Kop parametrli qiymat qaytaruvchi funksiyalarga doir misollar yechish
![Sanalma tipli qiymatlarni kiritish ancha qiyin masala hisoblanib, bu ishni
tashkil qilish uchun to'g'ridan-to'g'ri variant tanlash operatoridan foydalanish
mumkin emas. Ma'lumotlarni kiritishda asosan qatorli (String) tiplarning
imkoniyatlaridan foydalaniladi.
3.9.3.Cheklangan tiplar
Faraz qilaylik, « n » o'zgaruvchisi dasturda qaysidir oyning biror kunini
ifodalovchi butun son bo'lsin. Bu o'zgaruvchini integer tipi bilan e'lon qilsak,
«n»ga ixtiyoriy butun sonni o'zlashtirish mumkin. Lekin, yechilayotgan
masalaning mohiyatiga ko'ra « n »ning faqat [1; 31] oraliqdagi qiymatlarigina
ma'noga ega xolos. O'zgaruvchining boshqa qiymatga ega bo'lishi uning xato
hisoblanayotganligini yoki dasturga berilgan ma'lumotlarning xatoligini anglatadi.
Shunga o'xshash, dasturchi dasturni tuzish davomida ma'lum bir o'zgaruvchilar
qiymatlarining o'zgarish oraliqlari haqida ma'lumotga ega bo'ladi. Bunday
ma'lumotlarning dasturda ko'rsatib qo'yilishi, dastur ishining to'g'ri
bajarilayotganligi ustidan nazorat qilib turish imkoniyatini yaratadi.](https://docx.uz/documents/9b1d9270-a127-4d1c-bd3d-b10bbfd47832/page_7.png?v=1)
![To ' plamlarning umumiy nazariyasidagi kabi Paskalda ham to ' plam
hadlarining tartib joyi hech qanday vazifa bajarmaydi va har bir had faqat bir marta
hisobga olinadi :
l)[true, false] va [false, true] to'plamlari ekvivalentdir;
2) [1,2,3,2..5,6,4,3] to'plam [1,2,3,4,5,6] to'plamga ekvivalent, u esa o'z
navbatida [1..6] to'plamiga ekvivalent.
Noto'g'ri yozilgan to'plamlardan namunalar:
1) [5.3, 2.5] — to'plam hadlari Real tipidagi son bo'lishi mumkin emas;
2) [9, 7, «P»,0] — to'plam hadlari bir xil tipli bo'lishi lozim edi;
3) ['abc'.'Axad'] — to'plam hadlari hosilaviy tiplarga tegishli bo'lishi
mumkin emas.
To'plamlar ustidagi munosabat amallarining quyidagi jadvalini
e'tiboringizga havola qilamiz:](https://docx.uz/documents/9b1d9270-a127-4d1c-bd3d-b10bbfd47832/page_16.png?v=1)
![Endi shunday tiplardan biri bo'lgan, dasturlashda eng ko'p qo'llaniladigan
dastur ob'ekti — massivlar bilan tanishib chiqamiz.
3.12.1. Bir o'lchamli massivlar
Massiv — bu bir xil tipli, chekli qiymatlarning tartiblangan to'plamidir.
Massivlarga misol sifatida matematika kursidan ma'lum bo'lgan vektorlar,
matritsalar va tenzorlarni ko'rsatish mumkin.
Dasturda ishlatiluvchi barcha massivlarga o'ziga xos ism berish kerak.
Massivning har bir hadiga murojaat esa uning nomi va o'rta qavs ichiga olib
yozilgan tartib hadi orqali amalga oshiriladi:
<massiv nomi>[<indeks>] ;
bu yerda <indeks> — massiv hadining joylashgan o'rnini anglatuvchi tartib
qiymati.
. Umuman olganda, <indeks> o'rnida <ifoda> qatnashishi ham mumkin.
Indeksni ifodalovchi ifodaning tipini — indeks
tipi deb ataladi. Indeks tipining
qiymatlar to'plami albatta raqamlangan to'plam bo'lishi, shu bilan bir qatotda
massiv hadlari sonini aniqlashi va ularning tartibini belgilashi kerak.
Massivlarni e'lon qilishda indeks tipi bilan bir qatorda massiv hadlarining
tipi ham ko'rsatilishi kerak. Bir o'lcha mli massivni e'lon qilish quyidagicha amalga
oshiriladi:
array [<indeks tipi>] of <massiv hadining tipi>;
Ko'pincha <indeks tipi> sifatida cheklanma tiplardan foydalaniladi, chunki
bu tipga tegishli to'plam tartiblan-gan va qat'iy raqamlangandir. Misol uchun, 100
ta haqiqiy sonli hadlardan iborat massiv quyidagicha e'lon qilinadi:
array [1.. 100] of real;
Massivlarni e'lon qilish haqida to'liqroq ma'lumot berish uchun turli tipdagi
indekslarga oid misollarni e'tiboringizga havola qilamiz:](https://docx.uz/documents/9b1d9270-a127-4d1c-bd3d-b10bbfd47832/page_21.png?v=1)
![Hisoblash blok-sxemasi 3-misol. Quyidagi ifoda bilan berilgan munosabatni
hisoblang [2, 52 b.]. + + < − > = , . , ,0 , ,0 a b aks holda x a agar x b x
agar x Y Bu misol natija x ning qiymatiga bog‘liq shart bilan berilgan va masala
quyidagicha so‘zlar orqali ifodalangan algoritm asosida aniqlanadi: agar x > 0
bo‘lsa, u holda u = b - x bo‘ladi, aks holda; agar x < 0 bo‘lsa, u holda u = x + a, aks
holda u = a+ b. Avvalo, birinchi shart tekshiriladi va agar u bajarilsa, y = b - x
amal bajariladi, aks holda + + < = , . , ,0 a b aks holda x a agar x Y
munosabat hisoblanadi. Bu fikrlar quyidagi blok-sxemada o‘z aksini topgan (1.12-
rasm). 20 1.12-rasm. Hisoblash blok-sxemasi 1.7. Takrorlanuvchi algoritmlar Agar
biror masalani yechish uchun zarur bo‘lgan amallar ketma-ketligining ma’lum bir
qismi biror parametrga bog‘liq holda ko‘p marta qayta bajarilsa, bunday jarayon
takrorlanuvchi algoritm deyiladi. Takrorlanuvchi algoritmlarga misol sifatida
odatda qatorlarning yig‘indisi yoki ko‘paytmasini hisoblash jarayonlarini qarash
mumkin. 1-misol. Birdan n gacha bo‘lgan natural sonlarning yig‘indisini hisoblash
algoritmini tuzaylik. Masalaning matematik modeli quyidagicha: ∑= = + + + + = n
i S n i 1 1 2 3 ... Bu yig‘indini hisoblash uchun, avvalo, natiga boshlangich
qiymatini S=0 va indeksning boshlangich qiymatini i =1 deb olamiz va joriy
amallar S = S + i va i = i + 1 hisoblanadi. Bu erda birinchi va ikkinchi qadamlar
uchun yig‘indi 21 hisoblandi va keyingi qadamda i parametr yana bittaga orttiriladi
va navbatdagi qiymat avvalgi yig‘indi S ga qo‘shiladi. Mazkur jarayon shu tartibda
indeksning joriy qiymati i≤ n sharti bajarilmaguncha davom ettiriladi va natijada,
izlangan yig‘indiga ega bo‘lamiz. Ushbu fikrlarni quyidagi so‘zlar orqali
ifodalangan algoritm bilan ifodalash mumkin: 1) kiritish (n); 2) S= 0 - natijaning
boshlang‘ich qiymati; 3) i= 1 - indeksning boshlang‘ich qiymati; 4) S= S + i -
natijaning joriy qiymatini hisoblang; 5) i= i+ 1- indeksning joriy qiymatini
hisoblang; 6) agar (i ≤ n) sharti tekshirilsin va u bajarilsa => (4) ; 7) muhrlash (S).
Bu jarayonga mos keladigan blok-sxemaning ko‘rinishi 1.13-rasmda tasvirlangan.
1.13-rasm. 1 dan n-gacha bo‘lgan sonlar yig‘indisini hisoblash blok-sxemasi 22
Yuqorida keltirilgan so‘zlar asosida ifodalangan algoritm va blok-sxemadan
ko‘rinib turibdiki, amallar ketma-ketligining ma’lum qismi parametr i ga nisbatan](https://docx.uz/documents/9b1d9270-a127-4d1c-bd3d-b10bbfd47832/page_28.png?v=1)
![n marta takrorlanadi. 2-misol. Quyidagi ko‘paytmani hisoblash algoritmi va blok-
sxemasini tuzaylik: P= 1 ⋅ 2 ⋅ 3 ⋅⋅⋅ n = n! (odatda, 1 dan n gacha bo‘lgan natural
sonlarning ko‘paytmasi n! ko‘rinishda belgilanadi va “en” faktorial deb ataladi:
P=n! ( jarayonning matematik modeli: ∏ = = n i P i 1 ) [2, 57-58 b.]. Ko‘paytmani
hosil qilish algoritmi ham yig‘indini hosil qilish algoritmiga o‘xshash, faqat
ko‘paytmani hosil qilish uchun, avvalo, i=1 da P= 1 deb olinadi, so‘ngra i= i +1 da
P= P ∗ i munosabatlar hisoblanadi. Keyingi qadamda i parametrning qiymati yana
bittaga orttiriladi va navbatdagi qiymat avvalgi hosil bo‘lgan ko‘paytma - P ga
ko‘paytiriladi. Bu jarayon shu tartibda to i ≤ n sharti bajarilmaguncha davom
ettiriladi va natijaviy ko‘paytmaning qiymatiga ega bo‘lamiz. Quyidagi so‘zlar
orqali ifodalangan algoritmda bu fikrlar o‘z aksini topgan: 1) kiritish (n); 2) P= 1 -
natijaning boshlang‘ich qiymati; 3) i= 1 - indeksning boshlang‘ich qiymati; 4) P=
P ∗ i - natijaning joriy qiymatini hisoblash; 5) i= i+1 - indeksning joriy qiymatini
hisoblash; 6) agar (i <= n) shart bajarilsa, u holda => (4); 7) muhrlash (P). Bu
algoritmga mos blok-sxema 1.14-rasmda keltirilgan. 23 1.14-rasm. 1 dan n gacha
bo‘lgan sonlar ko‘paytmasini hisoblash blok-sxemasi Yuqorida ko‘rilgan yig‘indi
va ko‘paytmalarning blok-sxemalaridagi takrorlanuvchi qismlariga (punktir
chiziqlar ichiga olingan) 1.14 rasmdagi sharti keyin berilgan takrorlanuvchi
struktura mos kelishini ko‘rish mumkin. 3-misol. Yuqoridagi blok-sxemalarda
shartni oldin tekshiriladigan holatda chizish mumkin edi. Masalan, ∑ = = n i S i 1
yig‘indini xisoblash algoritmi tadqiqi keltiriladi. Bu masalani yechishda
algoritmning takrorlanuvchi qismiga quyidagi sharti oldin berilgan takrorlanuvchi
strukturaning mos kelishini ko‘rish mumkin. 1) kiritish (n); 2) S=0; 3) i = 0; 4)
agar ( i > n ) => (8); 5) i = i + 1; 6) S = S + i ; 7)shartsiz o‘tish=> (4); 8) muhrlash
(S). Bu algoritmga mos blok-sxema 1.15- rasmda keltirilgan. 24 1.15-rasm. 1 dan n
gacha bo‘lgan sonlar yig‘indisini hisoblash blok-sxemasi 4-misol. Haqiqiy x
sonining n chi darajasini hisoblash masalasi ko‘riladi. Uning matematik modeli: n
q = x ko‘rinishga ega. Takrorlanuvchi jarayonni tashkil etish quyidagidan farqli,
yuqoridagilar bilan bir xil: - ko‘paytirish jarayoni uchun boshlang‘ich qiymat
berilishi: q = 1 ; - joriy natijani hisoblash: q = q * x ifoda bo‘yicha amalga](https://docx.uz/documents/9b1d9270-a127-4d1c-bd3d-b10bbfd47832/page_29.png?v=1)
![oshiriladi. Shunday qilib, x ning n chi darajasini hisoblash uchun takrorlanuvchi
jarayonni tashkil etish blok-sxemasi 1.16-rasmda keltirilgan. 25 1.16-rasm.
Hisoblash blok-sxemasi 5-misol. Quyidagi munosabatni hisoblash kerak bo‘lsin [2,
55-56 b.]: ∑= = n i i i x S 1 ! . Munosabatni ochib, quyidagi ko‘rinishda yozish
mumkin: s = x 1 /1! + x 2 /2! + … + xn / n! . Masalani yechish algoritmida
boshlang‘ich qiymat sifatida s=0 ni olamiz, chunki ifodada yig‘indi belgisi mavjud.
Yig‘indi belgisi ostidagi munosabat kasr sonni anglatadi: suratda - x i , mahrajda - i
!. Ularning har biri uchun boshlang‘ich va joriy munosabatlar shakllantiriladi: surat
mahraj natija boshlang‘ich munosabat q = 1 p = 1 s=0 joriy munosabat q = q * x p
= p * i s = s + q / p 26 1.17-rasm. Hisoblash blok-sxemasi Bu jarayonni
shakllantirish uchun i indeks-parametri ishlatiladi. Indeks-parametrni boshqarish
amallari quyidagicha: a) i = 1 – parametrning boshlang‘ich qiymati, b) i = i + 1 –
parametrning orttirmasi (orttirma h=1), c) i ≤ n – jarayon yakunlanish sharti.
Bunga muvofiq, masalani yechish blok-sxemasi quyidagi 1.17-rasmdagi
ko‘rinishga ega bo‘ladi. 6-misol. A={ai} (i=1, 2, …, n) massiv elementlarining
yig‘indisini hisoblash jarayonini aks ettiradigan algoritm yarating. 27 Masalaning
matematik modeli quyidagidan iborat: ∑= = n i i S a 1 . Yig‘indini hisoblash uchun
S o‘zgaruvchidan foydalanamiz va uning boshlang‘ich qiymati deb S = 0 olinadi.
So‘ngra indeksning i = 1 qiymatidan boshlab, uning i = i + 1 orttirmasi bilan to ( i
<= n ) shart bajarilguncha S = S + a i munosabat qiymati ketma-ket hisoblanadi.
Quyidagi algoritmda jarayon amallari bajarilishi ketma-ketligi keltiriladi: 1)
kiritish (n, a i ); 2) S = 0, 3) i = 1, 4) S = S + a i , 5) i = i + 1, 6) agar ( i <= n ) shart
bajarilsa, u holda => (4), 7) muhrlash (S) . 7-misol. Massiv elementlari o‘rta
qiymatini hisoblash. Masalaning matematik modeli : ∑= = n i i a n Ð 1 . 1
Yuqoridagi masaladan farqi – elementlar yig‘indisini elementlar soniga bo‘lish
amali bilan algoritm to‘ldiriladi, ya’ni: 1) kiritish (n, a i ); 2) S = 0; 3) i = 1; 4) S =
S + a i ; 5) i = i + 1; 6) agar ( i <= n ) shart bajarilsa, u xolda => (4); 7) P =S / n ; 8)
muhrlash (P) . 8-misol. Massiv elementlari qiymatlarining ko‘paytmasini hisoblash
algoritmini tuzing. Masalaning matematik modeli quyidagidan iborat: ∏= = n i P
ai 1 . Hisoblash jarayoni yuqoridagiga o‘xshash bo‘ladi, faqat ko‘paytmaning 28](https://docx.uz/documents/9b1d9270-a127-4d1c-bd3d-b10bbfd47832/page_30.png?v=1)
Kop parametrli qiymat qaytaruvchi funksiyalarga doir misollar yechish