Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 25000UZS
Размер 112.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 10 Январь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Экономика

Продавец

Farshed Begimov

Дата регистрации 06 Декабрь 2025

0 Продаж

Korxonaning moliyaviy holatini tahlil qilish va uni yaxshilash yo’llari

Купить
KURS ISHI
KORXONANING MOLIYAVIY HOLATINI TAHLIL
QILISH VA UNI YAXSHILASH YO’LLARI
1 MUNDARIJA
KIRISH 
I   BOB.   KORXONANING   MOLIYAVIY   HOLATINI   TAHLIL
QILISHNING NAZARIY ASOSLARI 
1.1. Korxonaning   moliyaviy   holatini   tahlil   qilishning   maqsadi   va
vazifalari
1.2. Moliyaviy  tahlilda qo‘llaniladigan usullar  va ularning xususiyatlari 
II   BOB.   MOLIYAVIY   TAHLILNI   TASHKIL   ETISH   VA
YAXSHILASH  YO‘LLARI
2.1.  Korxonaning moliyaviy hisobotlari va ularning tahlildagi ahamiyati  
2.2.   Korxona moliyaviy barqarorligi va uni baholash mezonlari 
2.3.   Moliyaviy barqarorlikni oshirish strategiyalari 
III   bob.   “xyz”   KORXONANING   MOLIYAVIY   HOLATINI
AMALDAGI TAHLILI
3.1.  Moliyaviy barqarorlikni oshirish strategiyalari
3.2.     Moliyaviy   rejalashtirish   va   samarali   boshqaruv   mexanizmlarini
takomillashtirish
XULOSA 
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 
2 KIRISH
Mavzuning dolzarbligi.   Bugungi  kunda, jamiyatni  axborot-kommunikatsiya
texnologiyalarsiz   tasavvur   etib   bo‘lmaydi.   Axborot-kommunikatsiya
texnologiyalari   orqali   uzatiladigan   axborot   mamlakat   ijtimoiy-   iqtisodiy
rivojlantirishning   muhim   shartlaridan   biri   bo‘lib   qoldi.   Iqtisodiyotning
globallashuvi,   milliy   iqtisodiyotning   jahon   iqtisodiyotiga   itegratsiyalashuvi,
xo‘jalik   yurituvchi   sub`ektlarning   moliyaviy-xo‘jalik   faoliyatiga   xavf   soluvchi
risklarning   ortishi,   korxonalarning   investitsion   faoliyatining   jadallashishi,
boshqaruv organlarining korxonaning moliyaviy holati to‘g`risidagi ma`lumotlarga
muxtojligi   sababli   davlat   hokimiyati   va   boshqaruvi   organlarining   axborot   uzatish
tezligi hamda sifatiga bo‘lgan talablari kun sayin ortib bormoqda. Bugungi kunda
xo‘jalik   yurituvchi   sub`ektlarning   moliyaviy   muammolarni   echish,   mavjud
qaltisliklarni  oldini  olish,  xo‘jalik jarayonlarida yuzaga  kelgan  kamchiliklarni  o‘z
vaqtida bartaraf qilish, bankrotlik holatlariga yo‘l qo‘ymaslik masalalari tezkor va
samarali   moliyaviy   tahlil   natijasiga   bog`liq   bo‘lib   qolmoqda.   Tezkor   va   samarali
moliyaviy   tahlilni   hozirgi   zamon   talablariga   javob   beruvchi   axborot   tizimisiz
tashkil qilib bo‘lmaydi. Ammo, hozirgi vaqtda moliyaviy tahlilda axbort tizimidan
foydalanish   bugungi   kun   talablariga   javob   bermaydi.   Bu   sohada   echilishi   zarur
bo‘lgan   muammolar   ko‘p.   Xo‘jalik   yurituvchi   sub`ektlarda   moliyaviy   tahlilga
bo‘lgan   munosabatni   o‘zgartirish,   moliyaviy   tahlildan   foydalanishning   bugungi
holatini   yaxshilash,   moliyaviy   tahlilni   haqqoniy   ma`lumotlar   bilan   o‘z   vaqtida
ta`minlash hamda moliyaviy tahlil jarayonlariga axbort texnologiyalarini jalb qilish
masalalari   o‘ta   dolzarb  hisoblanadi.   Davlatimiz   rahbarining   ma`ruzasida   2013   yil
yakunlari   bo‘yicha   yalpi   ichki   mahsulotning   o‘sishi   8   foizga,   sanoat   mahsuloti
ishlab   chiqarish   hajmlari   –   8,8   foizga,   asosiy   kapitalga   investitsiyalar   hajmining
11,3 foizga oshganligi, investitsiya dasturi doirasida umumiy qiymati 2,7 milliard
AQSH   dollariga   yaqin   bo‘lgan   150   ta   ishlab   chiqarish   loyihalarini   amalga
oshirilganligi   taakidlangan.   Darhaqiqat,   2013   yilda   ijtimoiy-iqtisodiy   sohada
erishilgan   yutuqlarda   moliyaviy   tahlilning,   shuningdek   moliyaviy   tahlilga   xizmat
3 qiluvchi   axborot   tizimining   o‘rni   katta.   Aynan   moliyaviy   tahlil   tufayli
iqtisodiyotga   investorlarni   jalb   qilish,   korxonalarni   bankrotlik   holatidan   saqlash,
moliyaviy   holatini   yaxshilash   masalalari   hal   qilingan.   Shu   ma`noda,   bitiruv
malakaviy   ishi   uchun   tanlangan   mavzu   moliyaviy   menejment   sohasida   dolzarb
bo‘lgan   mavzulardan   biriga   bag`ishlanganligi   shub`hasiz.   Moliyaviy   tahlilda
axbort tizimining ahamiyati va uni boshqarish masalalari ko‘plab chet mamlakat va
respublikamiz olimlari  tomonidan o‘rganilib chiqilgan. Respublikamizning  taniqli
olimlari   I.T.Abdukarimov,   M.M.Pardaev,   M.M.Tulaxujaeva,   A.T.Ibragimov,
A.Shoalimovlar,   F.Qilicheva,   O.Kenjaboev,   O.Olimjonov,   Q.   Yaxyoev,
N.Haydarov,   X.Sobirov,   va   boshqalar   o‘zlarining   ilmiy   ishlarida,   o‘quv
qo‘llanmalarida   mavzuning   ayrim   jihatlari   yoritgan.   SHunday   bo‘lishiga
qaramasdan,   moliyaviy   tahlilda   axborot   tizimining   o‘rni   va   uni   boshqarish
mavzusida echilishi talab qilinuvchi muammolar ko‘p. 
Kurs   ishining   ob`ekti   va   predmeti.   Kurs   ishining   ob`ekti   bo‘lib   xo‘jalik
yurituvchi   sub`ektlarning   moliyaviy   tahlil   jarayonida   axborot   tizimlaridan
foydalanish va ularni boshqarish bilan bog`liq faoliyati hisoblanadi. Kurs ishining
predmeti - moliyaviy tahlilda axborot tizimlaridan foydalanish va ularni boshqarish
jarayonida yuzaga keluvchi iqtisodiy ijtimoiy munosabatlardir. 
Kurs   ishining   maqsadi   va   vazifalari.   Kurs   ishining   maqsadi   -   moliyaviy
tahlilda   axborot   tizimining   o‘rni,   ahamiyati   va   ularni   boshqarish   masalalarini
o‘rganib,   moliyaviy   tahlilda   axborot   tizimini   qo‘llash   va   4   ularni   boshqarish
jarayonlarini   takomillashtirish   bo‘yicha   taklif   va   tavsiyalar   ishlab   chiqishdir.
Bitiruv  malakaviy  ishida  qo‘yilgan  maqsadga   erishish  uchun   quyidagi   vazifalarni
bajarish lozim: - moliyaviy tahlil tushunchasi, uning paydo bo‘lishi va rivojlanish
bosqichlarini o‘rganish;  - moliyaviy tahlilning uslubiy asoslari  va ularning o‘ziga
xos   jihatlarini   o‘rganish;   -   axbort   tizimi   va   uning   tahlil   ma`lumotlarini
shakllantirishdagi   ahamiyatini   o‘rganish;   -   moliyaviy   tahlil   jarayonida
foydalaniladigan  axborot  manbalari   va ularning haqqoniyligini   tekshirish  tartibini
o‘rganish;   -   moliyaviy   hisobot   ma`lumotlari   asosida   moliyaviy   tahlilni   tashkil
4 qilish   jarayonini   o‘rganish;   -   moliyaviy   tahlilda   axborot   tizimlaridan   foydalanish
va   ularni   boshqarish   jarayonini   o‘rganish;   -   xorijiy   mamlakatlarning   moliyaviy
tahlilda axborot tizimlardan foydalanish borasidagi tajribasini o‘rganish; - Axborot
tizimlari negizida moliyaviy tahlilni tashkil qilish va ularni boshqarish muammolar
muammolarini   echimi   borasida   taklif   va   tavsiyalar   berish.   Kurs   ishining   ilmiy-
uslubiy asoslari sifatida Respublikamiz Prezidenti tashabbusi bilan ishlab chiqilgan
2017-2021 yillarga mo`ljallangan “Ozbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish
bo`yicha harakatlar strategiyasida moliya bozorini rivojlantirish, milliy iqtisodiyot
tarkibida   sanoat,   xizmat   ko`rsatish   sohasi,   kichik   biznes   va   xususiy   tadbirkorlik
ulushini   ko`paytirish,   mahalliy   ishlab   chiqaruvchilarning   mahsulotlari
raqobatdoshligini   oshirish,   ta`lim   va   fan   sohasini   rivojlantirish,   ta`lim-tarbiya
sohasining   yaxlit,   uzluksiz   tizimini   shakllantirish   va   mustahkamlash   kabi   dolzarb
vazifalar   belgilangan” 1
  .   Shu   sababli   mamlakatimizda   buxgalteriya   hisobi   va
barcha   iqtisodiy   fanlarni   chuqur   o`rganish,   us-hbu   fanlarni   o`qitish   metodikasini
takomillashtirish,   iqtisodiy   ong,   iqtisodiy   madaniyat,   iqtisodiy   tafakkur   va
ishbilarmonlik sifatlarini shakllantirish shu kunning dolzarb vazifasi hisoblanadi.
  Kurs ishining nazariy-amaliy ahamiyati.   Kurs  ishining nazariy ahamiyati
shundan iboratki, bitiruv malakaviy  ishida moliyaviy tahlilning, shuningdek unda
qo‘llaniluvchi   axborot   tizimining,   boshqarish   jarayoning   iqtisodiy   mohiyati,
nazariy   asoslari   o‘rganiladi.   Amaliy   ahamiyati   shundan   iboratki,   moliyaviy
tahlilning,   shuningdek   unda   qo‘llaniluvchi   axborot   tizimining,   boshqarish
jarayoning   iqtisodiy   mohiyati,   nazariy   asoslari   va   amaliy   jihatlari   o‘rganilib,
moliyaviy tahlilda axborot tizimidan foydalanish va ularni boshqarish jarayonlarini
takomillashtirish bo‘yicha taklif va tavsiyalar ishlab chiqiladi. 
Kurs ishining tarkibi.  Bitiruv malakaviy ishi tarkiban kirish, uch bob, xulosa
hamda   foydalanilgan   adabiyotlar   ro‘yxatidan   iborat.   Kirish   qismida   mavzuning
dolzarbligi, tadqiqot ob`ekti, predmeti, maqsadi va vazifalari, mazuning nazariy va
amaliy   ahmiyati   yoritilgan.   Kurs   ishining   asosiy   qismida   moliyaviy   tahlilning,
1
. “Ozbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo`yicha harakatlar strategiyasi to`g`risida”gi
O`zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 17-fevraldagi PF-4947-sonli Farmoni
5 unda   qo‘llaniluvchi   axborot   tizimining,   ularni   boshqarish   jarayoning   iqtisodiy
mohiyati,   nazariy   asoslari,   amaliy   jihatlari   shrganilgan.   SHuningdek,   asosiy
qismda   xorij   davlatlarining   moliyaviy   tahlilda   axborot   tizimlaridan   foydalanish
tajribasi, moliyaviy tahlilda axborot tizimlaridan foydalanish va ularni boshqarish
muammolari   o‘rganilib,   aniqlangan   muammolar   echimi   taklif   qilingan.   Xulosa
qismida   mavzu   bo‘yicha   chiqarilgan   yakuniy   fikr-mulohazalar   va   takliflar
yoritilgan.
6 I   BOB.   KORXONANING   MOLIYAVIY   HOLATINI   TAHLIL
QILISHNING NAZARIY ASOSLARI
1.1. Korxonaning   moliyaviy   holatini   tahlil   qilishning   maqsadi   va
vazifalari
Korxonaning moliyaviy holatini  tahlil qilishdan ko‘zlangan asosiy  maqsad –
uning   barqarorligini,   to‘lov   qobiliyatini,   rentabelligini   va   umumiy   moliyaviy
salohiyatini  baholash orqali strategik qarorlar qabul  qilish hisoblanadi.  Tahlilning
natijalariga   asoslanib,   rahbariyat   korxonaning   moliyaviy   resurslarini   samarali
boshqarish,   tavakkalchiliklar   xavfini   kamaytirish   va   daromadni   oshirish   bo‘yicha
chora-tadbirlarni   ishlab   chiqadi.   Korxonaning   moliyaviy   holati   tahlili   turli
mulkchilik   shaklidagi   xo‘jalik   yurituvchi   subyektlarning   moliyaviy-xo‘jalik
faoliyatini   samaradorlik   va   natijaviylik   ko‘rsatkichlari   asosida,   ularning   o‘zaro
uzviy bog‘liqligini hamda tashqi va ichki omillarga bog‘liq holda chuqur o‘rganish
jarayoni   bo‘lib   hisoblanadi.   Ushbu   tahlil   turli   axborot   manbalaridan   foydalangan
holda   davriy   ravishda   amalga   oshiriladi   va   korxonaning   moliyaviy   barqarorligi,
rentabelligi, likvidligi va to‘lov qobiliyatini baholashga xizmat qiladi.  
Korxonaning m oliyaviy-xo‘jalik faoliyati esa - ishlab chiqarilgan va sotilgan
mahsulot   (ish,   xizmatlar)   hajmining,   quvvatlardan   foydalanish   darajasining,
resurslar   naqdligi   va   ulardan   samarali   foydalanishni,   xodimlarning   tarkibi   va
mehnat unumining, mahsulot tannarxining, foyda hajmi va rentabellik darajasining,
moliyaviy holatning murakkab tuzilmasidir; 
-   tashkil   topishdan   likvidlik   jarayonigacha   bo‘lgan   davrda   korxonani
iqtisodiy-ijtimoiy   rivojlantirishning   resurslar   bazasini   shakllantirish   va   ulardan
foydalanishning maqsadga yo‘naltirilgan faoliyatidir; 
- xo‘jalik yurituvchi subyekt nazorat qilib turadigan iqtisodiy resurslar, uning
moliyaviy   tuzilmasi,   likvidligi,   to‘lovga   qobiliyati,   ishlayotgan   muhit
o‘zgarishlariga munosabat bildira olishidagi keng qamrovli faoliyatdir.  
Bu   tahlilning   natijalari   turli   manfaatdor   tomonlar   (rahbariyat,   investorlar,
kreditorlar, soliq organlari va boshqalar) uchun muhim hisoblanadi. 
7 Moliyaviy-xo‘jalik   faoliyatni   tahlil   etishda   faoliyat   samaradorligi   va
natijaviyligiga ta’sir etuvchi omillarga alohida ahamiyat qaratiladi. Ularni obyektiv
va subyektiv omillarga tarkiblash mumkin.
Subyektiv (ichki) omillar deyilganda korxonalarning amaliy faoliyati bevosita
bog‘liqlikda   yuqori   samaradorlikka   va   natijaviylikka   erishish   mumkin   bo‘lgan
omillar   kiradi.   Bunday   ta’sir   birliklariga   mehnatni   to‘g‘ri   tashkil   etish,
rag‘batlantirish,  moddiy  resurslardan  tejab  foydalanish,   xarajatlarni  iqtisod  qilish,
quvvatlardan   foydalanish,   to‘lovlar   intizomiga   rioya   qilishning   o‘ziga   bog‘liq
bo‘lgan jihatlari kiradi. 
Obyektiv   (tashqi)   omillar   deyilganda,   korxona   faoliyatiga   mutlaqo   bog‘liq
bo‘lmagan omillar tushuniladi, ya’ni davlat siyosatining o‘zgarib turishi, bozordagi
talab-taklifning   o‘zgarishi,   inflyatsiya   va   hokazo   jihatlar.   Axborot   manbalardan
foydalangan   holda   o‘rganish   deganda   moliyaviy-xo‘jalik   faoliyatining   aniq
o‘lchangan, jamlangan, umumlashtirilgan hisobot holiga keltirilgan axborotlardan,
shuningdek   hisobdan   tashqari   (rejalar,   normalar   va   h.k.)   turli   manbalardan
foydalangan   holda   o‘rganish   tushuniladi.   Davriy   o‘rganish   deganda   uni   axborot
manbalarining   tahliliyligida   operativ,   joriy   va   istiqbolli   o‘rganishning   zaruriyati
nazarda tutiladi. 2
Xulosa   qilib   aytganda   korxonaning   moliyaviy-xo‘jalik   faoliyatiga   ta’sir
qiluvchi omillarni ikki asosiy guruhga ajratish mumkin:
Obyektiv omillar – tashqi muhit omillari bo‘lib, ularga korxona bevosita ta’sir
qila olmaydi, lekin moslashish orqali natijalarini kamaytirish mumkin.
Subyektiv   omillar   –   ichki   boshqaruv   bilan   bog‘liq   bo‘lib,   ularni   to‘g‘ri
boshqarish orqali korxona samaradorligi va natijaviyligini oshirish mumkin.
Muvaffaqiyatli   faoliyat   yuritish   uchun   korxonalar   obyektiv   omillarga
moslashish, subyektiv omillarni esa maksimal darajada samarali boshqarish orqali
o‘z moliyaviy barqarorligini ta’minlashlari kerak bo‘ladi.
2
  B.A.Xasanov, M.Y.Raximov, Z.A.Muqumov, A.I.Aliqulov, A.B.Jumanova, N.SH.Xajimuratov, R.B.Xasanova. 
Moliyaviy tahlil. Toshkent “iqtisodiyot” 2019. – 13b.
8 Ushbu   maqsadga   erishishda   moliyaviy   tahlilning   asosiy   vazifasi   sifatida
xo‘jalik  faoliyatida  yo‘l   quyilgan   kamchiliklar  sabablarini   o‘rgangan  holda  ularni
bartaraf   etish   bo‘yicha   tegishli   chora-tadbirlarni   ishlab   chiqish   va   mavjud
imkoniyatlardan to‘liq foydalanishga yordam berishdan iborat. Binobarin, xo‘jalik
yurituvchi   subyektlar   faoliyatini   tahlil   etishda   moliyaviy   tahlilning   vazifalari
sifatida quyidagilarni keltirish mumkin:
-Korxonaning   moliyaviy   barqarorligini   baholash,   o‘z   mablag‘lari   va   jalb
qilingan   mablag‘larning   optimal   nisbatini   aniqlash,   kapital   manbalarining
barqarorligini tekshirish;
-To‘lov   qobiliyati   va   likvidlikni   aniqlash,   qisqa   va   uzoq   muddatli
majburiyatlarni   bajarish   qobiliyatini   tekshirish,   aktivlarning   tezkorlik   bilan   naqd
pulga aylantirilish darajasini baholash;
-Rentabellik   va   samaradorlikni   tahlil   qilish,   korxonaning   foyda   olish
qobiliyatini   va   rentabellik   darajasini   o‘rganish,   moliyaviy   resurslarning
daromadliligini oshirish yo‘llarini topish.
-Moliyaviy   tavakkalchiliklarni   baholash,   qarzdorlik   darajasini   tahlil   qilish,
moliyaviy xavflarni kamaytirish strategiyalarini ishlab chiqish.
-Pul   oqimlarini   boshqarish,   korxonaning   daromad   va   xarajatlar   balansi
qanday   shakllanganligini   o‘rganish,   pul   oqimlarining   barqarorligini   ta’minlash
uchun chora-tadbirlar ishlab chiqish.
-Investitsion   jozibadorlikni   baholash,   korxonaning   investorlar   va   kreditorlar
uchun   qanchalik   jozibadorligini   tahlil   qilish,   sarmoyalarni   jalb   qilish
imkoniyatlarini o‘rganish.
Korxonaning   moliyaviy   holati   tahlili   natijasida   rahbariyat   mavjud
muammolarni   aniqlab,   ularni   bartaraf   etish   choralarini   ko‘radi   hamda   korxona
faoliyatining samaradorligini oshirish bo‘yicha strategiyalarni ishlab chiqadi.
9 1.2. Moliyaviy   tahlilda   qo‘llaniladigan   usullar   va   ularning   xususiyatlari
Moliyaviy tahlilda qo‘llaniladigan usullar bir qator maqsadlarni amalga oshirishga
xizmat   qiladi.   Ushbu   usullar   yordamida   kompaniyaning   moliyaviy   holati,
samaradorligi,   likvidligi,   rentabelligi   va   umumiy   moliyaviy   barqarorligi
baholanadi.   Ushbu   usullar   yordamida   korxonaning   uzoq   muddatli   barqarorligini
baholash   va   moliyaviy   xavflarni   kamaytirishga,   korxona   o‘z   qisqa   muddatli
majburiyatlarini   qanchalik   oson   bajarishi   mumkinligini   aniqlashga,   korxona
faoliyatining   samaradorligini   va   foyda   olish   darajasini   o‘lchashga,   daromad   va
xarajatlarni   tahlil   qilish   orqali   moliyaviy   natijalarni   optimallashtirishga,   potensial
investorlar   va   kreditorlar   uchun   kompaniyaning   investitsion   salohiyatini
baholashga,   moliyaviy   tahlil   yordamida   mavjud   va   potensial   moliyaviy
muammolarni  aniqlash, korxona rahbariyati va manfaatdor  tomonlar  uchun asosli
moliyaviy qarorlarni ishlab chiqishga  xizmat qiladi.
Bugungi   kunda   iqtisodchi   olimlar   o‘z   asarlarida   tahlilning   usullarini   shartli
ravishda ikki guruhga ajratib ko‘rsatishmoqda (1.1-rasm)
- oddiy-an’anaviy (odatdagi) usullar; 
- iqtisodiy-matematik usullar. 
Oddiy-an’anaviy   (odatdagi)   usullar   guruhiga   iqtisodiy   tahlil   paydo
bo‘lgandan   buyon   an’anaga   aylanib,   amaliy   tajribada   keng   qo‘llanilib  kelayotgan
usullar   kiritiladi.   Ularning   tarkibiga   mutloq   va   nisbiy   farqlarni   aniqlash,
taqqoslash,   guruhlashtirish,   balansli   bog‘lanish,   zanjirli   bog‘lanish,   ko‘rsatkichlar
farqi, qayta hisoblash, indeks va boshqa usullarni keltirish mumkin. 
Iqtisodiy-matematik usullar guruhi usullari omilli tahlilda keng qo‘llaniladi.
Omilli   tahlilda   iqtisodiy   matematik   usullarni   qo‘llash,   tahlil   qilinayotgan
jarayonlarning   murakkabligiga,   hajmiga   va   o‘rganish   lozim   bo‘lgan   vazifalariga
bog‘liqdir.   Shu   bilan   birga   mazkur   usullar   orqali   ma’lum   bir   iqtisodiy   hodisa   va
jarayonga ta’sir etuvchi  bir nechta omillarning ta’sirini aniq miqdorlarda aniqlash
imkoniyatining   mavjudligidir.   Iqtisodiy-matematik   usullar   guruhining   tarkibiga
integral,   korrelyasion   va   regrasion   tahlil,   logorifmlar,   determinantlar,   matrisalar,
10 chiziqli   programmalashtirish,   nazariy   o‘yin,   iqtisodiy   tashxis   qo‘yish,   funksional
qiymatli tahlil, grafikli, evrestik tahlil va boshqa usullar kiradi.
1.1-jadval. Tahlilda qo‘llaniladigan usullar tasnifi
Tahlilda qo‘llaniladigan sullar tasnifi
Oddiy – an’anaviy usullar Iqtisodiy matematik usullar
- taqqoslash usuli; - integral usuli;
- guruhlashtirish usuli; -   korrelyatsion   va   regressiya   tahlil
usuli;
- balansli bog‘lanish usuli; - logarifmlar usuli;
- zanjirli bog‘lanish usuli; - determinantlar usuli;
- ko‘rsatkichlar farqi usuli; - matritsalar usuli;
- qayta hisoblash usuli; -   chiziqli   programmalashtirish   usuli
va boshqa usullar.
- indeks va boshqa usullar.
Oddiy-an’anaviy usullardan  farqli  ravishda  xo‘jalik faoliyatini  tahlil  qilishda
iqtisodiy-matematik   usullarni   qo‘llaganda   tahlilning   bajarish   muddati   tezlashadi,
o‘zgarishlar  va ularning ta’sirini  aniq hisoblash  mumkin bo‘ladi. Shu bilan birga,
ko‘p omilli ko‘rsatkichlarni to‘liq o‘rganish imkoniyatiga ega bo‘lib, har bir ta’sir
ko‘rsatuvchi   omilni   miqdor   va   sifat   jihatlarini   aniq   ko‘rsatib   berish   imkoniyati
paydo bo‘ladi va boshqa imkoniyatlarni aniqlashga yordam beradi. 3
Shuningdek,   xo‘jalik   yurituvchi   subyektlarda   moliyaviy   tahlilni   tashkil   etish
va   o‘tkazishda   qo‘llaniladigan   moliyaviy   tahlilning   quyidagi   maxsus   usullari
mavjud   (1.2-rasm):   moliyaviy   hisobotni   o‘qish,   gorizantal   tahlil,   vertikal   tahlil,
trend tahlili, qiyosiy (taqqoslama) tahlil, moliyaviy koeffitsiyentlar va omilli tahlil
hamda boshqa usullar. 
3
   R.D.Dusmuratov, A.S.Boltayev. Moliyaviy Tahlil. Toshkent-2020. -85-b.
11 1.2-jadval. Moliyaviy tahlil usullari tasnifi
№ Usullarning
nomi Izoh
1 Moliyaviy
hisobotni o‘qish Subyektning   moliyaviy   hisobotini   o‘qish   orqali
faoliyat natijalarini baholashni dastlabki o‘rganish usulidir
2 Gorizontal tahlil Moliyaviy   hisobot   ko‘rsatkichlarini   mutloq   va
nisbiy farqlash orqali o‘zgarishlarini aniqlash usulidir
3 Vertikal tahlil Moliyaviy   hisobot   ko‘rsatkichlarini   tarkibiy
o‘rganish usulidir
4 Trend tahlili Moliyaviy   hisobot   ko‘rsatkichlarini   bazis   (asos)
ko‘rsatkichiga nisbatan dinamik o‘rganish usulidir
5 Qiyosiy
(taqqoslama) tahlil Ko‘rsatkichlarni  turli  obyektlar  bo‘yicha  taqqoslash
usulidir
6 Moliyaviy
koeffitsiyentlar Moliyaviy   hisobot   ko‘rsatkichlaridan   foydalanib,
moliyaviy   koeffitsiyent   ko‘rsatkichlarini   aniqlash   asosida
baholash usulidir
7 Omilli tahlil Natija   ko‘rsatkichining   o‘zgarishiga   ta’sir
ko‘rsatuvchi  omillarni  hisob-kitob qilish  asosida  ularning
ta’sirini aniqlash usuli
Yuqorida   aytib   o ‘ tilgan   usullardan   tashqari   jahon   iqtisodchi   olimlari
tomonidan   quyidagi   usullar   ham   qo ‘ llaniladi : 
Fundamental   tahlil   -   iqtisodiy   va   sanoat   ta ’ sirlarini ,   tahlilchining   subyektiv
fikrlarini   va   nazariy   bilimlarini   o ‘ rganishni   o ‘ z   ichiga   oladi .   Baholash   usuli
solishtirish   va   sifatli   xususiyatlarga   asoslanadi .   Tahlil   kompaniyaning   ichki   va
tashqi   muhitini   aniqlash   orqali   uning   haqiqiy   qiymatini   baholashni   maqsad   qilgan .
Odatda   tashqi   muhit   kompaniyaga   ta ’ sir   qiluvchi   makroiqtisodiy   va   mikroiqtisodiy
omillarni ,   ichki   muhit   esa   butun   kompaniyani ,   uning   hozirgi   hayot   siklini   va
korporativ   maqsadlarning   tabiatini   o ‘ rganishni   anglatadi .
12 Shuningdek ,   texnik   tahlil   -   matematik ,   statistik   va   boshqa   algoritmik
usullarni   qo ‘ llab ,   miqdoriy   ma ’ lumotlarni   qayta   ishlaydi .   Texnik   tahlilchilar
kompaniyaning   kelajakdagi   faoliyatini   o ‘ rganilgan   o ‘ tgan   ma ’ lumotlar   va
tendentsiyalar   asosida   prognoz   qilishadi .   So‘ngra,   qayta   ishlangan   ma’lumotlar
sifatli tahlildan olingan iqtisodiy ma’lumotlar bilan bog‘lanadi.
Umuman   olganda,   fundamental   va   texnik   moliyaviy   tahlillar   bir   vaqtda
amalga oshiriladi, chunki ular o‘zaro bog‘liq. Moliyaviy tahlil texnik tahlilning bir
qismi   sifatida   hisoblanadi,   chunki   u   turli   matematik,   statistik   va   iqtisodiy
yondashuvlarni   qo‘llash   orqali   ma’lum   bir   moliyaviy   ko‘rsatkichlarni   olishga
yordam   beradi.   Moliyaviy   ko‘rsatkichlar   amalga   oshirilgan   moliyaviy   usullardan
foydalanuvchilar   tomonidan   qayta   ishlangan   informatsion   chiqish   sifatida   ko‘rib
chiqilishi mumkin.
Qo‘llaniladigan moliyaviy usullar maqsad va ishlatilgan ma’lumotlarga qarab
farq   qiladi.   Odatda,   moliyaviy   tahlilchilar   ikkita   asosiy   moliyaviy   metodlar
guruhini qo‘llaydilar: asosiy va ilg‘or. Ilg‘or yoki murakkab moliyaviy usullar mos
sifatli   dasturiy   ta’minotni   joriy   etishni   talab   qiladi.   Shu   sababli,   ular   tashqi
foydalanuvchilar   tomonidan   unchalik   keng   qo‘llanilmaydi.   Ular   asosan   maxsus
firmalar   tomonidan   mijozning   so‘roviga   binoan   taqdim   etiladi.   Aksincha,   asosiy
usullar   keng   turdagi   foydalanuvchilar   tomonidan   yaxshi   qo‘llaniladi.   Asosiy
moliyaviy   usullarga   mutlaq,   ayirma,   nisbiy   va   yig‘indili   ko‘rsatkichlarni   tahlil
qilish kiradi, ular keyingi bo‘limda alohida va aniq tarzda tavsiflanadi.
Gorizontal tahlil  — bu moliyaviy hisobotlarning ma’lum bir elementlaridagi
o‘zgarishlarni   bir   nechta   hisobot   davrlarida   solishtirishdir.   U   vaqt   o‘tishi   bilan
ma’lumotlarni   gorizontal   ravishda,   qatordan   qatorga   ko‘rsatadi,   bu   esa
tendensiyalarni   kuzatishga   va   ma’lum   bir   elementning   o‘zining   oldingi   natijalari
bilan taqqoslanishiga imkon beradi. Gorizontal tahlil moliyaviy hisobotdagi mutlaq
va nisbiy o‘zgarishlarni o‘rganadi. O‘zgarishlarning haqiqiy hajmini yaxshiroq aks
ettirish   uchun   nisbiy   o‘zgarishlarni   hisoblash   afzalroqdir.   Foizdagi   o‘zgarishlar
asosan   balans   hisobotining   barcha   elementlari   va   daromadlar   to‘g‘risidagi
13 hisobotning ikki ketma-ket yilidagi o‘zgarishlar uchun hisoblanadi. Agar uch yoki
undan ko‘p moliyaviy davrlarni taqqoslash kerak bo‘lsa, davomiy gorizontal tahlil
trend   tahlili   deb   ataladi.   Gorizontal   tahlilni   hisoblash   quyidagicha   amalga
oshiriladi:
Mutlaq   o‘zgarish=Yangi   qiymat−Eski   qiymat
Nisbiy   o‘zgarish ( % ) = (( Yangi   qiymat − Eski   qiymat)/  Eski   qiymat ) × 100
Sanoat sharoitlari, iqtisodiyotdagi va kompaniyadagi har qanday o‘zgarishlar
tahlil   natijalarini   to‘g‘ri   talqin   qilishda   inobatga   olinishi   kerak.   Tahlilning   asosiy
kamchiligi   shundaki,   u   iqtisodiyotda   yuz   berayotgan   inflyatsiya   jarayonlariga
bog‘liq, chunki bu jarayon olingan natijalarining aniqligi va ishonchliligiga salbiy
ta’sir ko‘rsatadi. Shuningdek, auditor nuqtai nazaridan, kompaniya barcha mumkin
bo‘lgan   o‘zgarishlarni,   agar   ular   +/-   10%   dan   yuqori   bo‘lsa,   izohlay   olishiga   ega
bo‘lishi mumkin.
Vertikal   tahlil   -   kompaniyaning   faoliyatini   baholashda   juda
muhimdir,   chunki   u   moliyaviy   hisobotlardagi   alohida   elementlarning
strukturaviy   o‘lchoviga   e’tibor   qaratadi.   Tahlilning   asosiy   maqsadi   —
har bir moliyaviy hisobot elementi uning umumiy asosiga nisbatan foiz
sifatida   proportsional   qiymatini   aniqlashdir.   Umumiy   asos   100%
hisoblanadi. Shu ma’noda, vertikal tahlil ba’zida strukturaviy  tahlil deb
ham ataladi.
Vertikal   tahlil   orqali,   masalan,   balans   hisobotida   aktivlar   va
majburiyatlarning   umumiy   summa   (100%)   ga   nisbatan   har   bir   tarkibiy
qismining   qanchalik   ulushga   ega   ekanligini   ko‘rish   mumkin.
Shuningdek,   daromadlar   va   xarajatlar   hisobotida   har   bir   elementning
daromadlar   yoki   xarajatlar   umumiy   summasiga   nisbatan   ulushini
aniqlashda ishlatiladi.
Vertikal   tahlil  ( % )  = ( Elementning   qiymati /   Umumiy   asos   (total)   × 100
Bu yerda:
14  Elementning qiymati  — tahlil qilinayotgan moliyaviy hisobot elementining
qiymati (masalan, daromadlar, xarajatlar, aktivlar yoki majburiyatlar).
 Umumiy   asos   (total)   —   hisobotdagi   barcha   elementlarning   umumiy
summasi (masalan, balans hisobotida umumiy aktivlar yoki umumiy majburiyatlar,
daromadlar va xarajatlar hisobotida umumiy daromadlar).
Balans hisobotini tuzishda, barcha balans hisoblari umumiy aktivlar (umumiy
jalb   qilingan   kapital)   yoki   umumiy   aktsiyadorlar   kapitali   va   majburiyatlar
summasining   foizlari   sifatida   ifodalanadi.   Bu,   moliyaviy   hisobotlardan
foydalanuvchilarga   kapital   tarkibini   aniqlash   imkonini   beradi.   Aktivlar   tuzilmasi
kompaniya   qayerga   mablag‘   investitsiya   qilganini   va   investitsiyalardan   qaytish
darajasi   qanday   ekanligini   ko‘rsatadi.   Uzoq   muddatli   aktivlarga   qaytish   darajasi
joriy aktivlardan yuqoriroq bo‘ladi. Aktivlar bo‘yicha vertikal tahlil uzoq muddatli
va   qisqa   muddatli   aktivlarning   nisbatini   aniqlashni   maqsad   qiladi.   Aktsiyadorlar
kapitali   va   majburiyatlar   tuzilmasi   aktivlarning   ichki   yoki   tashqi   manbalardan
qanday   moliyalashtirilganligini   belgilaydi.   Odatda,   tashqi   manbalardan
foydalanishda   kompaniya   qisqa   muddatli   majburiyatlarni   uzoq   muddatli
majburiyatlarga   qaraganda   afzal   ko‘radi,   chunki   ular   arzonroq   bo‘ladi.   Boshqa
tomondan, qisqa muddatli manbalar xavfliroq, chunki firma ularni cheklangan vaqt
ichida   qaytarishi   kerak,   bu   esa   likvidlik   muammolariga   olib   kelishi   mumkin   va
yomon   holatlarda   to‘lov   qobiliyatsizligiga   sabab   bo‘lishi   mumkin.   Daromadlar
bo‘yicha barcha elementlar hisobotda sof savdolar (aylanma mablag‘)ning foizlari
sifatida ifodalanadi.
Trend  tahlili   ko‘rsatkichlarni  bir  qator  yillar  mobaynida  nisbiy  miqdorlarda
o‘sish va qo‘shimcha o‘sish sur’atlarini o‘rganishda qo‘llanadi. 
Bir   o‘lchamli   tahlil da   taqqoslash   bir   obyektning   bitta   yoki   bir   nechta
ko‘rsatkichlarini,   yoki   bir   nechta   obyektni   bitta   ko‘rsatkichini   taqqoslash   yo‘li
bilan amalga oshiriladi. 
Ko‘p   o‘lchamli   tahlil da   bir   nechta   korxonalarni   katta   spektrdagi
ko‘rsatkichlari taqqoslab o‘rganiladi. Bu tahlil korxonalar va ularning bo‘linmalari
15 faoliyatini kompleks baholashda keng qo‘llaniladi. Taqqoslashda real voqelikning,
haqiqatdagi ko‘rsatkichlarning reja, o‘tgan yillar, bazis yili, o‘rtacha tarmoq, ilg‘or,
qoloq,   xorij   ko‘rsatkichlariga   nisbatan   o‘zgarishlariga,   ularning   dinamikasiga,
mutlaq va nisbiy ifodalarda baho beriladi. 4
Amaliyotda   kompaniyaning   kapitallashuv   tuzilmasini   tahlil   qilishda
moliyaviy   ekspertlar   balans   qoidalarini   qo‘llashni   tavsiya   etadilar.   Ular   qat’iy
qoidalar   sifatida   ko‘rilmaydi,   balki   moliyaviy   tahlilchilar   uchun   kompaniyaning
uzoq muddatli moliyaviy barqarorligini ta’minlashga yordam beradigan tavsiyalar
sifatida qabul qilinadi. 
Oltin   balans   qoidasiga   ko‘ra,   uzoq   muddatli   aktivlar   asosan   aksiyalar   yoki
uzoq muddatli   majburiyatlar   bilan  moliyalashtirilishi   kerak,  shu  bilan  birga,  joriy
aktivlar   faqat   qisqa   muddatli   majburiyatlar   yordamida   moliyalashtirilishi   kerak.
Bu,   aksiyalar   va   uzoq   muddatli   majburiyatlar   barcha   uzoq   muddatli   aktivlarni
qoplashini anglatadi.
Aksiyalar + Uzoq muddatli majburiyatlar ≥ Uzoq muddatli aktivlar
Oltin   ekvivalent   qoidasi   uzoq   muddatli   aktivlar   va   aksiyalar   o‘rtasidagi
aloqani ifodalaydi. Ushbu qoida bo‘yicha, uzoq muddatli aktivlar asosan aksiyalar
orqali moliyalashtirilishi kerak. Bu har bir aksiyalar birligi uzoq muddatli aktivga
aylantirilishini ta’minlaydi.
Uzoq muddatli aktivlar ≥ Aksiyalar
Birinchi va ikkinchi qoidalarni birlashtirish bir tenglama yordamida quyidagi
aloqalarni ochib beradi:
Aksiyalar   +   Uzoq   muddatli   majburiyatlar   ≥   Uzoq   muddatli   aktivlar   ≥
Aksiyalar
Oltin riskni tenglashtirish qoidasi  aksiyalar va uzoq muddatli majburiyatlar
nisbati   optimallashtirilishini   anglatadi.   Bu   qoida   aksiyalar   uzoq   muddatli
majburiyatlardan   ko‘proq   bo‘lishi   kerakligini   ta’kidlaydi.   Boshqacha   aytganda,
4
 B.A.Xasanov, M.Y.Raximov, Z.A.Muqumov, A.I.Aliqulov, A.B.Jumanova, N.SH.Xajimuratov, R.B.Xasanova. 
Moliyaviy tahlil. Toshkent “iqtisodiyot” 2019. – 19b.
16 kompaniyaning   moliyaviy   tuzilmasida   risklarni   tenglashtirish   uchun,   uning   uzoq
muddatli majburiyatlari aksiyalar bilan qoplangan bo‘lishi zarur.
Oltin   nisbat   qoidasi   investitsiyalar   o‘sish   sur’ati   daromadlarning   o‘sish
sur’atidan   oshmasligini   bildiradi.   Ushbu   qoida   nafaqat   uzoq   muddatli   moliyaviy
rejalar, balki qisqa muddatda ham qo‘llaniladi.
Sof   operatsion   kapital   -   o‘zgaruvchan   ko‘rsatkichlarni   tahlil   qilish,   mutlaq
ko‘rsatkichlarga   matematik   farqni   qo‘llash   orqali   amalga   oshirilishi   mumkin.
O‘zgaruvchan   ko‘rsatkichlar   guruhidan   eng   keng   tarqalgan   moliyaviy
ko‘rsatkichlardan biri sof operatsion kapital (SOK) hisoblanadi.
Sof   operatsion   kapital   kompaniyaning   kundalik   faoliyatlarini   qoplash
qobiliyatini  o‘lchaydigan muhim  ko‘rsatkichdir. U balans hisobotida qayd etilgan
joriy aktivlar va qisqa muddatli majburiyatlar o‘rtasidagi farq sifatida hisoblanadi.
Avvalo,   bu   kompaniyaning   qisqa   muddatli   majburiyatlarini   to‘lash   uchun   yetarli
likvid aktivlarga ega yoki yo‘qligini belgilaydi. Ikkinchidan, ortiqcha joriy aktivlar
kundalik   operatsion   faoliyatlar   uchun   ishlatiladi.   Sof   operatsion   kapitalni
hisoblaganda,   moliyaviy   tahlilchilar   ayniqsa   joriy   aktivlar   va   ma’lum   qisqa
muddatli majburiyatlarga e’tibor berishadi, bu aktivlar naqd pul oqimiga yoki pul
oqimining   chiqishiga   sabab   bo‘lishi   mumkin.   Bu   holatda,   naqd   pul   va
ekvivalentlar,   inventarizatsiya,   qarzdorlik   va   savdoga   chiqariladigan   qimmatli
qog‘ozlar (boshqa joriy aktivlar) kompaniya uchun bir yil ichida naqd pul kirishlari
sifatida   hisoblanadi,   shu   bilan   birga,   qarzlar,   qisqa   muddatli   kreditlar,   to‘langan
xarajatlar bir yil davomida naqd pul chiqishini keltirib chiqaradi.
17 II   BOB.   MOLIYAVIY   TAHLILNI   TASHKIL   ETISH   VA
YAXSHILASH YO‘LLARI
2.1.  Korxonaning moliyaviy hisobotlari va ularning tahlildagi ahamiyati 
Bugungi   kunda   moliyaviy   tahlilni   tashkil   etishda   rasmiy   tartib-tamoyillar
belgilanmaganligi   sababli,   uni   tashkil   etishda   an’anaviy   usullardan   foydalanish
tavsiya etiladi. 
Iqtisodchi olim M.Y.Raximov moliyaviy tahlilni tashkil etish shakli bo‘yicha
ichki moliyaviy tahlil va tashqi moliyaviy tahlil sifatida tarkiblashni tavsiya qilgan
(2.1–jadval).
2.1–jadval. Moliyaviy tahlilni tashkil etish shakli bo‘yicha tarkiblanishi 5
Moliyaviy tahlilni tashkil etish shakli
Ichki moliyaviy tahlil Tashqi moliyaviy tahlil
Ichki moliyaviy tahlil – bu korxona yoki tashkilot ichida amalga oshiriladigan
moliyaviy  tahlil  bo‘lib,  asosan  korxonaning  o‘z   manfaatlari  uchun  mo‘ljallangan.
Uni   korxona   xodimlari,   masalan,   boshqaruvchilar,   moliya   bo‘limi   mutaxassislari
yoki auditorlar bajaradilar.
Ichki moliyaviy tahlilning asosiy maqsadlari:
5
  Raximov M.Yu. Iqtisodiyot subyektlari moliyaviy holatining tahlili. –T.: “IQTISOD-MOLIYA”, 2013. – 65 b.   
18 1. Korxonaning moliyaviy barqarorligi va rentabelligini baholash;
2. Ichki zaxira va imkoniyatlarni aniqlash;
3. Moliyaviy oqimlarni boshqarish va optimallashtirish;
4. Qaror   qabul   qilish   uchun   asos   bo‘ladigan   aniq   va   batafsil   axborot
tayyorlash;
5. Korxona ichidagi bo‘lim va tarmoqlarning samaradorligini tahlil qilish;
6. Ichki muammolar va risklarni aniqlash hamda ularni oldini olish choralarini
belgilash.
Tashqi   moliyaviy   tahlil   –   bu   korxonaning   moliyaviy   holatini   tashqi
foydalanuvchilar   (benefitsiarlar)   tomonidan   tahlil   qilish   jarayonidir.   Bunda
korxona   tomonidan   e’lon   qilingan   moliyaviy   hisobotlar   asosiy   axborot   manbai
bo‘lib xizmat qiladi.
Tashqi moliyaviy tahlilning maqsadlari:
1. Korxonaning moliyaviy barqarorligi va to‘lov qobiliyatini baholash;
2. Investitsion jozibadorlikni aniqlash;
3. Kredit qobiliyatini baholash;
4. Tashqi   manfaatdor   tomonlar   (banklar,   investorlar,   aksiyadorlar   va
boshqalar) uchun risklarni baholash;
5. Korxona   faoliyatining   moliyaviy   natijalarini   solishtirish   va   monitoring
qilish.
Tashqi moliyaviy tahlilning foydalanuvchilari:
 Banklar va moliyaviy institutlar;
 Potensial va mavjud investorlar;
 Aksiyadorlar va obligatsiya egalari;
 Soliq organlari;
 Yetkazib beruvchilar va hamkorlar;
 Davlat idoralari va tahlil markazlari.
Tashqi moliyaviy tahlilning xususiyatlari:
19  Ochiqlik   –   tahlil   faqat   ommaviy   axborot   (e’lon   qilingan   moliyaviy
hisobotlar) asosida amalga oshiriladi;
 Tashqi   tomonlar  uchun   –   korxonaga   bevosita   tegishli   bo‘lmagan,  lekin   u
bilan manfaatdor bo‘lgan tashqi subyektlar uchun o‘tkaziladi;
 Standartlashtirilgan   –   xalqaro   va   milliy   standartlarga   muvofiq   umumiy
metodikalar asosida o‘tkaziladi;
 Qiyosiy   –   ko‘pincha   bir   nechta   korxona   yoki   sanoat   kesimida   solishtirish
uchun ishlatiladi.
Tashqi   moliyaviy   tahlil   korxonaning   bozordagi   ishonchliligini   va
barqarorligini baholashda asosiy vositalardan biri hisoblanadi.
Korxonaning   moliyaviy   hisobotlari   -   bu   korxonaning   ma’lum   davr   ichidagi
moliyaviy faoliyatini aks ettiruvchi rasmiy hujjatlar to‘plamidir. Ushbu hisobotlar
korxona   rahbarlari,   investorlar,   kreditorlar   va   boshqa   manfaatdor   tomonlarga
korxonaning   moliyaviy   ahvoli,   faoliyati   natijalari   va   pul   oqimlari   haqida   muhim
ma’lumotlarni   taqdim   etadi.   Moliyaviy   hisobotlar   tahlili   korxonaning   moliyaviy
holatini   baholash,   kelajakdagi   faoliyatini   prognoz   qilish   va   boshqaruv   qarorlarini
qabul   qilish   uchun   muhim   ahamiyatga   ega   bo‘lib   hisoblanadi.   Moliyaviy
hisobotlarning asosiy turlari quyidagilar bo‘lib hisoblanadi:
1. Balans hisoboti (Balance Sheet) -   korxonaning ma’lum sanadagi aktivlari,
majburiyatlari   va   xususiy   kapitali   haqida   ma’lumot   beradi.   U   "aktivlar   =
majburiyatlar + xususiy kapital" asosiy buxgalteriya tenglamasiga asoslanadi.
Balans hisobotining tahlildagi ahamiyati esa moliyaviy barqarorlikni baholash
-   Balans   hisoboti   korxonaning   qisqa   va   uzoq   muddatli   majburiyatlarni   qoplash
qobiliyatini, moliyaviy risklarni va kapital  tuzilmasini  baholashga  yordam  beradi.
Likvidlikni   aniqlash   -   aktivlar   va   majburiyatlar   tarkibini   tahlil   qilish   orqali
korxonaning   qisqa   muddatli   majburiyatlarini   tezda   qoplash   uchun   yetarli   likvid
aktivlarga   egaligi   aniqlanadi.   To‘lov   qobiliyatini   baholash   -   korxonaning   uzoq
20 muddatli   majburiyatlarini   qoplash   qobiliyati,   ya’ni   kreditorlar   oldidagi
majburiyatlarni   to‘liq   va   o‘z   vaqtida   bajarish   qobiliyati   baholanadi.   Kapital
tuzilmasini   tahlil   qilish   -   korxonaning   o‘z   va   jalb   qilingan   kapital   nisbati,
moliyalashtirish manbalari va ularning samaradorligi tahlil qilinadi.
2. Foyda va zarar hisoboti (Income Statement / Profit and Loss Statement) -
korxonaning   ma’lum   davr   (odatda   bir   yil)   ichidagi   daromadlari,   xarajatlari   va
moliyaviy natijalarini (foyda yoki zararni) aks ettiradi.
Uning   tahlildagi   ahamiyati   -   rentabellikni   baholash   -   hisobot   korxonaning
daromad   keltirish   qobiliyatini,   ya’ni   sotuvlar,   xizmatlar   va   boshqa   faoliyatlardan
qancha   foyda   olishini   ko‘rsatadi.   Rentabellik   ko‘rsatkichlari   (sof   foyda   marjasi,
yalpi   foyda   marjasi   va   boshqalar)   hisoblanadi   va   tahlil   qilinadi.   Xarajatlarni
nazorat   qilish  -   hisobot   xarajatlar   tarkibini   va  ularning  daromadga   nisbatini  tahlil
qilish   orqali   xarajatlarni   nazorat   qilish   va   kamaytirish   imkoniyatlarini   aniqlashga
yordam beradi. Faoliyat samaradorligini baholash - korxonaning asosiy va boshqa
faoliyatlaridan   olingan   natijalar,   operatsion   va   moliyaviy   faoliyat   samaradorligi
baholanadi.   Daromad   dinamikasini   tahlil   qilish   -   vaqt   o‘tishi   bilan   daromad   va
foyda   o‘zgarish   tendentsiyalari   tahlil   qilinadi,   o‘sish   sur’atlari   va   barqarorligi
baholanadi.
3.     Pul   oqimi   hisoboti   (Cash   Flow   Statement)   -   korxonaning   ma’lum   davr
ichidagi   pul   mablag‘lari   harakati,   ya’ni   pul   tushumlari   va   chiqimlari   haqida
ma’lumot   beradi.   Pul   oqimlari   operatsion,   investitsion   va   moliyaviy   faoliyatlar
bo‘yicha guruhlanadi.
U   tahlilda   likvidlikni   baholash   -   hisobot   korxonaning   pul   mablag‘lari   bilan
ta’minlanganlik   darajasini,   qisqa   muddatli   majburiyatlarni   pul   mablag‘lari   bilan
qoplash   qobiliyatini   baholashga   yordam   beradi.   Pul   oqimlarini   boshqarish   -   pul
oqimi   hisoboti   pul   tushumlari   va   chiqimlarini   tahlil   qilish   orqali   pul   oqimlarini
samarali   boshqarish,   pul   mablag‘lari   taqchilligi   yoki   ortiqchaligini   aniqlash   va
oldini   olish   imkonini   beradi.   Investitsion   faoliyatni   baholash   -   investitsion
faoliyatdan   kelib   chiqadigan   pul   oqimlari   korxonaning   investitsiya   siyosatini,
21 investitsiyalarning   samaradorligini   va   kelajakdagi   o‘sish   imkoniyatlarini
baholashga yordam beradi. Moliyaviy faoliyatni baholash - moliyaviy faoliyatdan
kelib   chiqadigan   pul   oqimlari   korxonaning   moliyalashtirish   manbalari,   qarz   olish
va qarzni qaytarish faoliyatini tahlil qilishga yordam beradi.
4.  Xususiy kapitaldagi o‘zgarishlar hisoboti (Statement of Changes in Equity)
-   ma’lum   davr   ichida   korxonaning   xususiy   kapitali   tarkibidagi   o‘zgarishlarni   aks
ettiradi.   Bu   o‘zgarishlar   foyda/zarar,   dividendlar,   qo‘shimcha   emissiya,   rezervlar
yaratish va boshqa operatsiyalar natijasida yuzaga keladi.
U moliyaviy tahlilda kapital tuzilmasidagi o‘zgarishlarni tahlil qilish - hisobot
xususiy   kapital   tarkibidagi   o‘zgarishlarni,   jumladan,   ustav   kapitali,   qo‘shimcha
kapital, taqsimlanmagan foyda va rezervlardagi o‘zgarishlarni tahlil qilishga imkon
beradi.   Shuningdek,   dividend   siyosatini   baholash   hisobot   dividendlar   to‘lash
siyosatini,   dividendlar   miqdori   va   ularning   xususiy   kapitalga   ta’sirini   baholashga
yordam   beradi.   Kapitalning   o‘sish   dinamikasini   tahlil   qilish   orqali   -   vaqt   o‘tishi
bilan   xususiy   kapital   o‘sish   sur’atlari   va   barqarorligi   tahlil   qilinadi,   korxonaning
moliyaviy mustaqilligi va o‘sish salohiyati baholanadi.
Xalqaro   standartlar   bo‘yicha   tuziladigan   moliyaviy   hisobotga   doir   talablar
moliyaviy   hisobotning   xalqaro   standartlarida   belgilanadi.   Buxgalteriya   hisobi
subyekti   moliyaviy   hisobotni   tuzishda   mustaqil   balansga   ajratilgan   o‘z
vakolatxonalarining, filiallarining va boshqa tarkibiy bo‘linmalarining buxgalteriya
balanslarini   hamda   boshqa   hisobot   shakllarini   kiritishi   kerak.   Moliyaviy   hisobot
hisobot yili boshidan ortib boruvchi yakun bilan tuziladi. Byudjet tashkilotlarining
moliyaviy   hisoboti   byudjet   to‘g‘risidagi   qonun   hujjatlariga   muvofiq   tuziladi   va
taqdim   etiladi.   Moliyaviy   hisobotning   tarkibi   va   mazmuni   O‘zbekiston
Respublikasi   Moliya   vazirligi   tomonidan   belgilanadi.   Banklar   va   boshqa   kredit
tashkilotlari   moliyaviy   hisobotining   tarkibi   hamda   mazmuni   O‘zbekiston
Respublikasi   Markaziy   banki   tomonidan   belgilanadi.   Asosiy   xo‘jalik   jamiyati
bo‘lgan   va   shu’ba   xo‘jalik   jamiyatlariga,   o‘z   nazorati   ostidagi   tashkilotlarga   ega
buxgalteriya hisobi subyekti konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobotni tuzadi.
22 Konsolidatsiyalashgan  moliyaviy hisobotni  tuzish tartibi, shuningdek‚  asosiy
xo‘jalik   jamiyatining   nazorati   ostidagi   tashkilotlarga   qo‘yiladigan   talablar
buxgalteriya hisobi standartlari bilan belgilanadi. 
Moliyaviy hisobot quyidagilarga taqdim etiladi: 
- davlat soliq xizmati organlariga; 
- ta’sis hujjatlariga muvofiq mulkdorlarga; 
- davlat statistika organlariga; 
- qonun hujjatlariga muvofiq boshqa organlarga. 
Moliyaviy hisobot elektron hujjat tarzida taqdim etilishi mumkin 6
6
 B.A.Xasanov, M.Y.Raximov, Z.A.Muqumov, A.I.Aliqulov, A.B.Jumanova, N.SH.Xajimuratov, R.B.Xasanova. 
Moliyaviy tahlil. Toshkent “iqtisodiyot” 2019. – 87b.
23 1.3. Korxona moliyaviy barqarorligi va uni baholash mezonlari          
Korxona   barqarorligini   eng   muhim   ko‘rsatkichlaridan   biri   bu   moliyaviy
barqarorlik   ko‘rsatkichidir.   Agar   korxonada   daromadlar   xarajatlardan   ortadigan
bo‘lsa,   moliyaviy   baraqarorlikka   erishishi   mumkin   bo‘ladi.   Agar   korxona
mablag‘larni   erkin   tasarruf   eta   olsa,   ulardan   samarali   foydalansa,   doimiy   ishlab
chiqarish va sotishning mukammal siklik aylanish uzluksizligi ta’minlansa, bunday
korxonani   moliyaviy   barqaror   deyishimiz   mumkin.   Korxona   moliyaviy   holatini
24 qisqa va uzoq muddatga baholash mumkin. Qisqa  muddatli oraliqda korxonaning
to‘lovga qodirligiga uzoq muddatli o‘rganishda esa uning moliyaviy barqarorligiga
ko‘proq ahamiyat qaratiladi.  7
        Moliyaviy barqarorlikni baholash bir qancha ko‘rsatkichlar tizimidan 
foydalaniladi. Ular jumlasiga quyidagilarni kiritish mumkin.
- firma va kompaniyalarning to‘lov qobiliyati;
- korxona o‘z mablag‘larining qaramlik koeffitsiyenti;
- aktivlarning qaramlik koeffitsiyenti;
- foizlarni qoplash koeffitsiyenti.
Korxonada moliyaviy resurslarni to‘g‘ri shakllantirish, ularning taqsimlanishi,
foydalanish samaradorligi moliyaviy barqarorlikni ta’minlashning muhim omillari
hisoblanadi.   Ya’ni,   moliyaviy   barqarorlik   korxona   moliyaviy   resurslarni   qay
darajada mohirona boshqarayotganligini ifodalaydi.
U yoki bu sana uchun moliyaviy holat barqarorligini tahlil qilish bu sanadan
oldingi   davr   mobaynida   korxona   moliyaviy   resurslarni   qanchalik   to‘g‘ri
boshqarganligini   oydinlashtirishga   imkon   beradi.   Muhimi,   moliyaviy   resurslar
holati bozor talablariga mos bo‘lishi va korxonaning rivojlanish ehtiyojlariga javob
berishi   lozim,   chunki   etarli   bo‘lmagan   moliyaviy   barqarorlik   korxonaning   to‘lov
qobiliyatini izdan chiqarib, unda ishlab chiqarishni rivojlantirish uchun mablag‘lar
bo‘lmasligiga   olib   kelsa,   ortiqcha   moliyaviy   barqarorlik   –   korxona   xarajatlarini
ortiqcha zahiralar bilan og‘irlashtirib, taraqqiyotga to‘sqinlik qilishi mumkin.  
Shunday qilib, moliyaviy barqarorlik mohiyati moliyaviy resurslarni samarali
shakllantirish, taqsimlash va foydalanish bilan belgilanadi.  
O‘z   navbatida,   moliyaviy   barqarorlik     korxonaning   moliyaviy-xo‘jalik   va
ishlab chiqarish faoliyati bilan har tomonlama bog‘liq. Tabiiyki, ishlab chiqarish
hamda   korxona   faoli   yatining   ham   ichki,   ham   tashqi   shart-sharoitlari   ta’sirini
o‘zida aks ettiradi. 
Moliyaviy barqarorlikka ta’sir o‘tkazuvchi  ichki omillar  sifatida quyidagilar
namoyon bo‘ladi:  
7
  B.A.Xasanov, M.Y.Raximov “moliyaviy tahlil” Toshkent 2019
25 - ishlab   chiqarilayotgan   mahsulot   (xizmat)   tarkibi,   uning   to‘lovga   qobil
umumiy talabdagi  ulushi; 
- to‘langan ustav kapitali miqdori; 
- korxonaning xarajatlari va daromadlari nisbati; 
- mulk va moliyaviy resurslar holati, jumladan zahiralar va ehtiyot qismlar,
ularning tarkibi va tarkibi.
Tashqi   omillarga   xo‘jalik   yuritishning   iqtisodiy   shartlari,   jamiyatda
hukmron   texnika   va   texnologiyalar,   to‘lovga   qobil   talab   va   iste’molchilarning
daromad darajasi, davlatning soliq va kredit siyosati, korxonalar faoliyati ustidan
nazorat   bo‘yicha   qonunchilik   hujjatlari,   tashqi   iqtisodiy   aloqalar,   jamiyatdagi
qadriyatlar tizimi va boshqalar ta’siri kiritiladi.
1.4. Moliyaviy tahlilda qo‘llaniladigan asosiy ko‘rsatkichlari
Moliyaviy   barqarorlik   korxona   faoliyatining   butun   jarayonini   belgilab
beruvchi   eng   muhim   dastak   va   shart   hisoblanadi.   Korxona   moliyaviy
barqarorligini   tahlil   qilish   muhimligi   va   mo‘ljallanganligi   ham   shundan   kelib
chiqadi. 
Korxona   faoliyatining   moliyaviy   barqarorligini   tahlil   qilishni   boshlashdan
avval uni baholashga yondashuvni ishlab chiqish zarur. U moliyaviy barqarorlik
tushunchasini   konkretlashtirishdan,   uning   mohiyati   va   mazmunini   ta’riflashdan,
uning darajasini baholash ko‘rsatkichlari tizimini chegaralashdan iborat.  
Moliyaviy   barqarorlik   tushunchasi   moliyaviy   tahlil   bo‘yicha   darslik   va
o‘quv qo‘llanmalari mualliflari tomonidan turlicha talqin qilinadi
Moliyaviy barqarorlik mazmuni va mohiyati
Mualliflar Moliyaviy   barqarorlik
tushunchasi Kitob   yoki
O‘quv Qo‘llanma Y
il
Ross,   S.A.
va   Westerfield, Moliyaviy   barqarorlik   -   bu
korxonaning   o‘z   mablag‘lari   va "Corporate
Finance" 1
995
26 Mualliflar Moliyaviy   barqarorlik
tushunchasi Kitob   yoki
O‘quv Qo‘llanma Y
il
R.W. majburiyatlari   bilan   aktivlarini
boshqarish   orqali   o‘z   kuchini
ta’minlashdir.
Brigham,
E.F.   va
Houston, J.F. Moliyaviy   barqarorlik,
korxonaning   o‘z   mablag‘laridan   va
qarzlardan   qanday   foydalanishini
aniqlash   bilan   bog‘liq   bo‘lib,   ularning
balansida tenglikni ta’minlashdir. "Fundamenta
ls   of   Financial
Management" 2
004
Shapiro,
A.C. Moliyaviy   barqarorlikning   asosiy
omili   korxonaning   o‘z   mablag‘lari   va
qarzlaridan   qanday   samarali
foydalanishidir. "Multination
al   Financial
Management" 2
005
Gitman,
L.J. Moliyaviy   barqarorlik,
korxonaning   joriy   va   uzoq   muddatli
majburiyatlari   va   aktivlari   orasidagi
muvozanatni saqlashdir. "Principles of
Managerial
Finance" 2
010
Higgins,
R.C. Moliyaviy   barqarorlik,
korxonaning   o‘z   mablag‘lari   va
qarzlaridan   foydalanib   o‘z   faoliyatini
davom   ettirishi   va   investitsiyalarni
amalga   oshirishi   imkoniyatini
ta’minlashdir. "Analysis   for
Financial
Management" 2
012
Ross,   S.A.,
Westerfield,
R.W.   va   Jaffe,
J. Moliyaviy   barqarorlik,   o‘z
mablag‘larining   va   majburiyatlarining
barqaror   bo‘lishini   ta’minlash   orqali
korxonaning   raqobatbardoshligini
oshirishdir. "Corporate
Finance" 2
016
27   Ko‘rinib   turibdiki,   moliyaviy   barqarorlik   tushunchasi,   uning   mohiyati   va
mazmuni   xorijiy   va   mahalliy   olimlar,   iqtisodchilar   tomonidan   turlicha   bayon
qilinadi. 
Ayrimlari   uning   mohiyati   ta’rifida   asosiysi   –   moliyaviy   resurslarni
taqsimlash   va   ulardan   foydalanish   deb   hisoblasa,   boshqalari   –   daromadlarning
xarajatlardan oshib ketishi, korxonaning pul mablag‘larini erkin ishlatishi; zahira
va sarfxarajatlarning ularni qoplash manbalariga nisbati deb hisoblaydi.  
Moliyaviy   barqarorlikni   baholashda   yana   bir   muhim   farqli   jihat   ularning
mutlaq   ifodada   o‘rganilishi   bilan   ham   xarakterlanadi.   Mazkur   tartib   bo‘yicha
moliyaviy   barqarorlikning   uchta   muhim   ko‘rsatkichi   baholanadi.   Mazkur
ko‘rsatkichlar qatoriga quyidagilar kiritiladi: 
1. O‘z aylanma mablag‘larining naqdligi (O‘AMN); 
O‘AMN = O‘MM - UMA
Bunda: O‘MM – O‘z mablag‘lari manbasi; 
UMA – uzoq muddatli aktivlar. 
2. Zaxira va xarajatlarni o‘z va qarz mablag‘lari hisobiga moliyalashtirilish
manbasi (O‘QMHM); 
O‘QMHM = O‘AMN + UMKQ
Bunda: UMKQ – uzoq muddatli kreditlar va qarzlar 
3.   Zaxira   va   xarajatlarni   jami   manbalar   hisobiga   moliyalashtirish   manbasi
(JMHM) 
JMHM = O‘QMHM + QMKQ
Bu  yerda:  QMKQ   –  qisqa  muddatli  kreditlar  va   qarzlar  (ular  qatoriga  mol
yetkazib beruvchi va pudratchilar bilan hisob-kitoblar ham qo‘shiladi)
Shuni   alohida   qayd   etish   lozimki,   moliyaviy   barqarorlikni   baholashda
moliyaviy   koeffitsiyentlarning   hisob-kitobida   qandaydir   yagona   tizimga
tayanilmaydi. Ularning turli manbalarda turlicha turlari va tarkibi keltiriladi. 
28 Moliyaviy   barqarorlik   koeffitsiyentlari   –   kompaniya   egalari   va   kreditorlar
o‘rtasidagi tavakkalchilikning qanday taqsimlanganligini ko‘rsatadi.
 Moliyaviy barqarorlik ko‘rsatkichlari sifatida – balansning aktivi va passivi
tarkibini   tavsiflovchi,   aktivlar   va   passivlarning   alohida   obyektlari   o‘rtasidagi
munosabatlarni xarakterlovchi ko‘rsatkichlar nazarda tutiladi. 
Moliyaviy   holat   va   barqarorlikni   koeffitsiyentlarda   baholash   korxonaning
joriy   va   istiqboldagi   moliyaviy   ahvoliga   baho   berishda   eng   maqbul   usul
hisoblanadi. 
Moliyaviy   barqarorlikni   ko‘rsatkichlari   qatoriga   quyidagilarni   kiritish
mumkin:   -   moliyaviy   barqarorlikning   o‘z   mablag‘lari   va   majburiyatlar   bilan
bog‘liq   bo‘lgan   ko‘rsatkichlari;   -   moliyaviy   barqarorlikning   uzoq   muddatli   va
joriy aktivlar bilan bog‘liq ko‘rsatkichlari.
Moliyaviy   barqarorlikning   o‘z   mablag‘lari   va   majburiyatlar   bilan   bog‘liq
bo‘lgan ko‘rsatkichlari  
Ko‘rsatkich nomi Tavsifi Hisoblash
formulasi
Moliyaviy
mustahkamlik
ko‘rsatkichi Korxonaning   o‘z
mablag‘laridan   qanday
foydalanayotganligini O‘z   mablag‘lari   /
Aktivlar   umumiy
qiymati
29 Ko‘rsatkich nomi Tavsifi Hisoblash
formulasi
ko‘rsatadi.
Aktivlarning
moliyaviy
mustahkamligi Korxonaning   o‘z
mablag‘lari   bilan   aktivlarini
qoplash darajasini ifodalaydi. O‘z   mablag‘lari   /
Joriy   aktivlar   (yoki
uzoq muddatli aktivlar)
Majburiyatlar
ulushi Korxonaning
majburiyatlarining   umumiy
aktivlarga   nisbatan   ulushini
ko‘rsatadi. Majburiyatlar   /
Aktivlar   umumiy
qiymati
Kapitalning
tarkibi Korxonaning
kapitalining   o‘z   mablag‘lari
va   qarz   mablag‘laridan
qanday   tashkil   topganligini
ko‘rsatadi. O‘z   mablag‘lari   /
(O‘z   mablag‘lari   +
Majburiyatlar)
Moliyaviy
koeffitsient   (Debt   to
Equity) Korxonaning   qarzlarini
o‘z   kapitaliga   nisbatan
o‘lchaydi. Majburiyatlar   /
O‘z mablag‘lari
Qarzdorlik
darajasi   (Leverage
ratio) Korxonaning   o‘z
mablag‘lariga   qaraganda
qancha   qarzga   ega   ekanligini
ko‘rsatadi. Qarzdorlik   /   O‘z
mablag‘lari
Bu   ko‘rsatkichlar   korxonaning   moliyaviy   holatini,   xavf   va   barqarorlikni
baholashda muhim o‘rin tutadi. Ular o‘z mablag‘larining majburiyatlar va aktivlar
bilan muvozanatini qanday ta’minlayotganini ko‘rsatadi.
30 Moliyaviy barqarorlikning uzoq muddatli va joriy aktivlar bilan bog‘liq
ko‘rsatkichlari
Ko‘rsatkich nomi Tavsifi Hisoblash
formulasi
Uzoq   muddatli
aktivlarning   moliyaviy
mustahkamligi Uzoq   muddatli   aktivlarni
qoplash   uchun   o‘z
mablag‘larining   yetarliligini
ko‘rsatadi. O‘z   mablag‘lari
/   Uzoq   muddatli
aktivlar
Joriy   aktivlarning
moliyaviy
mustahkamligi Joriy   aktivlar   uchun   o‘z
mablag‘larining   yetarliligini
ko‘rsatadi. O‘z   mablag‘lari
/ Joriy aktivlar
Uzoq   muddatli
majburiyatlar ulushi Korxonaning   uzoq
muddatli   majburiyatlari
umumiy   aktivlarga   nisbatan
qanday   ulushga   ega   ekanligini
ko‘rsatadi. Uzoq   muddatli
majburiyatlar   /
Aktivlar   umumiy
qiymati
Joriy
majburiyatlar ulushi Korxonaning   joriy
majburiyatlarining   umumiy
aktivlarga   nisbatan   ulushini
ko‘rsatadi. Joriy
majburiyatlar   /
Aktivlar   umumiy
qiymati
Uzoq   muddatli
majburiyatlarni   o‘z
mablag‘lar   bilan Uzoq   muddatli
majburiyatlarning   o‘z
mablag‘lari   tomonidan   qanday O‘z   mablag‘lari
/   Uzoq   muddatli
majburiyatlar
31 Ko‘rsatkich nomi Tavsifi Hisoblash
formulasi
qoplash darajasi qoplanishini ko‘rsatadi.
Joriy
majburiyatlarni   o‘z
mablag‘lar   bilan
qoplash darajasi Joriy   majburiyatlarning
o‘z   mablag‘lari   tomonidan
qanday qoplanishini ko‘rsatadi. O‘z   mablag‘lari
/   Joriy
majburiyatlar
Bu   ko‘rsatkichlar   korxonaning   uzoq   muddatli   va   joriy   aktivlari   va
majburiyatlarini   boshqarishdagi   moliyaviy   barqarorligini   aniqlashda   muhim
ahamiyatga   ega.   Ular   moliyaviy   barqarorlikni   ta’minlashda   zarur   bo‘lgan
darajadagi   o‘z   mablag‘larining   mavjudligini   va   majburiyatlarni   qoplash
qobiliyatini ko‘rsatadi.
Moliyaviy   barqarorlikni   o‘stirishning   muhim   omillari   sifatida   aktivlarni
moliyalashtirish   manbalaridagi   nisbatni   to‘g‘ri   tanlash,   uni   o‘stirib   borish,
moliyalashtirish   samaradorligi,   to‘lovga   qobillik,   likvidlikni,   ish   va   bozor
aktivligini   o‘stirish   choralarini   ko‘rish   hisoblanadi.   Aktivlarning   va   foydaning
o‘sishida to‘lovga qobillikni ta’minlash masalasi moliyaviy barqarorlikda markaziy
o‘rinda   turadi.   Shu   sababli‚   aktivlarning   -   tushumning   -   foydaning   o‘sishiga,
ularning o‘sishidagi uzviy bog‘liqlik va aloqadorlikka alohida ahamiyat qaratiladi.
Aktivlarning   optimal   darajasi   va   tarkibini   shakllantirish,   ularni
moliyalashtirishning   maqbul   yechimiga   chiqish,   aktivlardan   samarali   foydalanish
va   252   faoliyat   natijaviyligini   to‘g‘ri   baholashga   moliyaviy   barqarorlikni
ta’minlashda   muhim   e’tibor   qaratiladi.   Moliyaviy   barqarorlikka   ega   bo‘lmaslik
juda   ko‘p   muammolar   va   tahlikalar   paydo   qiladi.   Bu   tahlikalar   moliyaviy
ahvolning   nobarqarorligiga,   iqtisodiy   nochorlikka,   raqobatdoshlikning   tushib
ketishiga   olib   keladi.   Moliyaviy   barqarorlikni   ta’minlashning   tashkiliy,   texnik,
iqtisodiy va  moliyaviy imkoniyatlariga  muhim   ahamiyat   qaratish  lozim.  Iqtisodiy
va   moliyaviy   imkoniyatlar   juda   murakkab   jarayonlar   tizimini   tadqiq   etishni   talab
32 etadi.   Bunda   ayniqsa   moliyalashtirish   imkoniyatlariga   alohida   ahamiyat   qaratish
lozim.   Korxonaning   yashovchanlik   darajasini   o‘stirishda   moliyaviy   imkoniyatlar
birinchi   o‘rinda   turadi.   Ularning   yechimi   esa   iqtisodiy   hodisa   va   jarayonlar,
ularning   samarasida   va   natijasida   paydo   bo‘ladi.   Shu   sababli‚   birinchi   navbatda
resurslarning   muqobil   tarkiblanishiga,   ulardan   samarali   foydalanishga,   faoliyat
natijaviyligiga tahlilda alohida urg‘u beriladi. 8
II   BOB.   MOLIYaVIY   TAHLILNI   TAShKIL   ETISh   VA   AXBOROT
MANBALARI
2.1.  Korxonaning moliyaviy hisobotlari va ularning tahlildagi ahamiyati
Moliyaviy   tahlilni   odatda   rasmiy   va   norasmiy   me’yoriy   asoslariga   muhim
e’tibor   qaratiladi.   Rasmiy   asoslari   majburiylik   tartibida,   aniq   me’yoriy   hujjatlar
asosida   tashkil   etiladi   va   yuritiladi,   norasmiy   asoslarini   esa   boshqaruvchilar,
menejerlar   o‘z   maqsadlaridan   kelib   chiqqan   holda   mustaqil   belgilaydilar   va
yuritadilar.   Rasmiy   me’yoriy   asoslarga   xo‘jalik   yurituvchi   subyektning   moliya
xo‘jalik faoliyatini tahlil etishning quyidagi tartiblarini kiritish mumkin: 
8
  B.A.Xasanov, M.Y.Raximov “moliyaviy tahlil” Toshkent 2019
33 -   xo‘jalik   yurituvchi   subyektning   muhim   samaradorlik   ko‘rsatkichlarini
baholash; 
- xo‘jalik yurituvchi subyektning iqtisodiy nochorligini baholash;
- xo‘jalik yurituvchi subyektning kreditga layoqatliligini baholash; Norasmiy
asoslarda   o‘rganiladigan   masalalar   ko‘lami   juda   keng   doirada   amalga   oshirilib
ularning qatoriga quyidagilarni kiritish mumkin: 
- aktivlar, kapital va majburiyatlar tahlili; 
- moliyaviy barqarorlik tahlili;
- to‘lov layoqati va likvidlik tahlili;
- ish va bozor aktivligi tahlili; 
- pul oqimlarining tahlili; 
- xususiy kapital tahlili; 
- foyda va zararlar tahlili; 
- debitorlik va kreditorlik qarzlari tahlili; 
- innovatsion mahsulot va faoliyat tahlili; 
- investitsion faoliyat tahlili; 
- soliq to‘lovlari va majburiyatlar tahlili; 
- logistik tahlil va h.k. 
Xo‘jalik yurituvchi subyekt faoliyatiga baho berish va tahlil etishda bir qator
analitik   jarayonlar   amalga   oshiriladi.   Bu   jarayonlarning   asosiy   manbasi   sifatida
buxgalteriya (moliyaviy) hisoboti ma’lumotlari olinadi. Biznesdagi holat va uning
kelgusidagi   rivojini   prognozlash   yuzasidan‚   shuningdek,   statistik,   makroiqtisodiy
va tarmoq ko‘rsatkichlarining qiyosiy tahlili ham  amalga oshiriladi. Shu bilan bir
qatorda   xo‘jalik   yurituvchi   subyektlarda   bu   borada   tahlil   boshqaruvning   eng
muhim dastagi sifatida qaraladi. 9
Resurslardan samarasiz foydalanish;
Mehnat vositalaridan samarasiz foydalanish;
Mehnat ob’ektlaridan samarasiz foydalanish;
9
  A.B.Jumanova, N.SH.Xajimuratov, R.B.Xasanova “moliyaviy tahlil” Toshkent 2019
34 Mehnatdan   samarasiz   foydalanish.   Intensiv   omillar   ishlab   chiqarish
jarayonining   sifat   tomonini   tavsiflaydi.   Bunga   misol   qilib   mehnat   unumdorligini
oshirish hisobiga mahsulot ishlab chiqarish hajmini ko‘paytirish kiradi.
Jadvalga   resurslardan   foydalanish   samaradorligini   aks   ettiruvchi   yoki   bunga
hissa   qo‘shadigan   omillar   kiradi   (masalan,   ishchilarning   malakasini   oshirish,
asbob-uskunalar samaradorligi, ilg‘or texnologiyalarni joriy etish). Intensiv omillar
ilmiy-texnik   taraqqiyot   yutuqlaridan,   ilg‘or   texnologiyalardan   eng   samarali
foydalanish   bilan   bog‘liq.   Ular   ijtimoiy   mehnat   unumdorligini   oshirish,   moddiy
(tovar),   mehnat,   moliyaviy   resurslardan   foydalanishni   takomillashtirish   hisobiga
iqtisodiyotning   rivojlanishini   ta’minlaydilar.   Intensiv   omillar   deganda   korxona,
xodimlarning korxona faoliyatini takomillashtirishdagi harakatlarining ko‘rsatkichi
tushuniladi,   ular   nafaqat   turli   tarkibiy   ko‘rsatkichlar   tizimida,   balki   mazmun
jihatidan ham hisoblab chiqiladi. Intensiv omillarning o‘lchovlari qiymat jihatidan
mutlaq   qiymatlar   va   natural   qiymatlar,   koeffitsientlar,   foizlar   va   boshqalar   bilan
ifodalangan nisbiy qiymatlar bo‘lishi mumkin. Xususan, mehnat unumdorligi birlik
vaqtiga   bir   ishchiga   to‘g‘ri   keladigan   mahsulot   miqdorida   yoki   miqdorida
ifodalanishi mumkin; rentabellik darajasi - foizlarda yoki nisbatlarda va boshqalar. 
Korxonani jadal rivojlantirish omillari:
takomillashtirish:
Ishlatilgan resurslarning ishlash jarayoni;
Ishlab chiqarish texnologiyasi;
Ishlab chiqarishni tashkil etish;
Mehnatni tashkillashtirish; - boshqaruv tashkilotlari;
Asosiy vositalarni takror ishlab chiqarish va yangilashni tezlashtirish;
Amaldagi manbalarning sifat ko‘rsatkichlari;
Ishlatiladigan mehnat vositalari;
Ishlatilgan mehnat buyumlari;
Ishlatilgan mehnat;
Tezlashtirish:
35 Aylanma   mablag‘larning   aylanishi.   Korxonaning   mahsulot   ishlab   chiqarish,
sotish   va   foyda   olish   bilan   bog‘liq   ishlab   chiqarish   faoliyatini   amalga   oshirish
jarayonida   ushbu   omillar   bir-biri   bilan   chambarchas   bog‘liq   va   bog‘liqdir.
Rivojlanishning   hozirgi   bosqichida   mehnat   unumdorligini   o‘sishini   va   iqtisodiy
resurslardan foydalanish  samaradorligini  oshirishni  ta’minlovchi  jadal   omillar   hal
qiluvchi omillardir. Ushbu omillarga tahlilda alohida e’tibor berilishi kerak. Ammo
qo‘shimcha ishlab chiqarish va boshqa resurslarni jalb qilish orqali iqtisodiyotning
rivojlanishini   ta’minlaydigan   keng   omillar   o‘rganilishini   e’tiborsiz   qoldirib
bo‘lmaydi. 
Korxonaning   ishlab   chiqarish   va   tijorat   faoliyatining   asosiy   maqsadi
daromadlarni   ko‘paytirish,   ishlab   chiqarish   samaradorligini   oshirishdir.   Ishlab
chiqarishni ko‘paytirishning ikki yo‘li mavjud: 1) ishlab chiqarishga jalb qilingan
omillar sonini ko‘paytirish (keng yo‘l);
2) texnologiyaning rivojlanishi (intensiv usul) tufayli.
Ishlab chiqarishni rivojlantirishning keng va intensiv usullari haqidagi asosiy
g‘oyani   K.Marks   bergan,   u   kengaytirilgan   ishlab   chiqarish   jarayonini   o‘rganar
ekan,   "agar   ishlab   chiqarish   sohasi   kengaygan   taqdirda   juda   kengayadi"   va
"samaraliroq   ishlab   chiqarish   vositalari   ishlatilsa   intensiv   ravishda"   kengayishini
yozgan.   Shunday   qilib,   ekstensiv   o‘sishning   asosiy   omillari   -   bu   yashash   va
moddiy   mehnatning   qo‘shimcha   xarajatlari   (sifat   jihatidan   yaxshilanmasdan):
ishchilar   sonining   ko‘payishi   (ularning   malakasi   va   umumiy   ma’lumot   darajasi
o‘zgarmasdan),   kapital   qo‘yilmalarning   ko‘payishi   (o‘zgarmas   texnik   darajadagi
iqtisodiy  aylanmaga   jalb   qilingan  asosiy   vositalar   hajmini   kengaytirish   uchun).   ),
iste’mol   qilingan   xom   ashyo   hajmining   o‘sishi.   Ushbu   rivojlanish   yo‘li   ishlab
chiqarishni kengaytirishning eng oddiy usuli hisoblanadi.
Korxonaning   keng   qamrovli   rivojlanishi   bu   ishlab   chiqarish   omillarining
oddiy   miqdoriy   kengayishi   hisobiga   ishlab   chiqarishni   ko‘payishi,   ya’ni.   ilg‘or
tayyorgarliksiz   ishchilar   sonini   ko‘paytirish,   texnologiyalarni   takomillashtirishsiz
kapital   qo‘yilmalarning   o‘sishi   hisobiga   ulardan   foydalanish   samaradorligini
36 oshirmasdan   material   resurslaridan   foydalanishni   kengaytirish.   Bundan   tashqari,
ishlab   chiqarish   omillarining   samaradorligi   (samaradorligi)   o‘zgarmaydi.   Ishlab
chiqarishni rivojlantirishning keng qamrovli usuli ishlab chiqarishda ishlatiladigan
mehnat   va   moddiy   resurslarning   (ya’ni   unumdorlikni   oshirmasdan)   daromad
darajasini   oshirmasdan,   faqat   ularning   mutlaq   o‘sishi   hisobiga   mahsulot   ishlab
chiqarishni ko‘paytirishni o‘z ichiga oladi.
Rivojlanishning intensiv yo‘li bu ishlab chiqarish omillaridan yanada samarali
foydalanish   hisobiga   ishlab   chiqarishning   o‘sishi.   asosiy   vositalarni   yangilash,
ishlab   chiqarishni   tashkil   etishni   takomillashtirish   (iqtisodiy   munosabatlarning
yangi tuzilishi, boshqaruv va kooperatsiya va boshqalar), asosiy vositalar, aylanma
mablag‘lardan   foydalanishni   takomillashtirish,   ularning   aylanishini   tezlashtirish,
amortizatsiya,   yangi,   samaraliroq   texnologiyalarni   joriy   etish   hisobiga.   ishchilar
malakasini   oshirish   va   mehnatni   ilmiy   tashkil   etishni   takomillashtirish   orqali.
Hosildorlik oshadi, asosiy  ishlab chiqarishning moddiy iste’moli va murakkabligi
pasayadi,   bu   foyda   va   rentabellikning   oshishiga   ta’sir   qiladi.   Ekstensiv   turi   -
ishlatilgan ishlab chiqarish omillari sonining ko‘payishi natijasida ishlab chiqarish
hajmining oshishi
Xulosa.
Moliyaviy tahlilni tashkil etish, yuritish, xulosalarni shakllantirish sohasidagi
munosabatlarni   tartibga   solishdagi   me’yoriy   asoslar.   Moliyaviy   tahlilni   tashkil
etish   shakllari.   Moliyaviy   tahlilni   tashkil   etish da   korxonaning   tarmoq   xususiyati,
faoliyat   ko‘lami,   raqobatdagi   o‘rni   kabi   jihatlarini   hisobga   olish.   Moliyaviy
tahlilning asosiy bo‘limlari: moliyaviy hisobot  tahlili, investitsion tahlil, qimmatli
qog‘ozlar bozoridagi jarayonlar tahlili, moliyaviy hisobotni bashoratlash.
Moliyaviy   tahlil   bosqichlari.   Moliyaviy   tahlilning   axborot   bazasi   (tahlil
37 obyektlari )   haqidagi ,   ularning   ochiqligi   va   oshkoraligi.   Moliyaviy   hisobotlar
shakllari  va ularning  tavsifi . Jamlangan moliyaviy hisobotlar va ularni tahlil etish.
Moliyaviy   hisobotni   tuzish da   milliy   va   xalqaro   standartlarning   moliyaviy
hisobot   mazmuniga   ta’siri.   Moliyaviy   tahlilni   muammoli   jihatlari   (davriy
oraliqdagi   qiyosiylik,   turli   korxonalar   o‘rtasidagi   qiyosiylik,   axborot   operativligi
muammolari).   Auditor   xulosalarini   ko‘rib   chiqish.   Auditdan   o‘tkazilmagan
hisobotlar.   Moliyaviy   tahlilda   qo‘llaniladigan   boshqa   axborotlar.   Moliyaviy
tahlilda kompyuter texnologiyalari va   dasturiy   ta’minotlardan   foydalanish.
Operatsion   faoliyat   tahlilining   mazmuni   va   muhim   vazifalari.   Korxona
faoliyatining   turlari:   operatsion,   investitsion,   moliyaviy   faoliyat.   Operatsion
faoliyat tahlili va uning muhim jihatlari. Mahsulot  (ish, xizmat)larning tarmoq va
faoliyat tavsifi. 
Mahsulot ishlab chiqarish hajmi, xarajat va foyda aloqadorligini tahlili (CVP
tahlil). Mahsulot (ish, xizmat)larning kritik hajm darajasi va uning omilli tahlili. 
Mahsulot   (ish,   xizmatlar)   ishlab   chiqarish   hajmini   tahlili.   Mahsulot
assortimentini   boshqarish.   Sotish   hajmini   tahlili.   Korxona   operatsion   faoliyati
samaradorligini   (mehnat   unumdorligi,   ishlab   chiqarish   quvvatlaridan   foydalanish,
innovatsion   mahsulot,   eksport   hajmi   ko‘rsatkichlarini)   baholash.   Operatsion
leveridj tahlili. Operatsion risklar va ularni boshqarish.
Xarajatlar   tahlili   maqsadi ,   mazmuni   va   vazifalari.   Xarajatlarning   tasnifi   va
tavsifi.   O‘zgaruvchan   va   o‘zgarmas   xarajatlar.   Xarajat larni   umumiy   hajmi   va
ularni   asosiy   e lementlar   bo‘yicha   baholash ,   tahlil   qilish .   Xarajat   elementlari   va
kalkulyasiya   moddalari,   faoliyat   turlari   hamda   javobgarlik   markazlari   bo‘yicha
xarajatlar tahlili. Moddiy, mehnat haqi va amortizatsiya xarajatlari tahlili. 
Mahsulot   ishlab   chiqarish   tannarxini   tahlili.   Mahsulot   (ish,   xizmat)larning
xarajat   sig‘imini   tahlili.   Davr   xarajatlari   tahlili.   Xarajatlarni   maqbullashtirish   va
samaradorli k ni oshirish yo‘llari .
Moliyaviy   barqarorlik   tahlili ning   mazmuni ,   maqsadi   va   vazifalari.
Korxonaning   iqtisodiy   resurslari,   uning   moliyaviy   tuzilmasi,   likvidligi,   to‘lovga
38 qobiliyatini   moliyaviy   ahvol   va   barqarorlikka   ta’siri.   Moliyaviy   barqarorlik   va
uning   tiplari:   mutlaq   va   me’yoriy   barqarorlik,   nobarqaror   va   inqirozli   holatlar.
Korxonaning   o‘z   oborot   mablag‘lari   bilan   ta’minlanganligi   tahlili.   Moliyaviy
barqarorlikni   dinamik   tahlili.
Korxonaning   moliyaviy  barqarorligi   bilan   bog‘liq   koeffitsientlari   ( moliyaviy
mustaqillik  (avtonomiya) ,  moliyaviy qaramlik , o‘z  va qarz mablag‘larining nisbati ,
o‘z   mablag‘lari   bilan   ta’minlanganlik ,   o‘z   aylanma   mablag‘larining   to‘planish
koeffitsienti   kabi)   va   ularni ng   tahlil i .   Korxonaning   moliyaviy   barqarorligini
mustahkamlash   bo‘yicha   ichki   imkoniyatlarni   aniqlash   va   yo‘lga   qo‘yish   chora
tadbirlarini   belgilash . 
39 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati.
Asosiy adabiyotlar:
1. O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidentining2020   yil   24   fevraldagi   PQ-4611-
sonli   “Moliyaviy   hisobotning   xalqaro   standartlariga   o‘tish   bo‘yicha   qo‘shimcha
chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi Qarori.
2. Kazakova N.A. Finansovыy analiz v 2 ch. Chast  1: Uchebnik i praktikum
dlya vuzov. – Moskva: Izdatelstvo Yurayt, 2020. – 297s.
3. Kazakova N.A. Finansovыy analiz v 2 ch. Chast  2: Uchebnik i praktikum
dlya vuzov. – Moskva: Izdatelstvo Yurayt, 2020. – 209s.
4. Raximov M.Y., Kalandarova N.N. Moliyaviy tahlil. Darslik. – T.: Iqtisod-
Moliya, 2019. - 736 b.
5. Xasanov   B.A.,   Raximov   M.Y.,   Muqumov   Z.A.   va   boshqalar.   Moliyaviy
tahlil. Darslik. – T.: IQTISODIYoT, 2020. - 736 b.
Sagdillaeva   Z.A.,   Yuldasheva   U.A.,   Alimov   B.B.   Finansovыy   analiz.
/Uchebnik –T.: Iqtisod-Moliya, 2019. – 444 s.
Qo‘shimcha adabiyotlar:
6. “O‘zbekiston   Respublikasini   yanada   rivojlantirish   bo‘yicha   harakatlar
strategiyasi   to‘g‘risida”gi   O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   2017   yil   7
fevraldagi PF-4947-sonli Farmoni.
7. Pardaev   M.Q.,   Abdukarimov   I.T.,   Po‘latov   M.E.,   Usmanova   D.K.
Finansovыy   analiz   predpriyatiy.   Uchebnoe   posobie   no   opыte   RF   i   RUz.   –   T.:
“Innovatsion rivojlanish nashriyot-matbaa uyi” DUK, 2020. – 768 bet.
8. Jilkina   A.N.   Finansovыy   analiz:   Uchebnik   i   praktikum   dlya   vuzov.–
Moskva: Izdatelstvo Yurayt, 2020. –285s.
9. Pardaev   M.K.   Iqtisodiy   tahlil   nazariyasi.   Darslik.–   T.:   “Innovatsion
rivojlanish nashriyot-matbaa uyi” DUK, 2020. – 588 b.
10. Raximov M.Y., Mavlonov N.N., Kalandarova N.N. Iqtisodiy tahlil. O‘quv
qo‘llanma. – T.: Iqtisod-Moliya, 2020. – 517 b.
40 Subramanyam K.R. Financial statement analysis. 11th edition. New York, Mc
Graw-Hill Education, 2016. - 814 paGES.
Internet saytlari.
1. www.gov.uz – O‘zbekiston Respublikasi hukumat portali.
2. www.lex.uz   –   O‘zbekiston   Respublikasi   Qonun   hujjatlari   ma’lumotlari
milliy bazasi. 
3. www.mf.uz – O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi rasmiy sayti. 
4. www.soliq.uz   –   O‘zbekiston   Respublikasi   Davlat   Soliq   qo‘mitasi   rasmiy
sayti. 
www.stat.uz   –   O‘zbekiston   Respublikasi   Davlat   Statistika   qo‘mitasining
rasmiy sayti.
41

Korxonaning moliyaviy holatini tahlil qilish va uni yaxshilash yo’llari

Купить
  • Похожие документы

  • Toshkent viloyati, Qibray tumanidagi “Madaniyat” fermer xoʻjaligidagi issiqxonani avtomatlashtirish va havo va tuproq namligini avtomatik boshqarish sxemalarini ishlab chiqish
  • Hududlarni Investitsiya va eksport faoliyati fanidan yakuniy test savollari
  • Globallashuv sharoitida mehmonxona xo’jaligi innovatsion jarayonlarining rivojlanishi
  • Germaniya iqtisodiyotiga oid krossvord
  • Germaniya iqtisodiyotiga oid 10 ta test

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha