Konfliktning o‘rganishning asosiy yo‘nalishlari - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	50.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Konfliktning o‘rganishning asosiy yo‘nalishlari

Купить

Mavzu: Konfliktning o’rganishning asosiy yo’nalishlari.
Reja :
Kirish
I BOB Psixologik konflikt haqida umumiy tushuncha .
1.1.Konfliktlarning obyekti, maqsadi, oqibatlari hamda yo‘nalganligiga
ko‘ra tasnifi
1.2.Pedagogik a nuqt ai nazari dan k onfl ik t ning k elib chiqishi v a
ay rim xususiy at lari .
II BOB Konfliktning mazmun jihati.
2.1.Konfliktning subyektiv tomonlari, konflikt ishtirokchilarining turlari, ularning
psixologiyasi
2.2.
Pedagogik konfliktlarning oldini olishda muamala madaniyati va
muloqot qoidalarining ahamiyati
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar
1

Kirish
Farovon hayot - mukammal tarbiyadan boshlanadi. Ma’lumki, yosh avlod
tarbiyasi hamma zamonlarda ham muliim va dolzarb aliamiyatga ega bo‘lib
kelgan. Ammo biz yashayotgan XXI asrda bu masala haqiqatdan ham hayot-
mamot masalasiga aylanib bormoqda. «Tarbiya qancha mukammal bo‘lsa, xalq
shuncha baxtli yashaydi» deb bejizga aytishmagan donishmandlar. Hozirgi qaltis
davrda tarbiya mukammal bolishi uchun bu masalada bo’shliq paydo bo‘lishiga
mutlaqo yo’l qo‘yib bo’lmaydi» - deydi muhtaram Prezidentimiz Shavkat
Mirziyoyev1. Shunday ekan, mamlakatimizda olib boriiayotgan izchil islohotlar,
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning ijtimoiy va
ma’naviy-ma’rifiy sohalarga oid yoshlami tarbiyalashdagi 5 ta muhim tashabbusi,
ilm-fan, texnika va texnologiyalaming tezkor rivojlanishi, xorijiy davlatlar oliy
ta’lim muassasalarining filialiari va fakultetlarining ochilishi, me’yoriy-huquqiy
ta’minotni takomillashtirish harnda moddiy-texnik sharoitlami yaxshilashga
qaratilgan yurt istiqboli uchun mas’uliyatni o‘z zimmasiga olishga
qodir,.tashabbuskor, shijoatli yoshlami tarbiyalash bilan bir qatorda pedagogika
oliy ta’lim muassasalan bo‘lajak o‘qituvchilarining tashabbusiarini 10 ‘zbekislon
Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 0 ‘zbekiston yoslilar ittifoqining
IV qurultoyida so‘zIagan nutqi, 2017 yil. 3 to‘g‘ri yo‘naltirgan holda, ularda
konfliktologik jarayonlaxni bartaraf etishda yangi adabiyotlami joriy etish,
rivojlantirish borasida ta’lim tizimiga izchil o‘zgartirishlar kiritilmoqda. 0
‘zbekiston Respublikasini yanada nvojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasida
«Jismonan sog‘lom. ruhiy va intellektual rivojlangan, mustaqil fikrlavdigan, qat’iy
hayotiy nuqtayi nazarga ega, Vatanga sodiq yoshlami tarbiyalash, demokratik
islohotlami chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini nvojlantirish jarayonida
iilaming ijtimoiy faolligini oshirish1» kabi yo‘nalishlar belgilangaii bo‘lib, bu, o‘z
navbatida, mazkur jarayonni tadqiqiy va tahliliy yo‘na!ishga ega bo‘lgan
2

pedagogik tizim sifatida ko‘rib chiqish zaruratini izohlaydi. 0 ‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2017-yiI 20-apreldagi PQ-2909-son «Oliy ta’lim
tizimini yanada nvojlantirish choratadbirlari to‘gcrisida»gi Qarori, 2017-yil 7-
fevraldagi PF-4947-son « O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantmsh
bocyicha Harakatlar strategiyasi to‘g’risida bajarilgan ishlar hisoblanadi.
Kurs ishining dolzarbligi. Ushbu Kurs ishida maktabda ziddiyatli
vaziyatlarni hal qilishning samarali usullarini topish jarayoni muhokama qilinadi.
Maqolada ushbu sabablarni konkretlashtirish, ularni o‘zbek maktablarida
pedagogik faoliyat va nizolarni hal etish madaniyatini tarbiyalash kontekstida
ko‘rib chiqish, pedagogik konfliktlarning turlari, shu jumladan, konfliktlarni hal
etish jarayonlarida og‘zaki xalq amaliy san’ati va konfliktning zamonaviy
konsepsiyasi nuqtai nazaridan ko‘rib chiqish mantiqiydir.
KURS ISHINI MAQSADI:Maqsadi va oqibatlariga ko‘ra konfliktlar quyidagi
turlarga bo‘linadi: pozitiv (ijobiy), negativ (salbiy), konstruktiv, destruktiv;
cheklanib qolgan hamda shu tufayli konflikt keltirib chiqargan ehtiyojlar
xarakteriga ko‘ra ular moddiy, maqomli-rolli (статусно27 ролевой) va ma’naviy
(ruhiy) bo‘ladilar; yolnalishiga ko‘ra - gorizontal (hamkasblar va sh.k. o‘rtasida),
vertikal (boshliqlar va qo‘l ostidagilar o4rtasida) va aralash (vertikal va aralash
konfiiktlar eng ko'p uchraydi); vaqt parametriga ko‘ra - qisqa muddatli va davomli
bo'lishi mumkin.
KURS ISHINI VAZIFASI:Hech bir pedagogik jamoa, biron bir maktab, biron bir
o'qituvchi hech kim yoki jarayonning o'zi tomonlarning ta'lim manfaatlari
to'qnashuvi asosidagi nizolardan himoyalanganligini to'liq ishonch bilan ta'kidlay
olmaydi. Shu sababli, har bir o'qituvchi uchun nizolarni hal qilish asoslarini bilish
muhimdir. O'quv jarayoni doirasidagi barcha ta'lim faoliyatining tashkilotchisi
bo'lgan o'qituvchi yuzaga keladigan ziddiyatli vaziyatlarning oldini olish va ularni
muvaffaqiyatli hal qilish uchun nizolarni hal qilishning bilim, ko'nikma va usullari
bilan qurollangan bo'lishi kerak. Nizolarni hal qilish nizoli vaziyatda odamlar
3

o'rtasidagi o'zaro munosabatlarning psixoemotsional modellarini o'rganadigan
intizom sifatida qabul qilinishi kerak.
KURS ISHINI PREDMETI: O'qituvchi va talaba o'rtasidagi ziddiyat odamlar yoki
odamlar guruhlari (o'qituvchi-shogird, o'qituvchi-otaona, o'qituvchi-rahbarlik,
o'qituvchi-rahbar, o'qituvchi-o'quvchi) turli manfaatlarning faol o'zaro ta'siri
bo'lgan niyatlardagi farqlar kabi umumiy sabablarga bog'liq bo'lishi mumkin.
talaba-talaba va boshqalar). )
I BOB Psixologik konflikt haqida umumiy tushuncha .
4

1.1.Konfliktlarning obyekti, maqsadi, oqibatlari hamda yo‘nalganligiga ko‘ra
tasnifi
1) Iqtisodiy konfliktlar - ular asosida iqtisodiy manfaatlar tocqnashuvi yotib,
bunda bir taraf manfaatlari ikkinchi taraf manfaatlari hisobiga qondinladi.
Ko‘pincha jamiyat va hokimiyat o‘rtasidagi global inqirozlar asosida aynan
iqtisodiy sabablar yotadi; 2) sotsial-siyosiy konfliktlar - ular asosida davlatning
hokimiyat va sotsial munosabatlar, partiyalar va siyosiy uyushmalar sohasidagi
siyosatiga doir ziddiyatlar yotadi. Ular davlatlararo va xalqaro to‘qnashuvlar bilan
yaqindan bog’liq bo‘ladilar; 3) mafkuraviy konfliktlar - ular asosida odamlaming
jamiyat, davlat hayotining turli muammolariga bo‘lgan qarashlaridagi. ziddiyatlar
yotadi. Ular makro darajada, shuningdek shaxs darajasidagi eng kichik
birlashmalarda ham yuzaga kelishlari mumkin;... 4) sotsial-iqtisodiy konfliktlar -
ham shaxslar, ham sotsial guruhlar o‘rtasida namoyon bo4ishi mumkin. Ular
asosida o‘zaro munosabatlar sohasidagi izdan chiqishlar yotadi. Yuzaga kelish
sabablari nihiy (psixologik) nomuvofiqlik, insonning boshqa inson tomonidan
besabab qabul qilmaslik, yetakchilik, obro‘-e’tibor, ta’sir doirasi kabilar uchun
kurash bo‘lishi mumkin; 5) sotsial-maishiy konfliktlar - guruhlar va alohida
shaxslarning hayot, turmush to‘g‘risidagi turli tasawurga ega ekanligi bilan
bog‘liq. Ulardan asosiysi - oilaviy munosabatlaming buzilishi. Konflikt sabablari -
turmushdagi noxushliklar, ma’naviy-maishiy axloqsizlik, shuningdek jiddiy
g‘oyaviy ziddiyatlar. Agar konfliktning asosi sifatida taraflaming ruhiy (psixik)
holati hamda odamlaming shu holatga muvofiq konfliktli vaziyatdagi o‘zini tutishi
olinsa, bunday holda konfliktlami ratsional va emotsional turlarga ajratish
mumkin. Maqsadi va oqibatlariga ko‘ra konfliktlar quyidagi turlarga bo‘linadi:
pozitiv (ijobiy), negativ (salbiy), konstruktiv, destruktiv; cheklanib qolgan hamda
shu tufayli konflikt keltirib chiqargan ehtiyojlar xarakteriga ko‘ra ular moddiy,
maqomli-rolli ( статусно 27 ролевой ) va ma’naviy (ruhiy) bo‘ladilar; yolnalishiga
ko‘ra - gorizontal (hamkasblar va sh.k. o‘rtasida), vertikal (boshliqlar va qo‘l
ostidagilar o4rtasida) va aralash (vertikal va aralash konfiiktlar eng ko'p uchraydi);
5

