Kredit ta’lim tizimida fanlarni o’qitishda innovasion ta’lim texnologiyalari klassifikasiyasi va metodikasi. - Pedagogika - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	12000UZS
Hajmi	81.2KB
Xaridlar	4
Yuklab olingan sana	14 Fevral 2024
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Pedagogika

Sotuvchi

Kenjayev Kenja

Ro'yxatga olish sanasi 27 Yanvar 2024

852 Sotish

Kredit ta’lim tizimida fanlarni o’qitishda innovasion ta’lim texnologiyalari klassifikasiyasi va metodikasi.

Sotib olish

Kredit ta’lim tizimida fanlarni o’qitishda innovasion ta’lim
texnologiyalari klassifikasiyasi va metodikasi.
MUNDARIJA:
Kredit ta’lim tizimida fanlarni o’qitishda innovasion ta’lim texnologiyalari klassifikasiyasi va metodikasi. . 1
Kirish ............................................................................................................................................................ 2
I.Bob.Kredit – modul tizimini joriy etish bo‘yicha takliflar ........................................................................... 4
1.1.Kredit modul tizimi haqida tushuncha ................................................................................................... 4
1.2.Kredit – modul tizimini joriy etish bo‘yicha takliflar ............................................................................... 5
1.3 Kredit–modul ta'lim tizimida talabalarning mustaqil ta'lim faoliyatining dolzarbligi ............................. 8
II.Bob.Kredit ta’lim tizimida fanlarni o’qitishda innovasion ta’lim texnologiyalari klassifikasiyasi va
metodikasi. ................................................................................................................................................ 16
2.1 Kredit tizimi asosida ta’lim jarayonlarini rejalashtirishning afzalliklari va muammoli jihatlari ............. 16
2.2 Kredit-modul tizimining afzallik va muammoli jihatlari ........................................................................ 18
Xulosa ........................................................................................................................................................ 25
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati ............................................................................................................. 26
1

Kirish
Mavzuning dolzarbligi : Hozirgi davrda mamlakatimizda turli
sohalarda, jumladan oliy ta’lim tizimida ham, mamlakatning kelajagi uchun
mustahkam poydevor qurish va rivojlangan mamlakatlar darajasiga erishish
uchun ko‘plab islohotlar va ishlar amalga oshirilmoqda. Kelajak avlodning
bilimli va barkamol bo‘lib yetishishi ta’minlash maqsadida mamlakat ta’lim
tizimiga yangi ta’lim texnologiyalari, xorij tajribalari joriy etilmoqda.
Jumladan, 1999 yil iyun oyida Italiyaning Bolonya shahrida dunyoning 29 ta
mamlakati o‘rtasida imzolangan, ayni paytda dunyoning 48 ta mamlakati
ishtirokchisiga aylangan Bolonya deklaratsiyasiga O‘zbekiston
Respublikasining qo‘shilishi va ta’lim tizimiga kredit-modul tizimini joriy
etish borasida ishlarning boshlab yuborilishi mamlakat oliy ta’lim tizimida
zamonaviy o‘zgarishlar davrini boshlab berdi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi
“O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar
strategiyasi to‘g‘risida”gi PF-4947-sonli Farmoniga ko‘ra 2017-2021
yillarda oliy va oliy ta’limdan keyingi ta’lim tizimida O‘zbekistonning
Bolonya deklaratsiyasiga qo‘shilishiga shart-sharoitlar yaratildi va oliy
ta’lim muassasalarida o‘quv jarayoniga kredit-modul tizimi joriy etildi.
O‘zbekiston Respublikasining Bolonya jarayoniga qo‘shilishining zarurati
zamon talabidan kelib chiqib, bir qancha ijtimoiy-siyosiy faktorlarga va
ta’lim sohasida ro‘y berayotgan ob’ektiv voqeliklar bilan bog‘liqdir.
O‘zbekiston Respublikasi suveren mamlakat sifatida jahon hamjamiyatida
o‘z o‘rnini mustahkamlab bormoqda, demak u hozirgi xalqaro taraqqiyot
tendensiyalaridan chetda tura olmaydi. O‘zbekiston Respublikasining
Bolonya jarayoni ta’lim tizimiga qo‘shilishi unga dunyoning ko‘plab
mamlakatlari bilan oliy ta’lim sohasidagi aloqalarni yanada kengaytirishni
2

ta’minlaydi va mamlakatimiz ta’lim tizimining xalqaro miqyosidagi
reytingini oshishiga olib keladi.
Bolonya jarayoni - bu Yevropa mamlakatlari orasida oliy ta’limni
uyg‘unlashtirish jarayonidir. U tushunish oson bo‘lgan va o‘xshash oliy
ta’lim darajalar tizimini yaratishni, ta’limda kredit-modul tizimiga o‘tishni,
ta’lim sifatini ta’minlashda erkin akademik harakatlanishni va Yevropadagi
ta’lim hamkorligini o‘z ichiga oladi. Qisqa qilib aytganda, bu Yevropa
mamlakatlarining oliy ta’lim tizimlarini uyg‘unlashtirish, har bir kishi uchun
teng ravishda ta’limni ta’minlash, intellektual, madaniy, ijtimoiy, ilmiy va
texnologik salohiyatni shakllantirish va mustahkamlash, ta’lim sifatini
takomillashtirish jarayonidir
3

I.Bob.Kredit – modul tizimini joriy etish bo‘yicha takliflar
1.1.Kredit modul tizimi haqida tushuncha
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 8-oktabrdagi Farmoni
bilan tasdiqlangan “O’zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini 2030-
yilgacha rivojlantirish konsepsiyasiga” ga ko’ra mamlakatdagi oliy
ta’lim muassasalarining 85 foizi 2030-yilgacha bosqichma-bosqich kredit
–modul tizimiga o’tishi rejalashtirilgan.Ta’lim jarayonini tashkil
qilishning kretid-modulli tizimi- bu modulli o’qitish texnologiyalari va
kredit yoki kredit ta’limi bo’linmalarining kombinatsiyasiga asoslangan
o’quv jarayonini tashkil etish modeli. Ta’lim jarayonini tashkil etish va
amalga oshirish ko’p qirrali va murakkab harakatlar va o’zaro ta’sir
tizimidir.Kredit-modul tizimidagi e’tibor uning ikkita xususiyatiga
qaratilgan:
- talabalarning mustaqil ishiga;
- o’quv jarayonini tashkil etishning kredit-modulli tizimini va talabalarning
ta’lim yutuqlarini baholashning reyting tizimini ta’minlash.
Ilk bor kredit-soat tizimi, AQShda paydo bo’lgan va rivojlangan. 1869yilda
Amerika ta’limining taniqli arbobi, Garvard universiteti prezidenti Charlz
Eliot tomonidan «kredit soati» tushunchasini kiritildi va 1870-80yillarda
kredit soatlarida o’lchangan akademik ish miqdori joriy etildi.1892 yildan
«kredit-soat» tizimi rivojlanishining ikkinchi bosqichiga start berildi. AQSh
Milliy ta’lim qo’mitasi tomonidan «kollej-maktab» aloqasini yaxshilash,
o’quv dasturlarini standartlashtirish maqsadida umum ta’lim maktablarida
nafaqat kollejlarda, balki o’rta maktablarda ham «kredit»tushunchasi joriy
etildi. Maktablar, bakalavr, magistratura va doktorantura ta’lim dasturlari
mazmuni hajmini baholash uchun kredit tizimiga o‘tildi.
4

Kredit-modul tizimi- O zbekistondagiʻ oliy ta limning o lchov birligi ʼ ʻ
hisoblanadi. Unga ko ra, universitetda o tiladigan har bir fan undagi o qish
ʻ ʻ ʻ
yuklamasi miqdoriga qarab, kreditlarda aks etadi. Masalan, har bir fan
o rtacha 5, 6 yoki 7,5 kreditlarda aks etishi mumkin. Talaba esa har semestr,
ʻ
o quv yilida muayyan miqdorda
ʻ kreditlar to plab borishi mumkin va bu ʻ
miqdorga qarab, unga bakalavr yoki magistr darajasi beriladi.
Kredit-modul tizimida bir yillik kreditlar miqdori 60 ni tashkil etadi. Bir
o quv yili 2 semestrdan iboratligini hisobga olsak, talaba o qishi davomida
ʻ ʻ
har semestrda 30 kredit to plab borishi kerak bo ladi.
ʻ ʻ Bakalavr dasturi odatda
4 yilligi hisobga olinsa, talaba ushbu darajani qo lga kiritish uchun jami 240
ʻ
kredit, magistratura dasturini tugallash uchun esa 120 kredit to plashi talab
ʻ
etiladi. Kreditlar shunchaki raqamlar emas. Har bir kredit talaba bajarishi
kerak bo lgan ma lum miqdordagi o qish yuklamasini bildiradi. ECTS kredit-
ʻ ʼ ʻ
modul tizimida 1 kredit o rtacha 25-30 soatlik o qish yuklamasini anglatadi.
ʻ ʻ
Bu degani, agar fan 6 kreditli fan bo lsa, talaba ushbu fan bo yicha
ʻ ʻ
belgilangan miqdordagi kreditlarni qo lga kiritish uchun semestr davomida
ʻ
150-180 soatlik o qish yuklamasini bajarishi kerak bo ladi
ʻ ʻ
1.2.Kredit – modul tizimini joriy etish bo‘yicha takliflar
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Muhammad al-Xorazmiy
5

nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universitetida kadrlar tayyorlash
tizimini tubdan takomillashtirish va samaradorligini oshirish chora-tad birlari
to‘g‘risidigi Vazirlar Mahkamasining 2018-yil 24-iyuldagi 569-son qaroriga
asosan Toshkent axborot texnologiyalari universiteti va uning filiallarida
ta’lim tizimi kredit-modul tizimiga o‘tkazilgan edi. 2021-2022 o‘quv yilidan
boshlab O‘zbekistonning barcha oliy o‘quv yurtlarida o‘quv jarayoni kredit-
modul tizimi asosida tashkillashtirildi [4].
Universitet va uning filiallarida ta’limning kredit tizimini joriy
etishning asosiy vazifalari etib quyidagilar belgilangan edi:
- rivojlangan davlatlarning axborot-kommunikatsiya texnologiyalari
sohasidagi ilg‘or tajribalari va tavsiyanomalardan foydalangan holda,
xalqaro ta’lim standartlarini joriy qilish, Universitet va uning filiallarini
malakali professor-o‘qituvchilar bilan ta’minlash, sifatli o‘quv dasturlari va
o‘quv materiallarini ishlab
chiqish orqali ta’lim sifatini oshirish;
- xorijiy oliy ta’lim muassasalari bilan talabalar, professor-
o‘qituvchilar,
izlanuvchilarning almashinuv dasturlarini kengaytirish;
- zamonaviy ta’lim texnologiyalari va o‘quv jarayonlarini tashkil
etishning
samarali shakllarini o‘zlashtirish orqali pedagog kadrlar salohiyatini
oshirishga ko‘maklashuvchi raqobat muhitini yaratish;
- talabaga ta’lim dasturini mustaqil shakllantirish imkoniyatini yaratish
va bilimini baholashning oshkoraligini ta’minlash.
O‘tgan davr mobaynida ushbu qarorni amalga oshirish va ta’lim
tizimida kredit – modul tizimini joriy etish bo‘yicha qator ishlar amalga
oshirildi. Lekin shu bilan birga hozirgi kunda kredit tizimi o‘z maqsadiga
erishdi deb hisoblash qiyin. Bunga ob’ektiv va sub’ektiv sabablar mavjud
6

bo‘lib, ular kredit tizimining to‘liq tadbiq etilishiga to‘sqinlik qilmoqda.
Bizning fikrimizcha quyidagi ishlarga alohida e’tibor berilishi lozim.
1. Oliy ta’lim jarayonini kredit-modul tizimi asosida tashkillashtirish uchun
kredit – modul tizimiga bevosita oid hamda oliy ta’lim o‘quv jarayonining
parametrlarini belgilovchi me’yoriy hujjatlarga o‘zgartirishlar va
qo‘shimchalar kiritish. Kredit tizimini tashkil etishga zid bo‘lgan
tushunchalarni bartaraf etish va cheklovlarni bartaraf etish.
2. Har bir talabani butun ta’lim olish davri bo‘yicha majburiy va tanlov
zaruriy fanlari nomlari, har bir fan bo‘yicha kreditlari ko‘rsatilgan o‘quv
rejalari hamda fan sillabuslari va boshqa o‘quv-uslubiy materiallarni o‘z
ichiga olgan o‘quv metodik kompleks bilan ta’minlash.
3. Professor-o‘qituvchi va talabani ularning o‘qish shaklini (kunduzgi,
sirtqi, masofaviy va kechki) hisobga olgan xolda ishlab chiqilgan
universitetdagi kredit tizimi tuzilmasi va faoliyati bo‘yicha to‘liq yo‘riqnoma
bilan ta’minlash.
4. Mustaqil ta’limni (o‘qish shaklini hisobga olgan holda) tashkil etish
metodikasini va uslubiy ta’minotini ishlab chiqish.
5. Talabalarning professor-o‘qituvchilarni va fanlarni tanlash huquqini
amalga oshirish.
6. Talabalarning fanlar bo‘yicha ruxsat etilgan soatlardan ortiq
sababsiz dars soatlarini qoldirishlariga yo‘l qo‘ymasliklariga erishish va
ularning tegishli fanlarni qayta o‘qishlarini ta’minlash.
7. Kafedralar tarkibini va professor-o‘qituvchilar yuklamalarini o‘z
vaqtida shakllantirish maqsadida talabalarning fanlarni tanlash jarayonini
tegishli o‘quv semestridan 2 oy oldin o‘tkazish.
8. Talabalar bilan mustaqil ishlar samaradorligini va o‘quv jarayoni
sifatini keskin oshirish maqsadida professor-o‘qituvchilar yuklamalarining
o‘quv mashg‘ulotlari soatini kamaytirish. Bunda umumiy 1540 soatli
7

yuklamadan o‘quv mashg‘ulotlariga (ma’ruza, kurs ishi, amaliy, laboratoriya
va seminar mashg‘ulotlari olib borish, bitiruv ishi va magisterlik
dissertatsiyaga rahbarlik xamda maslahat berish, amaliyotlarga rahbarlik va
boshqalar) - 40%, o‘qituvchi rahbarligida mustaqil ishlarni olib borishga -
30%, ilmiy va metodik ishlarga-30% ajratilishiga erishish. 1
Shubhasiz, ushbu takliflarning qisman bo‘lsa ham amalga oshirilishi
oliy ta’limda o‘quv jarayoni sifatiga ta’sir etuvchi omillardan bo‘ladi.
1.3 Kredit–modul ta'lim tizimida talabalarning mustaqil ta'lim
faoliyatining dolzarbligi
"O'zbekiston Respublikasi Oliy ta'lim tizimini 2030 yilgacha
rivojlantirish kontsepsiyasi"da oliy ta'lim jarayonlariga raqamli
texnologiyalar va zamonaviy o'qitish usullarni joriy etish, yoshlarni ilmiy
faoliyatga keng jalb etish, korrupsiyaga qarshi kurashish, muhandislik-texnik
ta'lim yo'nalishlarida tahsil olayotgan talabalar ulushini oshirish, kredit-
modul tizimini joriy etish, o'quv rejalarida amaliy ko'nikmalarni oshirishga
qaratilgan mutaxassislik fanlari bo'yicha amaliy mashg'ulotlar ulushini
oshirish bo'yicha aniq vazifalar belgilab berilgan. O'zbekiston Respublikasi
Prezidentning 2019 yil 8 oktyabrdagi Farmoni bilan tasdiqlangan
"O'zbekiston Respublikasi oliy ta'lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish
kontsepsiyasi"ga ko'ra mamlakatdagi oliy ta'lim muassasalarining 85 foizi
2030 yilgacha bosqichma-bosqich kredit-modul tizimiga o'tishi
rejalashtirilgan. Bu yaqin yillar davomida mamlakatdagi deyarli barcha oliy
ta'lim muassasalarining kredit-modul tizimida faoliyat yurita boshlashidan
darak beradi.
Kredit-modul tizimi, bu — ta'limni tashkil etish jarayoni bo'lib,
o'qitishning modul texnologiyalari jamlamasi va kredit o'lchovi asosida
baholash modeli hisoblanadi. Uni bir butunlikda olib borish serqirra hamda
1
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 8 oktabrdagi “O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish
konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi PF-5847-son Farmoni.
8

murakkab tizimli jarayondir. Kredit-modul tamoyilida ikkita asosiy masalaga
ahamiyat beriladi: talabalarning mustaqil ishlashini ta'minlash; talabalar
bilimini reyting asosida baholash.
Kredit-modul tizimining asosiy vazifalari sifatida quyidagilar e'tirof
etiladi:
• o'quv jarayonlarini modul asosida tashkil qilish;
• bitta fan, kurs (kredit)ning qiymatini aniqlash;
• talabalar bilimini reyting ball asosida baholash;
• talabalarga o'zlarining o'quv rejalarini individual tarzda tuzishlariga
imkon
yaratish;
• ta'lim jarayonida mustaqil ta'lim olishning ulushini oshirish;
• ta'lim dasturlarining qulayligi va mehnat bozorida mutaxassisga
qo'yilgan talabdan kelib chiqib o'zgartirish mumkinligi.
Yuqoridagilar dars mashg'ulotlarini nafaqat o'qitishni innovasion ta'lim
texnologiyalari asosida olib borish, balki talabadan mustaqil o'qib-o'rganish,
ta'limga yangicha munosabatda bo'lish, mehnat bozori talabidan kelib chiqib,
zaruriy va chuqur nazariy bilimlarni egallash, amaliy ko'nikmalarini
shakllantirishga o'rgatishdan iboratdir. Muxtasar aytganda, mazkur tizim
talabaning kasbiy rivojlanishi va kamolotiga yo'naltirilgan. Ilm sohibining
butun hayoti davomida bilim olishini ta'minlashga hamda mehnat bozori va
zamonaviy talablarga javob bera oladigan inson kapitalini shakllantirishga
qaratilgandir.
Keling, shu o'rinda modul va kredit tushunchalari mohiyatiga qisqacha
to'xtalib o'tamiz.
Modul — bu, bir nechta fan hamda kurslar o'rganiladigan o'quv rejasining bir
qismi. U talabalarda ma'lum bir bilim va ko'nikma hosil qilish, tahliliy-
mantiqiy mushohada yuritish salohiyatiga ega bo'lishiga qaratilgan bir nechta
9

fanlar (kurslar) majmui hisoblanadi. Bunda o'qituvchi o'quv jarayonini tashkil
qiladi, jonli, video hamda audio ma'ruzalar o'qiydi, talabaning faoliyatini
muvofiqlashtiradi va nazorat qiladi. Talaba esa mavzuni mustaqil o'rganadi
hamda berilgan topshiriqlarni bajaradi.
Xorijiy tajribaga ko'ra, kredit-modul tizimida o'quv jarayoni har
semestrda 2-4 tagacha moduldan iborat bo'ladi. Modulda jamlangan fanlar
osondan murakkablik sari, nazariy-uslubiy fanlardan amaliy fanlarga qarab
hamda mantiqiy jihatdan bir-birini o'zaro uzviy to'ldirish printsipi asosida
shakllantiriladi. Talaba mutaxassis bo'lib shakllanishi uchun nafaqat
axborotlar, balki ularni qayta ishlash, amaliyotga joriy qila olish malakasiga
ega bo'lishi talab etiladi.
Modulga asoslangan o'quv dasturlari maxsus sxema asosida ishlab
chiqiladi va quyidagilarni o'z ichiga qamrab oladi:
• o'quv maqsadi hamda vazifalarning to'liq ochib berilishi;
• talabaning fanni (kursni) boshlashi va tugatishidan keyingi orttirishi
lozim
bo'ladigan malakasiga qo'yiladigan talablar;
• modul tarkibiga kirgan har bir fanning qisqacha mazmuni (sillabus),
ya'ni
ma'ruzalar mavzulari, seminar va amaliy mashg'ulotlarning rejasi, mustaqil
ta'limni baholash uchun mo'ljallangan topshiriqlar;
• o'qitishning qisqacha bayoni: ta'lim berish usul hamda vositalari;
bilimlarni baholashning usul va shakllaridan iborat. 2
Modul asosida o'qitish tizimida talabalar bilimi, malakasi hamda
ko'nikmasini baholashda reyting baholash tizimidan foydalaniladi. Unda
talabaning barcha o'quv faoliyati, ya'ni auditoriya va auditoriyadan
tashqarida olgan, o'zlashtirgan bilimlari ball berish orqali baholanadi.
2
Usmonov B.Sh., Xabibullaev R.A. Oliy o‘quv yurtlarida o‘quv jarayonini kredit-modul tizimida tashkil qilish. O‘quv qo‘llanma.–Toshkent,
TKTI, 2020. – 120 bet.
10

Bu o’z navbatida oliy ta’limda taxsil olayotgan yosh kadrlardan o’z
sohalari bo’yicha yetuk mutaxassis bo’lish bilan birgalikda o’zlari
egallayotgan sohalari bo’yicha mustaqil faoliyat yurita oladigan, zarur paytda
mustaqil fikr yurita oladigan raqobatbardosh kadrlar bo’lishlarini talab
qilmoqda. Ta’lim jarayonida talabaning mustaqil ta’lim olishini faollashtirish
zarur. Mustaqil ta’lim masalasini qo’yilishi, yechish, o’z–o’zini nazorat
qilish va baholashning yo’llarini talaba tomonidan tanlanishi va bajarilishi
bilan xarakterlanadi. Hozirgi vaqtda oliy ta’limda o‘quv jarayoni
mutaxassislarni har tomonlama shakllantirishga yo‘naltirilgan bo‘lib,
ularning ma’lum kasbiy bilim, malaka va ko‘nikmalarni egallash sharoitida
talabalarning bilish faoliyatini rivojlantirish va boshqarish bo‘yicha har
tomonlama tizimli ish olib borishni talab etadi. Oliy ta’limda dars jarayoni
ko‘plab ma’lumotlar sig‘imini egallashga, samarador, ijodiy tafakkurni
shakllantirishga, shaxsning intellektual salohiyatini rivojlantirishga, mantiqiy
tahlil va ma’lumotlarni har tomonlama qayta ishlashga bo‘ysundirilmog‘i
lozim. Mutaxassislar tayyorlashda zamonaviy talablarga binoan ta’lim
jarayonini tashkil etishning muhim shartlaridan biri talabalarning mustaqil
o‘quv faoliyatini faollashtirish hisoblanadi. Talabalarning mustaqil ta’lim
olish tizimida mustaqil ta’lim mazmuni uning asosini tashkil etadi. Mustaqil
ta’lim mazmunini mustaqil ta’lim materiallari, ta’lim beruvchi va ta’lim
oluvchilarning faoliyati tashkil etadi. Bunda o‘qituvchi va talaba muloqoti
asosiy rol o‘ynaydi. Mustaqil ta’lim olishning asosiy vositasi - bu mustaqil
ta’lim materiallaridir. Ular uzviy bog‘langan tizim bo‘lib, darsliklar, o‘quv-
metodik qo‘llanmalar va ma’ruza matnlaridan farq qiladi. Ularda teran va
mazmundor uslubiy ko‘rsatmalar, ta’lim oluvchining bilish faoliyatini
boshqarish bloki, kasbiy tayyorgarligi jarayonida mustaqil o‘qish mezonlari,
uning o‘z-o‘zini mustaqil o‘qishga yo‘naltirib borishi, o‘z-o‘zini nazorat
qilishi, o‘z-o‘zini namoyon etishi va shaxsiy bilish faoliyati jarayonida o‘z -
11

o‘zini baholay olishi uchun psixologik -pedagogik tavsiyalar mavjud bo‘ladi.
Mustaqil ta’lim materiallari o‘quv-uslubiy qo‘llanmalari, ma’ruza matnlari,
kompyuter dasturlari, audio va videomateriallar, mavjud an’anaviy
darsliklardan foydalanishga doir tavsiyalar, axborotning boshqa manbalari
ko‘rinishida bo‘ladi.[2] Mustaqil ta’lim materiallari bir necha belgilari
bo‘yicha tasniflanadi. 1. O‘quv materiali tavsifiga ko‘ra: bular darslik, o‘quv
va metodik qo‘llanmalardan olinadigan bilim va ma’lumotlar; qo‘shimcha
materiallar; namunaviy ma’ruza matni va boshq. 2. O‘quv axboroti hajmiga
ko‘ra: O‘rganilayotgan masalalar, o‘quv fani mavzui bo‘yicha axborotning
to‘la hajmi. Axborot texnologiyalari bilan bog‘liq materiallar. 3. Foydalanish
muddatiga ko‘ra: Ta’lim oluvchilarga bir marta foydalanish uchun
tarqatiladigan materiallar; Mashg‘ulotlarda bir necha marta foydalaniladigan
materiallar. Mustaqil ta’lim olish jarayonida mustaqil ta’lim materiallari
hamda ta’lim oluvchi va o‘qituvchi muloqoti yetakchi komponentlar
hisoblanadi. 3
Bu ikki komponentning o‘zaro ta’sir darajasi ochiq ta’lim
modellarini tenglashtirishga yordam beradi. Ko‘plab talabalarning ilgari
mustaqil ta’lim materiallari bilan mustaqil ishlash muammosiga hech qachon
duch kelmaganini e’tiborga olish lozim. Mustaqil ta’lim materiallari
darsliklar, o‘quv va metodik qo‘llanmalardan farqli o‘laroq tuzilishi jihatdan
murakkab xarakterga ega. Amaliyot ko‘rsatadiki, ko‘plab ta’lim oluvchilar
tahsil jarayonida o‘zlarining mustaqil ta’lim materiallari bilan ishlay olish
ko‘nikmalarini xolis baholay olmaydilar. Bu baholashlar hamisha shaxsiy
(sub’ektiv) xarakterga ega. Bu jarayonning xolisligini qay tarzda ta’minlash
borasida jiddiy muammo chiqadi. Ta’lim oluvchilarning mustaqil ta’lim
materiallari bilan mustaqil ishlash ko‘nikmasini baholash mezonlarini ishlab
chiqish, belgilash, asoslab berish va undan foydalanishni ko‘rsatish lozim.
Har bir ta’lim oluvchi o‘zini o‘zi baholashi va o‘z faoliyatini to‘g‘rilashi yoki
3
O‘rinov V. O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim muassasalarida ECTS kredit-modul tizimi: asosiy tushunchalar va qoidalar. O‘quv qo‘llanma.
Nyu Bransvik Universiteti, 2020 y.
12

tashkil qilishga tayyorgarligiga muvofiq holda mezonlar tanlaydi. Bugungi
kunda rivojlangan mamlakatlarda talabalarning o’quv va ijodiy faolliklarini
oshiruvchi, ta’lim-tarbiya jarayonining samaradorligini kafolatlovchi
pedagogik texnologiyalarni qo’llashga doir katta tajriba to’plangan bo’lib, bu
tajriba asosini interfaol metodlar tashkil etmoqda. Talaba asosan, o’zi
o’zlashtirgan bilimlarni namoyish etadi, o’qituvchi esa uning fikrlarini
tinglaydi, zarur o’rinlarda o’qituvchi – talaba an’anaviy ta’limdagi suhbat
ishtirokchilari savollar bilan murojaat qiladi. Talabalar guruhi (jamoasi) bu
vaziyatda butunlay sust ishtirokchi, tinglovchi bo’lib qoladi. Bir qarashda
talaba yoki o’qituvchi tomonidan uzatilayotgan axborotlarning qabul
qilinishi talabalar guruhi (jamoasi) uchun bilimlarni o’zlashtirish
imkoniyatini yaratayotgandek taassurot uyg’otadi. Biroq, psixologik tadqiqot
natijalarining ko’rsatishicha, shu tarzda qabul qilingan bilim (ma’lumot)lar
juda tez unutiladi. Hususan, amerikalik psixolog olimlar R. Karnikau va F.
Makelrouning o’rganishlariga ko’ra shaxsning tabiiy fiziologik – psixologik
imkoniyatlari muayyan shakllarda o’zlashtirilgan bilimlarni turli darajada
saqlab qolish imkonini beradi. Zamonaviy ta’limni tashkil etishga
qo’yiladigan muhim talablardan biri ortiqcha ruhiy va jismoniy kuch sarf
etmay, qisqa vaqt ichida yuksak natijalarga erishishdir. Qisqa vaqt orasida
muayyan nazariy bilimlarni talabalarga yetkazib berish asosida ma’lum
faoliyat ko’nikma va malakalarni shakllantirish, faoliyatini nazorat qilish,
ular tomonidan egallangan nazariy va amaliy bilimlar darajasini baxolash
o’qituvchidan yuksak pedagogik mahoratni, ta’lim jarayoniga nisbatan
yangicha yondashuvni talab etadi. "Kadrlar tayyorlash milliy dasturi"da
ta’lim jarayoniga yangi pedagogik texnologiyalarni kiritish ta’kidlanadi.
Pedogogik texnologiya bu ta’lim jarayoniga sistemali yondashuv bo’lib,
unda ta’lim jarayonining tashkil etishda texnika va inson imkoniyatlari
hisobga olinadi va ularning o’zaro munosabati ta’limning optimal formalari
13

yaratilishiga zamin bo’ladi. Pedagogik texnologiyalarni quyidagi tarkibiy
qismlarga bo’lish mumkin: - ta’lim - tarbiya ishtirokchilari shaxsiga
qo’yiladigan ijtimoiy talablar; - hamkorlik faoliyati a’zolarining kasbiy
tayyorgarligi; -ta’lim jarayoning maqsadi, mazmuni, mohiyati, amalga
oshirish vositalari; - ta’lim jarayonini diffentsiyalashtirish; - ijodiylik. Ya’ni
shaxs: manbani o’zi o’qiganida 10 %; ma’lumotni eshitganida 20 %; sodir
bo’lgan voqea, hodisa yoki jarayonni ko’rganida 30 %; sodir bo’lgan voqea,
hodisa yokijarayonni ko’rib, ular to’g’risidagi ma’lumotlarni eshitganida 50
%; ma’lumot (axborot)larni o’zi uzatganida (so’zlaganida, bilimlarini
namoyish etganida) 80 %; o’zlashtirilgan bilim (ma’lumot, axborot)larni o’z
faoliyatiga tatbiq etganida 90 % hajmdagi ma’lumotlarni yodda saqlash
imkoniyatiga ega. Talabalarda mantiqiy tafakkurni rivojlantirish uchun
fikrlash xususiyatlarini shakllantirish zarur. Fikrlash operatsiyalari asosida
dars jarayoni faollashtiriladi. Bu o’qituvchining: nima uchun?, qanday
maqsadda?, sababalari qanday?, natija nima uchun shunday bo’ldi? singari
savollarning muhokamasi orqali amalga oshirilishi mumkin. O’qituvchilarni
evristik, muammoli vaziyatlarga tortish, tanqid, gumon xolatlarini
muhokama qilish, ulardagi muammolarni mustaqil holda topish va ularni
yechish uchun o’z loyihalarini tuzish va himoya qilish talabalar tafakkurining
ma’nodor va unumdor bo’lishiga xizmat qiladi. Ko’nikma va malakalarni
shakllantirish bilimlarni o’zlashtiribgina qolmay xilma-xil ko’nikma va
malakalarni hosil qiladilar. Ko’nikma-mashq qilish natijasida yuzaga kelgan
xatti-harakatlarning avtomatlashgan usuli. Fiziologik jihatdan ko’nikma bosh
miyaning katta yarim sharlari po’stlog’ida hosil bo’lib, vaqtinchalik nerv
bog’lanishlarining barkaror tizimining funksiyasini ta’minlaydi. Dinamik-
stereotiplarni yaratish sharoitlari bir vaqtning o’zida avtomatlashgan akt
bilan murakkab analitik- sintetik faoliyatini yuzaga keltiradi. Buning
natijasida nafaqat ko’nikmalar, balki malakalar ham yuzaga keladi. Ta’lim
14

jarayoni tashkil etishning o’ziga xos metodlaridan biri ishbop o’yinlardir.
Ishbop o’yinlar munosabatlar sistemasini modellashtirish, faoliyat
harakteristikasini tashkil etishga yordam beradi. Ta’lim oluvchilarning ta’lim
faoliyatiga ko’ra ta’limning quyidagicha metodlari ajratiladi: 1. Tushuntiruv
ko’rsatmalilik metodi – bu metod reproduktiv metod bo’lib unda faoliyat
o’qituvchi tomonidan olib boriladi. Talabalar ta’lim jarayonida bilim
oladilar, tanishadilar. Bu metod juda keng tarqalgan metodlardan biri bo’lib,
uni albatta takomillashtirilgan usullari mavjud. Bu dasturlashtirilgan
ta’limdir. 2. Reproduktiv metod – bu metodda talaba faoliyat ko’rsatib, unda
talaba berilayotgan bilimni qayta xotirada tiklab, olingan bilimni nusxa
sifatida qabul qiladi. 3. Muammoli ta’lim metodi – o’qituvchi tomonidan
tashkil etilib, u produktiv harakterga egadir. Ushbu metod orqali talaba bilim
va malakalarini shakllantiradi. Ushbu metodning takomillashtirish
yo’llaridan biri ishchan o’yinlarni tashkil etishdan iboratdir. 4. Qisman
izlanish metodi – o’qituvchi nazorati ostida tashkil etiladigan metod bo’lib, u
ham produktiv harakterga ega bo’lib, bunda talaba ijod qiladi. 5. Tadqiqot
metodi – o’qituvchi ilm yordamisiz tashkil etiladigan ta’lim metodi bo’lib, u
talabaning mustaqil izlanish, fikrlash va bilimlar transformatsiyasini talab
etadi. Xulosa sifatida yuqorida aytib o’tilgan barcha sifatlar yosh o’zgargan
sari o’zgarib boradi. Ijodiy ishda fikrlashning mustaqilligi va tanqidiyligi
zarur bo’lib, u aqliy faoliyatning produktivligini ta’minlaydi. Ta’lim
jarayonida noan ь anaviy metodlar talaba shaxsining har tomonlama kamol
topishiga zamin hozirlaydi. SHuni alohida ta ь kidlash joizki, bugun biz ta’lim
va tarbiya berayotgan talabalar vatanimizning ertangi kunini, taqdirini
belgilashda katta ahamiyat kasb etadi.
15

II.Bob.Kredit ta’lim tizimida fanlarni o’qitishda innovasion ta’lim
texnologiyalari klassifikasiyasi va metodikasi.
2.1 Kredit tizimi asosida ta’lim jarayonlarini rejalashtirishning
afzalliklari va muammoli jihatlari
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 8 oktabrdagi
PF5847-son Farmoni bilan tasdiqlangan “O‘zbekiston Respublikasi
Oliytta’lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi”da oliy
ta’limtjarayonlariga raqamli texnologiyalar va zamonaviy o‘qitish usullarni
joriy etish, yoshlarni ilmiy faoliyatga keng jalb etish, korrupsiyaga qarshi
kurashish, muhandislik-texnik ta’lim yo‘nalishlarida tahsil olayotgan
talabalar ulushini oshirish, kredit-modul tizimini joriy etish, o‘quv rejalarida
amaliy ko‘nikmalarni oshirishga qaratilgan mutaxassislik fanlari bo‘yicha
amaliy mashg‘ulotlar ulushini oshirish bo‘yicha aniq vazifalar belgilab
berilgan.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoevning 2020 yil 24
yanvardagi Oliy Majlisga yo‘llagan murojaatnomasida 2020 yilga “Ilm,
ma’rifat va raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish yili” deb nom berishning
taklif etilishi, maktab bitiruvchilarini oliy ta’lim bilan qamrab olish
darajasini bosqichma-bosqich oshirib borish, ta’lim yo‘nalishlari va
o‘qitiladigan fanlarni qayta ko‘rib chiqish, mutaxassislikka aloqasi
bo‘lmagan fanlar sonini 2 barobar qisqartirish, oliy ta’limda o‘quv jarayoni
kredit-modul tizimiga o‘tkazish, qator oliy ta’lim muassasalarini o‘zini o‘zi
moliyaviy ta’minlashga o‘tkazish, ta’lim sohasini to‘liq raqamlashtirish,
davlat-hususiy sheriklik mexanizmlarini ta’lim sohasiga ham keng tatbiq
etish masalalari shu kunning dolzarb masalalari ekanligi ta’kidlab o‘tilgan. 4
Ushbu murojaatnomada birinchi o‘ringa xalqning bilim darajasini
oshirish masalasi qo‘yilgan, bu esa millatning raqobatbardoshligini
4
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining «Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universitetida
kadrlar tayyorlash tizimini tubdan takomillashtirish va samaradorligini oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida» 2018 yil 24 iyuldagi 569-son Qarori.
16

belgilovchi omil hisoblanadi. Shu sababli, tabiiyki, ushbu hujjatda
zamonaviy talablar va jahon standartlariga javob beradigan milliy ta’lim
tizimini yaratish muammosining elementlari ham o‘z aksini topgan.
“Kredit-modul tizimida o‘qitishning qanday afzalligi va biz amalda
foydalanib kelayotgan ta’lim tizimidan qanday farqi va ustunliklari bor?”.
Ushbu savollarga javob berish uchun dastlab kredit-modul tizimi haqida,
kredit-modul tizimi va uning O‘zbekiston ta’lim tizimida joriy etilishining
ahamiyati, dunyo mamlakatlarining ta’lim tizimida kredit-modul tizimining
o‘ziga xos xususiyatlari, imkoniyatlari va afzalliklari borasida izlanishlar
olib borish muhim hisoblanadi.
O‘zbekistonda kredit ta’lim tizimiga asoslangan milliy modelni ishlab
chiqishda, Yevropa ECTS krediti va Amerika kredit soatlari tizimlarining
yutuqlarini inobatga olgan holda yuqori ta’lim sifatini va dunyo ta’lim
jarayonlariga integratsiyalashish uchun ishonchli asosni tanlash maqsadga
muvofiqdir [2]. ECTS kredit tizimi ko‘p millatli Yevropa an’analarini
inobatga olgan holda turli ta’lim tizimlarini yaqinlashtiradi.
Kredit-modul tizimida ahamiyat beriladigan asosiy masalalar sifatida
quyidagilarni ko‘rsatish mumkin [3]:
- talabalarning mustaqil ishlashini ta’minlash;
- talabalar bilimini reyting asosida baholash;
- o‘qitishning modulli texnologiyasini ishlab chiqish va
takomillashtirish;
- talabalarning o‘z ustida mustaqil ishlashini ta’minlash uchun fanning
metodik ta’minotini yanada takomillashtirish.
Kredit-modul tizimining asosiy vazifalari sifatida quyidagilarni e’tirof
etish
mumkin:
17

- o‘quv jarayonini modul asosida tashkil qilish;
- bitta fan va kurs kesimida kreditning qiymatini aniqlash;
- talabalar bilimini reyting asosida aniqlash va baholash;
- talabalarning o‘z shaxsiy o‘quv rejalarini individual tarzda
shakllantirishga
imkoniyat yaratish;
- ta’lim jarayonida mustaqil ta’lim olishning ulushini oshirish;
- ta’lim dasturlarining qulayligi va mehnat bozorida mutaxassisga
qo‘yiladigan talabdan kelib chiqib o‘zgarishlarni amalga oshirish;
- talabalarning fanlar va professor-o‘qituvchilarni tanlashi uchun
imkoniyatlar yaratish.
2.2 Kredit-modul tizimining afzallik va muammoli jihatlari
Kredit-modul tizimiga o‘tishda bir qator muammoli jihatlarga e’tiborimizni
qaratishimiz va bu tizimning afzallik jihatlariga urg‘u berish maqsadga
muvofiqdir. Ma’lumki, talabaning umumiy yuklamasi auditoriya va mustaqil
ta’lim yuklamalaridan iborat. Amaldagi ta’lim tizimida auditoriya
yuklamalariga katta e’tibor qaratilib kelinmoqda, lekin mustaqil ish turlari
hali ommalashmagan. Kredit tizimida eng avvalo talabaning mustaqil ishiga
jiddiy e’tibor qaratiladi.
Kredit bu baho emas, balki ish hajmi hisoblanadi. Masalan, talaba 6
kreditlik fanni o‘zlashtirgan bo‘lsa, u 6 kredit hajmidagi ishni bajargan
hisoblanadi, ya’ni u ushbu fanning ma’ruzalarida, amaliy va laboratoriya
mashg‘ulotlarida qatnashgan, mustaqil ish topshiriqlarini bajargan
hisoblanadi. Demak, bu fanni o‘zlashtirgan talaba uni qanday bahoga
o‘zlashtirganidan qat’iy nazar u 6 kreditni qo‘lga kiritadi.
Kredit-modul tizimining mazmun-mohiyatini ochib berishda uni faqat
18

“kredit” va “modul” atamalari orqali izohlash yetarli bo‘lmaydi. Bu atamalar
uni ixcham nomlash uchun qo‘llanilgan. Kredit-modul tizimining mohiyatini
boshqacha qo‘yidagi usulda ochib berish maqsadga muvofiqdir. Ya’ni,
asosiy tamoyillar, kredit-modul tizimining amaldagi ta’lim tizimidan farq
qiluvchi jihatlari qo‘yidagicha.
Avval ta’kidlab o‘tilganidek, kredit-modul tizimining asosiy
tamoyillari va elementlari qisman O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim
tizimiga tatbiq qilingan. Bu yerda kredit-modul tizimining faqat biz uchun
yangi bo‘lgan va amaldagi ta’lim tizimida mavjud bo‘lmagan quyidagi
muammoli jihati va afzalliklarini va uni amalga oshirish bo‘yicha takliflarni
keltirib o‘tamiz:
1) Oliy ta’limning samaradorligi. Amaldagi ta’lim tizimida talabalar 1-
kursdan boshlab yo‘nalishlar va ular ichida tarmoqlar bo‘yicha ajratilib
ixtisoslik fanlarini o‘qishni boshlashadi. Ya’ni, biz talabani hali abiturientlik
paytidayoq tanlovdan mahrum qilib ixtisoslikka biriktirib qo‘yamiz. Kredit-
modul tizimida esa eng avvalo talabaga tanlov imkoni beriladi. Tanlov
fanlari semestrdan semestrga oshib boradi.
Ilg‘or xorij tajribasi shuni ko‘rsatadiki, bakalavriatni ikkita bosqichga
ajratish orqali, 1-2 kurslarda tayanch fanlarni, 3-4 kurslarda esa tanlov
asosida ixtisoslik fanlarini o‘qitish mumkin. Demak, endilikda kadrlarga
bo‘lgan ehtiyojni qondirish uchun 4 yil emas, 2 yil yetarli bo‘ladi. Bu esa
oliy ta’limning ish unumini, samaradorligini 2 barobar oshiradi.
2) “Talaba-o‘qituvchi” nisbati. Hozirgi kunda O‘zbekiston oliy ta’lim
tizimida maxsus fanlarni past kurslardan boshlab rejalashtirish, o‘quv
rejalardagi takrorlanadigan fanlarni har xil mutaxassisliklar bo‘yicha alohida
o‘qitish, auditoriya soatlari hajmini oshirish kabi holatlar mavjud. Bunday
jarayonlar o‘quv yuklamalarining keskin oshishiga sabab bo‘ladi.
19

Biroq, biz bilamizki oliy o‘quv yurtida bitta o‘qituvchiga to‘g‘ri
keladigan yuklama hajmi oliy o‘quv yurti bo‘yicha umumiy o‘quv yuklamasi
hajmini talabalar soni asosida hisoblangan o‘qituvchilar soniga bo‘lish orqali
aniqlanadi. Ya’ni, o‘qituvchilar shtati o‘quv yuklamalari asosida
belgilanmaydi, balki talaba-
o‘qituvchi nisbati orqali belgilanadi. Oliy o‘quv yurti bo‘yicha umumiy
o‘qituvchilar soni aniqlangandan so‘ng, ushbu asosda kafedralar shtatini
shakllantiriladi, bunda esa kafedra o‘quv yuklamalari hajmiga asoslaniladi.
Kredit-modul tizimida talaba-o‘qituvchi nisbati 16:1 va undan ham
yuqori bo‘lishi ko‘zda tutiladi. Bunga auditoriya yuklamalarini kamaytirish,
talabaning mustaqil ishi hajmini oshirish, o‘quv rejalarni unifikatsiyalash,
darslarni katta auditoriyada tashkil qilish orqali erishish mumkin.
3) Talabaning mustaqil ish turlari. Amaldagi ta’lim tizimida asosan
auditoriyadagi darslarga ko‘proq e’tibor beriladi, talabaning mustaqil ishiga
esa jiddiy e’tibor qaratilmaydi, chunki bu faoliyat turi chuqur o‘rganilmagan.
Kredit-modul tizimida esa fan moduli tarkibidagi “O‘qituvchi
rahbarligidagi talabaning mustaqil ishi” va o‘qituvchiga bog‘liq bo‘lmagan
“Mustaqil ta’lim” muhim ahamiyat kasb etadi. O‘qituvchi rahbarligidagi
talabaning mustaqil ishiga: keyslar, topshiriqlar, intervyu, krossvord,
viktorina, esse, dayjest, taqdimot, hisob ishi, hisob-chizma ishi, kurs
loyihasi, kurs ishi, ilmiy izlanishlar, fan to‘garaklarida qatnashish va
h.k.larni misol qilib keltirish mumkin. Bunday faoliyat turlariga rahbarlik
qilish uchun alohida o‘quv yuklamalari joriy etilishi maqsadga muvofiq.
Mustaqil ta’limga esa vodkastlar, o‘rgatuvchi testlar, virtual trenajyorlar,
FAQ, forumlarni misol qilib keltirish mumkin. O‘qituvchi rahbarligidagi
talabaning mustaqil ishi va mustaqil ta’lim turlari ro‘yxatini, glossariylarni,
ularni qo‘llash bo‘yicha uslubiy qo‘llanmalarni zarur darajada
20

shakllantirishimiz mumkin, lekin eng asosiy masala – har bir fan bo‘yicha
o‘ziga xos o‘qituvchi rahbarligidagi talabaning mustaqil ishi va mustaqil
ta’lim turlarini ishlab chiqishdir. Ayniqsa, ushbu mustaqil ish turlarini
masofaviy ta’lim platformalarida shakllantirish shu kunning eng dolzarb
muammolaridan biridir. Bu jarayonlarni ilg‘or pedagoglarning tajribalarini
ommalashtirish orqali jadallashtirish mumkin.
4) O‘quv rejalarining mosligi. Hozirgi kunda O‘zbekiston oliy ta’lim
tizimida bir xil yo‘nalishdagi o‘quv rejalarning turdosh OTMlarda o‘zaro
farq qilishini kuzatish mumkin. Kredit-modul tizimi joriy qilinishi bilan esa
o‘quv rejalar Bolonya jarayoni ishtirokchi davlatlaridagi o‘quv rejalarga
to‘liq mos bo‘ladi va diplomlarning o‘zaro tan olinishiga sharoit yaratiladi.
Buning uchun birinchi nav-batda o‘quv rejalarimizning xorijiy o‘quv
rejalarga mosligini tahlil qilishimiz zarur.
5) Ta’lim natijalari. Kredit-modul tizimida ta’lim mazmuni “ta’lim
natijalari” asosida rejalashtiriladi. Yanada aniqroq aytadigan bo‘lsak,
talabalarga o‘qitiladigan fanlar va ularning mazmuni kelgusidagi kasbiy
faoliyat turi uchun qanchalik zarurligidan kelib chiqib shakllantiriladi.
Ochig‘i, hozirgi kunda biz bu borada maqtana olmaymiz, chunki o‘quv
rejalariga ob’ektiv va sub’ektiv sabablarga ko‘ra har xil fanlar kirib qolgan.
Bu muammoni hozirgi kunda ikki xil usulda yechish mumkin.
Birinchidan – bakalavriat va magistratura ta’lim dasturlari bo‘yicha
kompetensiyalar jadvalini shakllantirish, professiogrammalarni tuzish zarur.
Bu juda aniq, lekin katta hajmdagi ish hisoblanadi.
Ikkinchidan – o‘quv rejalarini xorijiy tahlil qilish zarur. Bunda
yetakchi xorijiy oliy o‘quv yurtlarining o‘quv rejalari va sillabuslari
mazmuniga mo‘ljal olinadigan bo‘lsa kamroq xatoga yo‘l qo‘yiladi va bu
ishni mutaxassislik kafedralarining mas’ul o‘qituvchilarining imkoniyatlari
21

darajasida hal qilish mumkin.
O‘quv rejalarini shakllantirib bo‘lganimizdan so‘ng “tanlov fanlari
katalogi”ni tuzib, ularni talabalar tanloviga taqdim qilishimiz zarur. Shu
orqali o‘quv rejalaridagi fanlar talabalarning qiziqishlariga, kadrlar
iste’molchilarining talablariga qay darajada mos kelishini bilib olish
mumkin.
6) Registrator Ofisi. Amaldagi ta’lim tizimida talabalar kontingenti
bilan dekanatlar, o‘quv bo‘limi, kadrlar bo‘limi, qabul bo‘limi kabi ko‘plab
bo‘linmalar shug‘ullanishadi. Talabalar kontingenti bilan shug‘ullanadigan
markazlashgan bo‘linma esa mavjud emas.
Kredit-modul tizimida talabalar kontingenti bilan markazlashtirilgan
bo‘linma – Registrator Ofisi shug‘ullanadi. Uning vazifasi - akademik
taqvim tuzish va uning o‘z vaqtida bajarilishini nazorat qilish, qabul
komissiyasining ishini tashkil qilish, fanlarga yozilishni tashkil qilish
(Enrollment), akademik guruhlarni shakllantirish, kirishda bilimlarini
aniqlashni tashkil qilish va uni nazorat qilish, yakuniy nazorat va oraliq
attestatsiyalarni tashkil qilish va o‘tkazish, yakuniy davlat attestatsiyasini
tashkil qilish va o‘tkazishni nazorat qilish, talabalarning shaxsiy hujjatlarini
arxivgacha saqlash, “Registrator” ma’lumotlar bazasini shakllantirish va
muntazam yangilash, transkriptni yuritish va unga talabalarning baholarini
kiritish, tantanali marosimlarni tashkil qilish va o‘tkazish (bitiruvchilarning
diplomlarini rasmiylashtirish va tantanali ravishda taqdim etish), talabalar
kontingenti bo‘yicha statistika yuritish kabi vazifalardan iborat bo‘ladi.
Bu tuzilma kredit-modul tizimida talabaga qaratilgan bo‘linma bo‘lib,
uni kredit-modul tizimiga to‘liq o‘tilgunga qadar vaqtincha dekanat va
bo‘limlardan xodimlarni jalb qilish orqali tashkil qilish mumkin.
7) Modulli o‘qitish. Kredit-modul tizimining amaldagi ta’lim tizimidan
22

farq qiluvchi jihatlaridan yana biri shundaki, bunda fanlar modulli asosda
tashkil qilinadi va o‘qitiladi. Ya’ni har bir modul (fan va uning bo‘limi)
kirish nazorati, nazariy materiallar, amaliy va laboratoriya ishlari
materiallari, mustaqil ish topshiriqlari, keyslar, nazorat materiallari, testlar,
tarqatma materiallar, glossariy, adabiyotlar, chiqish nazoratlari va h.k.
qismlardan tashkil topgan bo‘ladi.
8) Talabaning shaxsiy traektoriyasi. Kredit-modul tizimida talabalarni
hayotda mustaqil bo‘lishga ko‘niktirish amaliyoti qo‘llaniladi. Ya’ni,
talabaga o‘z shaxsiy traektoriyasini tuzish va har semestrda boshqa
akademik guruhda o‘qish imkoni beriladi.
Shuningdek, talabalarni tabaqalab o‘qitishga jiddiy e’tibor qaratiladi,
bunda ilg‘or talabalarni alohida o‘qitish orqali ta’lim samarasi oshirish,
ularning akademik yutuqlariga zamin yaratish mumkin.
9) Yozgi semestr va ekstern imtihonlar. Sust o‘qiydigan talabalarning
fanlarni qayta-qayta topshirishlariga chek qo‘yiladi. Fanni birinchi qayta
topshirishdan o‘ta olmagan talabaga yozgi semestrda fanni qayta o‘qishga
imkon beriladi.
Ilg‘or talabalarga esa semestr boshida ekstern imtihon topshirish orqali
kreditlarni oldindan olish imkoni ham taqdim etilishi mumkin.
10) Baholash tizimining shaffofligi. Amaldagi ta’lim tizimida haligacha
“o‘qituvchining o‘zi o‘qitib - o‘zi baholash” amaliyotini kuzatish mumkin.
Kredit-modul tizimida esa o‘qituvchi asosan o‘qitish bilan
shug‘ullanadi. Baholashni esa komissiya amalga oshiradi. Ya’ni, pedagoglar
“lektor” va “tyutor” larga ajratiladi. Lektor – nazariy bilim beradi, tyutor –
nazariy bilimlar asosida talabalarning amaliy ko‘nikmalarini shakllantiradi,
oddiy qilib aytganda talabalarni imtihonga tayyorlaydi. Imtihonni esa
komissiya qabul qiladi.
23

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 5-iyundagi PQ3775-
sonli Qarorida muayyan fandan dars bergan pedagogning yakuniy nazorat
jarayonlaridagi ishtiroki istisno etildi va talabaning o‘zlashtirish darajasi –
professor-o‘qituvchilar faoliyatini baholashning asosiy mezoni etib
belgilandi. Ya’ni, endilikda “o‘qituvchining o‘zi o‘qitib-o‘zi baholash” usuli
kun tartibidan olib tashlandi.
24

Xulosa
So‘ngi yillar ichida insoniyat olamida turli o‘zgarishlar, yutuqlar,
kamchiliklar va xavflar ortib bormoqda. Buni har bir jabxada ko‘rish,
kuzatish, anglash mumkin. Pandimiya sababli, yuzaga kelgan va davom
etayotgan voqe’a-hodisalarni kuzatar ekanmiz, uning nafaqat inson
salomatligiga, hatto uning ta’lim olishiga sezilarli darajada ta’sir
ko‘rsatmoqda. Bu faqat salbiy tusga emas, shu bilan bir qatorda ijobiy
natijalarga ham egaligi bilan insoniyatni quvontiradi. Misol, yurtimizda
masofaviy ta’limning shakllanib, rivojlanib borishiga zamin yaratdi. Ammo,
yangiliklarning ilk davri kamchiliklarsiz bo‘lmasligi tajribalardan ma’lum.
Masofaviy ta’limning qulayliklari keng bo‘lib, unda o‘qituvchi va
o‘quvchi erkin faoliyati olib borish imkoniyatlariga (vaqt va masofa nuqtai
nazaridan) ega. Biroq masofaviy ta’limda asosiy “tarkibiy qism” internet
hisoblanadi. Yurtimizda mavjud internet bilan bog‘liq muammo va
kamchiliklar, ushbu ta’lim tizimi rivojidagi katta to‘siqdir.
Bundan ma’lum bo‘ladi-ki, yurtimizda internet qamrovining kamligi, internet
tezligi talab darajasida emasligi va unga belgilangan narxning yuqoriligi joriy
qilinayotgan ta’lim tizimining eng og‘riqli va muammoli tomoni hisoblanadi.
Bunday sifat bilan talabalar belgilangan topshiriqlarni o‘z vaqtida to‘liq
yuklab olishi, uning ustida ishlashi, kerakli ma’lumotlarni izlashi va
belgilangan vaqtgacha uni joylashida sezilarli darajada qiyinchiliklarni
yuzaga keltiradi. Oliy ta’limda ushbu tizimni rivojlantirishda keltirilgan
muammolarni bartaraf etish asosiy vazifalar qatoriga kiradi.
25

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 8 oktabrdagi
“O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish
konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi PF-5847-son Farmoni.
2. Usmonov B.Sh., Xabibullaev R.A. Oliy o‘quv yurtlarida o‘quv jarayonini
kredit-modul tizimida tashkil qilish. O‘quv qo‘llanma.–Toshkent, TKTI,
2020. – 120 bet.
3. O‘rinov V. O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim muassasalarida ECTS
kredit-modul tizimi: asosiy tushunchalar va qoidalar. O‘quv qo‘llanma. Nyu
Bransvik Universiteti, 2020 y.
4. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining «Muhammad al-
Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universitetida kadrlar
tayyorlash tizimini tubdan takomillashtirish va samaradorligini oshirish
chora-tadbirlari to‘g‘risida» 2018 yil 24 iyuldagi 569-son Qarori.
Internet saytlari
1. https://www.xabar.uz/talim/kredit-modul-oqitish-tizimi-haqida .
22:40/18.03.2021 4. https://xs.uz/uzkr/post/kredit-modul-tizimiga-otish-nima-
uchun-kerak-maqsad-mohiyat-va-afzallik 23:00/18.03.2021
2. https://kun.uz/news/2020/07/22/oliy-talimda-kredit-modul-kelayotgan-oquv-
yilida-talabalarni-nimalar-kutmoqda 22:34/18.03.2021
3. https://xs.uz/uzkr/post/ozbekistonda-internet-boshqa-davlatlarga-nisbatan-
qimmatmi 20:03/19.03.2021
4. https://www.terabayt.uz/post/ozbekistonda-internet-nega-qimmat-akt-vazirligi-
izoh-berdi 20:25/19.03.2021
26

Kredit ta’lim tizimida fanlarni o’qitishda innovasion ta’lim texnologiyalari klassifikasiyasi va metodikasi.

Sotib olish