Korxona xodimlar bo‘limi boshqarishni tashkil qilish - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	8.3MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Korxona xodimlar bo‘limi boshqarishni tashkil qilish

Купить

Korxona xodimlar bo’limi boshqarishni tashkil qilish
MUNDARIJA
Kirish…………………..………………………….……………………………...2
I. NAZARIY QISM……………………………………………………………...3
1.1 Ma’lumotlar bazasi tushunchasi…………………….…….......................3
1.2 Ma’lumotlarni boshqarish. Ma’lumotlar bazasining t urlari………….9
1.3 SQL operatorlaroi yozilishi…………………………………………..…12
II-BOB. AMALIY QISM………………………………………………………14
2.1 Korxona xodimlar bo’limini boshqarishni tashkil etishi infologik
modeli …………………………………………………………………………....14
2.2 Korxona xodimlar bo’limini boshqarishni tashkil etishi er-
modeli …………………………………………………………............................19
2.3 Korxona xodimlar bo’limini boshqarishni tashkil etishi relyatsion
modeli....................................................................................................................20
2.4 SQL operatorlari yordamida jadvallarni hosil qilish va jadvallarga
ma’lumotlar kiritish………………………………………...………………….21
2.5 SQL da ma’lumotlarni manipulyatsiya qilish …………………..………..24
Xulosa ……………………………………………………………………..……38
Foydalanilgan adabiyotlar…………………………………….……………….39
0

Kirish
O‘zbekiston Respublikasining Hozirgi Prezidentining Oliy Majlisiga
Murojaatnomasida 2020 yilni “Ilm-ma’rifat va raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish
yili”, deb e’lon qilinishi hamda shu bo‘yicha “yo‘l xaritasi” ishlab chiqilgani ham
axborot texnologiyalari sohasiga muhim ahamiyat berilayotganini ko‘rsatmoqda.
Prezidentimizning 2020 yil 2 martdagi farmoni bilan tasdiqlangan Harakatlar
strategiyasining “Ilm, ma’rifat va raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish yili”da
amalga oshirishga oid davlat dasturi ijrosini ta’minlashda eng ustuvor
vazifalaridan biri, ijtimoiy soha ob’ektlari, jumladan, umumta’lim maktablari,
maktabgacha ta’lim va sog‘liqni saqlash muassasalarini tezkor internetga ulash
vazifasi qo‘yildi.Bu, o‘z navbatida, yosh avlodning zamonaviy bilim olishi,
bemorlarga sifatli va tezkor xizmat ko‘rsatish salohiyatini oshirishi bilan
ahamiyatlidir.Shundan kelib chiqib, telekommunikatsiya infratuzilmasini
rivojlantirish borasida yirik loyihalar amalga oshirilmoqda. Bugungi kunda 1
millionta Internet tarmog‘iga keng polosali ulanish portlari o‘rnatilib, ularning
umumiy soni 3 millionga yetkazildi.
Bundan tashqari, 32 ming kilometr optik tolali aloqa liniyalari
qurildi.Ma’lumotlar uzatish tarmog‘ining o‘tkazuvchanlik qobiliyati viloyat
markazlari darajasida 2 barobarga, tuman markazlari darajasida esa 4 barobar
oshdi. Xizmat miqyosini kengaytirish maqsadida 5 mingtadan ortiq mobil aloqa
baza stansiyasi o‘rnatilib, ularning jami soni 32 mingtaga yetkazildi va aholi
maskanlarida uning qamrovi 98 foizga hamda yuqori tezlikdagi yo‘nalishi 90
foizga yetkazildi. Aholining keng polosali mobil xizmatlariga bo‘lgan ehtiyojini
qondirish maqsadida “O‘zbektelekom” AK “O‘zmobayl” filiali tomonidan
mavjud 3 000 dan ortiq baza stansiyasi modernizatsiya qilindi.Jizzax erkin
iqtisodiy zonasida Janubiy koreyalik hamkorlar bilan birgalikda 11 million
dollarga teng, yillik quvvati 50 ming kilometr optik tolali kabel mahsulotlarini
ishlab chiqarish zavodi ishga tushirildi.
“korxona xodimlari bo’limini boshqarishni tashkil etish ” nomli ma’lumotlar
bazasi mantiqiy modelini tuzib chiqdik va bu ma`lumotlar bazasini yaratish va
boshqarish dasturini qo`llash juda kata qulayliklar yaratdi. Bu baza orqali “ Tijorat
banki mijozlar ma’lumotlarida
” mijozlar haqida ma’lumotlarni tezroq , aniqroq
topish,saqlash uzatish va qayta ishlash imkoniyatiga ega bo’ldik
1

I-Bob. NAZARIY QISM
1. 1 Ma’lumot bazasi tushunchasi
Hozirgi kunda inson faoliyatida ma’lumotlar bazasi (MB) kerakli
axborotlarni saqlash va undan oqilona foydalanishda juda muhim rol
o‘ynamoqda. Sababi: jamiyat taraqqiyotining qaysi jabhasiga nazar solmaylik
o‘zimizga kerakli ma’lumotlarni olish uchun, albatta, MBga murojaat qilishga
majbur bo‘lamiz. Demak, MBni tashkil qilish axborot almashuv
texnologiyasining eng dolzarb hal qilinadigan muammolaridan biriga aylanib
borayotgani davr taqozasidir.Informatsion texnologiyalarning rivojlanishi va
axborot oqimlarining tobora ortib borishi, ma’lumotlarning tez o‘zgarishi kabi
holatlar insoniyatni bu ma’lumotlarni o‘z vaqtida qayta ishlash choralarining
yangi usullarini qidirib topishga undamoqda. Ma’lumotlarni saqlash, uzatish va
qayta ishlash uchun MBni yaratish, so‘ngra undan keng foydalanish bugungi
kunda dolzarb bo‘lib qolmokda.
MB tushunchasi fanga kirib kelgunga qadar, ma’lumotlardan turli
ko‘rinishda foydalanish juda qiyin edi. Dastur tuzuvchilar ma’lumotlarini
shunday tashkil qilar edilarki, u faqat qaralayotgan masala uchungina o‘rinli
bo‘lardi. Har qanday axborot tizimining maqsadi real muhit ob’ektlari haqidagi
ma’lumotlarga ishlov berishdan iborat. Keng ma’noda ma’lumotlar bazasi - bu
qandaydir bir predmet sohasidagi real muhitning aniq ob’ektlari haqidagi
ma’lumotlar to‘plamidir. Predmet sohasi deganda avtomatlashtirilgan
boshqarishni tashkil qilish uchun o‘rganilayotgan real muhitning ma’lum bir
qismi tushiniladi. Masalan, korxona, zavod, ilmiy tekshirish instituti, oliy o‘quv
yurti va boshqalar. Shuni qayd qilish lozimki, MBni yaratishda ikkita muhim
shartni hisobga olmoq zarur:
Birinchidan , ma’lumotlar turi, ko‘rinishi, ularni qo‘llaydigan
programmalarga bog‘liq bo‘lmasligi lozim, ya’ni MBga yangi ma’lumotlarni
kiritganda yoki ma’lumotlar turini o‘zgartirganda, programmalarni o‘zgartirish
talab etilmasligi .
Ikkinchidan , MBdagi kerakli ma’lumotni bilish yoki izlash uchun biror
programma Bundan buyon axborot so‘zini ma’lumot so‘zidan farqlaymiz,
ya’ni axborot so‘zini umumiy tushuncha sifatida qabul qilib, ma’lumot deganda
3

aniq bir belgilangan narsa yoki hodisa sifatlarini nazarda tutamiz.
Ma’lumotlar bazasini yaratishda, foydalanuvchi axborotlarni turli belgilar
bo‘yicha tartiblashga va ixtiyoriy belgilar birikmasi bilan tanlanmani tez olishga
intiladi. Buni faqat ma’lumotlar tizilmalashtirilgan holda bajarish mumkin.
T i z i l m a l a sh t i r i sh – bu ma’lumotlarni tasvirlash usullari haqidagi
kelishuvni kiritishdir. Agar ma’lumotlarni tasvirlash usuli haqida kelishuv
bo‘lmasa, u holda ular tizilmalashtirilmagan deyiladi. Tizilmalashtirilmagan
ma’lumotlarga misol sifatida matn fayliga yozilgan ma’lumotlarni ko‘rsatish
mumkin.
Ma’lumotlar bazasidan foydalanuvchilar turli amaliy dasturlar, dasturiy
vositalari, predmet sohasidagi mutaxassislar bo‘lishi mumkin. Ma’lumotlar
bazasining zamonaviy texnologiyasida ma’lumotlar bazasini yaratish, uni dolzarb
holatda yuritishni va foydalanuvchilarga undan axborot olishini ta’minlovchi
maxsus dasturiy vosita, ya’ni ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimi yordami
bilan markazlashtirilgan holda amalga oshirishni nazarda tutadi. Ma’lumotlar
bazasi – EHM xotirasiga yozilgan ma’lum bir strukturaga ega, o‘zaro bog‘langan
va tartiblangan ma’lumotlar majmuasi bo‘lib, u biror bir ob’ektning xususiyatini,
holatini yoki ob’ektlar o‘rtasidagi munosabatni ma’lum ma’noda ifodalaydi. MB
foydalanuvchiga strukturalashtirilgan ma’lumotlarni saqlash va ishlatishda
optimal qulaylikni yaratib beradi. Ma’lumki ma’lumotlarni kiritish va ularni qayta
ishlash jarayoni katta hajmdagi ish bo‘lib ko‘p mehnat va vaqt talab qiladi. MB
bilan ishlashda undagi ma’lumotlarning aniq bir strukturagi ega bo‘lishi,
birinchidan foydalanuvchiga ma’lumotlarni kiritish va qayta ishlash jarayonida
undagi ma’lumotlarni tartiblashtirish, ikkinchidan kerakli ma’lumotlarni izlash va
tez ajratib olish kabi qulayliklarni tug‘diradi. MB tushunchasi fanga kirib
kelgunga qadar, ma’lumotlardan turli ko‘rinishlarda foydalanish juda qiyin edi.
Bugungi kunda turli ko‘rinishdagi ma’lumotlardan zamonaviy kompyuterlarda
birgalikda foydalanish va ularni qayta ishlash masalasi hal qilindi. Bunda
programma tuzgan foydalanuvchi MBBT uchun yozgan programmasiga javob
beradi, sistemali programma tuzuvchi esa butun sistemaning ishlashi uchun
4

javobgar hisoblanadi. U holda MB administratori sistemaning saqlanish holatiga
va ishonchliligiga javob beradi.
Bezopasnost–Xavfsizlik, MB ruxsat berilmagan kirishdan ishonchli
himoya qilingan bo’lishi lozim. Faqat foydalanuvchi va tegishli tashkilotgina
ma’lumotlarga kira olish va foydalanish huquqiga egalik qilishi mumkin;
Migratsiya–ba’zi bir ma’lumotlar foydalanuvchilar tomonidan tez ishlatilib
turiladi, boshqalari esa faqat talab asosida ishlatiladi. Shuning uchun
ma’lumotlar tashqi xotiralarda joylashtiriladi va uni shunday tashkil qilish
kerakki, eng ko’p ishlatiladigan ma’lumotlarga murojaat qilish qulay bo’lsin.
Ma’lumotlar bazasini boshqarish sistemasida har bir MB modeli quyidagi
xususiyatlari bo’yicha tavsiflanadi:
Ma’lumotlar tuzilmalarining turi;
Ma’lumotlar ustida bajariladigan amallar;
Butunlikning cheklanganligi.
Ma’lumotlar. Belgili shaklda ifodalangan ob’ekt yoki ob’ektlarning muomalasi
haqidagi axborotlar ma’lumotni tashkil qiladi.Bu ma’lumotlar inson yoki
qandaydir texnik qurilma tomonidan qabul qilinishi va tegishli tarzda
interpretatsiya qilinishi mumkin.
Ma’lumotlar bazasini qurishda insonga yo‘naltirilgan mantiqiy ifodalanish
haqida va uzoq muddatli xotira qurilmasiga yo‘naltirilgan jismoniy ifodalanish
haqida gapirish an’anaga aylangan.
Ma’lumotlarning joylashuvi va xotira qurilmasida ularning o‘zaro
aloqalari haqida gapirishdan oldin, o‘zigan xos ma’lumotlar modelini yaratgan
holda, ma’lumotlar o‘zaro bog‘liqligini mantiqiy darajada keltirish
lozim.Shunday qilib, predmet sohasining barcha ob’ektlarida yozuv tarkiblari
va ularning o‘zaro aloqasi aniqlandi, ya’ni predmet sohasining ma’lumotlar
modeli vazifalashtirildi. Ma’lumotlar modelining asosiy vazifasi saqlash
ahamiyatlari bilan bog‘liq, chalg‘itadigan detallarsiz axborot kartinasini to‘liq
namoyon etish imkonini berishdan iborat. U ma’lumotlar bankida
saqlanayotgan har qanday ma’lumotni olish mexanizmini ishlab chiqishda
5

yordam beradigan asbobdir.
Hozirgi kunda inson faoliyatida ma’lumotlar bazasi (MB) kerakli
axborotlarni saqlash va undan oqilona foydalanishda juda muhim rol
o‘ynamoqda. Sababi: jamiyat taraqqiyotining qaysi jabhasiga nazar solmaylik
o‘zimizga kerakli ma’lumotlarni olish uchun, albatta, MBga murojaat qilishga
majbur bo‘lamiz. Demak, MBni tashkil qilish axborot almashuv
texnologiyasining eng dolzarb hal qilinadigan muammolaridan biriga aylanib
borayotgani davr taqozasidir. Informatsion texnologiyalarning rivojlanishi va
axborot oqimlarining tobora ortib borishi, ma’lumotlarning tez o‘zgarishi kabi
holatlar insoniyatni bu ma’lumotlarni o‘z vaqtida qayta ishlash choralarining
yangi usullarini qidirib topishga undamoqda. Ma’lumotlarni saqlash, uzatish va
qayta ishlash uchun MBni yaratish, so‘ngra undan keng foydalanish bugungi
kunda dolzarb bo‘lib qolmokda. Moliya, ishlab chiqarish, savdo-sotiq va boshqa
korxonalar ishlarini ma’lumotlar bazasisiz tasavvur qilib bo‘lmaydi.
Ma’lumki, MB tushunchasi fanga kirib kelgunga qadar, ma’lumotlardan
turli ko‘rinishda foydalanish juda qiyin edi. Dastur tuzuvchilar ma’lumotlarini
shunday tashkil qilar edilarki, u faqat qaralayotgan masala uchungina o‘rinli
bo‘lardi. Har
bir yangi masalani hal qilishda ma’lumotlar qaytadan tashkil qilinar va bu hol
yaratilgan dasturlardan foydalanishni qiyinlashtirar edi.
Har qanday axborot tizimining maqsadi real muhit ob’ektlari haqidagi
ma’lumotlarga ishlov berishdan iborat. Keng ma’noda ma’lumotlar bazasi - bu
qandaydir bir predmet sohasidagi real muhitning aniq ob’ektlari haqidagi
ma’lumotlar to‘plamidir. Predmet sohasi deganda avtomatlashtirilgan
boshqarishni tashkil qilish uchun o‘rganilayotgan real muhitning ma’lum bir
qismi tushiniladi. Masalan, korxona, zavod, ilmiy tekshirish instituti, oliy o‘quv
yurti va boshqalar. Shuni qayd qilish lozimki, MB ni yaratishda ikkita muhim
shartni hisobga olmoq zarur:
Birinchidan, ma’lumotlar turi, ko‘rinishi, ularni qo‘llaydigan
programmalarga bog‘liq bo‘lmasligi lozim, ya’ni MB ga yangi ma’lumotlarni
6

kiritganda yoki ma’lumotlar turini o‘zgartirganda, programmalarni o‘zgartirish
talab etilmasligi lozim.
Ikkinchidan, MBdagi kerakli ma’lumotni bilish yoki izlash uchun biror
programma tuzishga hojat qolmasin.
Shuning uchun ham MB ni tashkil etishda ma’lum qonun va qoidalarga
amal qilish lozim. Bundan buyon axborot so‘zini ma’lumot so‘zidan
farqlaymiz, ya’ni axborot so‘zini umumiy tushuncha sifatida qabul qilib,
ma’lumot deganda aniq bir belgilangan narsa yoki hodisa sifatlarini nazarda
tutamiz. Ma’lumotlar bazasini yaratishda, foydalanuvchi axborotlarni turli
belgilar bo‘yicha tartiblashga va ixtiyoriy belgilar birikmasi bilan tanlanmani
tez olishga intiladi. Buni faqat ma’lumotlar tizilmalashtirilgan holda bajarish
mumkin.
Tizimlashtirish – bu ma’lumotlarni tasvirlash usullari haqidagi kelishuvni
kiritishdir. Agar ma’lumotlarni tasvirlash usuli haqida kelishuv bo‘lmasa, u
holda ular tizilmalashtirilmagan deyiladi. Tizilmalashtirilmagan ma’lumotlarga
misol sifatida matn fayliga yozilgan ma’lumotlarni ko‘rsatish mumkin.
Ma’lumotlar bazasining zamonaviy texnologiyasida ma’lumotlar bazasini
yaratish, uni dolzarb holatda yuritishni va foydalanuvchilarga undan axborot
olishini ta’minlovchi maxsus dasturiy vosita, ya’ni ma’lumotlar bazasini
boshqarish tizimi yordami bilan markazlashtirilgan holda amalga oshirishni
nazarda tutadi. Ma’lumotlar bazasi – EHM xotirasiga yozilgan ma’lum bir
strukturaga ega, o‘zaro bog‘langan va tartiblangan ma’lumotlar majmuasi
bo‘lib, u biror bir ob’ektning xususiyatini, holatini yoki ob’ektlar o‘rtasidagi
munosabatni ma’lum ma’noda ifodalaydi. MB foydalanuvchiga
strukturalashtirilgan ma’lumotlarni saqlash va ishlatishda optimal qulaylikni
yaratib beradi.
Ma’lumki ma’lumotlarni kiritish va ularni qayta ishlash jarayoni katta
hajmdagi ish bo‘lib ko‘p mehnat va vaqt talab qiladi. MB bilan ishlashda undagi
ma’lumotlarning aniq bir strukturagi ega bo‘lishi, birinchidan foydalanuvchiga
ma’lumotlarni kiritish va qayta ishlash jarayonida undagi ma’lumotlarni
7

tartiblashtirish, ikkinchidan kerakli ma’lumotlarni izlash va tez ajratib olish kabi
qulayliklarni tug‘diradi.MB tushunchasi fanga kirib kelgunga qadar,
ma’lumotlardan turli ko‘rinishlarda foydalanish juda qiyin edi. Bugungi kunda
turli ko‘rinishdagi ma’lumotlardan zamonaviy kompьyuterlarda birgalikda
foydalanish va ularni qayta ishlash masalasi hal qilindi. Kompьyuterlarda
saqlanadigan MB maxsus formatga ega bo‘lgan muayyan tuzilmali fayl bo‘lib,
undagi ma’lumotlar o‘zaro bog‘langan va tartiblangandir.
Demak, ma’lumotlar bazasi deganda ma’lum bir strukturada saqlanadigan
ma’lumotlar to‘plami tushuniladi. Boshqacha qilib aytganda MB - bu ma’lum
berilgan aniq bir strukturaga ega bo‘lgan ma’lumotlarni o‘z ichiga oluvchi
maxsus formatga ega bo‘lgan fayldir. Ma’lumotlarni strukturalashtirish - bu
shunchaki ma’lumotlarni tasvirlashda qandaydir moslikni kiritish usulidir.
Odatda MB ma’lum bir ob’ekt sohasini ifodalaydi va uning ma’lumotlarni o‘z
ichiga oladi, ularni saqlaydi va foydalanuvchiga ma’lumotlarni qayta ishlashda
undan foydalanish imkonini yaratib beradi.
Tarif: Ma‘lumotlar bazasi – bu ma’lum bir predmet sohasiga oid
tizimlashtirilgan (strukturalashtirilgan) ma’lumotlarning nomlangan
to‘plamidir .
Ma’lumotlar bazasi - axborot tmzimlarining eng asosiy tarkibiy qismi bo‘lib
hisoblanadi. Ma’lumotlar bazasidan foydalanish uchun foydalanuvchi ishini
engillashtirish maqsadida ma’lumotlar bazasini boshqarish trizimlari yaratilgan.
Bu tizimlar ma’lumotlar bazasini amaliy dasturlardan ajratadi. Ma’lumotlar
bazasini boshqarish tizimi (MBBT) -bu dasturiy va apparat vositalarining
murakkab majmuasi bo‘lib, ular yordamida foydalanuvchi ma’lumotlar bazasini
yaratish va shu bazadagi ma’lumotlar ustida ish yuritishi mumkin. Juda ko‘p
turdagi MBBT mavjud. Ular o‘z maxsus dasturlash tillariga ham ega bo‘lib, bu
tillarga SUBD buyruqli dasturlash tillari deyiladi. MBBTga Oracle, Clipper,
Paradox, FoxPro, Access va boshqalarni misol keltirish mumkin.
Ma’lumotlar bazasi tushunchasi maydon, yozuv, fayl (jadval) kabi
elementlar bilan chambarchas bog‘liq .
8

Maydon -bu ma’lumotlarni mantiqiy tashkil etishni elementar birligi
bo‘lib, u axborotni eng kichik va bo‘linmas birligi bo‘lgan rekvizitga mos
keladi. Maydonni tasvirlash uchun quyidagi tavsiflardan foydalaniladi:
Maydon nomi , masalan, familiyasi, ismi, tug‘ilgan sana, lavozimi, ish staji,
mutaxassisligi.
Ma’lumotlar bazasi tuzulmasining asosiy elementlari
Maydon turi, masalan, son (chislovoy), simvol, sana/vaqt (data/vremya),
mantiqiy (logicheskiy). Maydon uzunligi (o‘lchami), masalan, eng ko‘p
simvollar sig‘imi;
Yozuv –bu mantiqiy bog‘langan maydonlar to‘plami. Yozuv tuzilishi uchun
uning tarkibiga kiruvchi maydolar tarkibi va joylashishi ketma-ketligi bilan
aniqlanib, ularni har biri ichida elementar yozuvlarning nusxasi deb ataladi.
Yozuv ob’ektning biror bir elementi haqida to‘liq ma’lumotni ifodalaydi.
1.2 Ma’lumotlarni boshqarish. Ma’lumotlar bazasining turlari.
Insonning kundalik m е hnat faoliyati tashqi muhit to`g`risidagi axborotlarni qabul
qilish va to`plash, turli masalalarni е chish uchun zarur bo`lgan ma'lumotlarni [5]
aniqlash, qayta ishlash kabi amallarni bajarish bilan bog`liq bo`ladi. Shu sababli,
ham yuqoridagi amallar majmuasi, ularni tatbiq etish usullarini vositalari axborot
tizimlarini (AT) yaratish uchun asos bo`lib xizmat qiladi.
Axborot tizimlarining asosiy maqsadi foydalanuvchilarni t е gishli sohaga
taaluqli bo`lgan axborot bilan ta'minlashiga qaratilgan. E H Mlarning yaratilishi
natijasida avtomatlashtirilgan axborot tizimlarini (AAT) hosil qilish imkoniyatlari
paydo bo`ldi.
Hozirgi kunda AATning rivojlanishi ikki yo`nalishda olib borilmoqda.
Birinchi yo`nalish – avtonom fayllar asosida axboorot tizimlarini hosil qilish.
Bunday Atning imkoniyat doiralari ch е garalangan va oddiy tuzilishiga ega. Ular
avtonom fayllar to`plamini qayta ishlash hamda hujjatlarni chiqarish amallarini
bajaradigan dasturlar majmuasidan tashkil topadi. Bunday tizimlar quyidagi
kamchiliklarna ega:
- ma'lumotlarning takrorlanishi;
- fayllarni yuritish murakkabligi;
- fayllarning birgalikda ishlashi qiyinligi;
9

- dasturlarning ma'lumotlarga bog`liqligi va boshqalar.
Ikkinchi yo`nalish - ma'lumotlar bazasini hosil qilish. Ma'lumotlar bazasi
asosida hosil qilingan AT foydalanuvchilar majmuasiga xizmat ko`rsatadi va
yuqorida ko`rsatilgan tizimlar juda k е ng tarqalmoqda.
AATning faoliyati axborotlarni to`plash va qayta ishlash bilan bog`liq.
Tizimga kiritilayotgan va foydalanuvchiga b е rilayotgan axborotlar hujjatlar
ko`rinishda shakllanadi. Shu sababali ham hujjat moddiy ob' е kt hisoblanadi va
ma'lum bir tartib asosida rasmiylashtirilgan axborotlar to`plamidan iborat bo`ladi.
AATda axborot manbai sifatida odamlar va t е xnik vositalar hisoblansa,
ist е 'molchi sifatida turli foydalanuvchilarni uch guruhga ajratish mumkin:
tizimning ma'muriyati, dasturchilar va oxirgi ist е 'molchilar.
Foydalanuvchilarning AAT ga murojaati talab asosida amalga oshiriladi.
Talab-mavsumlashtirilgan xabar bo`lib, unda t е gishli ma'lumotlarni qidirish
shartlari va ular ustidan bajarilishi lozim bo`lgan vazifalar ko`rsatiladi.
Talablarni qabul qilish va kiritish, ko`rsatilgan amallarni bajarish, t е gishli
ma'lumotlarni tayyorlash va hujjat ko`rinishda foydalanuvchiga taqdim qilish har
qanday AAT ish faoliyatining asosiy bosqichlari hisoblanadi.
Hozir gi kunda AATlar inson faoliyatning turli sohalarida, masalan, halq xo`jaligi
tarmoqlarini boshqarishda, ilmiy-tadqiqot ishlari boshqarishda, ma'rif sohasida
loyihalashtirishda qo`llanilmoqda. Bunda quyidagi ikki usulning biridan
foydalaniladi.
AATdan avtonom foydalanish. Bunda AAT boshqa tizim tarkibiga kirmaydi
va mustaqil faoliyat ko`rsatadi. Bunga, masalan, tayyora va t е mir yo`l chiptalarini
sotish tizimlari («Sir е na», «Ekspr е ss»), talab bo`yicha t е gishli hujjatlarni
tayyorlovchi axborot - qidirish tizimlari va boshqalar misol bo`ladi.
AAT dan yuqori darajali boshqarish tizimining tarkibiy qismi sifatida
foydalanish. Bunda hosil qilingan chiquvchi ma'lumotlardan tizimning boshqa
el е m е ntlari faoliyatida ham qo`llaniladi. Bunday AATga, masalan, axborot -
o`qitish tizimlari, loyihalashtirishning avtomatlashtirilgan tizimlari,
avtomatlashtirilgan boshqarish tizimlari misol bo`ladi.
Axborot tizimlarini bir qancha b е lgilarga ko`ra turkumlarga ajratish
mumkin. 85-rasmda AATni turkumlashning asosiy b е lgilari ko`rsatilgan.
10

AATning turkumlanishi
AMT talab-javob tartibida ishlaydi. Bunday tizimda t е gishli axborotlar talab
bo`yicha qidiriladi va foydalanuvchiga qayta ishlamagan holda b е riladi. Ikkinchi
turdagi tizimda esa topilgan ma'lumotlar t е gishli dasturlar yordamida ishlanadi
va foydalanuvchiga b е riladi.
Ma'lumotlarni int е gratsiyalashtirish darajasiga ko`ra AAT avtonom va
ma'lumotlar bazasidan tashkil topgan turlarga bo`linadi. Avtonom fayli tizimlarda
(AFAAT) to`plangan ma'lumotlar o`zaro bog`lanmagan holatda bo`ladi. Shu
sababli bunday turdagi tizimlar o`rniga ma'lumotlar bazasidan (MB)
foydalanilmoqda.Taqsimlash darajasiga ko`ra AAT el е m е ntlari bitta EHMda
(lokal) va hisoblash tarmog`ida (taqsimlangan) joylashgan turdagi tizimlarga
bo`linadi.
Ma'lumotlar bazasini tashkil qilish tamoyillari
Axborotga bo`lgan talablarning turli-tumanligi, masalalar ko`lamining
tobora ortib borishi va boshqalar zamonaviy Atlari oldiga bir qator talablar
qo`ymoqda. Bunday talablar jumlasidan quyidagilar kiradi:
Ma'lumotlarning aniqligi . Ma'lumki, ma'lumotlar bazasi t е gishli sohaning
axborat mod е lini tashkil qiladi. Shu sababli ham MB da saqlanayotgan axboratlar
ob' е ktlarning holati, xususiyati va ular o`rtasida alaqalarni to`liq va aniq ifodalash
lozim. Aks holda tashkil qilingan MB xatarli bo`lishi va zarar k е ltirishi mumkin.
T е zkorlik va unumdorlik. Tizimning t е zkorligi qo`yilgan talabga javob
b е rish vaqti bilan aniqlanadi. Bunda nafaqat EHM ning t е zkorligini, balki
malumotlarning joylanishi, izlash usullari, talabning qiyinligini va boshqa
olimllarni ham hisobga olish zarur. Tizimning umumdorligi esa vaqt birligi
ichida bajarilgan talablarning miqdori orqali aniqlanadi.
1.3 SQL op е ratorlarini yozilishi
11HAQT Ma'lumotlarni
sa qlash Ma'lumotlarni
ishlash Ma'lumotlar
intеgratsiyasi Taqsimlash
FAQT
AMT MIAT AFAAT
MB
Lokal Taqsimlanga
n

SQL dasturi - bu SQL ko'rsatmalarining oddiy chiziqli ketma-ketligi.
O'zining sof shaklida SQL tilida ma'lumotlar bazasiga so'rovlarni bajarish
tartibini (sikllar, tarmoqlar, o'tishlar) boshqarish uchun operatorlar mavjud
emas [1] .
SQL iboralari quyidagilar yordamida tuzilgan:
- zahiralangan kalit so'zlar;
- jadvallar va jadval ustunlarining identifikatorlari (nomlari);
- ma'lumotlar bazasida ma'lumot qidirish mezonlarini shakllantirish va
natijada olingan jadvallardagi yacheykalar qiymatlarini hisoblash uchun
foydalaniladigan mantiqiy, arifmetik va satrli iboralar;
- iboralarda ishlatiladigan operatsiyalar va funktsiyalarning
identifikatorlari (nomlari).
Barcha kalit so'zlar, funksiya nomlari va, qoida tariqasida, jadval va ustun
nomlari 7 bitli ASCII belgilar bilan ifodalangan (boshqacha aytganda, lotin
harflarida).
SQL katta va kichik harflarni farq qilmaydi, masalan SELECT , Select ,
sELECT, select satrlari bir xil kalit so'zni ifodalaydi.
Jadvallar va ularning ustunlari nomlarini yaratish uchun harflar, raqamlar
va _(pastki chiziq) belgisidan foydalanishga ruxsat beriladi, lekin ismning
birinchi belgisi harf bo'lishi kerak.
Kalit so'zlar va funktsiyalar nomlaridan jadval identifikatorlari va ustun
nomlari sifatida foydalanish taqiqlanadi. Kalit so'zlar va funksiyalar
nomlarining to'liq ro'yxatini (va u juda ko’p) ma'lum bir MBBT hujjatlarida
topish mumkin.
Operator kalit so'z fe'ldan boshlanadi (masalan, CREATE - yaratish,
UPDATE - yangilash, SELECT - tanlang va hokazo) va ; (nuqta-vergul) belgisi
bilan tugaydi. Murojaat erkin formatda yozilgan va bir nechta satrlardan iborat
bo'lishi mumkin. Operatordagi leksik birliklar uchun haqiqiy ajratuvchilar:
- bir yoki bir nechta bo'shliqlar,
- bir yoki bir nechta tab belgilar,
- bir yoki bir nechta belgilar yangi qator.
12

Qo'llanmada SQL ko'rsatmalarini tavsiflash uchun quyidagi
shartlar qo'llaniladi:
 Zaxiralangan so'zlar katta harflar bilan yoziladi (masalan, SELECT,
FROM, WHERE).
 O'zgaruvchilar (noaniq bo'lmagan belgilar) kursiv bilan yoziladi
(masalan, tabl_name, komp_kon ), ular haqiqiy operatorda terminal belgilarining
(identifikatorlari, ishlash belgilari, funktsiya nomlari va boshqalar) qurilishi
bilan almashtirilishi kerak.
 Kvadrat qavslar ([...]) operatorning ixtiyoriy qismini o'z ichiga oladi, bu
esa haqiqiy operatorni yaratishda qoldirilishi mumkin (kvadrat qavsning o'zi
operator matniga kiritilmagan).
 Vertikal chiziq (|) ikki yoki undan ko'p sintaktik tuzilmalarni tanlashni
(yoki) anglatadi (vertikal satrning o'zi operator matniga kiritilmagan).
Belgilangan variant (masalan, [ALL | DISTINCT} ichida) standartdir.
Belgilar ketma-ketligi ... oldingi vergul tuzilishining ixtiyoriy sonini (shu
 jumladan nol) takrorlash imkoniyatini bildiradi. Belgilar haqiqiy
operatorga qurilishning har bir takrorlanishidan oldin ajratuvchi sifatida
kiritilgan.
Afsuski, haqiqiy MBBT ishlab chiquvchilari SQL til standartlari
talablariga sharhlar nuqtai nazaridan to'g'ri kelmaydi. Shuning uchun, turli
xil ma'lumotlar
bazalarida SQL tilidagi dasturlarning matnlarida foydalanilgan holda izohlarni
quyidagicha belgilash mumkin:
juft minus (--) dan satr oxirigacha; #
belgisidan satr oxirigacha;
ketma-ketliklar o'rtasida / * va * / (C++ sharh uslubi).
SQL ma'lumotlar turlari
Ma'lumotlar bazasi jadvallari ustunlarida ma'lumotlarni saqlash uchun SQL
tilida ishlatiladigan ma'lumotlar turlari juda xilma-xildir. Afsuski, o'ziga xos
relatsion ma'lumotlar bazasini sotuvchilari o'zlarining versiyalari va
13

kengaytmalarini tatbiq etish orqali standart tomonidan qamrab olingan ko'plab
ma'lumotlar turlarini yaxshilashga intilishadi.
Quyidagi ma'lumotlar turlarini asosiy deb hisoblash lozim:
INT [(len)] - maksimal uzunligi len o’zharuvchisida berilgan 4 baytlik butun son;
SMALLINT [(len)] - uzunligi 2 bayt bo'lgan, chiqarishda maksimal len
raqamlari bilan ifodalangan butun son;
FLOAT [(len, dec)] - o'nlik kasrdan keyin dec raqamlar bilan maksimal len
harflarida berilgan haqiqiy son;
CHAR (size) - o'lchamdagi belgilar bilan belgilangan uzunlikdagi belgilar
qatori;
VARCHAR (size) - o'zgaruvchan uzunlikdagi belgilar qatorining maksimal
o'lchamiga qadar bo'lgan belgilar;
BLOB (Binary Large OBject) - erkin (ikkilik) baytlar qatori (maksimal hajmi
bajarishga bog'liq, odatda 65535 bayt); ushbu ma'lumotlar turidan, masalan,
rasmlarni saqlash uchun foydalanish mumkin;
Date - astronomik sana;
TIME - bu astronomik vaqt.
14

II-BOB. Amaliy qism
Infologik modelni hosil qilish
Infologik model. Muayyan tashkilot (korxona, bank, universitet, kutubxona va
boshqalar) muammolarini hal qilish uchun axborot tizimi (AT) yaratiladi. AT
yaratish va ishlatish uchun uning tavsifi talab qilinadi. ATning to'liq, keng
qamrovli tavsifi nafaqat ATning o'zi, balki atrof-muhitni ham o'z ichiga olishi
kerak, ya'ni predmet sohasining tavsifi bo'lishi kerak.
15

Datalogik model
Application
Column Type Null Default Comments
idapplication (Primary) int(3) No
application_number int(3) No
command_number int(3) No
personnel_idpersonnel int(3) No
commands_idcommands int(3) No
Indexes
Keyname Type Unique Packed Column Cardinality Collation Nul
l Comment
PRIMAR
Y BTREE Yes No idapplication 9 A No
close_relative
Column Type Null Default Comments
idclose_relative (Primary
) int(3) No
full_name varchar(45) No
Gender varchar(5) No
relative_types varchar(20) No
position_idposition int(3) No
Indexes
Keyname Type Uniqu
e Packe
d Column Cardinalit
y Collatio
n Nul
l Commen
t
PRIMAR
Y BTRE
E Yes No idclose_relativ
e 8 A No
commands
Column Type Null Default Comments
idcommands (Primary
) int(3) No
Number int(3) No
16

Signature varchar(45) No
Date varchar(13) No
Indexes
Keyname Type Unique Packed Column Cardinality Collation Nul
l Comment
PRIMAR
Y BTREE Yes No idcommand
s 3 A No
documents
Column Type Null Default Comments
iddocuments (Primary
) int(3) No
Id int(3) No
Organization varchar(45) No
date_documents varchar(13) No
Indexes
Keyname Type Unique Packed Column Cardinality Collation Nul
l Comment
PRIMAR
Y BTREE Yes No iddocument
s 10 A No
medical_record
Column Type Null Default Comments
idmedical_record (Primary
) int(3) No
full_name varchar(45) No
Date varchar(13) No
personnel_idpersonnel int(3) No
Indexes
Keyname Type Uniqu
e Packe
d Column Cardinalit
y Collatio
n Nul
l Commen
t
PRIMAR
Y BTRE
E Yes No idmedical_recor
d 10 A No
17

military_service
Column Type Null Default Comments
idmilitary_service (Primary
) int(3) No
Id int(3) No
personnel_id int(3) No
military_Unit varchar(45) No
Number int(3) No
personnel_idpersonnel int(3) No
Indexes
Keyname Type Uniqu
e Packe
d Column Cardinalit
y Collatio
n Nul
l Commen
t
PRIMAR
Y BTRE
E Yes No idmilitary_servic
e 5 A No
personnel
Column Type Null Default Comments
idpersonnel (Primary
) int(3) No
full_name varchar(45) No
Tell varchar(13) No
Position varchar(20) No
Address varchar(45) No
Salary varchar(13) No
Indexes
Keyname Type Unique Packed Column Cardinality Collation Null Comment
PRIMARY BTRE
E Yes No idpersonnel 3 A No
section
Column Type Null Default Comments
idsection (Primary
) int(3) No
18

Id int(3) No
Name varchar(20) No
Indexes
Keyname Type Unique Packe
d Column Cardinality Collation Nul
l Comment
PRIMARY BTRE
E Yes No idsection 3 A No
19

Er-model hosil qilish
ER modeli. ER-model - bu diagramma bo'lib, uning tarkibiy elementlari
quyidagilardan iborat:
Mohiyat - bu ma'lumotlar bazasida saqlanishi kerak bo'lgan haqiqiy yoki
xayoliy ob'ekt. ER-modelning diagrammasida mantiqiy obyekt nomi ko'rsatilgan
to'rtburchaklar shaklida tasvirlangan.
Aloqa - bu ikki (ko'pincha) subyektlar yoki bir xil obyekt (grafik munosabatlar)
o'rtasidagi diagrammada grafik ravishda ko'rsatilgan birlashma. Aloqa romb bilan
ifodalanadi, uning ikki uchi ajratilgan, har bir obyekt uchun bittadan. Ushbu
ulanishning har ikki tomoni uchun quyidagilar o'rnatiladi:
Aloqa darajasi - bu mohiyatning nechta nusxasiga bog'liq
Majburiy aloqa - ushbu mohiyat ushbu mohiyatda ishtirok etishi kerakmi
20

Relatsion model hosil qilish
Relyatsion ma'lumotlar modeli (RMM) - bu mantiqiy ma'lumotlar modeli,
ma'lumotlar to'plamlari nazariyasi va birinchi darajali mantiq kabi matematik
sohalaridagi ma'lumotlarni qayta ishlash muammolariga qo'llaniladigan
ma'lumotlar bazasini tuzishning amaliy nazariyasi.
O'zaro munosabatlar quyidagi xususiyatlarga ega.
• Munosabatning relatsion sxemasidagi barcha boshqa munosabatlar nomlaridan
farq qiladigan nomi bor.
• munosabatlarning har bir yacheykasida faqat bitta elementar (bo'linmaydigan)
qiymat mavjud.
• Har bir atributning o'ziga xos nomi bor.
• Atribut qiymatlari bir xil domendan olinadi.
• Har bir kortej o'ziga xosdir (unikal); takrorlanadigan kortejlar bo'lishi mumkin
emas.
• Atributlarning tartibi muhim emas.
• Nazariy jihatdan, aloqalardagi kortejlarning tartibi muhim emas. (Ammo
amalda ushbu tartib ularga kirish samaradorligiga sezilarli ta'sir ko'rsatishi
mumkin.)
21

MBBT orqali ma’lumotlar bazasini yaratish, o’chirish, jadvallar hosil qilish,
jadvallar ustida amallar bajarish
Berilgan sohaning ma’lumotlar bazasini tanlangan MBBTning imkoniyatlari
orqali hosil qilish, jadvallar yaratish. Olingan natijalarni ko’rsatish
“ kadrlar_bulimi ” MBning jadvallari
1-jadval
Application
2-jadval close_relative
3-jadval commands
22

4-jadval commands
5-jadval commands
6-jadval commands
7-jadval commands
8-jadval commands
9-jadval commands
23

SQL da ma’lumotlarni manipulyatsiya qilish
SQL tili orqali jadvallarni hosil qilish. Relatsion modelda hosil qilingan
jadvallarga CREATE operatorini hosil qilib chiqing.
CREATE TABLE application ( idapplication INT(3) NOT NULL PRIMARY
KEY AUTO_INCREMENT,
application_number INT(3) NOT NULL ,
command_number INT(3) NOT NULL,
personnel_idpersonnel INT(3) NOT NULL,
commands_idcommands INT(3) NOT NULL );
1) CREATE TABLE commands ( idcommands INT(3) NOT NULL
PRIMARY KEY AUTO_INCREMENT,
number INT(3) NOT NULL ,
signature VARCHAR(45) NOT NULL,
date VARCHAR(13) NOT NULL
);
2) CREATE TABLE documents ( iddocuments INT(3) NOT NULL
PRIMARY KEY AUTO_INCREMENT,
id INT(3) NOT NULL ,
organization VARCHAR(45) NOT NULL,
date_documents VARCHAR(13) NOT NULL
);
24

3) CREATE TABLE section ( idsection INT(3) NOT NULL PRIMARY
KEY AUTO_INCREMENT,
id INT(3) NOT NULL ,
name VARCHAR(20) NOT NULL)
4) CREATE TABLE close_relative( idclose_relative INT(3) NOT NULL
PRIMARY KEY AUTO_INCREMENT,
full_name VARCHAR(45) NOT NULL ,
gender VARCHAR(5) NOT NULL,
relative_types VARCHAR (20) NOT NULL,
position_idposition INT(3) NOT NULL );
5) CREATE TABLE military_service(idmilitary_service INT(3) NOT NULL
PRIMARY KEY AUTO_INCREMENT,
id INT(3) NOT NULL ,
personnel_id INT(3) NOT NULL,
military_Unit VARCHAR(45) NOT NULL,
number INT(3) NOT NULL,
personnel_idpersonnel INT(3) NOT NULL
);
6) CREATE TABLE medical_record(idmedical_record INT(3) NOT NULL
PRIMARY KEY AUTO_INCREMENT,
full_name VARCHAR(45) NOT NULL,
Date VARCHAR(13) NOT NULL,
personnel_idpersonnel INT(3) NOT NULL
25

);
7) CREATE TABLE personnel(idpersonnel INT(3) NOT NULL PRIMARY
KEY AUTO_INCREMENT,
full_name VARCHAR(45) NOT NULL,
tell VARCHAR(13) NOT NULL,
position VARCHAR(20) NOT NULL ,
address VARCHAR(45) NOT NULL,
salary INT(10) NOT NULL
);
SQL tili orqali jadvallarga yangi ma’lumot qo’shish.
1) INSERT INTO `application`( `application_number`, `command_number`,
`personnel_idpersonnel`, `commands_idcommands`) VALUES (23,20,1,1)
2) INSERT INTO `application`( `application_number`, `command_number`,
`personnel_idpersonnel`, `commands_idcommands`) VALUES (25,31,2,2);
3) INSERT INTO `application`( `application_number`, `command_number`,
`personnel_idpersonnel`, `commands_idcommands`) VALUES (32,26,3,3);
4) INSERT INTO `application`( `application_number`, `command_number`,
`personnel_idpersonnel`, `commands_idcommands`) VALUES (28,34,4,4);
5) INSERT INTO `application`( `application_number`, `command_number`,
`personnel_idpersonnel`, `commands_idcommands`) VALUES (56,74,5,5);
6) INSERT INTO `application`( `application_number`, `command_number`,
`personnel_idpersonnel`, `commands_idcommands`) VALUES (46,26,6,6);
7) INSERT INTO `application`( `application_number`, `command_number`,
`personnel_idpersonnel`, `commands_idcommands`) VALUES (67,48,7,7);
8) INSERT INTO `application`( `application_number`, `command_number`,
`personnel_idpersonnel`, `commands_idcommands`) VALUES (65,26,8,8);
9) INSERT INTO `application`( `application_number`, `command_number`,
`personnel_idpersonnel`, `commands_idcommands`) VALUES (11,99,9,9);
26

10) INSERT INTO `application`( `application_number`, `command_number`,
`personnel_idpersonnel`, `commands_idcommands`) VALUES (19,30,10,10)
1) INSERT INTO `close_relative`( `full_name`, `gender`, `relative_types`,
`position_idposition`) VALUES ('Nomoza Sevara','women','not related',1);
2) INSERT INTO `close_relative`( `full_name`, `gender`, `relative_types`,
`position_idposition`) VALUES ('Nomozov Inomjon','man','not related',2);
3) INSERT INTO `close_relative`( `full_name`, `gender`, `relative_types`,
`position_idposition`) VALUES ('Halilova Intizor ','woman','not related',3);
4) INSERT INTO `close_relative`( `full_name`, `gender`, `relative_types`,
`position_idposition`) VALUES ('Norboboyev Aziz','man','not related',4);
5) INSERT INTO `close_relative`( `full_name`, `gender`, `relative_types`,
`position_idposition`) VALUES ('Alimov Salim','man','not related',5);
6) INSERT INTO `close_relative`( `full_name`, `gender`, `relative_types`,
`position_idposition`) VALUES ('Mansurov Ozod','man','not related',6);
7) INSERT INTO `close_relative`( `full_name`, `gender`, `relative_types`,
`position_idposition`) VALUES ('Kenjayev Islom','man','not related',7);
8) INSERT INTO `close_relative`( `full_name`, `gender`, `relative_types`,
`position_idposition`) VALUES ('Uzoqova Surayyo','women','not related',8);
9) INSERT INTO `close_relative`( `full_name`, `gender`, `relative_types`,
`position_idposition`) VALUES ('Nomozov Zohid ','women','not related',9);
10) INSERT INTO `close_relative`( `full_name`, `gender`, `relative_types`,
`position_idposition`) VALUES ('Qosimov Temur','man','not related',10);
11) INSERT INTO `close_relative`( `full_name`, `gender`, `relative_types`,
`position_idposition`) VALUES ('Ulashev Dilshod ','man','not related',11);
27

INSERT INTO `documents`(`id`, `organization`, `date_documents`) VALUES
('11','ishlab chiqarish', '20.01.2020');
INSERT INTO `documents`(`id`, `organization`, `date_documents`) VALUES
('23','ishlab chiqarish', '24.01.2020');
INSERT INTO `documents`(`id`, `organization`, `date_documents`) VALUES
('32','ishlab chiqarish', '22.01.2021');
INSERT INTO `documents`(`id`, `organization`, `date_documents`) VALUES
('67','ishlab chiqarish', '06.04.2019');
INSERT INTO `documents`(`id`, `organization`, `date_documents`) VALUES
('35','ishlab chiqarish', '09.09.2019');
INSERT INTO `documents`(`id`, `organization`, `date_documents`) VALUES
('56','ishlab chiqarish', '01.01.2020');
INSERT INTO `documents`(`id`, `organization`, `date_documents`) VALUES
('45','ishlab chiqarish', '23.01.2022');
INSERT INTO `documents`(`id`, `organization`, `date_documents`) VALUES
('17','ishlab chiqarish', '26.03.2020');
INSERT INTO `documents`(`id`, `organization`, `date_documents`) VALUES
('58','ishlab chiqarish', '18.01.2023');
INSERT INTO `documents`(`id`, `organization`, `date_documents`) VALUES
('74','ishlab chiqarish', '02.01.2020');
28

INSERT INTO `medical_record`( `full_name`, `Date`,
`personnel_idpersonnel`) VALUES ('Nomozova Sevara','24.02.2022',1);
INSERT INTO `medical_record`( `full_name`, `Date`,
`personnel_idpersonnel`) VALUES ('Qosimov Temur','04.05.2022',2);
INSERT INTO `medical_record`( `full_name`, `Date`,
`personnel_idpersonnel`) VALUES ('Diyarov Sohib','20.02.2022',3);
INSERT INTO `medical_record`( `full_name`, `Date`,
`personnel_idpersonnel`) VALUES ('Alimov Salim','30.03.2022',4);
INSERT INTO `medical_record`( `full_name`, `Date`,
`personnel_idpersonnel`) VALUES ('Halilova Intizor','01.06.2022',5);
INSERT INTO `medical_record`( `full_name`, `Date`,
`personnel_idpersonnel`) VALUES ('Nurimov Alisher','04.05.2022',6);
INSERT INTO `medical_record`( `full_name`, `Date`,
`personnel_idpersonnel`) VALUES ('Rahimova Diyora','21.04.2022',7);
INSERT INTO `medical_record`( `full_name`, `Date`,
`personnel_idpersonnel`) VALUES ('Tursunov Zohid','13.03.2022',8);
INSERT INTO `medical_record`( `full_name`, `Date`,
`personnel_idpersonnel`) VALUES ('NMansurov Ozod','21.05.2022',9);
INSERT INTO `medical_record`( `full_name`, `Date`,
`personnel_idpersonnel`) VALUES ('Norboboyev Aziz','15.06.2022',10);
INSERT INTO `military_service`( `id`, `personnel_id`, `military_Unit`,
`number`, `personnel_idpersonnel`) VALUES ('21','11','aloqachi','34',1);
INSERT INTO `military_service`( `id`, `personnel_id`, `military_Unit`,
`number`, `personnel_idpersonnel`) VALUES ('11','56','desantchi','30',2);
INSERT INTO `military_service`( `id`, `personnel_id`, `military_Unit`,
`number`, `personnel_idpersonnel`) VALUES ('41','46','aloqachi','21',3);
INSERT INTO `military_service`( `id`, `personnel_id`, `military_Unit`,
`number`, `personnel_idpersonnel`) VALUES ('71','37','aloqachi','13',4);
INSERT INTO `military_service`( `id`, `personnel_id`, `military_Unit`,
`number`, `personnel_idpersonnel`) VALUES ('51','123','aloqachi','44',5);
29

INSERT INTO `military_service`( `id`, `personnel_id`, `military_Unit`,
`number`, `personnel_idpersonnel`) VALUES ('67','15','aloqachi','24',6);

INSERT INTO `personnel`(`full_name`, `tell`, `position`, `address`, `salary
`) VALUES ( 'Davronova Malika' , '+99833234567' , 'ish boshqaruvchi' , 'Samarqand
vil Oqdaryo tumani’,’4 000 000’);
INSERT INTO `personnel`(`full_name`, `tell`, `position`, `address`, `salary
`) VALUES ( 'Halilova Intizor' , '+998331235678' , 'kotiba' , 'Samarqand vil Oqdaryo
tumani’,’2 000 000’);
INSERT INTO `personnel`(`full_name`, `tell`, `position`, `address`, `salary
`) VALUES ( 'Alimov Salim' , '+99833234567' , 'ishchi' , 'Samarqand vil Oqdaryo
tumani’,’3 000 000’);
INSERT INTO `section`( `id`, `name`) VALUES ('2','eksport');
INSERT INTO `section`( `id`, `name`) VALUES ('3','import');
INSERT INTO `section`( `id`, `name`) VALUES ('4','buxgalteriya');
INSERT INTO `commands`( `number`, `signature`, `date`) VALUES
('123','qr kodi','13.04.2022');
INSERT INTO `commands`( `number`, `signature`, `date`) VALUES
('345','qr kodi','24.06.2022');
30

INSERT INTO `commands`( `number`, `signature`, `date`) VALUES
('789','qr kodi','12.05.2022');
SQL tili orqali jadvallardagi ma’lumotni tahrirlash
1) UPDATE `application`
SET`application_number`=44,`command_number`=01 WHERE idapplication=1;
2) UPDATE `close_relative` SET `full_name`='Mansurov Dilmurod'
WHERE idclose_relative=6;
3) UPDATE `commands` SET `date`='01.01.2022' WHERE
idcommands=1;
4) UPDATE `documents` SET `organization` = 'soliq.uz' WHERE
iddocuments= 4 ;
31

5) UPDATE `medical_record` SET `full_name`='Tursunov
Zohir',`Date`='01.01.2022' WHERE idmedical_record=8;
SQL tili orqali jadvallardagi ma’lumotni o’chirish.
1) DELETE FROM `application` WHERE idapplication>3 AND
idapplication<5;
2) DELETE FROM `military_service` WHERE idmilitary_service=5;
32

3) DELETE FROM `close_relative` WHERE idclose_relative=8;
4) DELETE FROM `close_relative` WHERE gender='women';
SQLda so’rovlar hosil qilish
Jadvaldan ustunlarni olish.
SELECT * FROM `section` - section jadvalidan barcha ustunlarni olish
33

SELECT full_name,tell FROM `personnel` WHERE idpersonnel=3;
# personnel jadvalidan full_name va tell ustunlaridan idsi 3 ga tenglarini
olish.
Noyob satrlarni olish
1) SELECT DISTINCT gender FROM `close_relative `
# close_relative jadvalidan gender ustuni bo’yicha takrorlanuvchi satrlardan bittasini olish
2) SELECT DISTINCT organization FROM documents
# documents jadvalidan organization ustuni bo’yicha takrorlanuvchi satrlardan bittasini olish
So’rov natijalarini cheklash
1) SELECT application_number,command_number FROM `application` LIMIT 5;
34

2) SELECT full_name FROM `close_relative` LIMIT 5;
3) SELECT date,number FROM `commands` LIMIT 1 OFFSET 2;
4) SELECT * FROM `medical_record` LIMIT 3 OFFSET 4;
So’rovni shartlar asosida cheklash
1) SELECT military_unit, number FROM `military_service` WHERE id>21;
35

2) SELECT full_name FROM `medical_record` WHERE Date='01.01.2022' OR
idmedical_record=8;
Yozuvlarni saralash
1) SELECT * FROM `application` ORDER BY command_number;
#application jadvalini command_number ustunini o’sish bo’yicha saralash
2) SELECT *FROM application ORDER BY application_number,
command_number;
36

Maydonlarni birlashtirish
SELECT Concat (full_name,' ',gender) FROM `close_relative` ;
# Close_relative jadvalidan full_name va gender maydonlarini birlashtirish
SELECT Concat(full_name,' ','xodimning raqami',tell ) AS xodimlar
FROM `personnel
37

XULOSA
Xulosa qilib aytganda men bu kurs ishini bajarish mobaynida ko‘pgina
bilimlarga ega bo‘ldim. Jumladan ma`lumotlar bazasi bilan ishlashni o`rgandim.
Ma`lumotlar bazasidan foydalanish tartibini, jadvallar yaratishni o`rgandim.
Bugungi dunyoda ma’lumotlar har xil va keng tarqalgan. Ma’lumotlar bazasi
ma’lumotlarni saqlash va boshqarishning eng yaxshi usuli hisoblanadi.
Ma’lumotlar bazalari ma’lumotlarni doimiy ravishda va xavfsiz tarzda
almashishni ta’minlaydi.
Ma’lumotlar nafaqat keng yoyilgan va keng tarqalgan hamdir. Bu
tashkilotlarning yashashi va rivojlanishi uchun ham zarurdir. Masalan, OTM
o‘zining professor-o‘qituvchilari, fakultetlari, tegishli yo‘nalishlari va
mutaxassisliklari hamda talabalari haqida hech qanday ma’lumotga ega
bo‘lmasdan turib rivojlanishi mumkinmi, degan savolni o‘rtaga qo‘yib ko‘raylik.
Barcha OTMlar ushbu turdagi ma’lumotlarni saqlashlari kerak. Muhim
ahamiyatga ega bo‘lganidek, ular kerak bo‘lganda qaror qabul qiluvchilar uchun
ma’lumotlarga ega bo‘lishlari kerak. Ishonch bilan aytish mumkinki, OTMning
barcha axborot tizimlarining maqsadi ularga axborotni tashkiliy manba sifatida
ishlatishga yordam berishdir. Ushbu tizimlarning barchasida ma’lumotlarni
yig‘ish, saqlash, umumlashtirish, boshqarish va tarqatish turadi.
39

Foydalanilgan adabiyotlar :
1 Винкоп, С. Использование Microsoft SQL Server 7.0: специальное
издание / С. Винкоп. – СПб.: Издательский дом «Вильямс», 2001. – 816 с.
2 Хоторн, Р. Разработка баз данных Microsoft SQL Server 2000 на примерах /
Р. Хоторн. – М.: Бином, 2001. – 464 с.
3 Змитрович, А.И. Базы данных: учебное пособие для вузов / А.И.
Змитрович. – Мн.: Университетское, 1991. – 271 с.
4 Риордан, Р. Программирование в Microsoft SQL Server 2000. Шаг за шагом
/ Р. Риордан. – М.: Эком, 2002. – 608 с.
5 Кренке, Д. Теория и практика построения баз данных / Д. Кренке. – 8-е
изд. – СПб.: Питер, 2003. – 800 с.
6. SQL Notes for Professionals-goalcikker.com 7.Ma’ruza matnlari.
8. Sh.Nazirov, A. Nematov,R.Qobulov-Ma’lumotlar bazasi. Toshkent 2007.
9. Ibragimova S.B-Ma’lumotlar bazasi. Ma’lumotlar bazasini boshqarish
tizimlari.Toshkent-2016
10. Mingleyev Sh.-SQLda ma’lumotlarni qayta ishlash..
40

Korxona xodimlar bo‘limi boshqarishni tashkil qilish

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish