Korxona faoliyatiga ta’sir etuvchi shart-sharoitlar - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	188.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Korxona faoliyatiga ta’sir etuvchi shart-sharoitlar

Купить

Mavzu: Korxona faoliyatiga ta’sir etuvchi shart-sharoitlar
Reja:
1.O‘zbekiston Respublikasida tadbirkorlik muhiti
2.Tadbirkorlik xavf-xatarlari
3. Korxonalarning iqtisodiy inqirozga va bankrotlikka yuz tutishining olidini
olish yo‘llari

1.O‘zbekiston Respublikasida tadbirkorlik muhiti
O‘zbekiston istiqlolning ilk kunlaridayoq iqtisodiy mustaqillikni va oziq-
ovqat xavfsizlikni ta’minlaydigan asosiy tarmoqlarni rivojlantirishni ustuvor
yo‘nalish deb belgiladi. Shu yo‘nalishda qilingan ishlar natijasi sifatida, bugungi
kunda, “Yurtimizda yoqilg‘i-energetika va g‘alla mustaqilligiga erishildi. Boy
mineral xomashyo va qishloq xo‘jaligi resurslarini tubdan qayta ishlashga
asoslangan zamonaviy texnologiyalarni jalb etgan holda korxonalarni
modernizatsiya qilish, texnik va texnologik yangilashning keng ko‘lamli
dasturlarini izchil amalga oshirish ta’minlanmoqda. Energetika, neft va gaz
kimyosi, rangli metallurgiya, kimyo va to‘qimachilik sanoati, mashinasozlik va
avtomobilsozlik, farmasevtika va mikrobiologiya, qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini
sifatli va chuqur qayta ishlash, qurilish materiallari ishlab chiqarish kabi
iqtisodiyotimiz taraqqiyotining lokomotivi hisoblangan, yuksak texnologiyalarga
asoslangan ishlab chiqarish tarmoqlari jadal sur’atlar bilan rivojlanmoqda” 1
.
“Istiqlol yillarida mulkchilikning tuzilishida tub o‘zgarishlar ro‘y berdi,
ko‘pukladli iqtisodiyot amalda shakllanib, uning tarkibida xususiy mulk ustuvor
rivojlandi. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik ... bozorni zarur tovar va
xizmatlar bilan to‘ldirish, odamlarning daromadlari va farovonligi oshib
borishining asosiy manbaiga, aholi bandligi o‘sishining eng muhim omiliga
aylandi” 2
.
Chizma-1.
1 Каримов И.А. Она юртимиз бахту иқболи ва буюк келажаги йўлида хизмат қилиш − энг олий саодатдир. –
Т.:Ўзбекистон, 2015, 130 бет..
2 Ўша жойда, 129-130 бетлар. Ўзбекистонда давлат томонидан юритилаётган иқтисодий сиёсатнинг асосий
вазифалари
 тадбиркорлик фаолиятини жонлантириш учун қулай шарт-шароитлар яратиш;
 таркибий ўзгаришларни чуқурлаштиришга қаратилган мақсадли
йўналтирилган сиёсат юритиш;
 маҳаллий маҳсулотларнинг жаҳон бозоридаги рақобатбардошлигини
таъминлаш ва мамлакатнинг экспорт салоҳиятини ошириш мақсадида устувор
тармоқларни ҳар томонлама қўллаб-қувватлаш;
 ишлаб чиқариш ва ижтимоий инфратузилмани ривожлантириш;
 ички бозорни истеъмол товарлари билан тўйинтириш.

Chizma-2.
Ўзбекистон Республикасининг “Тадбиркорлик фаолияти эркинлигининг
кафолатлари тўғрисида”ги қонунига мувофиқ:
 Давлат бошқарув органлари ўз ваколатлари доирасида:
-тадбиркорлик фаолияти эркинлигининг кафолатлари тўғрисидаги
қонун ҳужжатларига риоя этилиши ва тадбиркорлик фаолиятининг
ривожлантирилиши устидан мониторингни, мавжуд муаммоларни
ўрганишни ҳамда тадбиркорликнинг ҳуқуқий кафолатларини
мустаҳкамлашга қаратилган норматив ҳужжатларни такомиллаштириш
юзасидан таклифлар киритишни амалга оширади;
-тадбиркорлик фаолияти субъектларининг ҳуқуқлари ва қонуний
манфаатлари ҳимоя қилинишини таъминлайди;
-тадбиркорлик фаолияти субъектларига молиявий, моддий-техник ва
ахборот ресурсларидан эркин фойдаланишда кўмаклашади;
-тадбиркорлик фаолияти субъектларига ўз маҳсулотларини ташқи ва
ички бозорларда реализация қилишда кўмаклашади;
-тадбиркорлик фаолияти субъектлари ўртасида ахборот ва
тушунтириш ишларини, консалтинг, лизинг, суғурта ва бошқа хил
хизматлар тизими ривожлантирилишини ташкил этади;
-тадбиркорлик фаолияти субъектларига кадрларни тайёрлашда, қайта
тайёрлашда ва уларнинг малакасини оширишда кўмаклашади;
-тадбиркорликни қўллаб-қувватлашга қаратилган бошқа фаолиятни
амалга оширади (42-модда).
 Тадбиркорлик фаолиятини давлат томонидан
рағбатлантириш қуйидаги йўллар билан амалга оширилади:
-тадбиркорлик соҳасига инвестицияларни (шу жумладан чет эл
инвестицияларни), замонавий технологиялар ва ускуналарни жалб этиш
учун, шунингдек бозор инфратузилмаси институтларини ривожлантириш
учун шароитлар яратиш;
-экспорт-импорт операциялари, халқаро кўргазмалар ва ярмаркаларда,
ташқи иқтисодий фаолият соҳасидаги дастурлар ва лойиҳаларни амалга
оширишда тадбиркорлик фаолияти субъектларининг иштирокини
кенгайтириш чора-тадбирларини кўриш;
-тадбиркорлик фаолияти субъектлари самарали фаолият юритиши
учун уларни зарур ҳуқуқий, иқтисодий, статистик, ишлаб чиқариш-
технологик, илмий-техник ва бошқа хил ахборотлар билан таъминлаш;

Milliy iqtisodiyotni jadal rivojlantirish bir qancha omillarga bog‘liq bo‘lib,
ular jumlasiga korxonalar faoliyatiga ta’sir etuvchi shart-sharoitlar, ya’ni
tadbirkorlik muhiti ham kiradi.
Tadbirkorlik muhiti − iqtisodiy holatni, ijtimoiy-iqtisodiy barqarorlikni,
tadbirkorlik faoliyati qay darajada rivojlanganligini, ularning samarali faoliyat
ko‘rsatishlari uchun chiqarilgan qonun va qarorlarni, madaniyatni, ma’naviyatni va
tadbirkorlar o‘z mablag‘larini yo‘naltirish uchun e’tiborga oladigan va ulardan
xulosa chiqaradigan boshqa omillarni o‘z ichiga oladi.
Mamlakatda tadbirkorlik muhiti qay darajada ekanligini aniqlaydigan yana bir
omil − iqtisodiy tushkunlik hisoblanadi. Uning asosiy sababi iqtisodiy bo‘hron  Давлат бошқарув органлари ўз ваколатлари доирасида:
-тадбиркорлик фаолияти эркинлигининг кафолатлари тўғрисидаги
қонун ҳужжатларига риоя этилиши ва тадбиркорлик фаолиятининг
ривожлантирилиши устидан мониторингни, мавжуд муаммоларни
ўрганишни ҳамда тадбиркорликнинг ҳуқуқий кафолатларини
мустаҳкамлашга қаратилган норматив ҳужжатларни такомиллаштириш
юзасидан таклифлар киритишни амалга оширади;
-тадбиркорлик фаолияти субъектларининг ҳуқуқлари ва қонуний
манфаатлари ҳимоя қилинишини таъминлайди;
-тадбиркорлик фаолияти субъектларига молиявий, моддий-техник ва
ахборот ресурсларидан эркин фойдаланишда кўмаклашади;
-тадбиркорлик фаолияти субъектларига ўз маҳсулотларини ташқи ва
ички бозорларда реализация қилишда кўмаклашади;
-тадбиркорлик фаолияти субъектлари ўртасида ахборот ва
тушунтириш ишларини, консалтинг, лизинг, суғурта ва бошқа хил
хизматлар тизими ривожлантирилишини ташкил этади;
-тадбиркорлик фаолияти субъектларига кадрларни тайёрлашда, қайта
тайёрлашда ва уларнинг малакасини оширишда кўмаклашади;
-тадбиркорликни қўллаб-қувватлашга қаратилган бошқа фаолиятни
амалга оширади (42-модда).
 Тадбиркорлик фаолиятини давлат томонидан
рағбатлантириш қуйидаги йўллар билан амалга оширилади:
-тадбиркорлик соҳасига инвестицияларни (шу жумладан чет эл
инвестицияларни), замонавий технологиялар ва ускуналарни жалб этиш
учун, шунингдек бозор инфратузилмаси институтларини ривожлантириш
учун шароитлар яратиш;
-экспорт-импорт операциялари, халқаро кўргазмалар ва ярмаркаларда,
ташқи иқтисодий фаолият соҳасидаги дастурлар ва лойиҳаларни амалга
оширишда тадбиркорлик фаолияти субъектларининг иштирокини
кенгайтириш чора-тадбирларини кўриш;
-тадбиркорлик фаолияти субъектлари самарали фаолият юритиши
учун уларни зарур ҳуқуқий, иқтисодий, статистик, ишлаб чиқариш-
технологик, илмий-техник ва бошқа хил ахборотлар билан таъминлаш;

bo‘lib, ishlab chiqarish sur’atining pasayishiga, oxir-oqibatda jamg‘arishning
qisqarishiga olib keladi.
Bundan tashqari jamg‘arma taqchilligi foiz stavkalarining yuqoriligi bilan
ham bog‘liqdir. Bu esa tadbirkorlarning bank kreditlaridan foydalanishlarini
qiyinlashtiradi. Inflyatsiya sababli beriladigan kreditlarning katta qismi qisqa
muddatli bo‘lib, bu ulardan ishlab chiqarishda foydalanishni chegaralab qo‘yadi.
Korxonalar bir-birlariga bo‘lgan qarzlarini to‘lay olmaslik holatining
kuchayishi ham tadbirkorlik muhitiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Qimmatbaho qog‘ozlar bozori ham tadbirkorlik muhitiga ta’sir etadigan omil
bo‘lib xizmat qiladi. U iqtisodiyotdagi mulk shakllarining ko‘payishiga va bozor
munosabatlarining asosiy sharti bo‘lmish raqobatchilik munosabatlarining
mustahkamlanishiga olib keladi.
Aksiyalar bozorining rivojlanishi natijasida pulning aylanishi tezlashadi,
uning qadrsizlanish jarayoni sekinlashadi, iqtisodiyotning pul mablag‘lariga
ehtiyojmand sohalarni mablag‘ bilan ta’minlashga, muomilada pul mablag‘larini
qayta sarmoyalash uchun uning samarali ishlatilishiga imkon yaratiladi. Eng
muhimi esa korxonalarning rivojlanishi uchun zarur bo‘lgan, lekin bugungi kunda
davlat byudjeti hisobiga moliyalash imkoniyati bo‘lmagan qo‘shimcha moliya
resurslarini ochiq bozordan jalb qilish imkoniyati yaratiladi.
Keyingi paytlarda hukumatimiz tomonidan tadbirkorlik muhitini yaxshilash
borasida ko‘rilayotgan chora-tadbirlar natijasida tadbirkorlik muhitiga salbiy ta’sir
ko‘rsatadigan omillar ta’sirlari kamaytirildi. Mamlakatimizda o‘tkazilayotgan
islohatlar kichik va xususiy ishbilarmonlikni rivojlantirish, xususiylashtirish,
inflyatsiya darajasini pasaytirish, valyutamizning barqarorligini ta’minlash, ishlab
chiqarish sur’atlarini o‘stirish, qimmatbaho qog‘ozlar bozorini shakllantirish,
aholining turmush darajasini yaxshilashga qaratilgan.
Tadbirkorlik muhiti — bu iqtisodiy faoliyatga kapital kiritishning qaltislik
darajasini va ulardan mamlakatda samarali foydalanish imkoniyatlarini oldindan
belgilaydigan iqtisodiy, siyosiy, yuridik va ijtimoiy omillar yig‘indisidir.

Tadbirkorlik muhiti 3
− bu mamlakatda turli mulk shaklidagi sub’ektlarning
shakllanishi va ularning samarali faoliyat yuritishlariga ta’sir ko‘rsatuvchi
iqtisodiy, siyosiy, me’yoriy-huquqiy, ijtimoiy va boshqa shart-sharoitlar
majmuidan iborat. Tadbirkorlik muhiti tabiiy shart-sharoitlar, foydali qazilmalar
zaxiralari, ishchi kuchi malakasi va o‘rtacha ish haqi darajasi, iqtisodiy
kon’yunktura holati, ichki bozor sig‘imi, tovarlarni tashqi bozorda sotish
imkoniyatlari, kredit tizimi holati, soliqqa tortish darajasi, ishlab chiqarish va
ijtimoiy infratuzilmaning rivojlanganligi, tadbirkorlikga nisbatan davlat siyosati,
unga nisbatan imtiyozli shart-sharoitlarning yaratilganligi kabi omillar orqali
belgilanadi.
Chizma-3.
3 .Муҳит (арабча – ўраб олинган, иҳота этилган) – ҳаёт, фаолият кечадиган табиий ёки ижтимоий шароитлар
мажмуи. Муҳит – бу атрофдаги шарт-шароит, ҳолат, ушбу шароитлар билан боғланган кишилар йиғиндиси.
Муҳит – ўзининг муайян объектига нисбатан қулай ҳаётий фаолиятни амалга ошириш имкониятини
таъминловчи шарт- шароитлар мажмуи. Тадбиркорлик муҳитига таъсир этувчи омиллар
Иқтисодий омилларСиёсий омиллар
 иқтисодиётнинг умумий ҳолати
(юксалиш, пасайиш);
 валюта курсининг барқарорлиги;
 инфляция жараёнининг дина-
микаси;
 солиқ имтиёзлари;
 божхона тартиби;
 иш кучи қиймати;
 аниқ маҳсулотларга талаб ва
таклиф;
 кредит қиймати ва бошқалар . тадбиркорлик борасида
давлат сиёсати;
 давлатнинг иқтисодиётига
аралашуви даражаси;
 иқтисодий сиёсатнинг
ҳаётийлиги;
 мамлакатнинг халқаро
шартномалар тизимида
қатнашуви;
 давлат аппаратининг иш
фаолияти.

Siyosiy barqarorlik. Uning mavjud bo‘lishi tadbirkorlarning kelgusi
ishlarini rejalashtirish va ishonch bilan oldinga intilishiga imkon beradi. U kuchli
qonuniy tizimning mavjudligi, tashqi va ichki nizolar hamda inqilobiy
o‘zgarishlarning bo‘lmasligida namoyon bo‘ladi.
Iqtisodiy samaradorlik. Har bir tadbirkor iqtisodiy o‘sish juda yuqori
bo‘lgan, hukumat iqtisodiyotni rivojlantirish borasida barqaror siyosat olib
borayotgan mamlakatda faoliyat yuritishni hohlaydi.
Hukumatning siyosati yana bir muhim omil hisoblanib, tadbirkorlar
faoliyatiga turli xil ta’sir o‘tkazishi mumkin. Albatta, hukumat olib borayotgan
iqtisodiy siyosat to‘g‘ridan-to‘g‘ri yoki bilvosita tadbirkorlikka o‘z ta’sirini
o‘tkazadi.
Valyuta muomalasini tartibga solish. Tadbirkorlarni iqtisodiyotning u yoki
bu sohasiga mablag‘ sarflash imkoniyatlaridan tashqari, biznesdan topilgan
daromadni konvertirlanadigan valyutaga ayirboshlash, chetga olib chiqish, valyuta
hisob raqamiga ega bo‘lish imkoniyatlari nihoyatda qiziqtiradi.
Keyingi omil infratuzilma holati bo‘lib, u mamlakatdagi yuqoridagi sanab
o‘tilgan omillarning mavjud bo‘lishidan keyingi muhim omillardandir. Bunda Ижтимоий омиллар
 жамоатчиликнинг хусусий мулк муносабати;
мамлакат иқтисодий–ижтимоий тараққиётининг асосий масалалари
бўйича келишувнинг мавжудлиги.

ishlab chiqarish uchun yer maydonlaridan foydalanish, yerni ijaraga olish shartlari
va muddati, avtomobil va temir yo‘llarning hududlari va bozorlar bilan
bog‘langanligi, elektr energiyasining mavjudligi, suv ta’minoti darajasi (ba’zi
hollarda ichimlik suvi bilan ta’minlanganlik darajasi), telekommunikatsiyaning
rivojlanish darajasi, telefon, faks, telefaks aloqalarining mavjudligi, kompyuter
orqali aloqa o‘rnatish masalalari muhimdir.
Ishchi kuchi. Tadbirkorlar ko‘pincha mamlakatda arzon ishchi kuchining
mavjudligiga e’tibor qiladi. Korxonalar faoliyatiga − xodimlarning malaka
darajasi, mehnat qilish etikasi, mehnat unumdorligi darajasi, turli ijtimoy
harakatlarning ishlab chiqarish jarayoniga ta’siri va boshqalar ham o‘z ta’sirini
ko‘rsatadi .
Banklar va moliya muassasalari. Tadbirkorlar uchun mamlakatda yetarli
miqdorda faoliyat ko‘rsatuvchi moliya institutlari va jahondagi yirik banklarga
tegishli filiallarning mavjudligi ahamiyatlidir.
Hukumat idoralaridagi rasmiyatchilik. Tadbirkorlar rasmiyatchilik,
qog‘ozbozlik avj olgan muhitga kamdan-kam o‘z mablag‘larini sarflaydilar.
Hukumat uchun eng muhimi, rasmiyatchilik sabab bo‘lib tadbirkorlikka to‘siqlarni
bartaraf etish va yo‘l qo‘yilgan xatoliklarni tuzatishdir. Hukumatning faoliyatiga
katta tajribaga ega bo‘lgan tadbirkorlar tomonidan berilgan baho muhimdir.
Ishbilarmonlik muhiti. Bu tushuncha mamlakatda malakali advokatlar,
maslahatchilar, ish yurituvchilar, buxgalterlar, quruvchilar va konstruktorlarning
mavjudligini anglatadi.
Aholining yashash sifati. Bu omil aholi turmush tarzi va daromadlarining
darajasi, ishlab chiqarilayotgan mahsulotlarga talabi va didi va boshqalarni aks
ettiradi.
Chizma-4.
Тадбиркорлик муҳитига ижобий таъсир этувчи омиллар
 сиёсий ва макроиқтисодий барқарорлик;
 тадбиркорлар ҳуқуқларининг ҳимояланиши;
 халқаро стандартларга жавоб берадиган молия-ҳисоб тизимининг
шаклланганлиги;
 ишлаб чиқариш учун зарур инфратузилмаларнинг мавжудлиги;

Mamlakatimizda aralash iqtisodiyotga asoslangan jamiyatni qurishda qulay
tadbirkorlik muhitini yaratish − davlatimiz iqtisodiy siyosatining ustuvor
yo‘nalishlaridan biri bo‘ldi.
Tadbirkorlik muhitining muhim tarkibiy qismi − davlatning qonunchilik
bazasidir. O‘zbekistonda tadbirkorlik sohasida ishonchli me’yoriy-huquqiy baza
yaratildi.
Tadbirkorlik faoliyatini tartibga solish va qo‘llab-quvvatlash tizimi qo‘p sonli
qonunchilik-huquqiy va me’yoriy hujjatlardan iborat bo‘lib, quyidagilarni o‘z
ichiga oladi: qonunlar va mamlakat Prezidentining farmonlari; qarorlari; respublika
hukumati qarorlari va dasturlari; ijtimoiy-iqtisodiy va ilmiy-tsxnikaviy
rivojlanishning kompleks va davlat dasturlari; hukumatlararo shartnomalar va
bitimlar; vazirlik va idoralarniig nizomlari, yo‘riqnomalari, standartlari, qoidalari;;
hududiy bo‘g‘inlar va xo‘jalik sub’ektlari doirasida amal qiladigan nizomlar hamda
ustavlar va hokazolar.
O‘zbekiston yuqori texnologik mahsulotlarni ishlab chiqarish imkonini
beradigan yetarlicha rivojlangan sanoat va ilmiy-texnikaviy salohiyatga ega.
Respublikada ko‘p tarmoqli sanoat salohiyati mavjudligi tufayli avtomobillar,  сиёсий ва макроиқтисодий барқарорлик;
 тадбиркорлар ҳуқуқларининг ҳимояланиши;
 халқаро стандартларга жавоб берадиган молия-ҳисоб тизимининг
шаклланганлиги;
 ишлаб чиқариш учун зарур инфратузилмаларнинг мавжудлиги;

samolyotlar, transformatorlar va akkumulyatorlar, turli elektrotexnika buyumlari,
elektronika, liftlar, gidronasoslar, traktorlar, paxta terish kombaynlarining yangi
modifikatsiyalari kabi ilmiy taraqqiyotga asoslangan mahsulot turlarini ishlab
chiqarishni tashkil kilishga erishildi.
Respublikaning tadbirkorlar uchun yuqori jozibadorligi − unda boy resurs
bazasining mavjudligidir.
Mahalliy xom ashyoni qayta ishlashni chuqurlashtirish, qayta ishlovchi
tarmoqlarning mamlakat sanoat majmuasidagi ulushini ko‘paytirish eksportning
yangi tuzilmasini shakllantiradi, unda salmoqli o‘rin tayyor buyumlar va chuqur
qayta ishlash darajasiga yetkazilgan mahsulotlar egallagan.
Tadbirkorlik muhitini shakllantirishda infratuzilma bo‘g‘inlarining
rivojlanganlik darajasi muhim ahamiyat kasb etadi.
Mamlakatimizda tabirkorlikning rivojlanib borayotganligini namoyon etuvchi
yana bir jihat — davlat byudjetidan moliyalashtirish tarkibidagi nisbatlarning
sezilarli darajada o‘zgarib borayotganligi hisoblanadi.
2.Tadbirkorlik xavf-xatarlari
Tadbirkorlik xavf-xatari − bu tadbirkorlikka kiritilgan mablag‘larning bir
qismi yoki barchasini yo‘qotish holati yuzaga kelishi mumkinligi tushuniladi.
Tadbirkorlik − bu mamlakat ichidagi yoki undan tashqaridagi turli tarmoqlarga
foyda olish maqsadida uzoq muddatga kapital kiritish orqali faoliyat yuritish
demakdir.
Tadbirkorlik xavf-xatari o‘zida moliyaviy yo‘qotishlar ehtimolini yoki
qo‘shimcha xarajatlarning paydo bo‘lishini namoyon etadi. Ishlab chiqarish
jarayonida korxona turli xil xavf-xatarlarga duch kelishi mumkinligini hisobga
olishi zarur. Tovar bozori dastaklarining qo‘psonli xavf-xatarlar ta’siriga
tushishidan kelib chiqib, tadbirkorlik xavf-xatarlari − umumiy tusga ega
(tadbirkorlik faoliyati bilan shug‘ullanuvchi barcha sub’ektlarga taalluqli), umumiy
tusga ega bo‘lmagan, tarmoq va infratuzilma xavf-xatarlari kabi turlarga ajratiladi.

Umumiy tusga ega xavf-xatarlar — bu bozor faoliyatidan kelib chiqadigan
xavf-xatarlardir. Tovar bozori ob’ektiv ravishda kamaytirish imkoni bo‘lmagan
darajadagi tizimli xavf-xatarlar ta’sirida bo‘ladi. Umumiy tusga ega xavf-xatarlar,
asosan, umumiy makroiqtisodiy holatlar bilan bog‘liq. Shu sababdan
rivojlanayotgan mamlakatlar tovar bozorlaridagi tadbirkorlik rivojlangan
mamlakatlar tovar bozorlaridagi tadbirkorlikka nisbatan ko‘p sonli xavf-xatarlar
bilan bog‘liq deb hisoblanadi. Umumiy tusga ega xavf-xatarlarga quyidagilar
kiradi:
Chizma-5.
Chizma-6.Сиёсий хавф-хатарлар
 экспроприация мусодара характеридаги солиқ солиш риски;
 тадбиркор учун ноқулай иқтисодий сиёсат олиб бориш натижасида (миллий
валюта курсининг ўзгариши, фоиз ставкалари ёки киритилган маблағлар
даромадлилигининг қисқариши билан боғлиқ) келиб чиққан хавф-хатар.
Иқтисодий хавф-хатарлар
 умумий банк инқирози, дефолт хавф-хатари;
 сузиб юрувчи алмашув курси шароитида миллий валюта қурсининг
халқаро валюталарга нисбатан ноқулай ўзгариши хавф-хатари;
 депозитлар бўйича фоиз ставкаларининг негатив ўзгаришлари туфайли
йўқотиш хавф-хатарлари.

Chizma-7.
Tadbirkorlar korxonalarni barpo etish haqida qaror qabul qilishda, ularning
huquqlarini himoya qiladigan qonunlarning mavjudligini va soliq tizimi bilan
bog‘liq xavf-xatarlarni ham e’tiborga olishlari lozim.
O‘zbekistonda qonunchilik tizimi yaxshi rivojlanmagan bo‘lib, xususiy va
intellektual mulkni himoyalashni ta’minlaydigan qonunlar ishlab chiqilgan va ular
yanada takomillashtrilmoqda. Soliq tizimi rivojlanib bormoqda. Natijada, turli
qonun va tartiblarning yangi talqini tadbirkorlik muhitiga ijobiy ta’sir
o‘tkazmoqda.
Umumiy tusga ega bo‘lmagan xavf-xatarlar — tadbirkorlikning alohida
ob’ektlari yoki ularning bir guruhi duchor kelishi mumkin bo‘lgan xavf-xatarlar.
Ularga quyidagilar kiradi: Ҳуқуқий хавф-хатарлар
 миллий қонунчилиқда, шу жумладан, солиқ солиш тизимидаги
ўзгаришлар натижасида юзага келадиган хавф-хатарлар;
 қонунчиликни изоҳлашдаги ўзгаришлар натижасида келиб чиқадиган
хавф-хатарлар.
Форс-мажор − инсонга боғлиқ бўлмаган, енгиб бўлмайдиган, асосан,
табиий офатлар ва геосиёсий характердаги шароитлардан келиб
чиқадиган хавф-хатарлар.

 narx xavf-xatari — narxlarning noqulay o‘zgarishi natijasida kelib
chiqadigan xavf-xatarlar.
 likvidlik xavf-xatari — ma’lum vaqtda kutilgan narxda aktivlarni sotish yoki
sotib olishda vujudga kelishi mumkin bo‘lgan kiyinchiliklar (jumladan, yetib
bo‘lmaydigan kontragentlar).
 emitentning bankrotligi xavf-xatari — qimmatbaho qog‘oz emitentining
to‘lovga qodir emasligining boshlanish xavf-xatari. Ushbu holat bunday
qimmatli qog‘oz (aksiya) narxining keskin tushishiga yoki uning
(obligatsiya va boshqa qarz qog‘ozlari) qarzini to‘lashga imkon
bo‘lmasligiga olib keladi.
Tarmoq xavf-xatarlari − ma’lum bir tarmoq va uning tarkibidagi
korxonalarning samarasiz faoliyati xavf-xatari. Ushbu holat tarmoqdagi korxonalar
faoliyatida va ular tomonidan chiqarilgan qimmatli qog‘ozlarning likvidligi
ko‘rsatkichlari va narxlariga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Aksariyat hollarda ushbu
tarmoqdagi salbiy holat boshqa tarmoqqa bog‘liq kompapiyalarga ham ta’sir
ko‘rsatadi: neft, gaz, boksit, minerallar qazib olish tarmoqlari eng zaif hisoblanadi.
Chunki ushbu mahsulotlarning narxi jahon bozorining o‘zgaruvchan
kon’yunkturasiga bog‘liq bo‘ladi.
Infratuzilma xavf-xatarlari − bu axborot, elektr va boshqa tizimlarning
nosozligi, mos emasligi, qimmatli qog‘ozlar bozori infratuzilmasining mukammal
emasligi bilan, operatsiyalarni amalga oshirish texnologiyasi, boshqaruv tartibi,
hisob va nazorat, “inson omili” (kadrlar) ta’sirida, tashqi hodisalar ta’siri bilan
bog‘liq xatolar tufayli kelib chiqadigan bevosita va bilvosita yo‘qotishlar xavf-
xatarlaridir.
3. Korxonalarning iqtisodiy inqirozga va bankrotlikka yuz tutishining
oldini olish yo‘llari

Har qanday korxona istasa-istamasa turli tuzilmalar bilan uzviy aloqada
bo‘ladi. U boshqa tuzilmalar uchun ochiq. Shu sababli bu tuzilmalar, ya’ni tashqi
omillar uning faoliyatiga ta’sir ko‘rsatadi.
Tashqi omillar murakkab va o‘zgaruvchan. Korxonalar faoliyati jarayonida
kutilmagan tashqi muhitga duch kelishi va ayrim omillar to‘g‘risida aniq axborotga
ega bo‘lmasligi sababli samarali qaror qabul qilaolmasligi mumkin.
Korxonalar faoliyatiga ichki omillar ham ta’sir ko‘rsatadi. Tashqi va ichki
omillar ta’siri sababli korxonalar inqirozga yuz tutishi va ayrim hollarda o‘z
faoliyatini to‘xtatishi mumkin.
Chizma-8.Классик бозор иқтисодиётида корхоналар фаолиятидаги муваффақиятлар ва
муваффақиятсизликларнинг 1/3 ташқи омилларга, 2/3 эса ички омилларга
боғлиқ. Сиёсий ва иқтисодий нобарқарорлик, инфляцион жараёнлар ва
давлат молия механизмидаги бузилишлар корхоналарнинг инқироз ҳолатига
тушишидаги асосий омиллар ҳисобланади.
Ички омилларТашқи омилларКорхоналар фаолиятига таъсир этувчи ички ва ташқи омиллар

Инқироз ҳолати ─ бу шундай ҳолатки, бунда иқтисодий ривожланиш бир
маромда рўй бермайди ( авваламбор, унинг айрим бўлакларида), ишлаб
чиқариш ва сотиш ҳажмларида мувозанат бузилади, ишлаб чиқариш
кескин тушиб кетади  ишлаб чиқариш;
 маркетинг тадқиқотлари
ва улардан фойдаланиш
даражаси;
 молия;
 бухгалтерия ҳисоби;
 ходимлар;
 ходимлар ўртасидаги
муносабатлар;
 ресурслар ва улардан
фойдаланиш;
 ташкилий ва бошқарув
тузилмалари. аҳоли истеъмолининг ҳажми ва
тузилмаси;
 аҳоли даромадлари ва жамғар-
маларининг мамлакатдаги сиёсий
барқарорлик ва давлатнинг уни
таъминлашга қаратилган ички сиёсати;
 товар ишлаб чиқаришнинг таркибий
қисми ҳисобланган ва унинг
рақобатбардошлигини таъминлашда
асосий омиллардан бири ҳисобланган
фан ва техника тараққиёти;
 аҳолининг истеъмол маданияти
(одатлари ва истеъмол меъёрлари, айрим
товарларни хуш кўриши ва айримларини
эса маъқул кўрмаслиги);
 халқаро рақобат (хорижий фирма-
ларнинг арзон иш кучидан ва мукаммал
технолгиялардан фойдаланишларини
ҳисобга олиш).

Chizma-9.
Инқироз ҳолатининг хусусиятлари
 инқирозга номақбул бўлган ҳолат, деб эмас( айрим корхоналар учун
шундай бўлсада), балким ─ бозор иқтисодиётига хос бўлган умумий
қонуният, деб қараш зарур;
 профилактик чоралар кўрилмаслиги оқибатида юзага келган инқироз
ҳолати корхона иқтисодиётини ўта издан чиқариши ва унинг
фаолият юритишда лаёқатсизликка олиб келиши мумкин. Буни
корхонанинг банкротлик ҳолати деб айтиш мумкин;
 инқироз ҳолатидан чиқишга қаратилган махсус чоралар (иш
тартиби)ни қўллашга олиб келади ─ фаолиятни тўхтатиш ёки
корхонани тугатиш. Инглиз тадқиқотчиларининг фикрича янги
ташкил этилган фирмаларнинг 70-80 фоизи фаолият юритишларнинг
иккинчи йили охирига бориб тугаб кетади.
Корхона бошқарувининг бош вазифаси ─ корхонанинг молиявий
ҳолатини диагностика қилиш, назорат ва яқинлашиб келаётган иқтисодий
инқироз ҳолатини ўз вақтида бартараф этиш.

Chizma-10.
Chizma-11.Иқтисодий инқироз ҳолатини диагностика қилиш босқичлари
 корхона молиявий ҳолатини таҳлил этиш;
 бозордаги ҳолатни ─ товарларга бўлган талаб ва таклифнинг
ўзгаришини башорат қилиш;
 иқтисодий инқироз сабабларини ва унинг ривожланиб кетишига
олиб келувчи омилларни ўз вақтида аниқлаш;
 мутахассис бўлмаган киши кўзига кўринмайдиган, аммо, корхона
фаолиятини инқироз ҳолатига келтирувчи белгиларни аниқлай олиш.
Инқирознинг дастлабки белгилари

Корхонада иқтисо-
дий-молиявий хизмат
буғинларининг ёмон
ишлаши туфайли
давлатнинг тегишли
идораларга ҳисобот-
ларнинг кечиктириб
тақдим этилиши Корхонада низоли
ҳолат, қайсидир раҳ-
барнинг ишдан
бўшатилиши, қабул
қилинаётган қарор-
ларнинг кескин
кўпайиши ва ҳоказо.Корхона молиявий
ҳисоботи, хусусан,
баланси ва молия-
вий натижалар тўғ-
рисидаги ҳисобот-
нинг тузилишида
кескин ўзгаришлар-
нинг рўй бериши
 банкдаги счётларда пул маблағларининг кескин камайиб кетиши
(счётларда пул маблағининг кўпайиши уларни капиталлаштириш
даражасининг пасайишидан дарак беради);
 дебиторлик қарзларнинг кўпайиши (унинг кескин камайиши эса
маҳсулотларни сотишнинг қисқариши ва тайёр маҳсулотларнинг
омборхоналарда туриб қолишидан дарак беради);
 кредиторлик қарзларнинг кўпайиши (аммо, унинг кескин пасайиши ҳам
ижобий ҳолат эмас. Корхона счётларида катта миқдорда пул маблағи
бўлатуриб кредиторлик қарзларнинг кўпайиши корхона фаолиятининг
қисқаришидан дарак беради);
 дебиторлик қарзларнинг эскириши (ўндириб олиш муддатининг чўзилиб
кетиши);
 дебиторлик ва кредиторлик қарзлар балансининг бузилиши;
 маҳсулотларни сотиш ҳажмининг пасайиши (айни пайтда, унинг кескин
ошиши ҳам номақбул бўлиши мумкин ─ ҳар томонлама ўйламасдан
амалга оширилган харидлар ва капитал харажатлар қарзлар балансининг
бузулишига олиб келиши мумкин. Шуни таъкидлаш лозимки,
тугатилаётган корхонада ҳам бозорга маҳсулотларни сотишга ташлаши
натижасида пул тушуми ҳажми кескин ошиши мумкин.

Chizma-12.
Инқирознинг босқичлари
Иккинчи босқич ─ молия-
вий беқарорлик (пул маб-
лағларининг етишмаслиги,
банкротликнинг дастлабки
белгилари кўзга ташланади)
Хусусиятлари
 бу босқичда корхона раҳ-
барияти “косметик” чоралар
кўришга ҳаракат қилади
(масалан, банкларнинг
ишончини йўқотмаслик
мақсадида кредит олишни
кўпайтиради, активларнинг
бир қисмини сотиш орқали
акциядорларга юқори
дивидент тўлашни давом
эттиради ва ҳоказо);.
 корхонанинг иқтисодий
ҳолати ёмонлашганда
раҳбарият қалтис иш
юритиш усули билан пул
ишлашга, айрим пайтларда
эса товламачилик (қаллоб-
лик) йўлига ўтади. Учинчи босқич ─ юри-
дик нуқтаи назаридан
очиқчасига банкротлик
ҳолати (корхона ўз
мажбуриятларини ба-
жараолмайди, яъни
қарзларни уза олмайди)Ёпиқ босқич ─ бунда
“корхона баҳоси” пасая-
ди. У фойданинг капитал-
лаштилиши билан тавсиф-
ланади:
V = P/K,
бу ерда:
Р ─ кутилаётган фойда;
К ─ пассивларнинг ўртача
йиллик қиймати;
V ─ корхонанинг
кутилаётган “нархи”. Шахслар (уларнинг
аризаларига асосан
банкротлик тўғриси-
да хўжалик суди иш
бошлайди)
Хусусиятлари
 қарздор (расмий
ҳолда қарзларни ўз
вақтида тўлай-
олмаслигини тан
олади);
 кредитор (ўзига те-
гишли маблағни
ундириб олиш муд-
дати 3 ойдан ўтиб
кетган бўлганда
хўжалик судига
ариза берувчи
шахс);
 прокурор (банкрот-
лик ҳолати шубҳа- “корхона баҳоси”нинг
пасайиши ─ унинг
фойдалилигининг паса-
йишини ёки мажбу-
риятлар ўртача йиллик
қийматининг ўсишини
англатади (мажбурият-
ларни, табиий равишда,
яқин орада бажариш
зарур бўлади);
 “Корхона баҳоси”ни
яқин давр ва
переспиктивага ҳисоб-
лаш мақсадга мувофиқ.

Chizma-13.
Банкротлик тизими ўз ичига давлат ҳокимияти органлари томонидан
таъминланадиган бир қатор маъмурий-ташкилий ва услубий
тузулмаларни ўз ичига олади.
Ўзбекистонда банкротлик тизимини яратиш ва
уларни ҳаракатга келтиришдан мақсад ─ ҳозирги
замон бозор иқтисодиёти шароитида аҳолининг
товарларга бўлган талабини қондириш орқали
ишлаб чиқарувчиларнинг фойда олишликларига  қарздор (расмий
ҳолда қарзларни ўз
вақтида тўлай-
олмаслигини тан
олади);
 кредитор (ўзига те-
гишли маблағни
ундириб олиш муд-
дати 3 ойдан ўтиб
кетган бўлганда
хўжалик судига
ариза берувчи
шахс);
 прокурор (банкрот-
лик ҳолати шубҳа-

Bankrotlikning yopiq ko‘rinishi. Korxonaning inqiroz holatini diagnostika
qilish.
Korxonani bankrotlik holatidan saqlash yo‘llariЎзбекистонда банкротлик тизимини яратиш ва
уларни ҳаракатга келтиришдан мақсад ─ ҳозирги
замон бозор иқтисодиёти шароитида аҳолининг
товарларга бўлган талабини қондириш орқали
ишлаб чиқарувчиларнинг фойда олишликларига
Миллий иқтисодиёт таркибида ёпиқ кўринишдаги банкротликда фаолият
юритаётган корхоналар бўлиши мумкин. Уларда ишлаб чиқариш
даражаси тушиб кетади, иш ҳақи пасаяди, қисқартирилган иш куни ёки
қисқартирилган ҳафтага ўтишади. Айрим корхоналар иш фаолиятини
юритмасданоқ банкротлик ҳолатида бўлиши мумкин.
Келажакда корхона фаолиятида рўй бериши мумкин бўлган нохуш
ҳолат (хатар)лар ҳақида жиддий огоҳлантириш ─ бизнес соҳасидаги
ҳамкорларнинг, кредиторларнинг, банкларнинг, истеъмолчиларнинг
корхона томонидан ўтказиладиган у ёки бу тадбирларга нисбатан
бефарқ бўлиши (маъқул кўрмаслиги) ─ турли хил қайта ташкил
этишлар, тез-тез ва асоссиз равишда таъминловчиларни алмаштириш,
янги бозорларга чиқиш, тавакалчилик қилиб хом-ашё ва материаллар
харид қилиш.

Chizma-14.
Корхонанинг инқироз ва банкротлик ҳолатини бошқаришда кенг
қўлланиладиган тактика турлари
Ҳужумкор тактика ─ нафақат
оператив, айни пайтда стратегик
тадбирларни ҳам қўллаш
самаралироқ бўлади
Хусусиятлари
 ресурслар тежамкорлигига қаратилган
тад-бирлар билан бир қаторда фаол
маркетинг, янги бозорларни ўрганиш ва
ўзлаштириб олиш, юқори нархларни
белгилаш, ишлаб чиқаришни
такомиллаштириш мақсадида уни
модернизация қилиш учун харажатларни
кўпайтириш, асосий фондларни янгилаш,
замонавий технологияларни жорий этиш;
 корхона раҳбарятини алмаштириш ёки
унинг таркибини мустаҳамлаш, мавжуд
ҳолатни комплекс таҳлил қилиш ва
баҳолаш;
 зарурият бўлганда корхона фаолиятининг
фалсафасини ва асосий тамойилларни
ўзгар-тириш: стратегияси ва унга мос
дастурлар ўзгаради, бозордаги мавқеъиТежамкорликка йўналтирилган
тадбирларга асосланган ҳимоя
тактикаси ─ ишлаб чиқариш ва
сотиш, ходимлар ва асосий
воситаларни сақлаш билан боғлиқ
харажатларни қисқартириш.
Хусусиятлари
 кўпчилик корхоналар
ялписига ҳимоя
тактикасига ўтса миллий
иқтисодиётнинг чуқур
иқтисодий инқирозга дуч
келишига олиб келади. Бу
тактика уни қўллаётган
кор-хонага молиявий
хотиржамлик олиб
келмайди, чунки инқироз
ҳолатининг асосий
сабаблари корхонадан
ташқарида бўлади;
 корхона ҳимоя тактикаси
керакли тезкор
тадбирларни қўллаш:

Chizma-15. ресурслар тежамкорлигига қаратилган
тад-бирлар билан бир қаторда фаол
маркетинг, янги бозорларни ўрганиш ва
ўзлаштириб олиш, юқори нархларни
белгилаш, ишлаб чиқаришни
такомиллаштириш мақсадида уни
модернизация қилиш учун харажатларни
кўпайтириш, асосий фондларни янгилаш,
замонавий технологияларни жорий этиш;
 корхона раҳбарятини алмаштириш ёки
унинг таркибини мустаҳамлаш, мавжуд
ҳолатни комплекс таҳлил қилиш ва
баҳолаш;
 зарурият бўлганда корхона фаолиятининг
фалсафасини ва асосий тамойилларни
ўзгар-тириш: стратегияси ва унга мос
дастурлар ўзгаради, бозордаги мавқеъи кўпчилик корхоналар
ялписига ҳимоя
тактикасига ўтса миллий
иқтисодиётнинг чуқур
иқтисодий инқирозга дуч
келишига олиб келади. Бу
тактика уни қўллаётган
кор-хонага молиявий
хотиржамлик олиб
келмайди, чунки инқироз
ҳолатининг асосий
сабаблари корхонадан
ташқарида бўлади;
 корхона ҳимоя тактикаси
керакли тезкор
тадбирларни қўллаш:
Банкротлик ҳолатидан чиқиш учун корхонани соғломлаштириш
бўйича кўриладиган шошилинч тадбирлар
 раҳбариятни алмаштириш;
 корхонанинг ташкилий тузилмасини ўзгартириш, бошқарув аппарати
ходимларини қисқартириш, назорат ва режалаштириш
функцияларни марказлаштириш;
 харажатларни қаттиқ назоратга олиш;
 ходимларни қайта тайёрлаш, руҳий нуқтаи назардан маълум томонга
йўналтириб иш тутиш;

 раҳбариятни алмаштириш;
 корхонанинг ташкилий тузилмасини ўзгартириш, бошқарув аппарати
ходимларини қисқартириш, назорат ва режалаштириш
функцияларни марказлаштириш;
 харажатларни қаттиқ назоратга олиш;
 ходимларни қайта тайёрлаш, руҳий нуқтаи назардан маълум томонга
йўналтириб иш тутиш;

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. E . Shavqiev, U.Normurodov, Z.Artikov, A.Hazratov : “Korxona iqtisodiyoti”
fanidan MA’RUZALAR KURSI . Samarqand – 2016
2. Karimov I.A. Ona yurtimiz baxtu iqboli va buyuk kelajagi yo‘lida xizmat
qilish − eng oliy saodatdir. –T.:O‘zbekiston, 2015, 130 bet..
3. O‘sha joyda, 129-130 betlar.

Korxona faoliyatiga ta’sir etuvchi shart-sharoitlar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish