ishtirokchining talablarini
ko’rsatishga xarakat kiladi); to’rtinchi dan, mediator konflikt atrofida shakllangan
ijtimoiy fikrni koniktiruvchi karorni topishga xarakat kiladi; beshinchi dan, agar
mexnat nizosi xal etilmaydigan bo’lsa, mediator uning fikricha zarur bo’lgan
mukobil ish tashlash yoki lokautni taklif etishi mumkin, masalan, avval shartnoma
muddatini uzaytirish, konflikt sabablarini o’rganish uchun kelishtiruvchi
komi ssiya ni tuzish, xech bo’lmasa, arbitrajga murojaat qilishni taklif etishi
mumkin.
5.Konsensus.
Konsensus tushunchasi. Konflikt va konsensus xar kanday huquq tizimining
ikki muxim jixati xisoblanadi. Moxiyatiga ko’ra, ijtimoiy siyosat konfliktlar
bo’lgan joyda boshlanadi.
Huquqshunoslikning muxim vazifalaridan biri konfliktlarni xal etish
vositalari sifatida institutlar va tartiblarni, shuningdek, siyosiy va huquqiy tizimni
islox qilish usullarini o’rganishdir.
Nazariy fikr va amaliyotning bu masalalarni ko’rib chikishga, konsensus
nuktai nazaridan ijtimoiy axamiyatli karorlarni qabul qilish mexanizmini topishga,
ya’ni konfliktlarni xal etishga manfaatdor bo’lgan barcha tomonlar erishgan
barkaror kelishuvga asoslangan bunday yondoshuvni axtarishga tayyor emasli
ko’rin a di.
Eng avvalo shuni ta’kidlash kerakki, konsensus prinsipi qonunning xozir
zamon nazariyasi va huquqni tushunish bilan boglik barcha muammolarni
zamonaviy izoxlashga bo’lgan yan yondoshuvlarni ochib beradi. Fanshunoslik
atamasidan foydalanib shuni aytish kerakki, qonun, qonun chikaruvchi faoliyatning
ijtimoiy omillari, qonunni amal qilish mexanizmi va uning samaradorli shartlari
kabi asosiy ijtimoiy institutlarini paradigmatik tushunishning almashuvi yuz
bermokda.

Ijtimoiy-huquqiy borlikda tub o’zgarishlarni aks ettiruvchi yan ijtimoiy
tafakkurning asoslari shakllanmokda.
Konsensus - kolleal tartibda karor qabul qilish prinsipi, veto huquqining
aksi bo’lgan prinsipdir. Veto - bu qonunchilik yoki boshka aktni muxokama qilish
ishtirokchilaridan birining karor qabul qilish i ni takiklash huquqidir. Konsensus,
aksincha, turli nuktai nazarlarni kelishtirish, kompromiss, xamkorlik asosida ijobiy
karorlar qabul qilishni talab etadi. Bunday yondoshuvga ko’ra huquq va qonunga
jamiyatda ijtimoiy konsensusga erishish nuktai nazaridan karash mumkin. Aynan
manfaatlarni kelishtirish (muvofiklashtirish) huquq tizimining iyerarxiyasida
qonun ustuvorli va davlatning huquq tadbik etish faoliyati uchun kulay shart-
sharoitlarning asosiy nezi xisoblanadi.
Ijtimoiy konsensus . Siyosiy va ijtimoiy ma ’ noda konsensus turli cha
izoxlanadi . Konsensus siyosiy ma ’ noda – bu ko ’ pchilik fikri , nizoli masalalar
bo ’ yicha umumiy kelishuv shakli ; umumiy fikr bo ’ lsa , ijtimoiy ma ’ noda - ikki
muxim prinsip : karorni qabul qilishda ishtirok etganlarning ko’pchili tomonidan
uning ko’llab- kuvvatlanishi va ishtirokchilarning bittasi tomonidan xam karorning
qabul kilinishiga bildirilgan e’tirozning yo’kliga asoslangan karorni ishlab chikish
va qabul qilish usulidir.
Demak, konsensus - bu ya kk a tartibda kelishuv emas, negaki karorni qabul
qilish jarayoni barcha katnashuvchilarning pozisiyalari to’la muvofik kelishini
emas, balki fakat to’¦ridan-to’¦ri e’tirozlarning yo’klini talab kiladi va betaraf yo’lni
tutishga yo’l ko’yadi (ovoz berishda betaraf bo’lganlar).
Konsensusni bunday tushunish fakat davlatlararo munosabat-ardana emas,
shu bilan birga ichki jarayonlarni tahlil etishda xam ko’llaniladi. Bu xolda
konsensusni ikki xil ma’noda farklash qabul kilingan, tor ma’noda - muayyan
konfliktlar va nizolarni siyosiy xal qilish usuli sifatida va keng ma’noda konsensus
- umumsiyosiy ma’noda, boshkacha kilib aytganda fukarolik totuvli deb xam
nomlanadi.
Demokratik jamiyat - bu teng imkoniyatlar jamiyatidir. Ijtimoiy fikr jamiyat
barcha a’zolarining fikrlaridan shakllanadi. Xar kanday masalani xal qilishda

barcha mavjud nuktai nazarlar aniklanishi, muxokama kilinishi, ko’rib chiqilishi va
xisobga olinishi lozim.

Adabiyotlar:
Asosiy adabiyotlar
1. Анцупов А.Я., Баклановский В.С. Конфликтология в схемах и
комментариях: Учебное пособие. 2-е изд., перераб. – СПб.: Питер, 2009. –
304 с.
2. Конфликтология: учебное пособие / И.В.Брылина; Томский
политехнический университет. − Томск: Изд-во Томского
политехнического университета, 2011. – 133 с.
3. Конфликтология. Социальные конфликты: учебник для студентов вузов /
Т.Н. Кильмашкина. – 2-е изд., перераб. и доп. – М.: ЮНИТИ-ДАНА:
Закон и право, 2012. – 287 с.
4. Конфликтология. Учебник для студентов / под ред. В.П.Ратникова.3-изд.
– М.:ЮНИТИ-ДАНА, 2012. – 543с.
Tavsiya qilinadigan qo shimcha adabiyotlarʻ
1. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 02.02.2017 yildagi “O’zbekiston
Respublikasining “Korrupsiyaga qarshi kurashish to’g’risida”gi Qonuni
talablarini amalga oshirish chora-tadbirlari haqidagi” PQ-2752- sonli qarori //
www.lex.uz.
2. Mirziyoyev Sh.M. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat
Mirziyoyevning “Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim sifatini oshirish va ularning
mamlakatda amalga oshirilayotgan keng qamrovli islohotlarda faol ishtirokini
ta’minlash bo’yicha qo’shimcha chora-tadbirlar to’g’risida” gi Qarori.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 5 iyundagi 05.06.2018 y.N
PQ-3775Qarori. – Toshkent, 2018.
3. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan birga
quramiz. Toshkent. O’zbekiston nashriyoti, 2017.
4. Mirziyoyev Sh.M. Qonun ustuvorligi va manfaatlarini ta’minlash – yurt
taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. Toshkent. O’zbekiston nashriyoti,
2017.
5. Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon demokratik O’zbekiston davlatini
birgalikda barpo etamiz. Toshkent. O’zbekiston nashriyoti, 2017. Mirziyoyev
Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir
rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo’lishi kerak. Toshkent. O’zbekiston
nashriyoti, 2017.
6. Громова О.Н. Конфликтология. Курс лекций. – М.: Ассоциация авторов и
издателей «Тандем», ЭКМОС, 2000.
7. Дарендорф Р. Элементы теории социальных конфликтов //
Социологическое исследование. №5. – М., 2000.

Konfliktlarni xal qilishning ijtimoiy usullari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish