Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 119.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Kredit – modul tizimining O’zbekiston Respublikasi ta’lim tizimiga kirib kelish aspektlari

Купить
“Kredit – modul tizimining O’zbekiston Respublikasi ta’lim tizimiga kirib kelish aspektlari” mavzusidagi 1K u r s i s h i Talabaning FISh___________________________________________________ ___________________________________________________ ta’lim yo’nalishi ___________kurs _____________guruh Fan nomi__________________________________________________________ Kurs ishi mavzusi ___________________________________________________ __________________________________________________________________ № E’tibor beriladigan holatlar Baholarning taqsimlanishi Qo’yilgan baho 1 Kurs ishining tuzilmasi 2 Mavzuning dolzarbligini asoslash 3 Maqsadning tо’g’ri qо’yilganligi va yechimga erishilganligi 4 Mavzuni yoritishda foydalanilgan adabiyotlar tahlili 5 Mavzuni yoritish metodlarining t о’ g ’ ri tanlanganligi va tatbiq qilinganligi 6 Aniqlangan nazariy ma’lumotlarni amalda sinab kо’rilganligi va asoslanganligi 7 Dars ishlanmalarini tayyorlashda pedagogik texnologiyalarning tо’g’ri qо’llanilganligi 8 Taqdimot 9 Olingan yakuniy xulosalarning belgilangan maqsadga muvofiqligi 10 Kurs ishning maqsadi , mohiyati , olingan natija va xulosalarni bayon qilishi Ball 100 ball Kurs ishi himoyasi bo ’ yicha komissiya xulosasi __________________________________________________________________ __________________________________________________________________ __________________________________________________________________ __________________________________________________________________ __________________________________________________________________ 2 TAQRIZ Zamonaviy jamiyat ta'lim tizimiga tobora ortib borayotgan talablarni hisobga olgan holda,ta'lim sifatini oshirish va ta'lim jarayonini axborotlashtirish o'rtasdagi uzviy bog'liqlikni uzoq vaqtdan beri tan oldi. Bugungi kunga kelib O’zbekistonda ham chet davlatlar kabi ta’lim jarayoni yanada takomillashib bormoqda.Hozirda bizda ta’lim jarayoni texnologiyalashtirilib keng texnologiyalardan foydalanmoqda.Bu esa ta’lim tizimida juda ijobiy natijalarga erishish uchun sabab bo’lmoqda. 2019 – yildan boshlab bizning mamlakatimizda ham oliy ta’lim tashkilotlaridagi ta’lim tizimi kredit-modul tizimiga bosqichma-bosqich o’tib bormoqda. Bu esa talabaga yo’naltirilgan ta’lim, shaffoflik va umumiy qilib aytganda oliy ta’lim tizimidagi muvaffaqqiyatlar kalitidir. Kurs ishi mavzusi aynan shu mavzuga atalgan bo’lib unda kredit modul tizimi haqida so’z yuritilgan. Kurs ishi kirish, 2 ta bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat. Birinchi bobda talabaga yo’naltirilgan ta’limning ahamiyati haqida yozilgan va unda kredit modul tiziming aspektlari, uning ahamiyati, modulli ta’lim ahboroti haqida ma’lumotlar yoritilgan. Ikkinchi bob kredit modul tiziming asosiy vazifalari deb nomlanib unda o’quv dasturidagi majburiy va tanlov fanlar, ularning tanlanishi haqida fikrlar, kredit-modul tizimida mustaqil ta’limning ahamiyati va uni to’g’ri tashkil etish haqida yozilgan. Kurs ishining oxirida xulosa va adbiyotlar ro’yxati keltirilgan. Talaba keraklicha adabiyotlardan foydalangan deb hisoblaymiz. Kurs ishining umumiy hajmi 51 betni tashkil qiladi. Kurs ishi talaba tomonidan mustaqil tayyorlangan, stilistik xatolarga yo’l qo’yilgan. _______________________________________________________________ 3 MUNDARIJA Kirish ......................................................................................................................3 I BOB. KREDIT- MODUL TIZIMINING O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI TA’LIM TIZIMIGA KIRIB KELISH ASPEKTLARI 1.1. Talabaga yo‘naltirilgan ta’limning ahamiyati....……………………....…….5 1.2. Modulli ta'lim-o'quv axboroti………………………………………....……..9 II BOB.KREDIT-MODUL TA’LIM TIZIMINING ASOSIY VAZIFALARI 2.1. O‘quv da sturlarida fanlarning saralanishi…………………………………15 2.2. Kredit tizimida mustaqil ta’limni tashkil etish ............................................29 XULOSA……………………………………………………………………....... 36 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………………..... 37 4 Kurs ishining dolzarbligi: Har bir mamlakatning iqtisodiy qudrati, ijtimoiy-ma’naviy hayot darajasining yuksalishi ta’lim tizimining raqobatbardoshligi, ilm-fan taraqqiyoti bilan belgilanadi. Shu bois, O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Taraqqiyot strategiyasida ta’lim sohasini tubdan takomillashtirish, ta’lim sifatini oshirish, intellektual salohiyatli, jismoniy barkamol avlodni shakllantirish, aniq fanlarni chuqurlashtirib o’rgatish va iqtisodiyotning turli sohalari uchun malakali kadrlarni tayyorlash ustuvor vazifalar sifatida belgilangan bo‘lib, pirovardida bugungi davr talabiga javob bera oladigan ta’lim tizimni yaratish ko‘zda tutildi.Bugungi kunga kelib O’zbekistonda ham chet davlatlar kabi ta’lim jarayoni yanada takomillashib bormoqda.Hozirda bizda ta’lim jarayoni texnologiyalashtirilib keng texnologiyalardan foydalanmoqda.Bu esa ta’lim tizimida juda ijobiy natijalarga erishish uchun sabab bo’lmoqda. Ta’lim jarayonining bu darajaga yetishi ta’lim tizimi texnologiyalashtirilgandandir.Ta’lim tizimiga bu darajadagi e’tibor berilishi katta yutuqlarga erishishda qo’l keladi.Albatta ularni to’g’ri o’z vazifaziga qarab qo’llashga bog’liq. O'zbekiston Respublikasining Prezidenti Shavkat Mirziyoyev o'zining "Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan birga quramiz" kitobida "O'z xalqiga fidoyi, biz boshlagan ishlarni davom ettirishga qodir bo'lgan, har tomonlama yetuk rahbar oldida dolzarb vazifa kelgusi avlodni komil inson qilib tarbiyalash vazifasi turibdi" degan fikrni e'tirof etadilar. Ayni shu so'zlardan kelib chiqqan holda aytish kerakki, maktabgacha ta'lim umuman olganda uzliksiz ta'limning birinchi bosqichi hisoblanib, u maktabda o'qish uchun tayyor bo'lgan sog'lom va to'laqonli shaxs sifatida shakllangan bolani tarbiyalashni ko'zda tutadi. Kurs ishining maqsad i: Kredit-modul tizimining O’zbekiston Respublikasi ta’lim tizimiga kirib kelish aspektlarini o’zlashtirish. Kurs ishining o'bekti: O’zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimiga Kredit-modul tizimining ya’ni zamonaviy ta’lim tizimining kirib kelishining yutuq va kamchiliklari. 5 Kurs ishining predmeti: O’zbekiston Respublikasi OTM lariga yangi zamonaviy tizim Kredit-modul tizimining kirib kelish aspektlari.O zbekistonʻ Respublikasi OTM larida Kredit - modul tizimini yanada takomillashtirish. Kurs ishining vazifalari: Kurs ishimizda quyidagi vazifalarni amalga oshirish ko‘zda tutilgan: A) O’zbekiston Respublikasi OTMlari ta’lim tizimig kirib kelgan Kredit- modul tizimining aspektlarini o’rganish ; B) OTMlar uchun Kredit-modul ta’lim tizimining qulayliklarini o’rganib chiqish ; C) Kredit-modul ta’lim tizimining talabalar uchun qulayliklarini o’rganib chiqish ; G) Kurs ishi natijalarini tahlil qilish, tegishli xulosa va tavsiyalar ishlab chiqish. Kurs ishi ishining t а rkibiy tuzilishi v а h а jmi: Mundarija, kirish, 2 b о b, 4 b о ‘lim, umumiy xul о s а , f о yd а l а nilg а n adabiyotlar. 6 I BOB. KREDIT- MODUL TIZIMINING O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI TA’LIM TIZIMIGA KIRIB KELISH ASPEKTLARI 1.1 Talabaga yo‘naltirilgan ta’limning ahamiyati O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida” 2019-yil 8-oktabrdagi PF–5847-son hamda “2017–2021-yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasini “Ilm, ma’rifat va raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish yili”da amalga oshirishga oid davlat dasturi to‘g‘risida” 2020-yil 2-martdagi PF–5953-son farmonlarida belgilangan vazifalar ijrosini ta’minlash maqsadida № 824 31.12.2020 da qabul qilingan Vazirlar Mahkamasining “Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim jarayonini tashkil etish bilan bog‘liq tizimni takomillashtirish chora- tadbirlari to‘g‘risida”gi qarorida 1 : 1. 2020/2021 o‘quv yilidan boshlab respublika oliy ta’lim muassasalarida o‘quv jarayonini bosqichma-bosqich kredit-modul tizimiga o‘tkazish tartibi joriy etish; 2. O‘quv rejasi va tanlov fanlari ro‘yxatiga mos ravishda guruh murabbiyi yordamida o‘quv-metodik bo‘lim (boshqarma) va fakultet dekani nazorati ostida har bir talabaning shaxsiy ta’lim trayektoriyasini shakllantirish; 3. Bakalavriat ta’lim yo‘nalishlari va magistratura mutaxassisliklarida talaba odatda bir semestrda 30 kredit, bir o‘quv yilida 60 kredit to‘plashi belgilanadi. Semestr davomida talaba tomonidan o‘zlashtirilishi lozim bo‘lgan kreditlar hajmi o‘quv rejasida ko‘rsatilgan majburiy va tanlov fanlarini o‘z ichiga oladi. Talaba o‘zining shaxsiy ta’lim trayektoriyasini shakllantirishda har bir semestr uchun 30 kredit hajmidagi fanlarni o‘zlashtirishni nazarda tutishi, ular tarkibida namunaviy o‘quv rejasidagi majburiy fanlar bo‘lishi shart. 4. Ro‘yxatga olish xizmati belgilangan jadvalga muvofiq talabalarni fanlarga ro‘yxatdan o‘tkazadi va talabaning shaxsiy ta’lim trayektoriyasini shakllantiradi. 1 O‘Zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 31.12.2020 dagi № 824 – sonli Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim jarayonini tashkil etish bilan bog‘liq tizimni takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risidagi qarori, (qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 31.12.2020-y., 09/20/824/1689-son) 7 Talabaning shaxsiy ta’lim trayektoriyasi ular tomonidan mustaqil ravishda guruh murabbiyi yordamida namunaviy o‘quv rejasi va tanlov fanlari katalogi asosida umumiy o‘qish davri uchun tuziladi. Shaxsiy ta’lim trayektoriyasiga har o‘quv yilidan oldin o‘zgartirish yoki qo‘shimchalar kiritilish kabi bir qator masalalar keltirib o‘tilgan. Kredit ta’lim tizimi joriy o‘quv yili uchun professor-o‘qituvchilarning hamda talabalarning shaxsiy ta’lim traektoriyasidagi o‘quv faoliyatlarini rejalashtirishni nazarda tutadi. Har qanday o‘quv jarayoni asosida talabaning shaxsiy o‘quv rejasi yotadi, u o‘quv jarayonlari boshlanishidan oldin talaba tomonidan edvayzerning maslahati bilan tuziladi. Uni tuzish uchun namunaviy o‘quv rejasi asos bo‘ladi, uning tarkibiga malaka talablarida ko‘rsatilgan majburiy fanlar va tanlov fanlari kiradi. Shaxsiy o‘quv rejalarida mehnat bozorining ehtiyojlari, ish beruvchilarning talablari va talabalarning qiziqishlari aks ettirilishi lozim. Shu bilan birga ular bakalavrlarning mehnat bozorida erkin mo‘ljal olishlari va kelgusida ta’limni davom ettirishlari uchun umumiy savodxonlikning, ijtimoiy-iqtisodiy, tashkiliy- boshqaruv, umumilmiy, kasbiy va ixtisoslik malakalarining shakllanishiga yordam beradi. Shunga ko‘ra, oliy o‘quv yurtlarining aniq yo‘nalishlari va mutaxassisliklari bo‘yicha shaxsiy o‘quv rejalarini tuzishda talabalarga davlat ta’lim standartlari va malaka talablarida belgilangan kasbiy malakalarni to‘liq egallashga imkon beradigan fanlar ro‘yxati tavsiya qilinadi. Masalan, texnik yo‘nalishdagi bakalavrlarni kasbga tayyorlashda ularning tabiiy-ilmiy fanlar, axborot texnologiyalari, muhandislik grafikasi fanlarida o‘qitiladigan umumtexnik bilimlarini olishi nazarda tutiladi. Shunga ko‘ra, umumta’lim fanlari blokining tanlov qismiga kasbiy faoliyat uchun asos bo‘ladigan fanlarni kiritish maqsadga muvofiq. Talaba shaxsiy ta’lim traektoriyasini shakllantirishida va tanlov fanlariga yozilishida, ushbu fanga asos bo‘ladigan fanlarni o‘qiganligi (prerekvizitlar) hisobga olinadi, aks holda talaba bu fanni tanlash huquqiga ega bo‘lmaydi. Talaba 8 o‘zi tanlayotgan fan kelgusida qaysi fanlar (postrekvizitlar) uchun asos bo‘lishini bilishi ham juda muhim. Ayniqsa kredit-modul tizimi muayyan tamoyillar asosiga qurilgan. Ular quyidagilar: 1) Talabaga yo‘naltirgan ta’limni tashkil etish (student-centered education); 2) Ta’limda shaffoflikka erishish (transparent education); 3) Ta’limda moslashuvchanlikni kuchaytirishi (improving flexiblity); 4) Talabalar mobilligini kuchaytirish (improving student mobility). Ta’lim tizimlarini odatda ikki toifaga bo‘lish mumkin: o‘qituvchiga yo‘naltirilgan va talabaga yo‘naltirilgan ta’lim. Ularni oddiy qilib quyidagicha tasvirlash mumkin: O‘qituvchiga yo‘naltirilgan ta’lim tizimida ta’limga, o‘quv dasturlariga, dars jarayonlariga qat’iy ravishda OTM, uni nazorat qiluvchi tashkilot va o‘qituvchi hohishi nuqtai nazaridan yondashiladi. Bunda talabalar nimani, qancha, qanday usulda o‘rganishi kerakligi masalalarini belgilashda mehnat bozori vakillari va talabalarning extiyojlar, fikrlari ko‘p ham e’tiborga olinmaydi. Ta’lim jarayonini boshqarish va tashkil etish ancha markazlashgan tarzda amalga oshiriladi. Bunda yana o‘qituvchiga bilimning yagona manbai sifatida qaraladi. Talabalar asosan nofaol tinglovchi sifatida shakllanadi chunki ta’lim jarayonlari un larni faollikka undamaydi (darslar asosan ma’ro‘za shaklida tashkil etiladi). Bunday ta’lim tizimida talabalarda mustaqil fikrlash, o‘z fikrlarini ifoda etish, munozaraga kirishish, muammolarga tanqidiy yondashish, o‘zlari uchun o‘zlari qaror qabul qilish saloxiyatlari shakllanmaydi. Talabaga yo‘naltirilgan ta’lim bu o‘qituvchiga yo‘naltirilgan ta’limning teskarisi desak to‘g‘ri bo‘ladi. Ushbu tizimda ta’limga OTM, uni nazorat qiluvchi tashkilot yoki o‘qituvchilar nuqtai nazaridan emas balki talabalar nuqtai nazaridan yondashishni talab etadi. OTMlar, ularni nazorat qiluvchi tashkilotlar va o‘qituvchilar ta’lim jarayonlarini tashkil etuvchisi bo‘lsalarda, ular asosan muvofiqlashtiruvchi vazifasini o‘taydilar, ya’ni o‘quv dasturlari, hususan talaba nimani, qancha, qanday usulda o‘rganishi kerakligi talabalarning qiziqishlari, ehtiyojlari, mutahasislik va mehnat bozori talablarini 9 chuqur tahlil qilgan holda, ya’ni “pastdan tepaga” qarab (bottom up) shakllantiriladi. Bunda yana o‘qituvchiga bilimning yagona manbai sifatida qaralmaydi. Talabalar ta’lim jarayonlariga faol jalb etiladi. Ta’lim tizimi talabalarda mustaqil fikrlash, o‘z bilimini boshqalar bilan ulashish, o‘zi uchun o‘zi qaror qabul qila olish salohiyatlarini shakllantirishga yo‘naltiriladi. Talabaga yo‘naltirilgan ta’lim ECTS kredit – modul tiziming quyidagi qoidalarida o‘z aksini topgan: – Ta’lim olish vaqti tushunchasi talabaning darsda o‘tirgan vaqti bilan emas balki uning fan bo‘yicha o‘qish va o‘rganishga sarflagan umumiy vaqtidan kelib chiqib belgilanadi. Bunda talabaning ta’limi o‘qituvchining “o‘rgatish” uchun sarflagan soatlaridan kelib chiqib emas balki talabaning “o‘rganish” uchun sarflagan soatlaridan kelib chiqib o‘lchanadi. Ya’ni 1 kredit o‘zida 25-30 soat o‘qish yuklamasini aks ettirsa, u o‘z ichiga talabaning fanni o‘zlashtirish bo‘yicha u auditoriya va auditoriyadan tashqarida sarflagan umumiy vaqtini qamrab oladi. Ta’limga bunday yondashuv ma’lumot manbalari tobora kengayib borayotgan internet zamoniga ham hosdir. – O‘quv dasturlari va o‘quv rejalari ta’limdan kutilayotgan aniq o‘qish natijalari asosida shakllantiriladi. Ya’ni OTM o‘quv dasturlarini va o‘quv rejalarini yaratish jarayonida o‘z oldiga talaba mazkur o‘quv dasturi so‘ngida nimalarni bilishi, tushunishi va qila olishi kerak degan savollarni qo‘yadi va o‘quv dasturlarni shu savollarning javoblari asosda shakllantiradi. O‘qish jarayonlari ancha maqsadli tashkil etiladi. Bunda OTM faoliyatiga u talabalarga nimalar “o‘rgatilganligi” ga qarab emas, balki talabalar undan nimalarni “o‘rganganligi” ga qarab baholanadi. Bunda yana OTMlarning vazifasi talabalarga nafaqat bilim berish, balki ularda ko‘nikma va mahoratlar shakllantirish ham ekanligi belgilgan. – Talabalar fanlarni ma’lum darajada o‘zlari tanlash huquqiga ega bo‘lish orqali o‘zlarining o‘quv dasturiga ega bo‘lishadi. Ta’limdagi bu hususiyat orqali talabalar o‘zlari qiziqqan fan va yO‘nalishlarni chuqurroq o‘rganish, talabalik davridan samarali foydalanish, o‘z salohiyatlari to‘liq ro‘yobga chiqarishga va o‘zlari uchun o‘zlari qaror qabul qilish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. 10 O'zbekistonning ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyoti oliy ta'lim tizimini tubdan takomillashtirishni belgilaydi.Kadrlar tayyorlashning ahamiyati oshib, oliy ma'lumotli mutaxassislarni xalqaro standartlar darajasida qayta tayyorlash uchun shart-sharoitlar yaratilmoqda. Ijtimoiy hayot va iqtisodiyotning tabiiy talablaridan kelib chiqib, oliy ta'lim tizimini modernizatsiyalashning asosiy vazifalaridan biri xalqaro tajribani o'rganish asosida o'qitishda zamonaviy shakl va texnologiyalarni joriy etishdir. Kredit-modul tizimining maqsadi oliy ma'lumot olish imkoniyatini kengaytirish, talabalar va o'qituvchilarning harakatchanligini oshirish, o'quv dasturlari va dasturlarini mehnat bozorida talab qilinadigan malakalarni olishga yo'naltirishdir. Ushbu tizim jozibador, chunki u turli universitetlarning ta'lim dasturlarini taqqoslashni ta'minlaydi va ta'lim tizimlarini Yevropa mamlakatlari bilan uyg'unlashtirishga yordam beradi. Kredit-modul tizimi talabalar va o'qituvchilarning INNOVATIVE DEVELOPMENT IN THE GLOBAL SCIENCE 2022 Boston, USA 89 harakatchanligini osonlashtiradi va bir universitetdan ikkinchisiga o'tishni soddalashtiradi, butun o'quv yuklamasi bo'yicha bajarilgan ishlar miqdorini aniqlaydi. O'zbekistonda so'nggi yillarda ta'lim tizimi asta-sekin ta'limning kreditmodul tizimiga o'tmoqda va ijobiy natijalar kuzatilmoqda. Bunga mamlakatdagi xorijiy universitetlarning filiallari va xalqaro standartlarni joriy etish bilan o'quv jarayonini olib boradigan mahalliy universitetlar misol bo'la oladi. 1.2.Modulli ta'lim-o'quv axboroti Modulli ta'lim-o'quv axboroti modullarga (to'liq va mustaqil birliklar, axborot qismlari) bo'linadigan ta'lim jarayonini tashkil etish. Modul - bu o'quv materiallarining mantiqiy to'liq birligini, maqsadli faoliyat dasturini va maqsadlarga erishishni ta'minlash uchun uslubiy qo'llanmani o'z ichiga olgan ma'lumotlar bloki, uning mazmuni va ko'lami didaktik maqsadlarga, talabalarning profiliga va darajalarini farqlashga qarab farq qilishi mumkin., talabalarning o'quv materialini tanlash istaklari. o'quv kursida harakatning individual traektoriyasi. 11 Modul tushunchasi o'quv materialining hajmini o'z ichiga oladi, buning natijasida har qanday aniq ishni bajarish uchun ba'zi nazariy va amaliy ko'nikmalarni dastlabki egallash ta'minlanadi. Modulli o'qitish bu malakali mutaxassislarni tayyorlash sifatini kafolatlaydigan eng uyg'un, aniq va samarali texnologiya. Modulli texnologiyalar asosida yaratilgan dasturlarda o'qitilgan mutaxassislar nafaqat bilim, balki tanlangan kasb va mutaxassislik ko'nikmalariga ega: qaror qabul qilish, xizmatlar va ishlab chiqarish ishlarini bajarish. Ko'pchilik fikricha, O'zbekistonda ta'lim tizimi axborot tanqisligi va axborotdan foydalanish imkoniyati cheklangan sharoitda shakllangan. Shuning uchun oliy o'quv yurtlarida o'qituvchining faoliyati, avvalambor, axborot funktsiyalariga qisqartirildi. O'qituvchi eng muhim axborot manbai rolini o'ynadi. Talaba o'quv jarayonining ob'ekti va bir vaqtning o'zida ma'lumotni idrok etish va o'zlashtirish ob'ekti bo'lganligi sababli, o'quv jarayonini rejalashtirish ishning asosiy qismi sinf ko'rsatmalariga to'g'ri keladigan tarzda amalga oshirildi. Modullar ma'lum bir kasbiy faoliyat ob'ektiga yozishmalar belgisi bilan birlashtirilgan o'quv elementlari tizimlari sifatida quriladi. Ikkinchisi mustaqil INNOVATIVE DEVELOPMENT IN THE GLOBAL SCIENCE 2022 Boston, USA 90 mantiqiy tuzilishga va tarkibga ega bo'lgan, bu ma'lumotni talabaning aqliy faoliyati jarayonida ishlatishga imkon beradigan ma'lum bir o'quv ma'lumoti sifatida qaraladi. O'quv intizomi tarkibini modulli tashkil etish dastur bo'limlarini akademik modullarga mexanik ravishda o'tkazishdan iborat emas, chunki bu fanning semantik mazmuni bo'yicha chuqur analitik va mantiqiy ishlarni talab qiladi, uni o'zboshimchalik bilan ilmiy axborot konglomerati emas, balki tizim sifatida tuzadi. Kreditlar tizimini yaratish tugallangan kurslarni taqqoslashni osonlashtirishi va talabalarning harakatchanligini oshirishi kerak. Kredit-ta'lim davomida talaba tomonidan amalga kompozitsion o'quv yoki alohida intizom (kurs), o'rganish talaba o'quv yuk o'lchov an'anaviy birligi. Kredit-minimal birligi, qaysi aniq hujjatlashtirilgan, ko'pincha hafta davomida o'rganish anglatadi (sinf va talaba mustaqil ish yig'indisi). Kreditlar tizimi o'quv jarayonini tashkil etish bilan bog'liq barcha tarkibiy qismlarning umumiyligini ifoda etuvchi o'quv ishlarining mehnat intensivligi o'lchovi sifatida 12 kredit birligidan (kredit) foydalanishga asoslangan o'quv jarayonining barcha asosiy jihatlarini tizimli aniqlash sifatida tushuniladi. Semestrdagi umumiy (sinf va mustaqil) o'quv yukini matematik ravishda 36 (umumiy ish hajmining 36 soati) koeffitsientiga bo'lish orqali o'quv yukini kreditga qayta hisoblash tavsiya etiladi. Bakalavr darajasi o'qish davomida kamida 180 ta kredit (60 ta kredit normasi bo'yicha uch yil) yoki kamida 240 ta kredit (to'rt yil) olishi kerak; magistr darajasi jami kamida 300 ta kredit olishi kerak. Shuning uchun magistr darajasi va bakalavr darajasi o'rtasidagi bog'liqlik. Kredit-modul tizimining joriy etilishi o'qituvchilar ishining mohiyatini va o'quv jarayonining jadalligini sezilarli darajada o'zgartiradi, O'zbekiston ta'lim tizimini xalqaro hamkorlik uchun yanada ochiq qiladi. Kreditlarga o'tish uzoq vaqt ishlashni talab qiladi, chunki kreditlarning yig'ma tizimi o'quv ishlarining barcha turlarini, shu jumladan nafaqat sinf yuklamasini, balki amaliy mashg'ulotlar, laboratoriya va ilmiy-tadqiqot ishlarini, turli sertifikatlashtirish tadbirlarini ham qamrab olishi kerak. Yuqorida aytilganlarning barchasini hisobga olgan holda, kreditlar ta'lim yutuqlarining etarli ko'rsatkichi INNOVATIVE DEVELOPMENT IN THE GLOBAL SCIENCE 2022 Boston, USA 91 degan xulosaga kelishimiz mumkin. Ta'limning aniq natijalari kreditlarni uzatish va to'plashni osonlashtiradi, shuningdek, ular qaysi kreditlar berilgan yoki berilgan yutuqlarni aniq aniqlashga imkon beradi. O'quv natijalarini aniqlashga bunday yondashuv ichki, milliy va xalqaro baholash va sifatni ta'minlash uchun asos bo'lishi kerak bo'lgan universal standartlarni ishlab chiqishga imkon beradi. O‘zbekiston Respublikasi prezidentning 2019 yil 8 oktyabrdagi farmoni bilan tasdiqlangan «O‘zbekiston Respublikasi oliy ta'lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi»ga ko‘ra, mamlakatdagi OTMlarning 85 foizi 2030 yilgacha bosqichma-bosqich kredit-modul tizimiga o‘tishi rejalashtirilgan. Masalan, kelayotgan 2020-21 o‘quv yilining o‘zida mamlakatimizdagi 33dan ortiq yirik OTMlar kredit-modul tizimiga o‘tishi kutilmoqda. Mazkur OTMlarda asosan ECTS kredit-modul tizimi joriy etilishi ko‘zda tutilgan. Xo‘sh, ta'limning kredit-modul tizimi o‘zi nima? Ushbu tizim talabalarga nima beradi va nimalarni 13 bajarishni talab qiladi? Uning amaldagi ta'lim tizimidan afzalliklari nimada? Quyida ushbu savollarga qisqacha javob berishga harakat qilamiz. Ta'limning kredit-modul tizimi o‘zi nima? Bizga ma'lumki, hayotda ko‘p narsalarni o‘lchov birligi mavjud. Masalan, vaqt o‘lchov birligi — soniya, soat, uzunlik o‘lchovi — metr, og‘irlik — kilogramm, suyuqlik — litr, elektr kuchlanishi o‘lchovi — volt. Savol tug‘iladi: ta'limning, xususan oliy ta'limning ham o‘lchov birligi bormi? Siz «ha, bor, oliy ta'limning o‘lchov birliklari bu bakalavr, magistr va doktor» deb aytasiz. Lekin bular ta'limning o‘lchov birliklari emas, balki uning darajalari hisoblanadi. Kredit-modul tizimi avvalambor mamlakatimiz oliy ta'lim tizimiga ta'limning amaldagidan ko‘ra ancha mukammal o‘lchov birligini olib kiradi. Unga ko‘ra, universitetda o‘tiladigan har bir fan endilikda undagi o‘qish yuklamasi miqdoriga qarab, kreditlarda aks etadi. Masalan, har bir fan o‘rtacha 5, 6 yoki 7,5 kreditlarda aks etishi mumkin. Talaba esa har semestr, o‘quv yilida muayyan miqdorda kreditlar to‘plab borishi mumkin va bu miqdorga qarab, unga bakalavr yoki magistr darajasi beriladi. ECTS kredit-modul tizimida bir yillik kreditlar miqdori 60ni tashkil etadi. Bir o‘quv yili 2 semestrdan iboratligini hisobga olsak, talaba o‘qishi davomida har semestrda 30 kredit to‘plab borishi kerak bo‘ladi. Bakalavr dasturi odatda 4 yilligi hisobga olinsa, talaba ushbu darajani qo‘lga kiritish uchun jami 240 kredit, magistratura dasturini tugallash uchun esa 120 kredit to‘plashi talab etiladi. Kreditlar shunchaki raqamlar emas. Har bir kredit talaba bajarishi kerak bo‘lgan ma'lum miqdordagi o‘qish yuklamasini bildiradi. ECTS kredit-modul tizimida 1 kredit o‘rtacha 25-30 soatlik o‘qish yuklamasini anglatadi. Bu degani, agar fan 6 kreditli fan bo‘lsa, talaba ushbu fan bo‘yicha belgilangan miqdordagi kreditlarni qo‘lga kiritish uchun semestr davomida 150-180 soatlik o‘qish yuklamasini bajarishi kerak bo‘ladi (25*6=150; 30*6=180). 14 Shunday ekan, kredit-modul tizimini joriy etgan OTMlarda talabalar har bir fan uchun belgilangan kreditlar miqdoriga qarab, o‘qish hali boshlanmasdanoq har bir fanni o‘qish va o‘rganishga qancha vaqt sarflashlari kerakligini bilib oladilar. Bu ham ta'limda shaffoflikning bir ko‘rinishidir. 1 kredit o‘qish yuklamasi (25-30 soat oralig‘ida) aynan necha soat bo‘lishini odatda har bir OTM o‘zining ichki qoidalarida belgilaydi.Shuni ta'kidlash kerakki, 1 kredit uchun belgilangan 25-30 soatlik o‘qish yuklamasi bu fanni o‘rganish uchun sarflanadigan jami harakatlar jamlanmasi bo‘lib, unga nafaqat dars vaqti, balki talabaning fanni o‘rganish uchun uyda va kutubxonada sarflagan vaqti, imtihonlar vaqti, qo‘yingki talaba ushbu fanni o‘zlashtirish uchun sarflagan barcha tizimli harakatlari vaqtini qamrab oladi. Shunda talabada ushbu umumiy o‘qish yuklamasining aynan qancha qismi darsga, auditoriya soatlariga to‘g‘ri keladi degan savol tug‘ilishi mumkin. Kredit-modul tizimi amaliyotida auditoriya va mustaqil o‘qish soatlari nisbati o‘rtacha 40/60 foizni tashkil etadi. Bu nisbat, boshqacha qilib aytganda, 1/1.5ga to‘g‘ri keladi, ya'ni talaba muayyan fan bo‘yicha belgilangan har bir soat dars uchun darsdan tashqari bir yarim soat mustaqil o‘qishi, tayyorlanishi kerak bo‘ladi. Bunda OTM 1 kredit uchun 30 soatlik o‘qish yuklamasi belgilagan bo‘lsa, undan 12 soati (30*40%=12) auditoriya soatlari, 18 soati (30*60%=18) esa talabaning mustaqil o‘qish soatlariga to‘g‘ri keladi. Ushbu taqsimot asosida 6 kreditlik fan o‘qish yuklamasini aniqlaydigan bo‘lsak, talaba ushbu fan bo‘yicha belgilangan kreditlarni qo‘lga kiritish uchun semestr davomida 72 soat ((30*6)*40%=72)) auditoriya darslarini, 108 soat ((30*6)*60%=108)) uyda va kutubxonada mustaqil o‘qish yuklamasini bajarishi kerak bo‘ladi. Yuqoridagi qoidalardan shuni tushunish mumkinki, ECTS kredit-modul tizimida talabaning bilim olish vaqti tushunchasi dars vaqti tushunchasi bilan cheklanib qolmasdan, talaba o‘qish uchun sarflagan umumiy vaqt bilan o‘lchanadi. Unda bilimning manbayi faqat o‘qituvchi yoki auditoriya emasligiga ishora qilinadi. Qisqacha aytganda, kredit-modul tizimida o‘qish vaqti tushunchasiga o‘qituvchi nuqtayi nazaridan emas, balki talaba nuqtayi nazaridan yondashiladi. Talabaning o‘qish yuklamasining bu tarzda taqsimlanishi talaba ta'lim olish 15 jarayonida mas'uliyatni ma'lum darajada o‘z elkasiga olishi, fan bo‘yicha darsda va darsdan tashqarida muntazam ravishda o‘qib borishi kerakligini ham bildiradi. Eslatib o‘tamiz, 1 soat auditoriya vaqti uchun talaba 1,5 soat uyda va kutubxonada o‘qishi zarur. Lekin bu jarayon ko‘p jihatdan o‘qituvchining mas'uliyatiga ham bog‘liq. Chunki talabalar o‘z vaqtlaridan samarali foydalanishlari uchun ularga darsdan tashqarida o‘qish uchun qiziqarli materiallar va topshiriqlar berib borish o‘qituvchining vazifasidir.Shuning uchun kredit-modul tizimiga o‘tish o‘qituvchilarning ish yuklamalarini ham qayta ko‘rib chiqishni, ularning ish yuklamalari ular o‘qitadigan fan kreditlaridan kelib chiqqan holda belgilanishini taqozo etadi. Amaldagi tizimda esa o‘qituvchilar ish yuklamasi faqat auditoriya soatlariga bog‘lab qo‘yilgan. Talabaning o‘qish yuklamasi bu tarzda — auditoriya va mustaqil o‘qish soatlariga ajratilishi OTMlar kutubxonalarida sharoitlarni yaxshilash, sifatli o‘quv qo‘llanmalari ko‘lamini yanada kengaytirishni ham taqozo etadi. Bularning barchasi ECTS kredit-modul tizimining miqdoriy tushunchalari va ishlash mexanizmi haqidagi asosiy qoidalar edi. Endi quyida kredit-modul tizimi bizga nimalarni beradi, degan savolga aniq misollar bilan javob berishga urinib ko‘ramiz. Xo‘sh, ta'limning kredit-modul tizimi bizga nimalarni beradi? O‘qish yuklamasining muvozanatli taqsimoti Yuqorida ta'kidlaganimizdek, ECTS kredit-modul tizimida talaba har bir o‘quv yili uchun to‘plab borishi kerak bo‘lgan kreditlar miqdori oldindan belgilab qo‘yilgan. Bu 60 kreditni tashkil qiladi. Har bir semestr uchun belgilangan kreditlar miqdori esa 30 kreditni tashkil qiladi. Bundan tashqari, talaba har bir kreditni qo‘lga kiritish uchun belgilangan o‘qish yuklamasi miqdori ham aniq va bu 25-30 soat oralig‘ida. Shunday ekan, talabalarning har o‘quv yilidagi o‘qish yuklamasi o‘rtacha 1500-1800 soat (60*25 = 1500; 60*30= 1800), har semestrdagi o‘qish yuklamasi esa o‘rtacha 750-900 soatni tashkil etadi (30*25 = 750; 30*30= 900). Talabaning bir yillik va bir semestrdagi o‘qish yuklamasi bu miqdordan ko‘p ham, kam ham bo‘lishi mumkin emas. 16 Shunday ekan, talabalarning bir o‘quv yili yoki bir semestr davomidagi o‘qish yuklamasi ECTS kredit-modul tizimida faoliyat yuritadigan barcha universitetlarda deyarli bir xil bo‘ladi. Bu birxillik o‘quv dasturlariga barqarorlik va muvozanat olib kiradi. Endilikda OTMlar talabalarga bir semestrda 7ta fan, ikkinchi semestrda esa 10ta fanni o‘qishga majburlashi qiyinlashadi. Amaldagi tizimda esa bunday barqarorlik va muvozanatga kafolat yo‘q edi. Shuning uchun talabalar bir semestr davomida ba'zida 7ta, ba'zida 8ta, va yana boshqa semestrda esa 10 fanni o‘qishlariga to‘g‘ri kelyapti. Hozirda aksariyat mahalliy universitetlarda talabalar bir semestr davomida odatda 8-10tagacha fanni o‘qishiga to‘g‘ri kelmoqda. Aslida 8-10 fanni 4 oy ichida har tomonlama o‘rganish — muammoli masala. Mamlakatimizdagi amaldagi oliy ta'lim standartlari to‘g‘risidagi qoidalarda ham OTMlar talabalarga haftasiga 36 soatgacha auditoriya mashg‘ulotlari belgilashi mumkinligi qayd etilgan. Bu 5 kunlik o‘quv haftasida kuniga 7 akademik soatni anglatadi. Bunday holatda aksar talaba fanlarni tom ma'noda o‘rganish o‘rniga kunini shunchaki darsdan darsga, xonadan xonaga yugurib o‘tkazadi. Qolaversa, shuncha vaqtni auditoriyada o‘tkazgan talaba darsdan tashqaridagi vaqtini o‘qishga sarflashiga ishonish qiyin. Kredit-modul tizimida esa kreditlarning fanlar bo‘yicha o‘rtacha taqsimoti 5, 6 yoki 7.5 ni tashkil etadi. Bu degani talaba bir semestrda ko‘pi bilan 4, 5 yoki juda borsa 6 fan o‘rganadi (30/7.5=4; 30/6=5; 30/5=6). Bu talabalar semestr davomida o‘rganishi zarur bo‘lgan fanlarning soni amaldagidan ko‘ra ancha qisqarishini anglatadi. Ya'ni kredit-modul tizimi OTM o‘quv dasturlariga me'yor va sifat olib kirishi, ta'limni tashkil etishda son ko‘rsatkichidan sifat ko‘rsatkichiga o‘tishiga xizmat qiladi. Chunki fanlar soni bu tarzda qisqarishi talabalar o‘z vaqt va imkoniyatlarini shu kam sonli fanlarni chuqurroq va har tomonlama o‘rganishlariga imkoniyat yaratadi. Fanlarni tanlash imkoniyati . O‘qishning dastlabki yillarida soha bo‘yicha umumiy bilimga ega bo‘lgandan so‘ng talabalarda ayrim yo‘nalish va fanlar bo‘yicha chuqurroq bilimga ega bo‘lish va kelajakda shu yo‘nalishda ishlashga ishtiyoq paydo bo‘lishi tabiiy. Talabalar yildan yilga mutaxassis sifatida 17 shakllanib borar ekan, ular uchun o‘qish dasturidagi ayrim fanlarning ahamiyati ortib, ayrim fanlarning ahamiyati kamayib boradi. Hozirda universitetlar qat'iy belgilab qo‘yilgan o‘quv dasturlari asosida ish yuritadi. Ya'ni, talabalar o‘qishga kirgandan boshlab to bitirgunga qadar dasturda belgilangan barcha fanlarni o‘rganishga majbur . Bu qay darajada to‘g‘ri? OTMda ta'lim olayotgan talabalar qat'iy belgilangan standart o‘quv dasturi asosida ta'lim olishi shartmi? Dasturdagi barcha fanlar har bir talabaning qiziqishlari, kelajak rejalariga to‘g‘ri kelmasa-chi? Aslida, har bir talaba o‘z qiziqishlari, imkoniyatlari, kelajakda qaysi kasbni egallashi va bu uchun kerakli fanlarni universitet ma'muriyatidan ko‘ra yaxshiroq biladi. Talabani majburlab xonada olib o‘tirish mumkin, lekin uning fikr va e'tiborini xonada ushlab o‘tirib bo‘lmaydi. Kredit-modul tizimiga o‘tishning muhim jihatlaridan yana biri bu — o‘quv dasturiga tanlov fanlarining kirib kelishidir . Unga ko‘ra, talabalar o‘qishning dastlabki yillarida sohaga oid asosiy, umumkasbiy fanlarni o‘zlashtirib, soha bo‘yicha umumiy bilimni egallab olganlaridan so‘ng, sohaga oid maxsus fanlarni o‘z qiziqishlaridan kelib chiqib o‘zlari tanlash imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Bunda OTM talabalarga o‘quv yili davomida taklif qilinayotgan tanlov fanlarning ro‘yxatini va ular haqida batafsil ma'lumot taqdim etadi. Talabalar esa ushbu ro‘yxat va ma'lumotlar asosida o‘zlari qiziqqan fanlarni tanlaydilar. Bu jarayon har bir talaba o‘zining bakalavriat yoki magistratura o‘qish dasturini ma'lum ma'noda o‘zi shakllantirishiga imkon yaratadi. Ya'ni, guruhda 50 nafar talaba bo‘lsa, ularning har biri o‘z qiziqishlariga ko‘ra o‘z o‘qish dasturlariga ega bo‘lishadi. Tanlov fanlari soni kursdan kursga ko‘payib borishi zarur bo‘ladi. Chunki talaba kursdan kursga o‘tgani sari mutaxassis sifatida shakllanib boradi va unda mustaqil qaror qabul qilish qobiliyati ham shakllanib boradi. OTMlar esa asta-sekinlik bilan talabalarga o‘z fakultetlaridan tashqarida, ya'ni boshqa fakultetlardan ham tanlov fanlari olishga imkoniyat yaratishlari zarur.Fanlarni tanlash amaliyoti nafaqat 18 talabalar uchun o‘zlari xohlagan yo‘nalish bo‘yicha chuqurroq bilim olishlariga imkoniyat yaratadi, balki OTM o‘quv dasturidagi fanlar tarkibi tabiiy ravishda saralanib borishiga ham xizmat qiladi. Chunki talabalar qiziqish va ehtiyojlariga javob bermaydigan fanlar dasturini tark etib borishadi, o‘rganayotgan fanlari ro‘yxatini davr talablari va qiziqishlariga moslashtirishadi.Bunda o‘qituvchi uning fani o‘ziga yetarli miqdorda talabalarni jalb qila olishi uchun doimiy ravishda o‘z ustida ishlashi, fanning talabalar uchun ahamiyatini saqlab qolish uchun darslar sifatini doimiy ravishda yaxshilab borishi zarur bo‘ladi. Aks holda ushbu fan o‘quv dasturidan chiqib ketishi va o‘qituvchi o‘z ishini yo‘qotib qo‘yishi mumkin bo‘ladi. Bu jarayon darslar sifati yaxshilanishiga ham xizmat qiladi.Fanlari tanlash amaliyoti rivojlangan davlatlarda o‘zining foydasini isbotlagan amaliyotdir. Ulardagi fan taraqqiyoti, rivojlangan iqtisodiyot, mutaxassislarning salohiyati xususan ta'limdagi aynan shu jihat bilan ham bog‘liq. Shunisi aniqki, kredit-modul tizimi tarixi, uning paydo bo‘lishi fanlarni tanlash amaliyoti bilan chambarchas bog‘liq. Ya'ni, kredit-modul tizimining yuzaga kelishiga tanlov fanlari amaliyoti sabab bo‘lgan. Shunday ekan, agar OTM o‘zida kredit-modul tizimini joriy etsa-yu, o‘quv dasturlariga fanlarni tanlash imkoniyatini olib kirmasa, ushbu OTM tom ma'noda kredit-modul tizimida faoliyat yurityapti, deb bo‘lmaydi. 19 II BOB.KREDIT-MODUL TA’LIM TIZIMINING ASOSIY VAZIFALARI 2.1 O‘quv dasturlarida fanlarning saralanishi Tasavvur qiling, siz palov pishirmoqchisiz. Bunda sizga asosan go‘sht, yog‘, sabzi, piyoz va guruch kerak bo‘ladi. Siz bu taomni tayyorlash uchun odatda sholg‘om yoki kartoshka ishlatmaysiz. Chunki bular siz tayyorlamoqchi bo‘lgan taomga to‘g‘ri kelmaydi. Agar siz palov tayyorlashda sabzi o‘rniga sholg‘om qo‘shib yuborsangiz, taomingiz boshqacha chiqib qoladi, bundan esa o‘sha taomni iste'mol qiluvchilar ranjiydi. Shu kabi, mutaxasis tayyorlash ham mutaxassislikka oid eng zaruriy bilim, ko‘nikma va mahoratlarni bo‘lajak mutaxassisda shakllantirishdan iborat. Agar talabaga zarur mutaxassislik bilim va ko‘nikmalar qolib, boshqa narsalar o‘rgatilsa, natijada unda mutaxassislikka oid jihatlar to‘liq shakllanmay qolsa, ishga oluvchi tashkilot bitiruvchidan ham, uni tayyorlagan ta'lim muassasasidan ham hafsalasi pir bo‘ladi. Hozirda oliy ta'lim o‘quv dasturlarida talabaning mutaxassisligiga to‘g‘ridan to‘g‘ri aloqasi bo‘lmagan fanlar yetarlicha. Masalan, aksariyat universitetlarda 1- kursda, ayrim hollarda yuqori kurslarda ham jismoniy tarbiya, dinshunoslik, etika, estetika va shunga o‘xshash boshqa fanlar o‘tiladi. Bu fanlarni odatda talabalarning mutaxassisligiga to‘g‘ridan to‘g‘ri aloqasi yo‘q bo‘lsada, OTM o‘quv dasturlarida anchagina joy va vaqtni egallaydi. Qolaversa, talaba jismoniy tarbiya fanini OTMda faqat 1-semestr yoki bir yil o‘rganishi – g‘alati hol. Bir mutaxassis ta'kidlaganidek, «go‘yoki jismoniy salomatlik va sport talabaga faqat bir semestr yoki bir yil kerak bo‘ladi».Nazarimizda, bu kabi fanlarning aksariyati maktabning yuqori sinf dasturlariga xos bo‘lishi kerak. Agar talaba ushbu fanlar bo‘yicha maktabda bilim va ko‘nikmaga ega bo‘lgan bo‘lsa, ularni universitet darajasida yana takrorlashga qanday ehtiyoj bor? Undan ko‘ra, talaba shu vaqtni o‘z sohasini chuqurroq o‘rganishga sarf qilgani yaxshimasmi? To‘g‘ri, dinshunoslik, etika va estetika kabi umumiy fanlar yoshlarni shaxs sifatida shakllanishida katta rol o‘ynashi mumkin, lekin hozirda maktab bitiruvchilarining bor yo‘g‘i 10-20 foizigina OTMga kirmoqda. Bu degani, agar bu fanlar maktab yuqori sinflarida 20 o‘rgatilmasa, maktab bitiruvchilarining aksariyati bunday bilimga ega bo‘lmaydi. Bu kabi fanlar yoshlarni shaxs sifatida shakllanishi uchun muhim deb hisoblansa, unda ular maktabning yuqori sinflarida o‘rgatilishi maqsadga muvofiq bo‘ladi. OTM o‘qish dasturlarini umumiy, mutaxassislikka to‘g‘ridan to‘g‘ri aloqasi bo‘lmagan, o‘zini takrorlovchi fanlar bilan to‘ldirilishi talaba universitetdagi qisqa va eng qimmatli vaqtidan samarali foydalana olmasligiga olib kelmoqda. Natijada bitiruvchilar orasida amaliyotga borgandan so‘ng bizga bunday narsalarni universitetda o‘rgatishmagan degan holatlar juda ko‘p uchramoqda. ECTS kredit-modul tizimida esa OTMlar o‘zining har bir bakalavr va magistratura o‘quv dasturi maqsadlarini oldindan aniq belgilab olishi talab etiladi. Ya'ni, ular muayyan mutaxassislik bo‘yicha o‘qish dasturini yaratishdan avval o‘z oldilariga quyidagi savollarni qo‘yishlari talab etiladi:  Biz qanday mutaxassis tayyorlamoqchimiz?  Bizning bitiruvchilar aynan qanday bilimga ega bo ‘ lishi , nimalarni tushunishi va uni tamomlagandan so ‘ ng nimalarni qila olishi kerak ? Har bir OTM bakalavriat va magistratura dasturi turlicha bo‘lgani sababli, maqsadlari ham turlicha bo‘lishi tabiiy. Ya'ni, OTMlar o‘zlarining har bir bakalavr va magistratura o‘quv dasturining maqsadlarini bitiruvchi dastur davomida qo‘lga kiritishi zarur bo‘lgan bilim, ko‘nikma va mahoratlar shaklida oldindan aniq belgilab olishlari zarur. Bu kredit- modul tizimi tili bilan «Program Learning Outcomes» deb ataladi. O‘quv dasturi maqsadlari belgilab olingandan so‘ng, endilikda dasturda faqat shu maqsadlarga xizmat qiluvchi fanlargina saqlab qolinadi yoki dasturga kiritiladi, qolgan fanlar esa dasturni tark etishi zarur. Inchunun, OTMlar o‘z o‘quv dasturlarini iqtisodiyot, mehnat bozori va talabalar ehtiyojlaridan kelib chiqqan holda erkin shakllantirish imkoniyatiga ega bo‘lishlari uchun 2001 yil 16 avgustda Vazirlar Mahkamasi tomonidan qabul qilingan «Oliy ta'limning davlat ta'lim standartlarini tasdiqlash to‘g‘risida»gi qarorga o‘zgartirish kiritilishi va OTMlarga o‘quv dasturlarini o‘zlari erkin shakllantirishga imkoniyat berilishi kerak. 19 yil avval ishlab chiqarilgan standart bugungi zamon talablariga javob bermasligi ehtimoli yuqori. 21 Zero, iqtisodiyot va mehnat bozori talablari o‘zgargan sari OTMlar ham o‘z o‘quv dasturlarini muntazam ravishda baholab borishga, zarur bo‘lsa o‘zgartirishga imkoniyati bo‘lishi kerak. Bakalavr va magistratura dasturlariga shaffoflik kirishi Kredit-modul tizimi joriy bo‘lsa OTM lar nafaqat har bir o‘qish dasturlari maqsadlarini oldindan belgilab olishlari zarur bo‘ladi, balki bu maqsadlarni o‘zlarining bo‘lg‘usi va hozirdagi talabalariga oldindan, shaffof tarzda yetkazishi kerak bo‘ladi. Hozirda mahalliy OTMlarga hujjat topshirayotgan talabalar o‘zlari hujjat topshirayotgan bakalavr yoki magistratura dasturlarida aynan nimalarni o‘rganishlari mumkinligi haqida yetarlicha ma'lumotga ega emas. Aksariyat hollarda abituriyentlarga faqat universitet, fakultet va dastur nomigina ma'lum. Hatto universitetda o‘qiyotgan talabalar keyingi semestrda qaysi fanlarni o‘qishlarini faqat o‘sha semestr boshidagina biladilar. Ya'ni, abituriyentlar va talabalarga bakalavr yoki magistratura dasturlarining maqsadlari, unda o‘rganiladigan fanlar, dastur davomida qanday bilim, ko‘nikma va mahoratga ega bo‘lishlari haqida yetarlicha ma'lumot berilmaydi. Abituriyent yoki talabaga bu ma'lumotlar nima uchun oldindan taqdim etilishi zarur? Bunga juda ko‘p sabablarni keltirish mumkin. Masalan, hozirda talabalarga bir paytning o‘zida bir necha universitetga hujjat topshirish imkoniyati berilmoqda. Shunday ekan, ular bir paytni o‘zida bir nechta OTMga qabul qilinishi mumkin. Bo‘lg‘usi talabalar qaysi OTMning qaysi dasturiga hujjat topshirish va ularga qabul qilingandan so‘ng tanlovni amalga oshirishi uchun OTM va ularning dasturlari haqida yetarlicha ma'lumotga ega bo‘lishga haqlidirlar. Tanlov uchun OTM yoki undagi dasturlarning nomini bilishning o‘zigina yetarli emas. OTMlar soni ko‘paygan sari endilikda talabalar undagi dasturlarning nomiga qarab emas, balki sifatiga qarab tanlay boshlaydi. Ya'ni, abituriyentlar hayotlarini 4 yoki 2 yilini va qiynalib topilgan pullarini nimaga sarmoya qilayotganliklarini oldindan bilishlari kerak. Qolaversa, har bir talaba OTMga ancha miqdorda kontrakt puli to‘layotgan mijoz sifatida muayyan o‘qish dasturi haqida batafsil bilishni istaydi. 22 Kredit-modul tizimiga o‘tgandan so‘ng universitetlar o‘zlarining har bir bakalavr va magistratura dasturlari bo‘yicha dastur katalogini, ya'ni kitobchasini ishlab chiqishiga to‘g‘ri keladi. Unda har bir bakalavr va magistratura o‘quv dasturning maqsadlari, qabul qoidalari, OTMdagi o‘qish sharoitlari, akademik taqvim, talabalar 4 yillik yoki 2 yillik dastur davomida aynan qaysi fanlarni o‘qishlari mumkinligi, ushbu fanlarning qisqacha tavsifi, qaysi fan aynan qaysi kursda o‘rganilishi, ularni aynan kimlar o‘qitishi, OTMda talabalar uchun yotoqxona imkoniyatlari, talabalarning bir oylik o‘rtacha yashash xarajatlari, OTMda qo‘llanadigan baholash usul va mezonlari haqida abituriyent va talabalarga oldindan, shaffof tarzda ma'lumot berilishi zarur bo‘ladi. Bu ma'lumotlar har yangi o‘quv yili boshida kitobcha tarzida talabalarga tarqatiladi yoki universitet veb- sahifasida yuklab olish mumkin bo‘lgan formatda joylashtiriladi. O‘quv mashg‘ulotlarini shaffof tarzda tashkil etish Hozirda mamlakatimizdagi aksariyat OTMlarda talabalar semestr boshida darslar boshlanishi arafasida faqat o‘sha semestrda o‘tiladigan fanlarning nomi, ularni o‘qitadigan o‘qituvchilar ismlari, darslar qaysi payt qaysi xonalarda o‘tishi haqida ma'lumotga ega bo‘ladilar, xolos. Talabalarga ushbu fanlarning maqsadlari, ularni talaba mutaxassis bo‘lib yetishishida tutgan o‘rni, talaba ushbu fanlar orqali qanday bilim, ko‘nikma va mahoratlarga ega bo‘lishi kutilayotgani haqida ma'lumot deyarli berilmaydi. Chunki amaliyotda universitet fanlari haqidagi bunday ma'lumotlar talabalarga tizimli, yaxlit va shaffof tarzda taqdim etilmaydi. Kredit-modul tizimida esa OTMning har bir o‘qituvchisi o‘zining har bir fani bo‘yicha 4-5 varaqli fan dasturiga ya'ni «sillabus»ga ega bo‘lishi va uni semestr boshida talabalarga taqdim etishi kerak bo‘ladi. Fan dasturi o‘z ichida ushbu fanning maqsadlari, uning o‘quv dasturida tutgan o‘rni, talabaning kelajakdagi kasbiy faoliyati uchun ahamiyati, talabalar ushbu fanni o‘rganish natijasida nimalar qila olishi, ushbu fan bo‘yicha semestr davomida o‘rganiladigan mavzular ro‘yxati, talabalar foydalanishi zarur va mumkin bo‘lgan adabiyotlar ro‘yxati, baholash mezonlari haqidagi ma'lumotlarni qamrab oladi. Agar fan tanlanadigan fan bo‘lsa, talaba uchun bunday ma'lumotlarning ahamiyati yanada ortadi. Talaba, yuqorida 23 aytilganidek, fanni tanlash yoki tanlamaslik bo‘yicha qarorga kelishi uchun fanning nomini yoki uni o‘qitadigan o‘qituvchining ismini bilishining o‘zigina kifoya qilmaydi. Talaba bunday qarorga kelishi uchun fan bo‘yicha yetarli ma'lumotga ega bo‘lishi kerak. Fan dasturidan ko‘zlangan maqsad juda oddiy – OTMlarda dars jarayonlarini shaffof, maqsadli va reja asosida tashkil etishga erishish. Bu amaliyot avvalambor o‘qituvchini o‘zi o‘qitmoqchi bo‘lgan fan maqsadlari va ahamiyatini o‘zi tushunib olishiga undaydi. Zero, afsuski, amaliyotda o‘zi o‘rgatayotgan fanining maqsadlarini bilmaydigan o‘qituvchilar ham yetarlicha. Agar o‘qituvchi o‘z fani maqsadlarini oldindan aniq belgilab olsa, u semestr davomida barcha ta'lim harakatlarini mana shu maqsadlarga erishishga qaratadi. Imtihonlar ham talabalarning shu ko‘zlangan maqsadlarga erishgan- erishmaganini tekshirishga qaratiladi. Agar fanning maqsadlari belgilanmasa yoki u talabaning mutaxassis sifatida shakllanishiga hizmat qilmasa, ushbu fan o‘quv dasturida qolishi to‘g‘ri emas. Lekin ushbu amaliyot OTM tomonidan o‘qituvchilar ustidan nazoratni haddan tashqari kuchaytirib yuborishiga, o‘qituvchilarni shu bahona jazolashga va qog‘ozbozlikka ham olib kelmasligi kerak. Vazirlar Mahkamasining 2020 yil 31 dekabrda qabul qilingan “Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim jarayonini tashkil etish bilan bog‘liq tizimni takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qaroridan so`ng O`zbekiston Respublikasi oliy ta`lim tizimida o`quv jarayonini kredit-modul tizimiga o`tkazish bo`yicha katta jarayon boshlandi. Dastlab 2020-2021 o`quv yilidan 2tadan 33tagacha bo`lgan oliy ta`lim muassasalari kredit-modul tizimiga o`tkazildi. Oliy ta`lim muassasalarining kreditmodul tizimiga o`tkazishdan maqsad xalqaro e’tirof etilgan tashkilotlar (Quacquarelli Symonds World University Rankings, Times Nigher Education yoki Academic Ranking of World Universities) reytingining birinchi 1000ta va 500ta o‘rindagi oliy ta’lim muassasalari ro‘yxatiga kiritish va O`zbekiston Respublikasini Bolonya dekloratsiyasiga a`zo bo`lishini ta`minlash. Xo`sh o`qitishning kredit-modul tizimi o`zi nima? U qachon paydo bo`lgan? Yuqoridagi savollarga javob berib o`tsak: 24 Kredit (credit)— talabaning alohida ta lim yo nalishi yoki dasturi (kurs)ʼ ʻ bo yicha fanlarni o qib o rganishi va o zlashtirishi uchun sarflangan o quv ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ yuklamasining (vaqtning) o lchov birligidir. Kredit — talabaning me yoriy hujjat ʻ ʼ bilan belgilangan, 2019 yil 8 oktyabr PF-5847 sonli O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish Konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi farmoni 2 Vazirlar Mahkamasining 2020 yil 31 dekabrda qabul qilingan “Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim jarayonini tashkil etish bilan bog‘liq tizimni takomillashtirish chora- tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori odatda bir hafta davomida auditoriyada va mustaqil ravishda ta lim olishi uchun ajratilgan minimal vaqt o lchovidir. Talabaga kredit ʼ ʻ ma lum bir fandan belgilangan topshiriqlarni bajarib, yakuniy imtihondan ʼ muvaffaqiyatli o tgandan so ng beriladi. Har bir talaba kelajakda tanlagan ʻ ʻ yo nalishi va mutaxassisligi bo yicha diplomga ega bo lishi uchun kreditlarni ʻ ʻ ʻ yig ib borishi lozim. To plangan kredit talabaga butun umr davomida o zining ʻ ʻ ʻ malakasini oshirib borish yoki qo shimcha oliy ma lumot olishiga xizmat qilib ʻ ʼ boraveradi. Iqtisodiy tilda aytganda, to plangan kredit talabaning akademik ʻ “aktivi”ga aylanib boradi. Modul—bu, bir nechta fan hamda kurslar o rganiladigan o quv rejasining bir ʻ ʻ qismi. U talabalarda ma lum bir bilim va ko nikma hosil qilish, tahliliy-mantiqiy ʼ ʻ mushohada yuritish salohiyatiga ega bo lishiga qaratilgan bir nechta fanlar ʻ (kurslar) majmui hisoblanadi. Xorijiy tajribaga ko ra, kredit-modul tizimida o quv ʻ ʻ jarayoni har semestrda 2 — 4tagacha moduldan iborat bo ladi. Modulda jamlangan ʻ fanlar osondan murakkablik sari, nazariy-uslubiy fanlardan amaliy fanlarga qarab hamda mantiqiy jihatdan bir-birini o zaro uzviy to ldirish prinsipi asosida ʻ ʻ shakllantiriladi . “Kredit soat” tizimi dastlab А QShda paydo bo lgan va takomillashgan. 1869 ʼ yilda Garvard universiteti Prezidenti, А merika ta limining atoqli namoyandasi ʼ Charlz Eliot birinchi bo lib “kredit-soat” tushunchasini kiritdi va 1870-1880 yillar ʼ davomida fan hajmini kredit-soatlarda o lchashga imkon beruvchi tizimni joriy ʼ qildi. 1892 yildan “kredit-soat” tizimini joriy qilishning ikkinchi bosqichi 25 boshlandi. Bunda А QSh milliy ta lim qo mitasi “kollej-maktab” bo g ininiʼ ʼ ʼ ʼ yaxshilash, o rta maktablarda o quv dasturlarini standartlash maqsadida nafaqat ʼ ʼ kollejlarda, balki o rta maktablar uchun ham “kredit” tushunchasini joriy qildi va ʼ keyinchalik bakalavriat dasturlari mazmunini baholashning kredit tizimini magistratura va doktorlik ta lim bosqichlarigacha kengaytirdi. Oliy ta`lim ʼ tizimidagi fanlar katalogini qisqartirdi. O`qituvchilar va talabalar yukini kamaytirdi. O`qituvchilarni auditoriya dars mashg`ulotlari kamaytirildi. Talabalar uchun auditoriya 2 mashg`ulotlari haftasiga 15 akademik soatni tashkil etdi. Bu esa o`z samarasini bera boshladi. AQSh kredit tizimi (USCS)dan andoza olgan holda yevropa (ECTS) kredit tizimi 1995 yilda, Buyuk Britaniya (CATS) kredit tizimi 1986 yilda, Osiyo — Tinch okeani mamlakatlarining kredit tizimi (UCTS)- 1999- 2004 yillarda sinovdan o`tdi va joriy etildi. Bizning oliy ta`lim muassasalarimizda asosan Yevropa (ECTS) kredit tizimi joriy qilindi. Dastlab yurtimizda Vazirlar mahkamasining 2018 yil 24 iyuldagi 569- sonli qaroriga asosan Toshkent axborot texnologiyalari universiteti va uning filiallarida 2018-2019 o`quv yilidan boshlab o`quv jarayoni kredit-modul tizimiga o`tkazildi. Kredit-modul tizimiga o`tgan oliy ta`lim muassasalarida quyidagi muammolar yuzaga keldi: - Kredit tizimining mazmun-mohiyati to`la yetkazilmaganligi natijasida talabalarda turli xildagi (dars mashg`ulotlarini xech qanday sababsiz qoldirish, fanlardan berilgan topshiriqlarni o`z vaqtida topshirmasliklari natijasida fandan to`plashi kerak bo`lgan kreditlarni berilmasligi, qayta o`qish uchun pulli kursda o`qishi kerakligi aytilganida oilaviy sharoiti pulli kursni ko`tarolmaslik xolatlari va boshqa) muammolar yuzaga keldi; - OTMning kredit-modul tizimi bo`yicha mas`ul xodimlari tomonidan o`qituvchilarda kredit-modul tizimi tushuntirilmaganligi tufayli talabalarni baholashda balli tizimda baholamasdan eski baho tizimida baholab huquqiy hujjatni buzganlik xolatlari; 2 Q.Mashrapovning “O`quv jarayonini kredit-modul tizimi asosida tashkillashtirish” to`g`risidagi magistrlik dissertatsiyasi 2021y 4 N.X.Avliyoqulov, N.N.Musayeva: “Pedagogik texnalogiya” “Tafakkur Bo`stoni – 2012. 117-b PEDAGOGS international research journal www.pedagoglar.uz 152 Volume-1, Issue-1, January–2022 26 - OTMlaridagi kafedralar tomonidan fanlar modullashtirilmasdan, fan sillabuslari kredit-modul tizimining talabi darajasida qilinmasdan o`qitilishi; - Talabarga o`tiladigan ma`ruza, seminar mashg`ulotlari xonasi talab darajasida jixozlanmasdan o`qitilishi; - Talabalar bilan olib boriladigan amaliy, lobaratoriya mashg`ulotlar uchun o`z mutaxassisliklari bo`yicha o`quv lobaratoriya jixozlari zamon talabiga javob bermasligi ; - O`quv xonalari va undagi jixozlar zamon talabi darajasida emasligi (ayrim oliy ta`lim muassasalarida); - Oliy ta`lim muassasalarida o`qitish kredit-modul tizimida olib borilsada talabalarning dars mashg`ulotlariga qatnashishini (kredit-modul tizimida talabalarning dars mashg`ulotlariga qatnashishi erkin) OTM tomonidan qattiq nazorat ostidaligi; - Fan o`qituvchilarining talabalarni baholashda (joriy, oraliq) fan o`qituvchisi kredit-modul tizimida yetarli tushunchaga ega bo`lmaganligi sababli qiyinchiliklarga duch kelayotganligi; - Talabalarni malakaviy amaliyotga yuborilayotgan vaqtda OTM va tegishli tashkilot (korxona) bilan shartnoma tuzilayotganda tushunmovchilikka yo`l qo`yilayotganligi; - Fan o`qituvchisi o`zining dars jadvalini erkin tuzaolmasliklari; - Talabalar uchun fanni (tanlov fani uchun) va fan o`qituvchisini tanlash erkinligi berilmayotganligi va boshqa shunga o`xshash kamchiliklar yuzaga kelmoqda. O`qitishning kredit tizimi dastlabki rivojlanish bosqichida Yevropa mamlakatlarida ham ayrim bo`shliqlar mavjud edi masalan, inventarizatsiyani tayyorlash bilan shug'ullanadiganlarning xususiy sektor tashabbuslari to'g'risida to'liq ma'lumotlarning yetishmasligi, buning uchta asosiy sababi borligi takidlanadi: - ularning hammasi ham har bir mamlakatga taalluqli emasligi; - tashabbuslarning yetishmasligi edi - tashabbuslar bo'yicha tadqiqotlar yo'qligi kompaniyalar o'z kadrlar strategiyasini oshkor qilishni istamasliklari sababli ma'lumot olish qiyinligi. Inventarizatsiya ushbu kamchilikni bartaraf etishga 27 yordam beradi 3 . Yuqorida aytib o`tilgan kamchiliklarni inobatga olgan xolda biz kredit-modul tizimi oliy ta`lim muassasalarida rivojlanishi va to`la yo`lga qo`yilishi uchun quyidagi takliflarni beramiz: - Oliy ta`lim muassasalarida kredit-modul tizimini professor-o`qituvchilari va xodimlarga yetkazish uchun biriktirilgan trener mashg`ulotni boshlashidan oldin o`zi kredit-modul tizimini yaxshilab o`rganib to`liq tushunchaga ega bo`lib so`ngra trenerlik vazifasiga kirishishi lozimligi; - Har bir fan sillabusi (ishchi o`quv dasturi) kredit-modul tizimiga asoslanib tuzilib dars mashg`ulotlari olib borilishi; - O`quv yilining boshlanishida kreditga kirish xaftaligida talabalarga kreditmodul tizimini to`la tushuntirish lozim (OTM tomonidan tayyorlangan trenerlar tomonidan); - Talabalarga fanni (tanlov fani uchun) va fan o`qituvchisini tanlash erkinligi berilishi kerakligi; - Professor-o`qituvchilar uchun (fandan dars mashg`uloti olib borgan guruh talabalarning 3,4,5 baholarning foizini hisoblab reytingni aniqlash) reytingni erkin bo`lishi; - Ma`ruza, seminar, amaliy, lobaratoriya mashg`ulotlarini olib borish uchun mo`ljallangan auditoriyalar zamon talabi darajasida jixozlanishi; - Fan o `qituvchilari uchun dars jadvalini tuzilishi erkin xolda bo`lishi; - Har bir OTMda yetishtirib chiqaradigan mutaxassisliklari bo`yicha OTM qoshida o`zining ishlab chiqarish tashkiloti (korxonasi)ni va xizmat ko`rsatish faoliyatini tashkil qilishi kerakligi (agarda sanab o`tilganlar tashkil etilsa talabalarni malakaviy amaliyotga yuborishda va ishga joylashtirishda, fanlardan kerakli kreditni to`play olmaganlar pulli semestrda o`qish uchun moddiy tomondan qiyinchiliklar tu`gilganida muammolar bo`lmaydi chunki talaba darsdan tashqari vaqtda korxonada mehnat qiladi, mehnat xaqqi esa OTMning hisob raqamiga pulli kurs uchun o`tkaziladi); 3 Manuel Souto Otero, Andrew McCoshan, Kerstin Junge: “Final Report of the European Commission for DG Education & Culture, European Inventory for the Approval of Informal Education” 2003 28 - O`zbekiston Respublikasidagi OTMlarida tayyorlanadigan mutaxassisliklar uchun o`qitiladigan fan va fan sillabuslarining bir xil mutanosib bo`lishligi (talabalarning bir oliy ta`lim muassasasidan ikkinchisiga o`qishni ko`chirishda, OTMlari o`rtasida talaba va professor-o`qituvchilarni almashishda qulaylik tug`dirish uchun); - Fanlardan kerakli kreditlarni to`play olmagan talabalar uchun qishgi va yozgi pulli semestrlarni tashkil qilish kerakligi (pulli tashkil qilingan semestrdan tushgan pullardan OTMni o`quv-moddiy bazasini, professor-o`qituvchilarni rag`batlantirishga va kredit-modul tizimini rivojlantirishga sarflanadi); - Talabani dars mashg`ulotlariga qatnashishi erkin va baholashda kredit-modul tizimining baholash me`yorlariga amal qilgan holda baholash zarurligi. Yuqorida sanab o`tilgan takliflarga amal qilgan holda OTMlarida o`quv jarayonini tashkil etsak albatta kredit-modul tizimini tadbiq etishda qulayliklar tug`iladi. Hindistonning Kelyani universiteti tadqiqotchisi Santu Bisvas o`zining ilmiy tadqiqot ishida Hindistondagi oliy ta'limning tanlov asosida kredit tizimining istiqbollari to`g`risida quyidagilarni aytib o`tadi: - Bilim ta'minoti bilan aralashtirilgan mos keladigan oliy ta'lim tizimini rivojlantirish har bir talaba o'z ijodidan voz kechmasdan o'rganadigan qadriyatlar va mahorat amaliyoti; - O'quvchilarga yo'naltirilgan ta'limni osonlashtiradigan o'quv dasturlarini ishlab chiqish; - Hindistonda oliy ta'lim tizimida imtihon islohotlarini rivojlantirish; - Oliy ta'lim tizimida islohotlarni amalga oshirish, talabaning fikrlash va tahlil qilish qobiliyatini rivojlantirish uchun u oxir-oqibat uni ishga joylashish va qadriyatlarni birlashtirish uchun kerakli ko'nikmalar bilan jihozlangan bo'lishi kerakligini takidlab o`tadi 4 . Fan doktorlari Muhammad Hasan, Muhammad Parvez: kredit tizimining ijobiy tomonlari to`g`risida ilmiy tadqiqot ishlarida quyidagilarni ta`kidlab o`tgan: 4 6 Santu Bisvas: “Tanlovga asoslangan kredit tizimi - analitik tadqiq” mavzusidagi ilmiy tadqiqot ishi Hindiston2018y. 29 Tanlovga asoslangan kredit tizimining ijobiy tomonlari: - Buni o'qituvchilar markazidan o'quvchilar markaziga ta'limga katta siljish sifatida ko'rish mumkin; - O'quvchilar imtihon bosimini yengish uchun qancha kredit bera olishlari mumkin; - Bu o'quvchilarga asosiy fanlar bilan turli xil kurslararo fanlarni tanlashga imkon beradi; - Bu o'quvchilarning bir muassasadan boshqasiga ko'chib o'tishiga yordam beradi; - Kredit tizimi orqali talabalarning har tomonlama rivojlanishi yoki talabalarning ko'p qirrali shaxsini rivojlantirish imkonini beradi 5 deb takidlab o`tgan edi. Yuqoridagi fikrlarni inobatga olgan holda xulosa qilishimiz mumkinki OTMlarida kredit-modul tizimini joriy qilish va uni rivojlanishi OTMlarida yetishib chiqayotgan yosh kadrlarni o`z mutaxassisliklari bo`yicha yetuk kadr bo`lishi, ishga joylashishida, professor - o`qituvchilarning ilmiy salohiyatini oshirishga, OTMlarida o`quv-moddiy bazani rivojlantirishga, akademik mustaqilligini ta`minlashga, OTMlarida talaba, professor-o`qituvchilarni o`zaro almashishda (chet el OTMlari bo`ycha ham) qulayliklar tug`diradi, O`zbekiston Respublikasini Bolonya jarayonlarida ishtirok etish huquqini qo`lga kiritishida va boshqalarni amalga oshirishda katta yordam beradi. Kredit-modul tizimi, bu — ta’limni tashkil etish jarayoni bo‘lib, o‘qitishning modul texnologiyalari jamlamasi va kredit o‘lchovi asosida baholash modeli hisoblanadi. Uni bir butunlikda olib borish serqirra hamda murakkab tizimli jarayondir. Kredit-modul tamoyilida ikkita asosiy masalaga ahamiyat beriladi: talabalarning mustaqil ishlashini ta’minlash; talabalar bilimini reyting asosida baholash. Kredit-modul tizimining asosiy vazifalari sifatida quyidagilar e’tirof etiladi:  o‘quv jarayonlarini modul asosida tashkil qilish;  bitta fan, kurs (kredit)ning qiymatini aniqlash;  talabalar bilimini reyting ball asosida baholash; 5 Muhammad Hassan, Muhammad Parvez: Research on “Pros and Cons of Competitive Credit System in India” India-2015y 30  talabalarga o‘zlarining o‘quv rejalarini individual tarzda tuzishlariga imkon yaratish;  ta’lim jarayonida mustaqil ta’lim olishning ulushini oshirish;  ta’lim dasturlarining qulayligi va mehnat bozorida mutaxassisga qo‘yilgan talabdan kelib chiqib o‘zgartirish mumkinligi. Keling, shu o‘rinda modul va kredit tushunchalari mohiyatiga qisqacha to‘xtalib o‘tamiz. Modul — bu, bir nechta fan hamda kurslar o‘rganiladigan o‘quv rejasining bir qismi. U talabalarda ma’lum bir bilim va ko‘nikma hosil qilish, tahliliy-mantiqiy mushohada yuritish salohiyatiga ega bo‘lishiga qaratilgan bir nechta fanlar (kurslar) majmui hisoblanadi. Bunda o‘qituvchi o‘quv jarayonini tashkil qiladi, jonli, video hamda audio ma’ruzalar o‘qiydi, talabaning faoliyatini muvofiqlashtiradi va nazorat qiladi. Talaba esa mavzuni mustaqil o‘rganadi hamda berilgan topshiriqlarni bajaradi. Xorijiy tajribaga ko‘ra, kredit-modul tizimida o‘quv jarayoni har semestrda 2—4 tagacha moduldan iborat bo‘ladi. Modulda jamlangan fanlar osondan murakkablik sari, nazariy-uslubiy fanlardan amaliy fanlarga qarab hamda mantiqiy jihatdan bir-birini o‘zaro uzviy to‘ldirish prinsipi asosida shakllantiriladi. Talaba mutaxassis bo‘lib shakllanishi uchun nafaqat axborotlar, balki ularni qayta ishlash, amaliyotga joriy qila olish malakasiga ega bo‘lishi talab etiladi. Modulga asoslangan o‘quv dasturlari maxsus sxema asosida ishlab chiqiladi va quyidagilarni o‘z ichiga qamrab oladi:  o‘quv maqsadi hamda vazifalarning to‘liq ochib berilishi;  talabaning fanni (kursni) boshlashi va tugatishidan keyingi orttirishi lozim bo‘ladigan malakasiga qo‘yiladigan talablar;  modul tarkibiga kirgan har bir fanning qisqacha mazmuni (sillabus), ya’ni ma’ruzalar mavzulari, seminar va amaliy mashg‘ulotlarning rejasi, mustaqil ta’limni baholash uchun mo‘ljallangan topshiriqlar;  o‘qitishning qisqacha bayoni: ta’lim berish usul hamda vositalari; bilimlarni baholashning usul va shakllaridan iborat. 31 Kredit (credit) — talabaning alohida ta’lim yo‘nalishi yoki dasturi (kurs) bo‘yicha fanlarni o‘qib o‘rganishi va o‘zlashtirishi uchun sarflangan o‘quv yuklamasining (vaqtning) o‘lchov birligidir. Kredit — talabaning me’yoriy hujjat bilan belgilangan, odatda bir hafta davomida auditoriyada va mustaqil ravishda ta’lim olishi uchun ajratilgan minimal vaqt o‘lchovidir. Talabaga kredit ma’lum bir fandan belgilangan topshiriqlarni bajarib, yakuniy imtihondan muvaffaqiyatli o‘tgandan so‘ng beriladi.Har bir talaba kelajakda tanlagan yo‘nalishi va mutaxassisligi bo‘yicha diplomga ega bo‘lishi uchun kreditlarni yig‘ib borishi lozim. To‘plangan kredit talabaga butun umr davomida o‘zining malakasini oshirib borish yoki qo‘shimcha oliy ma’lumot olishiga xizmat qilib boraveradi. Iqtisodiy tilda aytganda, to‘plangan kredit talabaning akademik “aktivi”ga aylanib boradi. Kredit texnologiyasi ta’lim oluvchilarga ishchi o‘quv rejaga kiritilgan tanlov fanlarini tanlash, bu orqali individual o‘quv rejasini shakllantirishda bevosita ishtirok etish huquqini beradi. Ularga, nafaqat fanlarni, balki professor- o‘qituvchilarni ham tanlash erkinligi beriladi. Talabalarga fanlarni tanlash imkoniyatining berilishi ijobiy hol sanaladi. Bu o‘quv jarayonlarini baholashning o‘ziga xos qiymat ko‘rsatkichi bo‘lib ham hisoblanadi. Tarix va sabab Kredit ilk marotaba XVIII va XIX asrlarda AqSh universitetlarida joriy etilgan bo‘lib, o‘quv jarayonlarini liberalizatsiya qilish, talabaning haftalik akademik yuklamasini belgilab berish maqsadida yaratilgan. 1869-yilda Garvard universiteti prezidenti, Amerika ta’limining taniqli arbobi Charlz Uilyam Eliot “kredit soati” tushunchasini iste’molga kiritadi. Shunday qilib, 1870—1880- yillarda kredit soatlari bilan o‘lchanadigan tizim joriy qilinadi. Kredit tizimi bilan o‘qish va o‘quv dasturlarini o‘zlashtirish talabalarga o‘quv jarayonini mustaqil ravishda rejalashtirish, uning sifatini nazorat qilish, ta’lim texnologiyalarini takomillashtirish uchun imkoniyat yaratib berdi. Kredit to‘plash o‘lchovining kiritilishi talabaga katta erkinlik berish bilan bir qatorda, kelajakda tanlagan sohasining raqobatbardosh mutaxassisi bo‘lib yetishishi uchun akademik jarayonni 32 mustaqil rejalashtirish imkonini ham taqdim etdi. Ayni chog‘da, baholash tizimi va ta’lim texnologiyalarining takomillashishiga ham olib keldi. Bolonya deklaratsiyasida ko‘zda tutilganidek, kredit-modul tizimi aynan mustaqil ta’limga urg‘u qaratgani holda, asosan, ikkita funksiyani bajarishga xizmat qiladi: birinchisi, talabalar va o‘qituvchilarning mobilligini, ya’ni bir oliy ta’lim muassasasidan boshqa OTMga to‘siqlarsiz, erkin ravishda o‘tishini (o‘qishni yoki ishni ko‘chirish)ni ta’minlaydi; ikkinchisi, talabaning tanlagan ta’lim yo‘nalishi yoki mutaxassisligi bo‘yicha barcha o‘quv va ilmiy faoliyati uchun akademik yuklama — kredit aniq hisoblab boriladi. Kredit yig‘indisi talabaning tanlagan dasturi bo‘yicha nimani qancha o‘zlashtirganligini namoyon etadi. Bolonya deklaratsiyasi: ortga nazar Bugungi kunda ta’lim tizimiga daxldor bo‘lgan kishilar tomonidan Bolonya tizimi, uning ahamiyati bo‘yicha turli fikr-mulohazalarni eshitib qolamiz. Xo‘sh, bu qanday tizim? Uning qanday afzalligi va salbiy jihatlari mavjud? Ushbu tizimni yaratish uchun o‘tgan asrning 70-yillaridan Yevropadagi barcha oliy ta’lim muassasalarining integratsiyasini ta’minlash, oliy ta’limning yagona standartini yaratish, talabalar va o‘qituvchilar mobilligini yo‘lga qo‘yish, diplomlarni tan olish, talabalar bilimi, malakasi hamda ko‘nikmasiga qo‘yiladigan ballarni unifikatsiya qilish bilan bog‘liq bir qator muammolarni yechishga qaratilgan sa’y-harakatlar boshlab yuboriladi. Mazkur harakatlarning samarasi o‘laroq, 1999-yilda Italiyaning Bolonya shahrida 29 ta mamlakat vakillari tomonidan Bolonya deklaratsiyasi imzolanadi. Bugungi kunga kelib, Bolonya jarayonida 48 ta mamlakat ishtirok etadi. Ularning orasida MDH mamlakatlaridan Rossiya, Ukraina, Ozarbayjon, Moldova, Armaniston, Gruziya, Qozog‘iston va Belarus ham bor. Bolonya tizimi bo‘yicha oliy malakali kadrlarni tayyorlash ikki bosqichda amalga oshiriladi. Odatda uch yildan kam bo‘lmagan bakalavrlar tayyorlash hamda 1-2 yillik magistratura bosqichi. Ko‘pgina ekspertlar Bolonya deklaratsiyasining qabul qilinishiga salohiyatli, iqtidori yuqori bo‘lgan talabalarni egallash, mehnat bozorida ularning bilimini 33 qadrlash bo‘yicha AQSh bilan kechgan raqobatda Yevropa oliy ta’lim muassasalarining imkoniyatlari ceklanganligi, ko‘plab “aql sohiblari”ning ko‘hna qit’ani tark etib, Amerikaga ko‘chib ketish tendensiyasiga qarshi ko‘rilgan chora asosiy sababbo‘lganini e’tirof etadi. Vazirlik nega Yevropa maktabiga ustuvorlik bermoqda? Bugungi kunda mazkur kredit o‘lchovi tizimini amaliyotga tatbiq etish bo‘yicha to‘rtta model keng tarqalgan. Bular AQShning kredit tizimi (USCS); Yevropa mamlakatlarining kredit tizimi (ECTS); Osiyo — Tinch okeani mamlakatlarining kredit tizimi (UCTS); Buyuk Britaniyaning kredit tizimi (CATS). Ushbu modellarning ichida eng ko‘p tarqalgani AQSh va Yevropa modellaridir. Ma’lumotlarga ko‘ra, mamlakatimiz Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi kredit tizimini joriy etishda Yevropaning ECTS tizimidan foydalanishga ustuvorlik qaratyapti. Shu bois uning afzal jihatlari, qulayliklari, yutuq va kamchiliklari haqida ham to‘xtalib o‘tish maqsadga muvofiq, deb hisoblaymiz. Bolonya deklaratsiyasining eng muhim jihatlaridan biri oliy ta’lim muassasalarining yagona “kredit tizimi”dan foydalanish (ECTS)ga asoslanadi. Kredit yoki kredit birligi — o‘quv rejasida hisobga olingan har qanday o‘quv faoliyatining qiymat ko‘rsatkichi hisoblanadi. ECTS tizimi Yevropa va umuman, Bolonya jarayoni ishtirokchi-mamlakatlari talabalariga katta afzalliklarni taqdim etadi. Masalan, talaba ta’lim olayotgan universitetida egallagan akademik bilimlarini shu tizimga a’zo mamlakatlar oliy ta’lim muassasalarida tan olinishini, ya’ni o‘ziga xos “konvertatsiyasi”ni kafolatlaydi. Shu bilan birga, mazkur tizim a’zolariga talabalarni boshqa OTMga o‘qishini tiklash, ko‘chirish va tugatish imkoniyatini beradi. ECTS tizimi universitetlarga ham bir qator qulayliklarni taqdim etadi. Chunonchi, ma’lum bir ta’lim yo‘nalishi va mutaxassisliklar kesimida o‘quv jarayoni haqidagi axborotlarni aniq aks ettiruvchi o‘quv rejalarning o‘xshashligi hamda yagonaligini ta’minlaydi. Shuningdek, mutaxassislik darajasining tan olinishiga erishish maqsadida talabani qabul qiluvchi va jo‘natuvchi oliy o‘quv yurtlaridagi dasturlarning mazmunini oldindan kelishib olish imkonini beradi. Talabaning ta’lim olishi bilan bog‘liq barcha masalani hal 34 etishdagi javobgarligi hamda mustaqilligi saqlanadi. Yevropa ta’lim tizimida o‘quv kurslari va barcha ta’lim jarayoni kreditlarda, O‘zbekiston hamda MDHning boshqa mamlakatlarida esa akademik soatlarda hisoblanib kelinadi. ECTS tizimi bo‘yicha har bir oliy ta’lim muassasasi kredit tarkibini, har bir modul bo‘yicha kreditlar sonini, qolaversa, har bir kurs va umuman, o‘qish davrini tamomlash uchun talaba tomonidan to‘planishi lozim bo‘lgan kreditlarning umumiy miqdorini mustaqil belgilaydi. Amaldagi o‘qitish tartibidan farqli o‘laroq, kredit tizimida majburiy fanlardan tashqari tanlov fanlari ham talabaning individual dars jadvaliga kiritiladi. Talabalar o‘qishdan haydalmaydi yoki kursdan-kursga qoldirilmaydi. qaysi fan (kurs)dan belgilangan kreditlarni to‘play olmasa, faqat o‘sha fanning o‘zidan qayta imtihon topshiradi, xolos. Oliy ma’lumot to‘g‘risidagi diplom esa belgilangan kreditlar to‘plagandan so‘ng beriladi. ECTS tizimi bo‘yicha talabalarning bir yilda to‘plashi lozim bo‘lgan kredit miqdori 60 ni tashkil etadi. Bir o‘quv yili ikki semestrdan iborat bo‘ladi deb olsak, talaba har semestrda 30 kredit to‘plab borishi lozim. Bakalavriat dasturi 3-4 yillik bo‘lsa, talaba bakalavr darajasini qo‘lga kiritishi uchun jami 180—240 kredit, 1-2 yillik magistratura dasturini tugallashi uchun esa, 60—120 kredit to‘plashi majburiyat hisoblanadi. O‘zbekistonda ahvol qay ko‘rinishda edi? Ma’lumki, bizda axborot manbai va turli xildagi xalqaro ma’lumotlar bazalariga kirish, ulardan foydalanish ma’lum darajada cheklanib qolgandi. Oqibatda oliy ta’limda professor-o‘qituvchilarning asosiy diqqati axborotni qidirib topish, uni o‘zlashtirish hamda dastlabki qayta ishlagandan so‘ng talabalarga tarqatishga qaratildi. Ya’ni o‘qituvchilar shunchaki axborotni qabul qiluvchi va uzatuvchi subyekt edi, xolos.Bunda talaba o‘quv jarayonining obyekti sifatida axborotni qabul qiluvchi vazifasini bajarar, asosiy vaqtini auditoriyada ma’ruza mashg‘ulotlarini tinglashga sarflar edi. Bugungi kunga kelib esa axborotlar olamidan bahramand bo‘lishning tezlashgani, xalqaro ilmiy-texnik ma’lumotlar bazalaridan foydalanish imkoniyatlarining kengaygani, globallashuv jarayonlari jadallashgani bois talabalarning mustaqil ta’limini rivojlantirish masalasi kun tartibiga ko‘tarildi. Ta’lim yo‘nalishlari va mutaxassisliklar o‘quv rejalari esa 35 mehnat bozori talabi bilan bog‘lanmagan fanlar bilan to‘ldirilar, asosan, professor- o‘qituvchini ish bilan ta’minlash, unga auditoriya soatini chiqarib berish prinsipi nuqtayi nazaridan, shuningdek, kafedra mudirlarining o‘zaro kelishgan holda fanlarni taqsimlash asosida shakllantirilar edi. Talabaga fanlarni hamda professor-o‘qituvchilarni tanlash u yoqda tursin, zerikarli bo‘lgan mashg‘ulotlardan voz kechib, kutubxonada o‘qib-o‘rganishiga ham imkon berilmas edi. Talabaning dars mashg‘ulotlarini qoldirishiga jiddiy talafot sifatida qaralib, bir semestrda 30 soatdan oshsa ogohlantirish, 74 soatdan oshsa, talabalik safidan chiqarishgacha borilardi. Talabaga ushbu fan va o‘qituvchi yoqadimi- yoqmaydimi, berilayotgan bilimlar almisoqdan qolib ketganmi-ketmaganmi, auditoriyada o‘tirishi shart edi! Xullas, an’anaviy tizimda talaba kelajakda qanday bilimlarni egallashi, qanaqangi professor-o‘qituvchilar dars berishi, yo‘nalish profili, fanlarning qisqacha mazmuni bo‘yicha hech qanday materiallar taqdim etilmasdi. Vaholanki, rivojlangan xorijiy davlatlarning barcha OTMda ta’lim yo‘nalishi va mutaxassisliklar to‘g‘risidagi hamma ma’lumotlar, xususan, o‘quv rejasida aks etgan fanlarning qisqacha sillabusi (fanning identifikatsiyasi, professor-o‘qituvchi haqida ma’lumot, dars tavsifi, fanning maqsadi, o‘rganish natijalari, o‘qitish metodikasi, fanning rejalari, adabiyotlar, baholash metodikasi), fanlar kesimida dars mashg‘ulotlarini olib boradigan professor-o‘qituvchilar hamda ularning erishgan yutuqlari, mehnat bozorida mutaxassisga qo‘yilgan qisqacha talablar, ya’ni qanday nazariy, amaliy bilim, ko‘nikma va kasbiy malakaga ega bo‘lishi bilan bog‘liq ma’lumotlar universitetlarning rasmiy veb-saytida ochiq-oydin e’lon qilingan bo‘ladi. Ayni paytda, ming afsuski, abituriyentlar universitetlarimiz saytlarida ushbu ma’lumotlarni topishga qiynalishadi. Bu bo‘yicha ham madaniyatni shakllantirish vaqti esa allaqachon kelgan. ECTS talablari: dastlabki qadamlar Yuqorida ta’kidlanganidek, an’anaviy o‘qitish tizimining salbiy jihatlaridan voz kechish va xalqaro standartlar talablari doirasida ishlarni tashkil etish bo‘yicha dastlabki qadamlar qo‘yilmoqda. Hozirgi kunda mamlakatimizning 33 ta oliy 36 ta’lim muassasasida kredit-modul tizimiga o‘tish bo‘yicha ishlar jadallik bilan olib borilmoqda. Barcha kuchlar ushbu tizimni yaratishga safarbar etilyapti. “El-yurt umidi” jamg‘armasi tomonidan muntazam ravishda xorijiy oliy ta’lim muassasalarida ilmiy tadqiqot ishi va pedagogik faoliyat bilan shug‘ullanayotgan, aynan kredit-modul tizimini yaqindan biladigan vatandoshlar tomonidan seminarlar tashkil etilib kelinayotgani bunga bir misoldir. qolaversa, o‘zini o‘zi moliyalashtirishga o‘tgan 10 ta oliy ta’lim dargohiga “El-yurt umidi” jamg‘armasi huzuridagi Xalqaro ekspertlar kengashi a’zolaridan bir nafardan ekspert maslahatchi sifatida biriktirib qo‘yilgan. Mazkur jarayonlarni to‘laqonli amalga oshirish uchun oliy ta’lim muassasasida tegishli bo‘linmalar ham tashkil etilyapti. Xususan, Toshkent davlat iqtisodiyot universitetida Ta’limning kredit tizimini boshqarish bo‘limi faoliyat yuritmoqda. Ushbu bo‘lim tomonidan 2020/2021- o‘quv yilidan universitetda o‘qitiladigan barcha ta’lim yo‘nalishlari va mutaxassisliklarning ECTS kredit-modul tizimiga to‘liq transformatsiyasini amalga oshirish bo‘yicha ishlar boshlab yuborilgan. Transformatsiya jarayonlari boshlandimi? Dastlabki hisob-kitoblarga ko‘ra, universitetda bakalavriyat bosqichida bir semestrda o‘qish 15 hafta va attestatsiya uchun 6 (bir semestrda 3 hafta imtihonlar uchun ajratilgan) hafta ajratilmoqda. Shunda 4 yilda o‘qish haftalari soni 144 tani, attestatsiyalar 24 haftani hamda umumiy ta’tillar bilan hisoblaganda jami 204 haftani tashkil etmoqda. Barcha ta’lim yo‘nalishi va mutaxassisliklar o‘quv rejalarida har bir bosqichda fanlar ikki qismga, ya’ni asosiy va tanlov fanlariga ajratilgan holda aks ettirilmoqda. ECTS talabidan kelib chiqib, talabaga har yili 60 kreditdan 4 yil ichida jami 240 kreditni to‘plash majburiyatini yuklash rejalashtirilmoqda. Shunda talaba 4 yil davomida ma’ruza, amaliy hamda laboratoriya mashg‘ulotlari va imtihon jarayonlarida ishtirok etishiga 2880 soat, mustaqil ta’limga 4320 soat, jami 7200 soat vaqt sarflashi lozim bo‘ladi. Bizning misolimizda 1 kredit = 12 akademik soat + 18 soat mustaqil ta’limni tashkil etadi. Shu bois 1 kredit 30 soatga teng deb qaralib, talabaning haftalik auditoriya 37 yuklamasi 20 soatga teng. Malakaviy amaliyot uchun ajratilgan kredit miqdori tegishli fan yoki fanlar hisobiga amalga oshirilishi ko‘zda tutilgan. 2.2 Kredit tizimining mazmun-mohiyati Mazkur tizimning oliy ta’limga joriy qilinishi o‘qitish sifatini oshirish, shaffoflikni ta’minlash, korrupsiyaga barham berish, ta’lim oluvchining haqiqiy bilimini yuzaga chiqarish hamda talabaning mustaqil o‘qib-o‘rganib, o‘z ustida ishlashiga zamin yaratadi. Bugungi kunda Yevropa kredit tizimi ko‘hna qit’aning deyarli barcha oliy o‘quv yurtida amaliyotga joriy etilgan. Kredit-modul tizimining joriy etilishi o‘qituvchi va talabaning hamkorlikda ishlashida muhim omil hisoblanadi. Modulli ta’limda pedagog tinglovchining o‘zlashtirish jarayonini tashkil etadi, boshqaradi, maslahat beradi, tekshiradi. Talaba esa yo‘naltirilgan obyekt tomon mustaqil harakat qiladi. Eng katta urg‘u ham talabalarning mustaqil ta’lim olishiga qaratiladi. O‘quv jarayonida mustaqil ta’lim olishning ahamiyati ortadi va bu kelajakda mutaxassislarning mustaqilligi, ijodiy tashabbuskorligi hamda faolligini oshirishga olib keladi. Kredit-modul tizimida universitet talabalari har doim o‘qituvchi va kursdoshlaridan yordam hamda maslahat olish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Bu esa o‘zaro hamjihatlikni mustahkamlaydi va jamoada ishlash ko‘nikmalarini shakllantirishga xizmat qiladi. Kredit-modul o‘qitish tizimiga o‘tish oliy o‘quv yurti professor-o‘qituvchilariga bo‘lgan majburiyat hamda talabni ham oshiradi. Yuqorida ta’kidlab o‘tilganidek, modulli o‘qitish tizimi bilan o‘qituvchi nafaqat axborot beruvchi va nazorat qiluvchi funksiyalarini, balki maslahatchi hamda muvofiqlashtiruvchilik vazifalarini ham bajaradi. Pedagogik jarayonda o‘qituvchining yetakchilik roli saqlab qolinadi. Yana bir gap. Ta’limning kredit tizimi talabalar almashinuvini oshiradi. Chunki bitta universitetda olingan kreditlar ikkinchisida hisobga olinadi va talabalar kredit yo‘qotmasdan bir universitetdan boshqasiga o‘tishi mumkin. Aynan ushbu tizim o‘zbekistonlik talabalarning ilg‘or xorijiy universitetlarda o‘qishini davom ettirishiga hamda murakkab byurokratik to‘siqlarni olib 38 tashlashga imkoniyat yaratadi. Ammo shuni ham qayd etish lozimki, har qanday xalqaro tajribani ko‘r-ko‘rona, o‘z qadriyatlarimizni hisobga olmasdan turib, to‘g‘ridan-to‘g‘ri tatbiq etish, uning har bir elementini chuqur tahlil qilmasdan, ilmiy asoslarga tayangan holda amalga oshirilmas ekan, kelajakda ma’lum bir salbiy holatlarning yuzaga kelishini ham unutmaslik kerak. Ya’ni ushbu tizim bizning dunyoqarashimiz, shart-sharoit, barkamol insonni voyaga yetkazishga qaratilgan qadriyatlarimizga to‘la-to‘kis mos keladi, degani ham emas. Shu sababli, o‘quv jarayonining faol elementlari hisoblanmish professor-o‘qituvchi va talabaning ham bu boradagi qarashlarini o‘zgartirishimiz, mazkur tizim talablarini ularga singdirishimiz, o‘ziga xos madaniyatni shakllantirishimiz darkor. Zero, mehnat bozori talabiga mos kadrlarni tayyorlamas ekanmiz, raqobatda o‘z o‘rnimizni, mavqeimizni yo‘qotishimiz muqarrar ekanligini his qilishimiz lozim. Ammo oldimizda bundan yaxshiroq yo‘l ham, tanlov ham yo‘q. Nega deganda, barcha rivojlangan mamlakatlarning oliy ta’lim muassasalari ushbu yo‘ldan yurib, yuqori natijalarni qo‘lga kiritmoqda. An’anaviy oliy ta’lim tizimimiz dunyoda tan olinmaganidan keyin, biz ilg‘or standart va tizimlarni oliy ta’lim muassasalariga tatbiq etishga majburmiz. Shunday ekan, yangilikka intilish, oliy ta’lim tizimini tubdan qayta isloh qilish bo‘yicha boshlangan harakatlarni davom ettirish har tomonlama to‘g‘ri qarordir. Eslatib o‘tamiz, 2020-yil aprel oyida “Sharqshunoslik sohasida kadrlar tayyorlash tizimini tubdan takomillashtirish va ilmiy salohiyatni oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida ” Prezident qarori bilan Toshkent davlat sharqshunoslik instituti negizida Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti tashkil etilgan, hujjatda universitetda ta’lim jarayoni bosqichma-bosqich kredit-modul tizimi asosida amalga oshirilishi belgilangandi. May oyida esa Toshkent temiryo‘l muhandislari instituti, Toshkent avtomobil yo‘llarini loyihalash, qurish va ekspluatatsiyasi instituti va Toshkent davlat texnika universitetining aviakosmik texnologiyalari fakulteti negizida Toshkent transport universiteti tashkil etilishi, 2020/2021-o‘quv yilidan universitetda kredit-modul ta’lim tizimi joriy qilinishi haqida xabar berilgan. Iyun oyida jamoatchilik muhokamasiga qo‘yilgan “Andijon qishloq xo‘jaligi va 39 agrotexnologiyalar instituti faoliyatini tashkil etish hamda agrar ta’lim tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Prezident qarori loyihasida ham institutda bakalavriat ta’lim yo‘nalishlarida ta’limning kredit-modul tizimini bosqichma-bosqich joriy etilishi xususida ma’lumot berilgandi. Birinchi navbatda, biz muhokama qilinadigan tushunchalarni ochib berishimiz lozim. Zero, o’rta asrlarda yashab o’tgan ingiliz faylasufi Frensis Bekon shunday degan edi: kuchli nizolarni bartaraf etishning asosiy kaliti, muammodagi har bir terminologiyani mantiqan to’g’ri tahlil etishdir. Ularni qolganlarga to’laligicha tushuntirib bera olish esa, muammoni oldindan hal etadi 6 . Kredit - modul tizimi – mustaqil ta’lim olishga qaratilgan va individuallik asosida bilimni ijodiy o’zlashtirish, o’quv jarayonini qat’iy belgilangan holda ta’lim yo’lini tanlash va kredit holida bilim hajmini belgilovchi tizimdir. Bu tizim hozirgi kunda rivojlangan mamlakatlar ta’lim tizimida umumiy yo’lga qo’yilgan, vaqt sinovlarida o’zini yetarlicha oqlagan va bir biridan farq qiluvchi, lekin bir – birini o’zaro to’ldiruvchi ikkita – modul va kredit o’qitish texnologiyalarini birlashishidan hosil bo’lgan. Modul – alohida o’quv fani (yoki uning qismi) bo’lib, o’zida tegishli bilim hamda kasbiy jihatlarga doir ma’lumotlarni qamrab oladi. O’qitishning modul tizimi talabaning fan dasturini o’rganishi natijasida shakllanadigan bilim, ko’nikma va malakalarni nazorat qilishning tegishli turi bilan yakunlanadi. Masalan, talabalarning bilim saviyasi va o’zlashtirish darajasining davlat ta’lim standartlariga muvofiqligini ta’minlash uchun joriy, oraliq va yakuniy nazorat turlari o’tkazilinadi. Modulli o’qitish – tartibli o’qitish demakdir. Bunda o’quv materiali bitta o’quv mashg’uloti hajmida, o’quv predmetining biror mavzusi yoki biror bo’limi darajasida, ba’zan esa o’quv fanining yirik tarkibiy qismida, ya’ni, bloklar tarzida ham o’qitish mumkin, deydi Toshkent davlat yuridik universitetining o’quv uslubiy boshqarma boshlig’i Ixtiyor Jo’rayev. – Modullar, birinchi navbatda, ta’lim mazmuniga daxldor tushunchalar, qoidalar, nazariyalar, qonunlar va ular orasidagi umumiy bog’lanishni ifodalovchi qonuniyatlarni tushuntirishga samarali xizmat qiladi. Modulli ta’limda pedagog tinglovchining 6 III/2020 ISSN 2181-063X 265 http://oac.dsmi-qf.uz 40 o’zlashtirish jarayonini tashkil etadi, boshqaradi, maslahat beradi, tekshiradi. Talaba esa, yo’naltirilgan obyekti tomon mustaqil ta’lim olishga qaratilinadi. Akademik kredit tizimi esa, talabaning oliy o’quv yurtida samarali bilim olishini aniqlab beradigan standartlashtirilgan baholash tizimidir. Kredit – talaba tomonidan tegishli o’quv ishlarini bajarishga ketadigan vaqt (soatlar) dan tashkil topadi. Har bir modul mustaqil kredit hisobiga ega. Oliy ta’lim muassasasi kredit tarkibi, har bir modul bo’yicha kreditlar soni, shuningdek, har bir kursni va umuman o’qish davrini tamomlash uchun talaba tomonidan to’planishi lozim bo’lgan kreditlarning umumiy sonini mustaqil belgilaydi. Akademik kredit tizimining o’ziga xos tomonlaridan yana biri, xalqaro umumta’lim standartlariga mos kelishi va ta’lim to’g’risidagi hujjatlarni qabul qilish muammolari, jahon tendentsiyalarini hisobga olgan universal ta’lim dasturlarini mutanosibligidir. Talabalarda xorijiy davlatlar universitet ta’lim darajasiga erkin kirish imkoniyatlari vujudga keladi, bakalavr va magistratura bitiruvchilarini barcha davlatda ishga joylashish huquqlari paydo bo’ladi. O’zbekiston OTM o’qitish amaliyotida kredit – modul tizimini joriy etish nima uchun kerak? Bu savolimizga O’zbekiston OTM faoliyatida hozirgacha amalda qo’llanilib kelinayotgan an’anaviy tizimimizning ko’zga ko’rinadigan kamchiliklarini ko’rsatish orqali javob topamiz. - O’zbekiston OTM faoliyatida hozirgacha amalda qo’llanilib kelinayotgan an’anaviy tizim hozirgi tezkor axborot asri talablarini bajara olmasligi; - O’zbekiston OTM larida talabalar asosan, tinglovchi bo’lib qolayotganligi, natijada amaliyotning sustligidan yetishib chiqqan kadrlarning sohalarda yaxshi natijalar bera olmayotganligi; - Baholash tizimidagi bo’shliqlarning ko’pligi, va buning natijasida baholash jarayonlarida korruptsiyaning ildiz otishi; - Talabaning novatorligi sustligi. Ya’ni, bu tizimda talabaga vazifa beriladi, talaba esa uni bajaradi va shu orqali baho oladi. Talabaning ijodiy, mustaqil ishlarga kam urg’u beriladi; 41 - Eng muhimi, bu tizimning jahonning rivojlangan ta’lim tizimlariga mos emasligi. Bu esa, ular bilan raqobatga tayyor emasligimizga asosiy sabab bo’lmoqda. Bunday sharoitda biz, O’zbekiston OTM faoliyatini kuchli isloh etish, ularni jahonning nufuzli universitetlari qatoriga kiritish, erkin va ijodiy ta’lim berish mukammal sturukturalarini ishlab chiqish, jahon standartlariga to’laligicha mos keluvchi sifatli ta’limni amalga oshirish uchun dunyo tajribasiga asoslangan – kredit – modul tizimini tanladi. Xo’sh, bu borada O’zbekiston ta’lim tizimida qanday ishlar amalga oshirildi? Masalan, 2013 – yildan buyon mamlakatimizdagi tibbiyot oliy ta’lim muassasalari, 2016-2017 – o’quv yilidan Toshkent davlat yuridik universitetida talabalar o’qitishning modul tizimi asosida ta’lim olayotgan bo’lsa, 2019-yil 8- oktabrdagi O’zbekiston Respublikasining Prezidentining “O’zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to’g’risida”gi PF-5847-son Farmonida oliy ta’lim muassasalarining o’quv rejalarini kredit – modul tizimiga o’tkazish mexanizmlarini ishlab chiqish va ularni bosqichma – bosqich mazkur tizimiga o’tkazish masalalari vazifa qilib qo’yildi. Bunga ko’ra, 2018 – 2019 -yildan Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universitetida kredit – modul tizimiga o’tildi. Shuningdek, ayni paytda kredit- modul tizimi joriy etilgan OTMlar soni 2 tadan 85 taga yetkazilishi rejalashtirilgan. Nodavlat, davlat – xususiy sheriklik asosidagi OTM lar soni esa, 35 taga yetkazilinadi. Bundan tashqari, nazariyani amaliy ko’nikmalarga almashtirish bo’yicha ham farmonda alohida ta’kidlangan. Hozir bizda ta’limning 40 foizigacha mustaqil ta’lim uchun ajratilgan bo’lsa, konsepsiyaga ko’ra, bu ko’rsatkich 2030- yilgacha 60 foizgacha yetkazilinadi. Endi, maqolamizning asosiy mazmun – mohiyatini ochib beruvchi savolni qo’ymoqchiman. Aynan, matematika sohalarini o’qitishga bu tizimni tadbiq etish nima uchun kerak? Hammamizga ma’lumki, matematika sohalarini o’rgatuvchi fanlar kuchli fikr va tafakkurni talab etadi. Bu fanlarni o’qitish esa, boshqa soha fanlarini o’qitishga nisbatan murakkabroq jarayon. Bu fanlarni o’qitish va o’rganish uchun OTM larida kredit – modul 42 tizimini tadbiq etish ta’lim samaradorligini sezilarli darajada oshiradi, matematikani amaliyotga qo’llash uchun zamin yaratadi. O’zbekistondagi matematika sohasini o’rgatuvchi Oliy ta’lim muassasalarini jahon miqiyosdagi nufuzli matematka universitetlari bilan hamkorliklarni yo’lga qo’yishga imkon yaratadi. Kredit – modul tizimiga o’tish matematika sohasidagi talabalarga qanday imtiyozlar beradi: Birinchidan, akademik mobillik – talabalar kreditlarini saqlagan holda, istalgan mos oliygohga o’qishni qiyinchiliksiz ko’chirib o’tishlari mumkin bo’ladi. U xoh, jahon universiteti, xoh, o’zimizdagi istalgan OTM bo’lishining ahamiyati yo’q. Faqat, talaba to’plagan krediti ko’chirib o’tish kerditiga yetsa bo’lgani. Ikkinchidan, talabalarga o’qituvchini tanlash erkinligi beriladi. Bu orqali, o’qituvchi va talaba o’rtasida akademik muloqot ta’minlanadi. Uchinchidan, talabalar o’z istaklaridan kelib chiqqan holda, fanlarni tanlash imkoniyatiga ega bo’ladi. Albatta, bu o’rinda majburiy o’rganilishi lozim bo’lgan (mutaxassis) fanlar ham bor, ammo talaba mustaqil tanlov fanlarini belgilay oladi. Matematika sohasidagi talabalar uchun bu ayni muddao. Sababi, ular mutaxassis fanlarini mukammal o’rganishlari uchun bu ularga yetarlicha vaqt beradi. To’rtinchidan, talabalarga ta’lim dasturini mustaqil shakllantirish imkoniyatini yaratish va qo’yiladigan baholarning oshkoraligini ta’minlash yo’lga qo’yiladi. Bu esa, o’z - o’zidan ta’lim tizimidagi korruptsiyani barham topishini ta’minlaydi. Amaldagi o’qitish tizimidan farqli o’laroq, kredit tizimida majburiy fanlardan tashqari tanlov fanlari hamda talabaning shaxsiy dars jadvali bo’ladi. Talabalar o’qishdan haydalmaydi yoki kursdan kursga qolmaydi. Qaysi fandan belgilangan kreditlarni yig’olmasa, o’sha fanning o’zidan qayta o’qish va qayta imtihon bo’ladi, xolos. Qayta o’qish – bu birinchi darsdan to oxirgi darsgacha o’tilgan ma’ruza, labaratoriya va amaliy mashg’ulotlarni o’z ichiga oladi. Qayta o’qish pullik. Uning kredit summasi kontrakt summasidan kelib chiqib hisoblanadi. Oliy ma’lumot olinganligi to’g’risidagi diplom esa, belgilangan kreditlar yig’ilgandan so’nggina beriladi. Semestr yakunida talabalar bahosining 43 50 foizini fan o’qituvchisi, 50 foizini OTM rahbariyati qo’yadi. Ya’ni, bir semestr davomida oraliq nazorat, uyga vazifalar va amaliy mashg’ulot (labaratoriya) ishlarini professor – o’qituvchilar baholaydi. Yakuniy nazorat OTM rahbariyati tomonidan olinadi. Unda o’qituvchi – professor ishtirok etmaydi. Mutaxassislar fikricha, kreditlarni yig’ish uchun talabalardan darslarda qatnashish, berilgan vazifalarni vaqtida bajarish, o’z bilim saviyasini namoyon etish talab etiladi. O’zbekistondagi OTM larini kredit – modul tizimiga o’tkazish uchun qanday ishlarni amalga oshirish kerak? - Avvalo, buning uchun har bir OTM lari uchun Oliy ta’lim vazirligi tomonidan ishlab chiqilgan OTM larida kadrlar tayyorlash tizimini tubdan takomillashtirish va samaradorligini oshirish chora – tadbirlari to’g’risida nizom ishlab chiqish. Va bu asosda, ta’lim jadalligini ta’minlash maqsadida chet el OTM lari amaliyotidan kelib chiqqan holda, o’qitish sistematik dasturini ishlab chiqish. - Kredit–modul tizimining eng katta afzalliklaridan biri – fanlarni asosli ravishda qisqartirishni barcha OTM larda joriy etish. Misol uchun, Muhammad al- Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universitetida avval, o’quv reja bo’yicha 43 ta fan bo’lgan bo’lsa, kredit – modul tizim joriy etilgandan so’ng, ularning soni 31 taga kamaydi. - Talabarga berilgan mustaqil ish, uyga vazifa va labaratoriya topshiriqlari uchun, OTM tomonidan maxsus sayt yaratilinishini ta’minlash. Bu saytga talabalar, vazifalarni berilgan tartibda yuklab boradilar, o’qituvchiga esa uni og’zaki himoya qiladilar. Bunda talabaning reyting ko’rsatkichi ham online, ham o’qituvchi tomonidan deadline belgilanib boriladi. O’z vaqtida mustaqil ish va uyga vazifalarni saytga yuklamagan talabalar baholanmaydi. Bu tizimda qayta topshirish degan gap yo’q. Faqat qayta o’qish mumkin Matematika sohasidagi talabalar uchun har semestr oxirida dunyo standartlari asosida tuzilgan nazorat va test topshiriqlarini tashkil etish va ular asosida talabalarni bilimlarini mustahkamlashni tashkil etish. Bu, talabalarimiz bilim saviyasini dunyo standartlariga javob bera olishini ta’minlaydi. Matematika sohasidagi talalabalarga maxsus matematik yordamchi dasturlar (MATlab, 44 MATHcad, geogebra…) dan foydalanish ko’nikmalarini o’rgatish va ulardan amaliyotda keng ko’lamda foydalanish shart – sharoitlarini yaratish. Bu ularga fan nuqtai nazaridan hisob – kitoblarni tezlikda bajarish va matematik tasavvurlarini kengroq shakllantirishda juda katta yordamchi bo’lib hizmat qiladi. Keng bazali kutubxona resurslarini ham bosma, ham elektron shakllari bilan barcha OTM larni ta’minlash. Albatta, talabalarimizning bunday tizimga moslashishlari uchun yetarlicha vaqt kerak. Ularni bunga tayyorlash avvalo, pedagog ustozlarning vazifasi. Shuning uchun bunday sistemani shakllantirish uchun, avvalo, OTM larini professional va yetuk malakali ustozlar bilan ta’minash lozim. Shu bilan birga ta’lim kredit – modul tizimi o’quv jarayonini tashkil qilish tamoyillarini takomillashtirish, talabalarni bilimini nazorat qilish, oliy ta’lim muassasalarining o’qituvchi – professorlar tarkibini moddiy rag’batlantirish va mehnat haqqini yaxshilash tamoyillarini ko’rib chiqishni talab etadi. Bundan tashqari, talabalarni o’quv qo’llanma va materiallar bilan ta’minlanganlik, amaldagi me’yorlarni ta’lim krediti tizimini talablariga mos bo’lishi, zamonaviy jihozlar va ko’paytirish texnikasi bilan jihozlangan shaxsiy matbuot markazini mavjud bo’lishi muhimdir. Ishonchim komilki, bunday tizimni O’zbekiston ta’lim tizimiga olib kirish mamlakatimizning hamma sohalarining rivoji yo’lidagi katta burilishni yasaydi. Zotan, oliy ta’limdan yetishib chiqqan bilimli, kreativ kadrlar yurtimiz kelajagi poydevoridir. Maqola oxirida Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti kredit tizimini boshqarish bo’limi boshlig’i Farhod Alisherovni so’zlarini keltirmoqchiman: ”Bilasizmi, ko’p talabalar kredit – modul tizimi nimaligini haligacha tushunib yetganlari yo’q. xattoki, tizimni xushlamayotganlar ham yo’q emas. sababi negaligini mendan ko’ra yaxshiroq tushunib turibsiz… Hatto, oldingi tizim tarafdorlari ham topiladi. Ularga savol: xo’sh, aytingchi, avvalgi tizim zo’r ekan, nega unda ta’lim tizimimizning tanqiddan boshi chiqmay qoldi?.. Ammo, yangi tizim, yangi ta’lim hammasini o’z izmiga solmoqda. Talabalardan so’ralayotgan yagona narsa bu – chuqur bilim egallash! Endi boshqachasiga ta’lim olish, o’quv jarayonini davom ettirish mumkin emas!” 45 Talaba birinchi bosqichga qabul qilinganda unga institutda joriy qilingan “HEMIS” maxsus elektron ta’lim platformasining login-parollari beriladi. Mazkur tizim platformasida 1 fandan 4-5 nafar professor-o‘qituvchi dars beradi. Talabalar elektron ta’lim platformasi orqali har bir professor-o‘qituvchining shaxsiy sahifasiga tashrif buyurib, uning ma’ruza o‘qiydigan fani bo‘yicha, xususan, professor-o‘qituvchining sillabusi, dars o‘tish metodlari, qaysi mavzular doirasida dars o‘tishi, baholash uslubi, ilmiy izlanish yo‘nalishlari, o‘quvuslubiy ishlanmalari, kasbiy yutuqlari va boshqa ta’lim jarayoniga oid o‘zini qiziqtirgan barcha savollari bo‘yicha, to‘liq ma’lumot olishi mumkin bo‘ladi. Talabaga shu ma’lumotlar asosida mustaqil qaror qabul qilgan holda professoro‘qituvchini tanlash imkoniyati yaratiladi. Shuningdek, professor- o‘qituvchini tanlash jarayonini samarali tashkil etish hamda yanada soddalashtirish maqsadida institutning rasmiy veb- sayti(www.tfi.uz)dagi maxsus (http://vm.tfi.uz) ruknga tashrif buyurib, professor-o‘qituvchilar tomonidan oldindan tayyorlangan video ma’ruzalar bilan tanishgan holda tanlovni amalga oshirish uchun qo‘shimcha imkoniyat yaratiladi. Institutda ta’lim jarayonining bunday tashkil etili shi har bir professor- o‘qituvchidan talabalar ishonchi va e’tiborini qozonish uchun o‘z ustida doimiy izlanishni hamda malakasini oshirib borishni talab etadi. Aks holda, talabalar ishonchini qozonolmagan professor- o‘qituvchining o‘quv yuklamasi tabiiy ravishda qisqarishi ehtimoli paydo bo‘ladi. Institutda kredit- modul tizimini joriy etishda kutilayotgan ijobiy o‘zgarishlardan yana biri talabalar mustaqil ta’limi hamda masofaviy ta’lim shakllari va usullarining keng qo‘llanilishidir. Joriy o‘quv yilida haftalik o‘qish kunlari 5 kunni tashkil etgan bo‘lsa, yangi o‘quv yilidan haftalik 4- 5 kunlik o‘qishga o‘tish, qolgan 1 kun mustaqil ta’lim (masofaviy shaklda), yana bir kun esa amaliyot ob’ekti yoki ijtimoiy soha ob’ektlarida tashkil etilishi rejalashtirilmoq da. Joriy o‘quv yilida pandemiya sharoitida masofaviy ta’limni tashkil etish bo‘yicha orttirilgan tajriba uni, kelgusi o‘quv yillarida ta’lim jarayonida keng qo‘llashga imkon beradi. Bunda institutda tashkil etilgan masofaviy ta’lim platformasi (www.tfi.uz sayti: videoma’ruzalar, ARM fondi, 46 “HEMIS” elektron platformasi), shuningdek, telegram ijtimoiy tarmog‘i, elektron video-aloqa dasturlari (Zoom, Facebook, Telegram, Googleclass) va boshqa shu kabi vositalar imkoniyatlaridan samarali foydalaniladi. Kredit-modul tizimining alohida xususiyatlaridan biri bo‘lgan o‘rtacha o‘zlashtirish ko‘rsatkichi (GPA (Grade Point Average)ning qo‘llanilishi kadrlar iste’molchilari tomonidan bitiruvchilar bilimi, mutaxassislikni o‘zlashtirish darajasini baholashga imkon berishi bilan bir qatorda kelgusida o‘qishni davom ettirish, ilmiy faoliyat bilan shug‘ullanish uchun ham asosiy mezon bo‘lib xizmat qiladi. Xorij tajribasida ish beruvchilar tomonidan ta’lim oluvchining o‘rtacha o‘zlashtirish ko‘rsatkichi (GPA)ga alohida e’tibor qaratilishi talabalar tomonidan bu ko‘rsatkichni muntazam oshirib borishga motivatsiya bo‘lib xizmat qiladi. Institutda kredit-modul tizimini joriy etishdagi ijobiy holatlardan yana biri — bu talabalar akademik mobilligining ta’minlanishidir. Akademik mobillik talabalar almashinuvi asosida xorijiy hamda mahalliy oliy ta’lim muassasalarida davriy o‘qishi bo‘yicha o‘zlashtirgan kreditlarini tan olinishini anglatadi. Jizzax davlat pedagogika institutining maqsadli ko‘rsatkichlariga muvofiq kelgusida ko‘plab talabalarning yetakchi xorijiy oliy ta’lim muassasalarida semestrlik o‘quv kurslariga yuborilishida akademik mobillikning ta’minlanishi, talabalarda ta’lim dasturini o‘zlashtirishda (kerakli kreditlarni jamg‘arishda) muammolar kelib chiqishining oldini oladi. Yuqoridagilardan kelib chiqib aytish mumkinki, rivojlangan davlatlar ta’lim tizimidagi ilg‘or tajribalar asosida Jizzax davlat pedagogika institutida o‘quv jarayonining kredit-modul tizimiga bosqichma-bosqich o‘tkazilishi ta’lim sifatini yangi bosqichga olib chiqadi, xalqaro ta’lim tizimiga integratsiyalashuvni kuchaytiradi va kengaytiradi. Bu esa zamonaviy bilimlarga ega bo‘lgan sifatli kadrlar tayyorlanishiga hamda institut reytingining mahalliy hamda xalqaro darajada yanada yuksalishiga xizmat qiladi. 47 Xulosa Xulosa o‘rnida shuni aytishimiz mumkinki, mamlakatimiz OTMlari kredit- modul tizimiga o‘tishi bu muayyan miqdordagi kreditlarni yil, semestr va fanlar bo‘yicha taqsimlab qo‘yishning o‘zidan iborat emas. Afsuski, hozirda ayrim OTMlar kredit-modul tizimiga o‘tishni shunday tushunishmoqda. Agar kredit- modul tizimi to‘g‘ri va to‘liq joriy etilsa, u mamlakatimiz oliy ta'lim tizimiga juda katta ijobiy xususiyatlarni olib kirishini kutish mumkin. Jumladan, mamlakatimiz oliy ta'lim tizimiga ta'limning jahon tan olgan mukammal o‘lchov birligining olib kirilishiga, OTMlar o‘quv dasturlarida muvozanat va me'yor paydo bo‘lishiga, OTMlarda o‘qish jarayonining shaffoflashishiga, o‘quv dasturlari iqtisodiyot, mehnat bozori va talabalar ehtiyojlari asosida shakllanishiga, darslarning sifati yaxshilanishiga va nihoyat har bir talaba ma'lum ma'noda o‘zining mustaqil o‘quv dasturiga ega bo‘lishiga xizmat qiladi. Agar mahalliy OTMlar kredit-modul tizimiga o‘tsalar-u, yuqoridagi maqsadlarga erisha olmasalar yoki erishishga harakat qilmasalar, unda OTMlarimiz kredit-modul tizimiga tom ma'noda o‘tgan hisoblanmaydi. Yuqoridagi fikrlarni inobatga olgan holda xulosa qilishimiz mumkinki OTMlarida kredit-modul tizimini joriy qilish va uni rivojlanishi OTMlarida yetishib chiqayotgan yosh kadrlarni o`z mutaxassisliklari bo`yicha yetuk kadr bo`lishi, ishga joylashishida, professor - o`qituvchilarning ilmiy salohiyatini oshirishga, OTMlarida o`quv-moddiy bazani rivojlantirishga, akademik mustaqilligini ta`minlashga, OTMlarida talaba, professor-o`qituvchilarni o`zaro almashishda (chet el OTMlari bo`ycha ham) qulayliklar tug`diradi, O`zbekiston Respublikasini Bolonya jarayonlarida ishtirok etish huquqini qo`lga kiritishida va boshqalarni amalga oshirishda katta yordam beradi. Kredit-modul tizimining joriy etilishi o'qituvchilar ishining mohiyatini va o'quv jarayonining jadalligini sezilarli darajada o'zgartiradi, O'zbekiston ta'lim tizimini xalqaro hamkorlik uchun yanada ochiq qiladi. Kreditlarga o'tish uzoq vaqt ishlashni talab qiladi, chunki kreditlarning yig'ma tizimi o'quv ishlarining barcha turlarini, shu jumladan nafaqat sinf yuklamasini, balki amaliy mashg'ulotlar, laboratoriya va 48 ilmiy-tadqiqot ishlarini, turli sertifikatlashtirish tadbirlarini ham qamrab olishi kerak. Yuqorida aytilganlarning barchasini hisobga olgan holda, kreditlar ta'lim yutuqlarining etarli ko'rsatkichi INNOVATIVE DEVELOPMENT IN THE GLOBAL SCIENCE 2022 Boston, USA 91 degan xulosaga kelishimiz mumkin. Ta'limning aniq natijalari kreditlarni uzatish va to'plashni osonlashtiradi, shuningdek, ular qaysi kreditlar berilgan yoki berilgan yutuqlarni aniq aniqlashga imkon beradi. O'quv natijalarini aniqlashga bunday yondashuv ichki, milliy va xalqaro baholash va sifatni ta'minlash uchun asos bo'lishi kerak bo'lgan universal standartlarni ishlab chiqishga imkon beradi. 49 Foydalanilgan adabiyotlar : 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 8-oktabr “O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi PF–5847-sonli Farmoni. 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 7-fevral “O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi to‘g‘risida”gi 4947-sonli Farmoni. 3. . O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 7-fevral “O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi to‘g‘risida”gi 4947-sonli Farmoni. 4. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. – T.: O‘zbekiston, 2018. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020 yil 31 dekabrda qabul qilingan “Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim jarayonini tashkil etish bilan bog‘liq tizimni takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori. 5. Mirziyoev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz. – T.: “O‘zbekiston”, 2017. – B. 488 6. O‘rinov V. O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim muassasalarida ECTS kredit-modul tizimi: asosiy tushunchalar va qoidalar. O‘quv qo‘llanma. Nyu Bransvik Universiteti, 2020 y. 7. Dadakhonova, Z. (2021). The Introduction of a Credit-module System of Education in Uzbekistan Higher Educational Institutions. Bulletin of Science and Practice 8. Andreenko R. E., Kolechenok A. A. Modular training. Minsk: Krasiko- Print, 2007. 176 p. 4. Tuychiyev, А . I. (2022). О ‘quvchil а rd а intiz о miy k о ‘nikm а l а rni riv о jl а ntirish d о lz а rb ped а g о gik mu а mm о sif а tida 9. .Uzakova, Q. Y. (2021). Oliy texnika ta’limi tizimida talabalarining kommunikativ muloq о t madaniyatini rivojlantirishning deontologik asoslari. 50 10. 6. Ulugbekovich, R. A. Formation of Styles of Managerial Thinking as a Factor in the Preparation of a Future Specialist for Managerial Activities in the Field of Physical Culture and Sports. JournalNX. 11. Sultonova, M. Y. (2015). Encouraging Women’s Education and Creating Healthy Future Generation in Uzbekistan. 12. Q.Mashrapovning “O`quv jarayonini kredit-modul tizimi asosida tashkillashtirish” to`g`risidagi magistrlik dissertatsiyasi 2021y Elektron ta’lim resurslari 1. www.uzedu.uz. 2. www.ziyonet.uz. 3. www.mtv.uz. 4. www.kitob.uz. 5. www.jlmt.uz. 6. www.gov.u z 51

MUNDARIJA

Kirish

I BOB. KREDIT- MODUL TIZIMINING O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI TA’LIM TIZIMIGA KIRIB KELISH ASPEKTLARI Talabaga yo‘naltirilgan ta’limning ahamiyati

Modulli ta'lim-o'quv axboroti

II BOB.KREDIT-MODUL TA’LIM TIZIMINING ASOSIY VAZIFALARI

2.1. O‘quv dasturlarida fanlarning saralanishi

2.2. Kredit tizimida mustaqil ta’limni tashkil etish

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить