Koreys va o‘zbek tillari evfemizmlarining qiyosiy tadqiqi
![tutilib ( “ bir tashvishning ustiga bo- shqa tashvish tushib”), boshini ikki qilish (“
uylantirish”), tog‘dagi mashoqqa besaranjom yugurish (“qo‘ldan kelmaydigan ishga
urinish”), holimizga mushuklar yig‘lasun (“og‘ir, yomon ahvolga tushamiz”),
yebdir noma’kul buzoqning go‘shtini (“yanglishibdi, ahmoq bo‘libdi”), og‘zining
suvi kelguvchi (“havasi kelgan”, “ishtiyoqi bor”), usta ko‘rmagan shogird har
maqomga yo‘rg‘alar (“uquvsiz”, “malakasiz”, “savodsiz”), ko‘z bo‘yash
(“xo‘jako‘rsinga”, “shunchaki”), tagiga suv keladi (“lavozimdan haydaladi”),
ko‘ksini zaxga berib yotgan och- og‘riq (“qashshoq ”, “kambag‘al”, “och- nahor”),
og‘zi oshga yetgan (“maqsadiga erishgan”), tutuni ko‘kka ko‘tarilar ekan (“jahli
chiqar ekan”) kabi ifodalari evfemik xarakterga ega. So‘z birikmasi shaklidagi
evfemik vosita. So‘z birikmasi shaklidagi evfemik vosita tobe so‘z+hokim so‘z
qolipiga ega. Bunday evfemizmlar nutqiy tabiatliligi va barqaror emasligi bilan
iboralardan farqla- nadi: jilovi qo‘lida, siyosatga tegadirg‘an, tishlik hayvon
(“cho‘ri”), yolg‘iz bosh (“beva”, “tul”), madaniy millatlar, vaqtsizroq yaratilgan
(“chala tug‘ilgan”) va hokazo. Ilmi, saviyasi past, madaniyatsiz kishilarga nisbatan
ishlatgan boshi bo‘sh, jo‘n odam, bo‘yni yo‘g‘on, ishi buzuq kabi evfemik
birikmalar fikr ta’sirchanligini oshiradi. Bu birliklar turg‘un (lisoniy) bo‘lmay,
nutqda keng qo‘llanilib, turli evfemik mazmunda keladi.
Gap shaklidagi evfemik vosita. Gap shaklidagi evfemik vositani aj- ratishda
sodda gapning o‘zbek an’anaviy tilshunosligida tan olingan [ega+ kesim] qolipiga
tayaniladi. Dami kesiladi (ovozi o‘chadi), yelkasi qichimasin (“tamagirlik qilma-
sin”), kavshining chakagi yirtildi (“ovora bo‘ldi”), katta tollar kesilgan (“yaxshi
davrlar o‘tib ketgan”), suyaklari o‘ltirgan (“qarib, munkayib qolgan”) kabilar gap
shaklidagi evfemik vositalardir. Bu evfemik vositalar gap shaklida bo‘lsada,
ularning aksariyati ibora sifatida ham qaralishi mumkin. Barqarorlik darajasi
mazkur birliklarni ibora sifatida baholashga asos bo‘lsa, lekin ularning [ega+
kesim] shaklida ekanligi gap qolipidagi birliklar sifatida qarashga sabab bo‘la oladi.
Til hodisalarining serqirraligi tamoyili mazkur birliklarni baholashda ham
metodologik tayanch vazifasini bajaradi. Implisit evfemiya. Badiiy matnda implisit
ifodalangan haqorat, qarg‘ishlar ham mavjud: Qo‘lingdan qamchin, belingdan
46](https://docx.uz/documents/ddcca8c9-4eaa-4823-84fa-92ccf9bcd9a8/page_46.png?v=1)
Koreys va o‘zbek tillari evfemizmlarining qiyosiy tadqiqi