vaqt parametriga ko‘ra - qisqa muddatli va davomli bo'lishi mumkin.
Konfliktlaming davomiyligi va keskinlik darajasiga kocra turlari: 1) jo ‘shqin va
tez (jadal) kechadigan konfiiktlar – qizg’in va emotsionalliligi, konflikt
taraflarining salbiy munosabatlarini o‘ta keskin namoyon etishi bilan farqlanib,
og‘ir xulosa topishi va fojiali oqibatlarga olib kelishi mumkin.
Ular asosida ixtilofdagi kishilarning ruhiy holati yotadi; 2) keskin va
davomli konfiiktlar -ziddiyatlar aticha chuqur, barqaror, murosaga kelib
bo‘lmaydigan yoki murosaga kelish juda qiyin hollarda yuzaga keladi.
Konfliktlashayotgan taraflar o‘zining holati va harakatlarini nazorat qiladi. Hal
bo‘lishiga oid bashoratlar ham asosan noaniq; 3) yaxshi ifodalanmagan va sust
kechadigan konfiiktlar - keskin bollmagan ziddiyatlar uchun yoki konfliktning
faqat bir tarafi faollik ko‘rsatayotgan to‘qnashuvlar uchun xos bo‘lib, bunda
ikkinchi taraf o‘z pozitsiyasini aniq belgilashga intilmaydi yoki ixtilof
jiddiylashuvidan qochadi; 4) yaxshi ifodalanmagan va jadal kechadigan konfiiktlar
- agar bunday konflikt muayyan epizoddagina ro‘y bergan bo‘Isa, bu holda maqbul
bashorat (prognoz) haqida so‘z borishi mumkin. Bu kabi konfiiktlar zanjiri tizilib
kelsa, bashorat nafaqat murakkab, balki noxush ham bo‘lishi mumkin. Ijtimoiy
hayotning tashkil etilganlik darajasiga ko‘ra konflikt turlari:
- global;
- mintaqaviy;
-davlatlararo;
-elatlararo; -
sinflararo yoki jamiyatning turli tabaqalari o‘rtasida;
-guruhlararo; -
partiyalararo;
-shaxslararo siyosiy, mafkuraviy, ma’naviy. Agar, ishtirok etayotgan taraflar soni,
ya’ni ishtirokchilar doirasi mezon sifatida olinsa, bu holda konfliktlar ikki, uch va
ko‘p taraflama bo‘ladi deb aytish mumkin.
Mezon sifatida kuch bosimi darajasi olinganida, bunday hoilarda konfliktlar
qurolli bo‘lmagan (bojxona urushlari) hamda haqiqatda turli ko'lamli unish
6

harakatlarini olib borishdan iborat bo‘lgan qurolli konfliktlarga bo‘linadi. Agar
ziddiyatlar darajasi mezon deb olinsa, bunda konfliktlarning agressiv va murosali
(kompromiss) turlari mavjud deb aytish mumkin. Shuningdek, muhim va nomuhim
masalalar yuzasidan ro‘y beradigan konfliktlar farqlanadi. Ammo barcha
konfliktlami yagona universal sxemaga keltirib, jamlab bo‘lmaydi. Masalan,
kurash ko‘rinishidagi konfliktlarda yechim faqat tomonlardan birining g‘alabasi
bilan tugashi mumkin bolsa, munozaralar toifasidagi konfliktda umumiy
murosachi tanlanishi mumkin.
7

1.2.Pedagogik a nuqt ai nazari dan k onfl ik t ning k elib chiqishi v a ay rim
xususiy at lari.
Maktab, boshqa har qanday ta'lim muassasasi singari, nafaqat ta'lim jarayoni,
balki bir makonda birlashgan va turli xil tadbirlarda ishtirok etadigan mutlaqo
boshqa odamlarning guruhli o'zaro ta'siri, jumladan ta'lim, ta'lim jarayoni, jamoani
boshqarish, qurilish maqomlari. , muloqot qilish, xulq-atvor normalarini yaratish.
Bunday o'zaro ta'sir jarayonida uning ishtirokchilari va umuman ta'lim muassasasi
turli yo'llar bilan hal qilishga intiladigan ko'plab ziddiyatli vaziyatlar yuzaga
keladi.
O'qituvchi va talaba o'rtasidagi ziddiyat odamlar yoki odamlar guruhlari
(o'qituvchi-shogird, o'qituvchi-otaona, o'qituvchi-rahbarlik, o'qituvchi-rahbar,
o'qituvchi-o'quvchi) turli manfaatlarning faol o'zaro ta'siri bo'lgan niyatlardagi
farqlar kabi umumiy sabablarga bog'liq bo'lishi mumkin. talaba-talaba va
boshqalar). ). Ushbu manfaatlarning to'qnashuvi ta'lim jarayoni bilan bog'liq
ziddiyatlarni keltirib chiqaradi. Maktab sharoitida bunday holatlar tez-tez yuzaga
keladi: o'qituvchi o'quv materialini tushuntirmoqchi va bu vaqtda ikkita qiz shaxsiy
masala haqida gaplashmoqchi. Bunday vaziyatda o'qituvchi o'z hisobotini
maqsadga erishish vositasi deb biladi, lekin o'quvchilar o'qituvchining xabarini
e'tiborsiz qoldiradilar va uni o'z maqsadlariga to'siq sifatida qabul qiladilar.
Muayyan tarzda harakat qilish niyatidagi bu farqlar sub'ektiv manfaatlar
(motivlar), o'ziga xos e'tiqodlar, maxsus kutishlar, o'qituvchi va o'quvchilar
harakatlarining o'zaro bog'liqligi va o'zaro bog'liqligi bilan izohlanadi. O'quv
jarayonining turli tomonlari pedagogik manfaatlarning to'qnashuviga asoslangan
konfliktlar pedagogik konfliktlar deb ataladi.
V.I.Andreev konfliktli vaziyatni “ikki yoki undan ortiq ishtirokchilar
o rtasidagi yashirin yoki ochiq qarama-qarshilik holati deb ta riflaydi, ularning harʻ ʼ
biri o z maqsadlari, motivlari, har bir ishtirokchisi uchun shaxsiy ahamiyatga ega
ʻ
bo lgan muammoni hal qilishning vositalari va usullariga ega. ” . Hozirgi vaqtda
ʻ
o'zbek maktablarida bolalik rivojlanishining keskin o'zgarishi kuzatilmoqda.
8

So'nggi o'n yilliklardagi keskin ijtimoiy, siyosiy, iqtisodiy, demografik va ekologik
vaziyat bolalik davrida shaxsning shakllanishida salbiy tendentsiyalarning
kuchayishiga olib keldi. Ushbu salbiy tendentsiyalar qatorida oilalarning ijtimoiy-
iqtisodiy ahvoli, bolalar va o'smirlar o'rtasida shafqatsizlikning kuchayishi,
ularning tajovuzkorligi, yuzaga kelishi mumkin bo'lgan nizolar natijasi bo'lgan
bolalarning tobora begonalashishini sanab o'tish mumkin. Pedagogik konfliktlar
umumta’lim maktablari hayotining ajralmas qismi hisoblanadi. Maktab pedagogik
konfliktlarsiz mavjud bo'lolmaydi. Shunday qilib, pedagogik jarayondagi ayrim
hodisalarni baholash va tushunishdagi farq pedagogik konfliktlarni keltirib
chiqaradi.
Hech bir pedagogik jamoa, biron bir maktab, biron bir o'qituvchi hech kim
yoki jarayonning o'zi tomonlarning ta'lim manfaatlari to'qnashuvi asosidagi
nizolardan himoyalanganligini to'liq ishonch bilan ta'kidlay olmaydi. Shu sababli,
har bir o'qituvchi uchun nizolarni hal qilish asoslarini bilish muhimdir. O'quv
jarayoni doirasidagi barcha ta'lim faoliyatining tashkilotchisi bo'lgan o'qituvchi
yuzaga keladigan ziddiyatli vaziyatlarning oldini olish va ularni muvaffaqiyatli hal
qilish uchun nizolarni hal qilishning bilim, ko'nikma va usullari bilan qurollangan
bo'lishi kerak. Nizolarni hal qilish nizoli vaziyatda odamlar o'rtasidagi o'zaro
munosabatlarning psixoemotsional modellarini o'rganadigan intizom sifatida qabul
qilinishi kerak. Mojarolarni hal qilishda shaxslar muhim rol o'ynaydi. Bu uning
madaniyati, aqli, tafakkuri, estetikasi, xulq-atvori, mantiqiyligi, mas'uliyati bilan
bog'liq. Shu sababli, nizolarni hal qilishni o'rganishning dolzarbligi nima, qanday,
qanday maqomda va qay darajada o'rgatish kerakligi, pedagogik qarama-
qarshilikning barcha ishtirokchilari o'rtasida konfliktologiya asoslarini qanday
shakllantirish kerakligi haqidagi savollarni o'z ichiga oladi. ularni o'zlari uchun
to'g'ri, oqilona va atrofdagi munosabatlarga tayyorlang. Shuningdek, maktabdagi
pedagogik konfliktlarning xususiyatlarini o'rganish kerak, ularning bilimlari
o'qituvchilarga aniq konfliktli vaziyatlarda o'z harakatlarini to'g'ri aniqlashga
yordam beradi. O'zbekistonda o'qituvchilarni nizolarni hal qilishda kasbiy
tayyorlash masalalari nisbatan yaqinda ko'tarila boshlandi. Bu maktablarda ilgari
9

hech qanday nizolar bo'lmagan degani emas.
Mojarolar bo'lgan, ammo ular muayyan konfliktda ishtirok etganlarning
hayotiy tajribasiga asoslangan holda hal qilingan. Ammo pedagogik
konfliktlarning mohiyati haqida tartiblangan, ilmiy asoslangan va tizimlashtirilgan
bilimlar yo'q edi, o'qituvchilarga u yoki bu nizolarni oldini olish, bashorat qilish
yoki hal qilish bo'yicha tavsiyalar yo'q edi. Bunday vaziyatlarda o'qituvchi va
boshqa nizolashuvchi tomonlarning qonuniy asosli himoyasi bo'lmagan. Bugungi
kunda pedagogik konfliktlar muammosiga ilmiy va kasbiy jihatdan yondashish
boshlandi. Shu boisdan ham o‘n yildan ortiq vaqtdan beri “Pedagogik konfliktlarni
hal etish” kursi respublikamizdagi barcha pedagogika oliy o‘quv yurtlari,
institutlari va pedagogika kollejlari o‘quv rejasiga kiritilgan.
Xorijiy G‘arb ta’lim dasturlari tajribasi asos qilib olindi. Afsuski, haligacha
o‘zbek tilida muammoning barcha jihatlarini o‘zida aks ettiradigan birorta darslik
yoki qo‘llanma yo‘q. O‘zbek tilida nashr etilgan yagona kitob bo‘lib, unda
yoshlarni hayotdagi ziddiyatli vaziyatlarga tayyorlash masalalari ma’lum darajada
ko‘rib chiqiladi . Mavjud muammoni rus va boshqa g'arb tillaridan tarjima qilish, u
erda qo'llaniladigan darsliklar, o'quv qo'llanmalari va kitoblarni qisman hal qilish
mumkin . Lekin, ikkinchi tomondan, u pedagogik muammolarni, asosan, o‘z
voqeligi, o‘zbek maktablaridagi milliy qadriyatlarga ba’zan to‘g‘ri kelmaydigan
yoki zid bo‘lmagan voqeliklari deb hisoblaydi. Shu bois milliy o‘ziga xoslik va
o‘ziga xoslikning barcha jihatlarini hisobga oladigan original darslik va o‘quv
qo‘llanmalarini yaratish va nashr etish masalasi dolzarbligicha qolmoqda. Ta'lim
muassasalarida mojaroni hal qilish jarayoni uchun zarur bo'lgan markazlar
yaratilmagan, ularda professional mutaxassislar tomonlarga o'zaro tushunishga
yordam beradi. Maktablarda pedagogik konfliktlarni real hayotiy vaziyat asosidagi
talab va ilmiy-amaliy tushunish orqada qolmoqda, zarur amaliy tavsiyalar ishlab
chiqish masalasida ham qoloqlik kuzatilmoqda. Xalq og‘zaki ijodida ibratli,
hikmatli va qiziqarli yolg‘onlar ko‘p. Masalan, odamlar nima bo‘lishidan qat’iy
nazar birga bo‘ladigan holat haqida – “Tog’ tog’ bilan kovushmas, odem odem
bilan kovushar”, ruscha ekvivalenti “Tog‘ bilan tog‘ yaqinlashmaydi, lekin odam
10

odam bilan yaqinlashadi” [6] kabi tovushlar. ]. Bu o‘zbek maqolida odamlar birga
bo‘lishi kerak, inson ijtimoiy mavjudot, jamiyatsiz shaxs bo‘lmaydi, degan
g‘oyalar ilgari suriladi. Shu sababli, boshqa odamlarning mavjudligini,
shuningdek, ularning fikrlari, qarashlari, hukmlari va qadriyatlarini e'tiborsiz
qoldirib bo'lmaydi. Siz ularga e'tiborli bo'lishingiz kerak. Xalq donoligi shuni
o'rgatadiki, faqat boshqa odamlarning qadriga etishni o'rganish orqali inson
komillikka erishadi. Mojaro zamonaviy hayotning ajralmas qismidir.
Mojarolar haqida gapirganda, biz ularni ko'pincha tajovuz, tortishuvlar,
dushmanlik bilan bog'laymiz. Biroq, ko'plab nizolar ongli qarorlarni qabul
qilishga, munosabatlarni rivojlantirishga yordam beradi va yashirin muammolarni
aniqlashga yordam beradi. Shuning uchun ular konfliktologiya nazariyasida har bir
konfliktda ham halokatli boshlanishi, ham ijodiy boshlanishi borligini o‘rgatadi.
Qarama-qarshiliklar ham ijobiy, ham salbiy bo'lishi mumkin. Ular halokatli
halokatga olib kelishi yoki yangi tizim, yangi munosabatlar, yaqinroq, oqilona
shakllanishiga olib kelishi mumkin. Konflikt, eng avvalo, yuzaga kelgan qarama-
qarshiliklarni yengish yo‘li, yo‘li, murakkab tizimlarning o‘zaro ta’sir qilish usuli
bo‘lib, unga pedagogik jarayon ham kiradi. Konfliktologiya konfliktdan
qo'rqmaslik kerakligini, lekin uni qanday boshqarishni bilish kerakligini
ta'kidlaydi. Konfliktlarni boshqarish - bu ularni bashorat qilish, oldini olish, ijodiy
yo'nalishga yo'naltirish, ularni hal qilishdir.
11

II BOB Konfliktning mazmun jihati.
2.1.Konfliktning subyektiv tomonlari, konflikt ishtirokchilarining turlari,
ularning psixologiyasi
Qarama-qarshiliklar hamisha, hamma zamonda va barcha xalqlar o‘rtasida
bo‘lgan. Konflikt so'zi lotincha münaqişə so'zidan kelib chiqqan bo'lib, tarjimada
"to'qnashuv" degan ma'noni anglatadi. Ilmiy atama sifatida bu so'z psixologiyada
yaqin, ammo bir xil emas ma'noda qo'llaniladi.“Konflikt” atamasidan foydalanish
shaxs psixologiyasi, umuman, tibbiy, ijtimoiy psixologiya, psixoterapiya,
pedagogika va siyosatshunoslik muammolarini ishlab chiqishda uchraydi.
Konfliktlarni G‘arb psixologlari asosan shaxs tabiatining psixoanalitik
kontseptsiyasi an’analari ruhida (K.Xorni, G.Sallivan, E.Bern), kognitiv
psixologiya (K.Levin) nuqtai nazaridan ko‘rib chiqadilar. bixevioristik pozitsiya
(KL Hjalp), rol o'ynash yondashuvlari nuqtai nazaridan (W. Good, T. Nyokom, W.
Meyson va boshqalar). F.Hayderning tarkibiy muvozanat nazariyasi,
T.Parsonsning strukturaviy-funksional yondashuvi, L.Koserning ijtimoiy konflikt
nazariyasi, V.F.Linkolnning konfliktologiya nazariyasi, M.ning kognitiv nazariyasi
kabi konflikt nazariyalari ham mavjud. Deutsch, konfliktli vaziyatda xatti-
harakatlar strategiyasi nazariyasi.Tomas. Mojarolar muammolariga bag'ishlangan
juda xilma-xil nazariyalar bilan bog'liq holda, mualliflar ushbu kontseptsiyaning
ko'plab ta'riflarini taklif qiladilar, ular biologik va ijtimoiy tabiatga bo'lgan nuqtai
nazariga va konflikt sifatidagi nuqtai nazariga bog'liq. shaxsiy yoki ommaviy
hodisa va boshqalar.M. A. Robert va F. Tilman konfliktga quyidagicha ta'rif
beradi: bu shok holati, oldingi rivojlanishga nisbatan tartibsizlik. Mojaro yangi
tuzilmalar generatoridir. Osonlik bilan ko'rib turganingizdek, ushbu ta'rifdagi
oxirgi ibora konfliktlarning ijobiy xususiyatiga ishora qiladi va samarali
tashkilotlarda nizolar nafaqat mumkin, balki maqsadga muvofiqdir, degan
zamonaviy nuqtai nazarni aks ettiradi.J. fon Neyman va O. Morgenshteynning
ta'rifi quyidagicha: konflikt - bu bir-biriga mos kelmaydigan maqsadlarga ega
bo'lgan ikkita ob'ektning o'zaro ta'siri va bu maqsadlarga erishish yo'llari. Bunday
ob'ektlar sifatida faoliyati qandaydir tarzda tashkil etish va boshqarish
12

muammolarini belgilash va hal qilish, prognozlash va qarorlar qabul qilish,
shuningdek maqsadli rejalashtirish bilan bog'liq bo'lgan odamlar, alohida guruhlar,
qo'shinlar, monopoliyalar, sinflar, ijtimoiy institutlar va boshqalarni ko'rib chiqish
mumkin. harakatlar.K. Levin konfliktni bir vaqtning o'zida shaxsga qarama-qarshi
yo'naltirilgan taxminan teng kattalikdagi kuchlar ta'sir qiladigan vaziyat sifatida
tavsiflaydi. U o'z asarlarida shaxslararo va shaxslararo ziddiyatlarni ko'rib chiqadi.
Rol nazariyasi nuqtai nazaridan konflikt ma'lum bir rol o'ynaydigan shaxs
duchor bo'ladigan mos kelmaydigan kutishlar (talablar) holati sifatida tushuniladi.
Odatda, bunday konfliktlar rollararo, rol ichidagi va shaxs-rolga bo'linadi.
L. Kozerning ijtimoiy konflikt nazariyasida konflikt – bu maqom, kuch va
vositalarning etishmasligi tufayli qadriyatlar va da’volar uchun kurash bo‘lib,
bunda raqiblarning maqsadlari o‘z raqiblari tomonidan neytrallanadi, buziladi yoki
yo‘q qilinadi. Muallif konfliktning ijobiy funktsiyasi - ijtimoiy tizimning dinamik
muvozanatini saqlashga e'tibor qaratadi. Koserning fikriga ko'ra, ziddiyat
guruhlarning mavjudligi asoslariga ta'sir qilmaydigan maqsadlar, qadriyatlar yoki
manfaatlar bilan bog'liq bo'lsa, u ijobiydir. Agar mojaro guruhning eng muhim
qadriyatlari bilan bog'liq bo'lsa, unda bu istalmagan, chunki u guruh asoslarini
buzadi va uni yo'q qilish tendentsiyasiga ega.
Amerika sotsiologiyasi va ijtimoiy psixologiyasida konfliktlarni o rganishdaʻ
mustaqil yo nalish – konfliktologiyaning asoschisi U. F.Linkoln konfliktni ko‘rib
ʻ
chiqishga sog‘lom fikr va pragmatizm nuqtai nazaridan yondashadi va konfliktning
quyidagi amaliy ta’rifiga amal qiladi: konflikt – bu hech bo‘lmaganda bir tomon
tomonidan uning manfaatlari buzilgan, poymol etilayotgan va e’tiborga
olinmasligini tushunishi, tasavvur qilishi yoki qo‘rquvi. boshqa tomon yoki
tomonlar. Va ikki yoki undan ortiq partiyalar o'z manfaatlarini qondirish uchun
raqiblarning manfaatlarini egallash, bostirish yoki yo'q qilish uchun kurashishga
tayyor. Mohiyatan konflikt - bu manfaatlarni qondirishdagi raqobat, aslida
manfaatlar to'qnashuvi.
Uy psixologiyasida, qoida tariqasida, ijtimoiy-psixologik mazmunga ega
bo'lgan uch turdagi konfliktlar mavjud: ijtimoiy, guruhlararo va shaxslararo.
13

Quyidagi ta'rif eng keng tarqalgan: konflikt - bu o'tkir salbiy hissiy tajribalar bilan
bog'liq bo'lgan shaxslar yoki odamlar guruhining shaxslararo o'zaro ta'sirida yoki
shaxslararo munosabatlarida bir shaxsning ongida qarama-qarshi yo'naltirilgan,
mos kelmaydigan tendentsiyalarning to'qnashuvi.
Ilmiy adabiyotlarda konfliktlarning turli tasniflari mavjud. Tasniflash uchun
asos bo'lib, ularning manbai, mazmuni, ahamiyati, ruxsat turi, ifoda shakli,
munosabatlar tuzilishi turi, ijtimoiy rasmiylashtirish, ijtimoiy-psixologik ta'sir,
ijtimoiy natija bo'lishi mumkin. To'qnashuvlar yashirin va ravshan, shiddatli va
o'chirilgan, qisqa muddatli va uzoq muddatli, vertikal va gorizontal va boshqalar
bo'lishi mumkin.Keling, nizolarning ba'zi tasniflari haqida batafsilroq to'xtalib
o'tamiz.
Yo'nalish bo'yicha nizolar "gorizontal" va "vertikal" ga bo'linadi, bundan
tashqari, "aralash" ham bor. Gorizontal to'qnashuvlarga bir-biriga bo'ysunadigan
shaxslar ishtirok etmaydigan shunday nizolar kiradi. To. vertikal to'qnashuvlarga
bir-biriga bo'ysunuvchi shaxslar qatnashadiganlar kiradi. Aralash konfliktlar ham
vertikal, ham gorizontal qismlarga ega. Vertikal komponentga ega bo'lgan
to'qnashuvlar, ya'ni. vertikal va aralash - bu barcha to'qnashuvlarning taxminan 70-
80% ni tashkil qiladi. Jamoa uchun qiymati bo'yicha konfliktlar konstruktiv (ijodiy,
ijobiy) va buzg‘unchi (buzg‘unchi, salbiy) ga bo‘linadi. Birinchisi foydali,
ikkinchisi zararli. Birinchisini tashlab bo'lmaydi, ikkinchisini tark etish kerak. V.
F. Linkolnning fikricha, konfliktning ijobiy ta'siri ko'pincha quyidagi ko'rinishlarda
namoyon bo'ladi:ziddiyat o'z-o'zini anglash jarayonini tezlashtiradi;uning ta'siri
ostida ma'lum qadriyatlar to'plami tasdiqlanadi va tasdiqlanadi, garchi qarama-
qarshi va faqat bir muncha vaqt uchun, lekin belgilangan maqsadlarga xizmat
qilish uchun etarlicha barqaror;qarama-qarshilik jamiyat tuyg'usiga hissa qo'shadi,
chunki boshqalarning manfaatlari bir xil ekanligi va ular bir xil maqsadlar va
natijalarga intilishlari va bir xil vositalardan foydalanishni qo'llab-quvvatlashlari
mumkin - rasmiy va norasmiy ittifoqlar paydo bo'ladigan darajada;
14

konflikt guruhlar va hattoki xalqlar va ular o'rtasida hamfikr odamlarning
birlashishiga olib keladi;u pasayishni kuchaytiradi yoki boshqa mojarolarni
kuchaytiradi;ziddiyat ustuvorlikni targ'ib qiladi;u his-tuyg'ularni xavfsiz va hatto
konstruktiv tarzda chiqarish uchun xavfsizlik klapanining rolini o'ynaydi;unga
rahmat, norozilik yoki takliflarga e'tibor qaratiladi, muhokama, tushunish, bilim,
qo'llab-quvvatlash, qonuniy ro'yxatga olish va ruxsatnoma;ziddiyat boshqa
odamlar va guruhlar bilan ishlaydigan aloqalarga olib keladi;nizolarning adolatli
oldini olish, hal qilish va boshqarish tizimlarini ishlab chiqishni
rag'batlantiradi.Mojaroning salbiy ta'siri ko'pincha quyidagilarda namoyon
bo'ladi:ziddiyat tomonlarning e'lon qilingan manfaatlariga tahdiddir;tenglik va
barqarorlikni ta'minlovchi ijtimoiy tizimga tahdiddir;ziddiyat tez o'zgarishlarga
to'sqinlik qiladi;qo'llab-quvvatlashning yo'qolishiga olib keladi;ziddiyat odamlarni
yoki tashkilotlarni osongina va tezda tark etib bo'lmaydigan ommaviy
bayonotlarga qaram qiladi;diqqat bilan o'ylangan javob o'rniga tezkor harakatga
olib keladi;nizo natijasida tomonlarning bir-biriga ishonchi susayadi;qarama-
qarshilik birlikka muhtoj yoki hatto intilayotganlar o'rtasida tarqoqlikni keltirib
chiqaradi;nizolar natijasida ittifoq va koalitsiyalarning shakllanishiga putur
yetadi;konflikt chuqurlashish va kengayish tendentsiyasiga ega;u boshqa
manfaatlarga tahdid soladigan darajada ustuvorliklarni o'zgartiradi. Sabablarning
tabiati bo'yicha qarama-qarshiliklarni ob'ektiv va sub'ektivga bo'lish mumkin.
Birinchisi ob'ektiv sabablarga ko'ra yuzaga keladi, ikkinchisi - sub'ektiv, shaxsiy
sabablarga ko'ra. Ob'ektiv ziddiyat ko'pincha konstruktiv tarzda (ham biznesda,
ham shaxsiy-emotsional sohada) hal qilinadi, garchi uni hal qilish jarayoni juda
uzoq davom etishi va nizo ishtirokchilari o'rtasida keskinlikni keltirib chiqarishi
mumkin. Subyektiv konflikt esa, odatda, halokatli tarzda hal qilinadi.ziddiyatlar
ajratiladi va ularning ruxsati doirasiga ko'ra . Bu biznes va shaxsiy-hissiy soha
bo'lishi mumkin.M. Deutsch konfliktlarni mezonga ko'ra tasniflaydi haqiqat-
yolg'onlik yoki haqiqat :
a) "haqiqiy" konflikt - ob'ektiv ravishda mavjud bo'lgan va adekvat idrok
etilgan;
15

b) "tasodifiy yoki shartli" nizo - oson o'zgaruvchan holatlarga bog'liq, ammo
tomonlar buni tan olmaydilar;
v) “ko‘chirilgan” konflikt – aniq konflikt tushunilganda, uning orqasida
boshqa, ko‘rinmas konflikt yashiringan, aniq konflikt asosida yotgan;
d) "noto'g'ri berilgan" konflikt - bir-birini noto'g'ri tushungan tomonlar
o'rtasidagi ziddiyat va natijada noto'g'ri talqin qilingan muammolar haqida;
e) "yashirin" konflikt - yuzaga kelishi kerak bo'lgan, lekin mavjud
bo'lmagan, chunki u yoki bu sabablarga ko'ra tomonlar tomonidan tan olinmagan
konflikt;
f) "yolg'on" konflikt - konflikt uchun ob'ektiv asoslar bo'lmasa va ikkinchisi
faqat idrok etish va tushunishdagi xatolar tufayli mavjud bo'lganda.
Ruxsat turi bo'yicha qarama-qarshiliklarni quyidagicha ajratish mumkin:
a) qarama-qarshi tendentsiyalar, munosabatlar, stereotiplar, shaxs yoki guruhning
qarashlaridan birini (yoki birini) yo'q qilishga olib keladigan to'qnashuvlar -
konfliktning antagonistik xususiyati bilan (masalan, nizolarni rad etish). ijtimoiy
xulq-atvor );
b) ikkala qarama-qarshi tendentsiyaning o'zgarishiga olib keladigan nizolar,
tomonlar (masalan, o'zaro yon berish, shaxsiy himoyaga murojaat qilish va
boshqalar);
c) ma'lum bir vaziyatda shaxs yoki guruhning mos kelmaydigan ehtiyojlari,
tendentsiyalari, munosabatlaridan birini amalga oshirishni kechiktirish yoki qayta
yo'naltirish va boshqa tomonning ma'qullanishi, tan olinishi va g'alabasiga olib
keladigan nizolar (masalan, kelishuv buyruqning bajarilishini kechiktirish);
d) ma'lum bir vaziyatda bir vaqtning o'zida mumkin bo'lmagan tendentsiyalardan
birini tanlashga olib keladigan nizolar, xatti-harakatlar yo'nalishlari, bir-biriga zid
16

bo'lmagan narsalar (masalan, shaxsiy masalalar bo'yicha sherikning to'g'riligini tan
olish). Ifoda shakliga ko ' ra bu yerda : a ) u yoki bu harakat , xulq - atvorning
konfliktlari (" yaqinlashish - olib tashlash ", " yaqinlashish - yaqinlashish ", " olib
tashlash - olib tashlash "); b ) u yoki bu sifatdagi konfliktlar , harakatning intensivligi ,
xatti - harakatlari ( o ' zaro yoki bir tomonlama nomuvofiq harakatlar , o ' zaro ta ' sir
qilishdan bosh tortish , aralashish , tajovuzkor harakatlar , zo ' ravonlik ); v ) og ' zaki
yoki og ' zaki bo ' lmagan aloqa belgilari ( jimlik , qarash , turish , raqibni idrok etishda
yuz ifodalari , nutq ohangi , suhbatdagi qo ' pol iboralar , taxalluslar , og ' zaki va yozma
bahslar va boshqa barcha xususiyatlar ) bilan ifodalangan nizolar . manzil va
aloqa ); d ) yashirin va ochiq , niqoblangan va namoyishkorona ziddiyatlar . Ijtimoiy
rasmiylashtirish turlari bo ' yicha nizolar rasmiy va norasmiy ( rasmiy va
norasmiy ) ga bo ' linadi . Ushbu nizolar ko ' pincha korxonaning byurokratik tashkil
etilishi bilan bog ' liq va " gorizontal " va " vertikal " bo ' lishi mumkin ( gorizontal
mehnat taqsimoti bilan belgilanadi , vertikal esa - etakchilik va bo ' ysunish
munosabatlari ). Ijtimoiy - psixologik ta ' sirga ko ' ra qarama - qarshiliklar quyidagilarga
bo ' linadi : a ) ziddiyatli shaxslarning har birini va butun guruhni rivojlantiradigan ,
tasdiqlaydigan , faollashtiradigan konfliktlar ; b ) ziddiyatli shaxslar yoki guruhlardan
birining o ' zini - o ' zi tasdiqlashi yoki rivojlanishiga va boshqa shaxs yoki shaxslar
guruhining bostirilishiga , cheklanishiga yordam beradigan nizolar . Ushbu jihatdagi
nizolarni tahlil qilish hokimiyat va etakchilik muammolari , munosabatlar uslubi va
guruhlardagi o ' zaro ta ' sirlar bilan bog ' liq bo ' lib , ziddiyatli vaziyatlarni ijtimoiy -
psixologik tadqiqotlarda markaziy o ' rinni egallashi kerak . Eng ko ' p qo ' llaniladigan
tasnifda asos hisoblanadi ijtimoiy o ' zaro ta ' sir doirasi - konfliktlar guruhlararo ,
guruh ichidagi , shaxslararo ( ijtimoiy psixologiyaning aksariyat asarlari ularga
bag ' ishlangan ) va shaxs ichidagidir . Konfliktni hal qilish uchun eng avvalo uning
mohiyatini aniqlash , ya ’ ni konfliktning turi va sababi nimada degan savolga javob
berish kerak . Mojarolarning sabablarini nima deb atash mumkin ? V . F . Linkoln
konfliktlarning sabablarini beshta asos bo ‘ yicha tasniflaydi : axborot , tuzilma ,
qadriyatlar , munosabat va xulq - atvor va shunga mos ravishda nizolarning beshta
asosiy omilini ( sabablarini ) aniqlaydi .
17

Axborot omili - bu bir tomon uchun maqbul , ikkinchisi uchun qabul qilinishi
mumkin bo ' lmagan ma ' lumotlar . Bunday ma'lumotlar tomonlardan biri tomonidan
taqdim etilgan to'liq yoki noto'g'ri ma'lumotlar bo'lishi mumkin. Muallif ushbu
"omil faktlarning nomaqbul oshkor etilishi va kam baholanishi, ularning
munozarali muammolarni hal qilishdagi ahamiyati, shuningdek, beixtiyor
dezinformatsiya, mish-mishlar va boshqalar kabi hodisalarni nazarda tutadi.
Strukturaviy omil - bu guruhning rasmiy va norasmiy xususiyatlari. Ular
huquqiy hokimiyat va qonunchilikning o'ziga xos xususiyatlarida, erkak va
ayolning maqomi, huquqlari, ularning yoshi, an'analarning roli, hisobot berish va
ma'lumot uzatish tizimi, turli xil ijtimoiy normalarda va boshqalarda ifodalanadi.
Qiymat omili - bu e'lon qilingan yoki rad etilgan, amal qilinadigan yoki
e'tibordan chetda qoladigan, unutilgan yoki hatto ataylab buziladigan tamoyillar.
Bular guruhning barcha a'zolari amal qilishi kerak bo'lgan tamoyillar, shuning
uchun qadriyatlar ijtimoiy guruhga tartib hissi va mavjudlik maqsadini olib keladi.
Ular shakli (tsenzura, sanktsiyalar) va mazmuni (umumiy qabul qilingan tartib,
xulq-atvor qoidalari, choylar) bo'yicha farqlanadi. Qiymatlar quyidagicha
tavsiflanadi:e'tiqod va xatti-harakatlarning shaxsiy tizimlari (guruhga mansublikka
nisbatan noto'g'ri qarashlar, afzalliklar, ustuvorliklar);e'tiqod va xatti-
harakatlarning guruh tizimlari;butun jamiyatning e'tiqodlari va xatti-harakatlari
tizimlari;butun insoniyatning umumiy me'yoriy qadriyatlari;kasbiy
qadriyatlar;alohida ijtimoiy institutlar va tashkilotlarga xos harakat usullari va
usullari;diniy, madaniy, mintaqaviy, mahalliy va siyosiy qadriyatlar.Munosabatlar
omili ikki yoki undan ortiq tomonlarning o'zaro ta'siridan qoniqish yoki uning
yo'qligi bilan bog'liq. Bu erda quyidagi jihatlarga e'tibor
qaratiladi:munosabatlarning asosi (ixtiyoriy yoki majburiy);munosabatlarning
mohiyati (mustaqil, qaram, o'zaro bog'liq);munosabatlarni kutish;munosabatlarning
ahamiyati;munosabatlarning qiymati;munosabatlarning davomiyligi;munosabatlar
jarayonida odamlarning uyg'unligi;tomonlarning munosabatlarga qo'shgan hissasi
va boshqalar.
18

Xulq-atvor omili - konfliktli vaziyatda xatti-harakatlar strategiyasi: qochish,
moslashish, raqobat, murosa, hamkorlik (K. Tomas bo'yicha).Xulosa qilib, bugungi
kunda ziddiyatlar qanday tushunilishi haqida bir necha so'z
aytmoqchiman.Konfliktlarni o'rganish paradigmasidagi asosiy o'zgarishlar
nizolarga bo'lgan munosabat va ular bilan ishlash amaliyotiga ta'sir qilgan bir
nechta oddiy tezislarda ifodalanishi mumkin:Qarama-qarshilik ijtimoiy
tizimlarning umumiy xususiyati bo'lib, u muqarrar va muqarrar, shuning uchun
tabiiy bo'lak sifatida qaralishi kerak. inson hayoti . Konflikt odamlarning normal
o'zaro ta'sirining bir shakli sifatida qabul qilinishi kerak. Garchi mojaro insoniy
munosabatlarning eng yaxshi shakli bo'lmasa-da, biz uni qandaydir patologiya yoki
anomaliya sifatida ko'rishni to'xtatishimiz kerak. Mojaro normal holat.Mojaro har
doim ham vayronagarchilikka olib kelmaydi va shart emas. Aksincha, bu
butunlikni saqlashga xizmat qiluvchi asosiy jarayonlardan biridir. Muayyan
sharoitlarda hatto ochiq to'qnashuvlar ham ijtimoiy butunlikning hayotiyligi va
barqarorligiga hissa qo'shishi mumkin. Konflikt aniq buzg'unchi hodisa sifatida
qabul qilinmasligi va bir xil tarzda baholanmasligi kerak. Mojaroning zamonaviy
tushunchasi shuni ko'rsatadiki, konflikt har doim ham yomon narsa emas.Mojaro
potentsial ijobiy imkoniyatlarni o'z ichiga oladi. Mojarolarning ijobiy ta'siri
haqidagi umumiy g'oya shundan kelib chiqadi: "Qarama-qarshilikning
mahsuldorligi ziddiyat o'zgarishlarga olib keladi, o'zgarish moslashishga olib
keladi, moslashish omon qolishga olib keladi" (Goddard, 1986, 8-bet). .Konflikt -?
o'zgarish -? moslashish-?omon qolish.Agar biz ziddiyatni tahdid sifatida ko'rishni
to'xtatsak va unga biror narsani o'zgartirish kerakligi haqidagi signal sifatida qaray
boshlasak, biz yanada konstruktiv pozitsiyani egallaymiz. Konfliktlarning
ahamiyati shundaki, ular tizimning ossifikatsiyasini oldini oladi, innovatsiyalarga
yo'l ochadi. Qarama-qarshilik o'zgarishlar uchun rag'batdir, bu ijodiy javobni talab
qiladigan qiyinchilik.Xitoy tilida “inqiroz”, “mojaro” belgisi ikki belgining
birikmasidan hosil bo‘ladi. Ulardan biri "xavf", "xavf", ikkinchisi esa "imkoniyat"
degan ma'noni anglatadi. Mojaroda, shubhasiz, munosabatlarni buzish xavfi,
inqirozni bartaraf etmaslik xavfi mavjud, ammo munosabatlarning yangi darajasiga
19

ko'tarilish, inqirozni konstruktiv tarzda engib o'tish va yangi hayotiy
imkoniyatlarga ega bo'lish uchun qulay imkoniyat ham mavjud. Mojaro potentsial
ravishda kuchli konstruktiv printsipni o'z ichiga oladi, ya'ni mojaro yaxshi bo'lishi
mumkin.
Konfliktni shunday boshqarish va boshqarish mumkinki, uning salbiy,
halokatli oqibatlarini minimallashtirish yoki bartaraf etish, konstruktiv
imkoniyatlarni kuchaytirish mumkin.
Bu shuni anglatadiki, mojaro bilan ishlash kerak bo'lgan narsa. Va bizning
zamonamizda ziddiyat bilan ishlash umumiy ijtimoiy va shaxsiy manfaat sifatida
tan olingan.
Konfliktlarni tavsiflash uchun mutaxassislar tomonidan taklif qilingan
tushunchalarni, shuningdek, kundalik ongda mavjud bo'lgan "tabiiy"
kategoriyalarni umumiy tahlil qilish quyidagi xulosalarga kelish imkonini
beradi.Agar qarama-qarshiliklarning umumiy muammolarini tavsiflash bilan
ko'proq bog'liq bo'lgan tushunchalarni ko'rib chiqsak (masalan, nizolarni o'rganish
usullari, konfliktdagi shaxs va boshqalar), qolgan toifalarga tarkibiy yoki dinamik
xususiyatlarni kiritish mumkin. mojarodan. Konfliktning strukturaviy
xarakteristikalari konfliktning "kesimi"da topilishi mumkin bo'lgan statik
elementlar bo'lib, uning dinamik xususiyatlari ham shu bilan bog'liq. mojaroda
"qanday voqealar sodir bo'lmoqda".
Strukturaviy xususiyatlar mavjud tarkibiy elementlar ziddiyat. Ular uning
mavjud bo'lishi mumkin bo'lmagan tarkibiy qismlarni aks ettiradi: har qanday
bunday tarkibiy qismning konflikt makonidan "cheklanishi" yoki konfliktni bekor
qiladi yoki uning xarakterini sezilarli darajada o'zgartiradi. Konfliktning tarkibiy
qismlariga quyidagilar kiradi:
Konfliktologik adabiyotlarda ular ko'pincha qarama-qarshi tomonlar,
kamroq - raqobatchilar yoki raqiblar deb ataladi. Ba'zan ularni raqiblar deb
atashadi, bu odatda o'tkir shaklda sodir bo'ladigan to'qnashuvlarni anglatadi, bu
20

erda ishtirokchilarning o'zaro ta'siri haqiqatan ham urushayotgan raqiblarning
kurashiga o'xshaydi.
Konflikt ishtirokchilari odatda ma'lum bir vaziyatda o'zaro munosabatda bo'ladigan
rol pozitsiyalari bo'yicha belgilanadi ("xo'jayin-bo'ysunuvchi", "er-xotin", "otalar
va bolalar"). Muhim - konfliktning paydo bo'lishi va rivojlanishi nuqtai nazaridan -
konflikt ishtirokchilarining manfaatlari, ular tomonidan ko'zda tutilgan maqsadlar,
ularning ijtimoiy-madaniy va individual psixologik xususiyatlari.
Vaziyat ishtirokchilarining konfliktli o'zaro ta'sirga o'tishi ulardan birining
harakatlaridan boshlanadi, tashabbusni o'z zimmasiga olgan (nizo predmeti uchun
kurashning boshida, narsalarni tartibga solishga urinishda) va, hech bo'lmaganda,
on dastlabki bosqich ziddiyat uning tashabbuskori sifatida qaralishi mumkin. Agar
konfliktning boshqa bosqichlarida harakat tashabbusi ko'pincha bir tomonda qolsa,
uni faol tomon, ikkinchisini esa passiv deb hisoblash mumkin.
Konfliktni muvaffaqiyatli hal qilish konfliktning barcha ishtirokchilarining
manfaatlarini hisobga olishni talab qiladi.Shu munosabat bilan nafaqat uning
bevosita ishtirokchilari, ya'ni ular o'rtasida ziddiyatning o'zaro ta'siri haqiqatda
rivojlanayotgan shaxslarni, balki manfaatlariga bog'liq bo'lishi mumkin bo'lgan
boshqa shaxslarni ham yodda tutish kerak. ushbu vaziyatdan ta'sirlangan va uning
pozitsiyasi mojaro natijasiga ta'sir qilishi mumkin. Aslini olganda, ularni ushbu
konfliktli vaziyatning passiv ishtirokchilari deb hisoblash mumkin.
Hodisaning shartlari deganda, odatda, uning xususiyatlarini va uning yuzaga
kelish imkoniyatini (zarur va etarli sharoitlar mavjud bo'lganda) belgilaydigan
holatlar yoki omillar tushuniladi. Konfliktning tuzilmaviy belgilaridan bo'lgan
shart-sharoitlari uning yuzaga kelish shartlari va uning borishi shartlarini o'z ichiga
oladi.
Odatda, paydo bo'lish shartlari deganda konfliktning paydo bo'lishi uchun
muhim deb hisoblangan tashqi vaziyatning ob'ektiv belgilari tushuniladi. Misol
uchun. R.Dahrendorf ijtimoiy nizolarning sabablarini tavsiflab, "texnik" (kichik
guruhlarda etakchilarning paydo bo'lishi), siyosiy (qarama-qarshi manfaatlarni
21

tashkil qilish imkoniyati) va "ijtimoiy" (muloqot qilish imkoniyatlari va kichik
guruhlar a'zolari sonining ko'payishi) haqida yozadi. ) konfliktlarning paydo
bo'lishi shartlari (Tyorner. 1985) . Ijtimoiy hodisalarning paydo bo'lishida, qoida
tariqasida, odamlar bilan bog'liq sub'ektiv omillar muhim rol o'ynaydi. Va bu
holda, mojaroning paydo bo'lishi uchun zarur yoki etarli deb hisoblanishi mumkin
bo'lgan omillarni aniqlash juda qiyin yoki hatto imkonsizdir.
Shaxslararo vaziyatlarga kelsak, biz ularning munosabatlarining umumiy
tabiati haqida gapirishimiz mumkin (16 turdagi ijtimoiy o'zaro ta'sirga ega Deutsch
sxemasini eslang), uni hamkorlik parametrlari - raqobatbardoshlik, tenglik -
sheriklarning tengsizligi, ularning yo'nalishi asosida tavsiflash mumkin. vazifa va
munosabatlarga va boshqalarga.Odamlar o'rtasidagi o'zaro munosabatlar holati,
ularning unga bo'lgan munosabati, sub'ektiv pozitsiyasi, munosabatlarini baholash
va boshqalardan qat'i nazar, ob'ektiv ravishda odamlarning ijobiy o'zaro bog'liqligi
holati (kooperativ vaziyat) sifatida tavsiflanishi mumkin. yoki ularning qarama-
qarshi yoki salbiy o'zaro bog'liqligi (raqobat holati). Shaxslarning o'zlari o'z
munosabatlarini qarama-qarshi yoki raqobatbardosh deb hisoblamasliklari
mumkin, ammo ob'ektiv raqobatbardosh munosabatlar, boshqa narsalar teng bo'lsa,
nizolarni keltirib chiqaradigan shartlardan biri hisoblanadi.
Qoida tariqasida, odamlar o'rtasidagi yaqin aloqalar (masalan, nikoh
munosabatlari) potentsial ravishda kooperativ aloqalarning bir nechta turlarini va
shu bilan birga - aniq yoki yashirin shaklda - maqsad va manfaatlardagi
ziddiyatlarni o'z ichiga oladi. Keyin ularning o'zaro ta'sirining konflikt shakllariga
o'tishiga yordam beradigan omillar konfliktning paydo bo'lishi uchun shartlar
bo'lib xizmat qiladi.
Konfliktning sabablari vaziyat yoki yuzaga kelgan holatlar
ishtirokchilarining ayrim o'ziga xos harakatlari bilan bog'liq. Ularning muloqotida
qanday muammolar mavjud bo'lishidan qat'i nazar, qanday ob'ektiv vaziyatlar
paydo bo'lishidan qat'i nazar, oxir-oqibat, aniq odamlar to'qnash keladi.
Mojaroning sababini aniqlash, ishtirokchilarning harakatlari yoki xatti-
harakatlarida ularning o'zaro ta'sirining nizo shakllariga o'tishiga nima sabab
22

bo'lganini tushunishni anglatadi.
Konflikt jarayonining shartlari uning rivojlanishiga ta'sir qiluvchi omillarni
o'z ichiga oladi. Odatda konfliktologlar vaziyatning omillari - konfliktning
ijtimoiy-madaniy konteksti (shu jumladan nizolarning borishi va hal etilishi uchun
madaniy me'yorlar), ushbu konfliktli vaziyatning rivojlanishi uchun bevosita
situatsion fon (faktor bo'lishi mumkin) haqida gapiradilar. ziddiyatni
kuchaytirishda), mojaroni yumshatish yoki kuchaytirishdan manfaatdor uchinchi
kuchlarning mavjudligi va boshqalar.
Konfliktning predmeti (ba'zan ob'ekt deb ham ataladi) tomonlarning
ziddiyatli yoki mos kelmaydigan da'volari ob'ektiga aylanadi. Konfliktning
predmeti ma'lum bir ob'ekt (masalan, moddiy ob'ekt - ikki kishi uchun bitta kitob),
muayyan imkoniyat (ikki kishi murojaat qiladigan bitta lavozim yoki butun bo'lim
uchun sanatoriyga bitta chipta) yoki ba'zi bir narsa bo'lishi mumkin. boshqa
birovning fikrini istisno qiladigan qiymat bayonoti yoki ba'zi qoidalarga rioya
qilish / rioya qilmaslik va hokazo. Konfliktning predmeti aynan nima haqida
bahslashayotgani, muzokaralar yoki o'zaro ta'sir ishtirokchilarining kurashi
ob'ektiga aylanadigan narsadir. Konflikt predmeti odatda konflikt qiluvchi
tomonlarning maqsadlari (yoki hech bo'lmaganda ulardan birining maqsadi) bilan
bog'liq, ammo ularning konfliktdagi barcha maqsadlari konflikt predmeti bilan
bog'liq emas.
23

2.2.
Pedagogik k onfl ik t larning oldini olishda muamala madaniy at i
v a muloqot qoidalarining ahamiy at i
Milliy mentalitetimizda muomala madaniyati asosan o‘zaro hurmat asosida
“Assalomu alaykum. Va alaykum assalom” dan boshlanadi. Ana shu so‘zlar orqali
insonlar bir-birlari bilan muloqotga kirishadi, bir-birlari bilan tanishadi va o‘z
muammolari, ehtiyojlarini qondirib, muammolarini ham hal qilishlari mumkin. Bu
so‘zlarni kishi tomonidan yoqimli va beg‘araz ifoda etilishi suhbatdoshining ham
kayfiyatini ko‘tarib, murojaat qilayotgan insonga nisbatan mehrini oshiradi.
Shuning uchun ham xalqimizda “Salom qanday bo‘lsa, alik ham shunday”, degan
naql bor. Salomlashish odobiga rioya qilish, suhbatdoshga nisbatan iliq va do‘stona
munosabatda bo‘lish kishilar ko‘nglidagi ko‘pgina ilmoqli tugunlarni yechish
uchun sharoit yaratadi. Ma’lumki, yoshlarga ta’lim-tarbiya berish, ularni barkamol
shaxslar sifatida shakllantirish muammosi har doim ham, har qanday jamiyatning
asosiy vazifasi bo‘lib kelgan. Bugungi kunda Oliy ta’lim muassasalarida
“Pedagogik konfliktologiya” fanini o‘qitishdan maqsad asosan o‘quv jarayoni
sharoitida turli shakl va turdagi nizolarning oldini olish orqali ta’lim
samaradorligiga erishish, pedagogik va o‘quvchilar jamoasida do‘stona ruhiy
barqarorlikni ta’minlashni ko‘zda tutadi. Ushbu maqsadlarga erishishning
zaminida o‘zaro muomala madaniyati va muloqot qoidalari yotadi. Shaxs
ma’naviyatining uzviy bir bo‘lagi muomala madaniyati bo‘lsa, xulq-atvor, odob-
axloq, nutqiy faoliyat tushunchalari uning zamiriga kiradi. Asrlar osha har bir
xalqqa xos bo‘lgan, milliy-ma’naviy qadriyatlar yuksak madaniyat ramziga
aylangan urf-odatlar, yurish-turish, yashash tarzi barchasi kishi shaxsiyatida aks
etishi tabiiy.
Munosabat, shubhasizki, shaxsning muomala madaniyatidan kelib chiqadi.
Bu esa barkamollik belgisi bo‘lgan ta’lim va tarbiyaga, ma’naviyat va ma’rifatga
borib bog‘lanadi. Aqlan, ruhan va jismonan sog‘lom avlodgina yurtning porloq
kelajagidir. Qushning parvozini qo‘sh qanotisiz tasavvur qilish mumkin
bo‘lmaganidek, insonning iqboli va yurt istiqbolini ham ta’lim-tarbiya va
ma’naviyat-ma’rifatsiz tushunish, idrok etish mushkul. Allomalarimizning e’tirof
24

etishlaricha, mulk sohibi bo‘lishdan ko‘ra, ko‘ngil sohibi bo‘lish sharofati haqida
mumtoz adabiy merosimizda ibratomiz fikrlar bisyor.
Inson dilini ovlash, unga mehr berish, samimiy tilaklar izhor etish ilinji
sharq adabiyotida juda sharaflanib, ta’riflangan. Sababi, dunyoda bir ilm borki, bu
adabiyotning bosh mavzusi bo‘lib kelgan. Bu insonshunoslikdir. Ushbu ilmning
ibtidosi esa inson diliga yo‘l izlashdir. Ilmu fan ham, ma’naviy madaniyat va
san’at ham shu haqda bosh qotirib kelgan. Bu esa komil inson konsepsiyasidir.
Inson qalbiga yo‘l topilmasa, barcha sohalarning rivoji, jamiyat taraqqiyoti
haqidagi so‘z puchga aylanadi.
Insonning ongu shuuri, qalbigina ulug‘ va qutlug‘ ishlarga qodirdir. Bu
qalbda dunyoqarash va tafakkur qudrati bor. Tafakkur va ongning yuksakligiga
erishmasdan turib oldimizga qo‘yilgan maqsadlarimizning ro‘yobini tasavvur etish
mushkul. “Inson xushfe’l, kamsuqum, xokisor, oliyhimmat, muloyim, beozor
bo‘lsa, ko‘pchilikning e’tirofu e’tiboriga tushadi. Chunki, e’tirof e’tiborga, e’tibor
ehtiromga, ehtirom esa e’zozga eshik, ezgulikka beshikdir. Odamzotinng kimligini,
ma’naviyatini atrofdagilariga bo‘lgan munosabatidan anglab olish qiyin emas.
Chunki, muomala inson xulq-atvorining ziynatidir. Kishi xulqi bilan nazarga ham,
hazarga ham duchor bo‘lishi hech gap emas” .
Dunyo go‘zallik qonuniyatlariga binoan qurilarkan, demak, insonning xulqi
va nutqi ham, ko‘rinishi va kiyinishi ham, munosabati va muloqoti ham go‘zal
bo‘lishi maqsadga muvofiq. Xalqimizning “O‘zingga qarab kutarlar, so‘zingga
qarab kuzatarlar” — degan o‘giti bejiz emas. “Til yarasi bitmas, tig‘ yarasi bitar”
— deganida ham inson uchun zarur bo‘lgan muomala jarayoniga e’tibor
zaruriyatini sezish qiyin emas. “Qalbga yo‘l ma’rifatdan boshlanadi. Ma’naviyatli
inson kimga, nima haqda, qachon, qayerda, qanday qilib va qancha aytishni biladi
va amal qiladi, shu asnoda obro‘ qozonadi, e’tiborga tushadi. Bir so‘z va bir xatti-
harakat e’tirofga yoxud e’tirozga, nazarga yoxud hazarga, yaxshilikka yoxud
vahshiylikka sababkor qilishi hech gap emas. Shundagina voizning o‘zi ham, so‘zi
ham joiz bo‘ladi, suhbatdoshi qalbida iz qoldiradi.
Ma’rifatli inson madaniyatli ayni damda ma’naviyatlidir. So‘zlash
25

ma’rifatdan, tinglash madaniyatdan, anglash ma’naviyatdandir. Johil kishi so‘zning
qiymatini va o‘zining qadrini bilmagani uchun xushmuomalada bo‘lolmaydi.
Jaholatga qarshi ma’rifat bilan kurashish va olishish uchun esa bilim, tafakkur,
yuksak darajadagi xulqiy va nutqiy madaniyat zarur;” . “G urbat izlaganga–g‘urbatʻ
bu dunyo, Illat izlaganga–illat bu dunyo, Kim neni izlasa, topar begumon, Hikmat
izlaganga–hikmat bu dunyo” – deb yozadi shoir Sadriddin Salim Buxoriy.
Ma’rifatparvar adib Abdulla Avloniy “Turkiy guliston yoxud axloq” asarida
odamzot tabiatidagi maqbul va nomaqbul xislatlarni qayd eta turib, insonlarni
yaxshilikka chaqiruvchi, yomonliklardan qaytarguvchi ilm bu axloq ekanini
ta’kidlaydi. “Inson ikki narsadan murakkabdur. Biri jasad, ikkinchisi nafsdur.
Jasad ko‘z ila bor narsalarni ko‘rur. Ammo nafs idrok ila yaxshini yomondan, oqni
qoradan ayirur. Jasadning ham, nafsning ham biror surati bordurki, yo yaxshi va yo
yomon bo‘ladur. Jasadning surati hammaga ma’lum bir narsadurki, har vaqt ko‘zga
ko‘rinib turadur. Ammo nafsning surati ko‘zga ko‘rinmaydurgan, aql ila
o‘lchanadurgan bir narsadurki, buni xulq deb atalur. Agar bir kishi yoshligida nafsi
buzulub, tarbiyasiz, axloqsiz bo‘lib o‘sdimi, bunday kishilardan yaxshilik kutmak
yerdan turib yulduzlarga qo‘l uzatmak kabidur.
Ma’rifatli, ma’naviyati yuksak bo‘lgan o‘qituvchilar muomala madaniyati
ko‘pchilikka ibrat bo‘la oladi. Bunday toifadagi o‘qituvchilarni o‘quvchilar
jondilidan yaxshi ko‘rib, bergan topshiriqlarini bekamu-ko‘st bajaradilar.
Xushmuomalalik, xushfe’llik, beozorlik, muloyimlik, hayo-ibolilik har doim ham
ularning husniga husn, obro‘siga obro‘ qo‘shgan. Alisher Navoiy “Mahbub ul-
qulub” asarida “Vafosizda hayo yo‘q, hayosizda vafo yo‘q” – deya bejiz
ta’kidlamagan. Beandishalilik, befahmlik, befarosatlik esa kishini aqldan, hayodan
judo qiladi. Sharq odobnomasida qayerga borish, qanday so‘rashish, qayerda
o‘tirish, qanday so‘zlash, kimlarning suhbatida bo‘lish muomala madaniyatining
mezonlari sifatida ko‘p bor tilga olingan. Sa’diy Sheroziy “Shirin so‘zli shilgay
dushman po‘stini, dag‘al so‘zli dushman qilgay do‘stini” — deya o‘rinli
ta’kidlagan.
26

Xulosa
Bugungi Yangi O‘zbekiston sharoitida yoshlarini uchinchi renesans
poydevorini yaratishga qodir raqobatbardosh mutaxassislar etib tayyorlash
muammosi oliy ta’lim muassasalari professor-o‘qituvchilariga mas’uliyatli
vazifalarni yuklaydi. Oliy pedagogik ta’lim muassasalarida tarbiyaga oid fanlarni
27

o‘qitish jarayonida talabalarga xushmuomalalilikni, inson qalbiga yo‘l topish
tilsimlarini o‘rgatish zarurati mavjudligini unutmaslik kerak. O‘zaro do‘stona
munosabatlar, shirinsuxanlik, dilkashlik orqali har doim ham sodir bo‘ladigan
pedagogik konfliktlarni oldini olish imkoniyati paydo bo‘ladi. O‘quv jarayonida
pedagogik nizolarning oldi olinishi talabalarining nafaqat ta’lim samaradorligini
ta’minlaydi, balki muomala madaniyatlarini takomillashishiga ham xizmat qiladi.
Ma’lumki, konfliktlar inson hayotining ajralmas tarkibiy qismi sifatida e’tirof
etiladi. Bo‘lajak o‘qituvchilarda sodir bo‘lishi mumkin bo‘lgan pedagogik
konfliktlarni profilaktika qilish, korreksiyalash va bartaraf etish ko‘nikmalarini
shakllantirib borish muhim ahamiyat kasb etadi. Chirchiq davlat pedagogika
instituti “Pedagogika va menejment” kafedrasi professor-o‘qituvchilari tomonidan
bu borada olib borilayotgan ishlar diqqatga sazavordir. “Pedagogika va
psixologiya” hamda “Ta’lim muassasasini boshqarish” yo‘nalishidagi ikkinchi va
uchinchi kurs talabalari bilan bevosita o‘quv jarayonida o‘zaro hamkorlik asosida
dual darslarni tashkil etish orqali sodir bo‘lishi mumkin bo‘lgan nizolarni oldini
olish ko‘nikmalari shakllantirib borilmoqda.
Talabalar passiv ravishda tayyor bilimlarni o‘zlashtiruvchi sub’yekt sifatida
emas, balki mustaqil ravishda fikrlab, ilm izlash sirlaridan voqif bo‘lish, mulohaza
yuritish va xulosa qilish kabi ko‘nikmalarga ega bo‘lmoqdalar. Yangi zamonaviy
pedagogik va axborot texnologiyalaridan keng foydalangan holda ma’ruza va
amaliy mashg‘ulotlarni olib borish o‘zining ijobiy samarasini bermoqda. Xulosa
o‘rnida aytish mumkinki, bugungi kunda institut auditoriyalarida tahsil olayotgan
talabalar – Yangi O‘zbekistonning bo‘lajak o‘qituvchilari mashg‘ulotlarda
egallagan bilim, ko‘nikma va malakalari orqali o‘quvchi-yoshlarni barkamol
insonlar qilib tarbiyalashdyek jamiyat buyurtmasini muvaffaqiyatli hal eta
olishlariga ishonamiz.
28

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Jumaniyozov R. Muomala madaniyati. Risola T.: 2015 y. 20 b.
2. A.Avloniy.,”Turkiy guliston yoxud axloq” T, O‘qituvchi, 1992 y.11-b.
29

3. Musurmonov R. Dars intizomiga salbiy munosabatdagi o‘smirlarni
tarbiyalashda ijtimoiy nazoratning ahamiyati. “Uzluksiz ta’lim” j. 2020 y. Maxsus
son, 63-67 B.
4. Musurmonov R. Vzglyad ы vostochn ы x m ы sliteley na vospitaniye
rebyonka i semeyn ы ye otnosheniya v uzbekskix semyax. Vestnik nauki i
obrazovaniya 2020. № 4 (82). Chast 1 Rossiyskiy impakt-faktor: 3,58 nauchno-
metodicheskiy jurnal.
5. Musurmonov R. Oilada farzand tarbiyasida klaster usulidan
foydalanishning pedagogik shart-sharoitlari “Uzluksiz ta’lim” j. № 1 2021 y. 69-74
B.
6. O.Bo‘riyev, M.Usmonov O‘zbek oilasi, T.: 2012.
7. Ismoilova D.M.Ta’lim sohasida prognoz qilish ilmiy-pedagogik muammo
sifatida. Academic research in educational sciences volume 1 | ISSUE 3 | 2020
ISSN: 2181-1385 Scientific Journal Impact Factor (SJIF) 2020: 4.804
8. Suyarov A. Fan va zamonaviy ta’limning asosiy masalalari “Maktab va
hayot” ilmiy metodik jurnal Maxsus son 17-bet. 2021 yil №2
9. Kh, Khasanova G., and Kenjaboev Sh Kh. "The role of education system
in human capital development." Восточно - европейский научный журнал 2-1
(66) (2021): 48-51.
30

Konfliktning o‘rganishning asosiy yo‘nalishlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish