Kriptografik himoyalash algoritmlari. Sezar usuli - Информатика и ИТ - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	324.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Информатика и ИТ

Kriptografik himoyalash algoritmlari. Sezar usuli

Купить

Mavzu: Kriptografik himoyalash
algoritmlari. Sezar usuli.
Reja :
I.Kirish
1. Sezar usuli tarixi va shifridan foydalanish
II.Asosiy qism
1. Kriptografik himoyalashning uzi nima va uning asosiy vazifasi.
2. Kriptografik himoyalash algoritmlari
3. Xulosa.
III Foydalanilgan adabiyotlar

KIRISH
Sezar usuli tarixi va shifridan foydalanish
Sezar shifriga Yuliy Sezar nomi berilgan. U Suetoniusning so ʻ zlariga
ko ʻ ra, harbiy ahamiyatga ega bo ʻ lgan xabarlarni himoya qilish uchun uni
uchta siljish bilan ishlatgan (shifrlashda A ga o ʻ zgaradi va D shifrni
ochishda qayta A ga aylanadi). Sezarning ushbu sxemadan birinchilardan
bo ʻ lib foydalangan bo ʻ lsa-da, boshqa almashtirish shifrlari ilgari ham
ishlatilganligi ma ʼ lum:
„Agar uning sirli gapi bo‘lsa, uni shifrlab, ya’ni alifbodagi harflar
tartibini shunday o‘zgartirib yozardiki, birorta ham so‘z hosil bo‘lmaydi.
Agar kimdir bularni hal qilmoqchi va ularning ma’nosini tushunmoqchi
bo‘lsa, u alifboning to‘rtinchi harfini, ya’ni D harfini A harfi bilan
almashtirishi kerak..“
— Suetonius, Life of Julius Caesar
Uning jiyani Avgust ham shifrdan foydalangan, biroq o ʻ ngga bir siljish
bilan u alifboning boshiga qaytmagan:
„U qachon shifrda yozsa, A uchun B, B uchun C va qolgan harflarni Z
uchun AA dan foydalangan holda xuddi shu prinsip asosida yozgan.“
— Suetonius, Life
of Augustus

Yuliy Sezar ham murakkabroq tizimlardan foydalanganligi haqida
dalillar mavjud. Bu haqida yozuvchi Aulus Gellius o ʻ zining shifrlar haqidagi
(hozirda yo ʻ qolgan) risolasida bunga ishora qiladi:
„Hatto grammatik Probus tomonidan Shifr maktublari tarkibidagi
harflarning maxfiy ma’nosi haqida juda mohirona yozilgan risola mavjud.“
— Aulus Gellius, Attic Nights
Sezar shifrining o ʻ sha paytda qanchalik samarali bo ʻ lgani noma ʼ lum.
O ʻ sha paytda oddiy almashtirish shifrlarini yechish uchun hech qanday
texnika haqida hech qanday yozuv bo ʻ lmagan. Eng qadimgi saqlanib qolgan
yozuvlar Al-Kindiyning 9-asrda arab dunyosidagi ishlariga to ʻ g ʻ ri keladi.
O ʻ sha payt chastota tahlil kashf etilgan edi.
Sezar shifrining ibroniycha versiyasida shifrlangan matnning bir qismi
ba ʼ zan yahudiy mezuzah varaqlari yordamida yechiladi. Har bir
harf ibroniy alifbosida o ʻ zidan oldingi harf bilan almashtirilsa, matn
„YHWH, bizning Xudoyimiz, YHWH“ deb tarjima qilinadi 19-
asrda gazetalardagi shaxsiy e ʼ lonlar bo ʻ limi ba ʼ zan oddiy shifrlash
sxemalari yordamida shifrlangan xabarlarni almashish uchun
ishlatilgan. Kahn (1967) The
Times gazetasida Sezar shifridan foydalangan
holda shifrlangan maxfiy aloqa bilan shug ʻ ullanadigan sevishganlar
misollarini tasvirlaydi. Hatto 1915-yilning oxirida ham Sezar shifridan
quyidagilarda foydalanilgan edi: rus armiyasi uni o ʻ z qo ʻ shinlari uchun
o ʻ zlashtirish juda qiyin bo ʻ lgan murakkabroq shifrlarni almashtirish

sifatida ishlatgan. Sezar shifridan foydalangan nemis va
avstriyalik kriptoanalitiklar o ʻ z xabarlarining parolini ochishda unchalik
qiynalmadilar.

Sezar shifrlarini bugungi kunda bolalar o ʻ yinchoqlarida topish
mumkin, masalan, maxfiy dekoder halqalari unga yaqqol misol bo ʻ la oladi.
Shifrlash Sezarning o ʻ n uch o ʻ zgarishi ROT13 algoritmida ham amalga
oshiriladi. Bu Usenetda keng tarqalgan va matnni yashirish uchun
foydalaniladigan matnni chalkashtirishning oddiy usuli hisoblanadi
(masalan, hazil-mutoyiba va hikoyalar spoylerlari). Lekin shifrlash usuli
sifatida ko ʻ p foydalanilmaydi.

Vigenère shifrida matnning har bir pozitsiyasida har xil siljish bilan
Sezar shifridan foydalaniladi. Siljishning qiymati takrorlanuvchi kalit so ʻ z
yordamida aniqlanadi. Agar kalit so ʻ z xabar kabi uzun, tasodifiy tanlangan
bo ʻ lsa, hech kimga ma ʼ lum bo ʻ lmasa, qayta ishlatilmasa, bu bir
martalik pad shifri bo ʻ lishi isbotlangan. Biroq, tasodifiy kalitni ishlatish
bilan bog ʻ liq muammolar bir martalik paddan amalda foydalanishni
qiyinlashtiradi. Xabardan qisqaroq kalit so ʻ zlar (masalan, Amerika
fuqarolar urushi paytida Konfederatsiya tomonidan qo ʻ llanilgan „ To ʻ liq
g ʻ alaba “) chastota tahlilining statistik jihatdan rivojlangan versiyasi bilan
aniqlanishi mumkin bo ʻ lgan siklik naqshni kiritadi.
2006-yil aprel oyida qochoq mafiya boshlig ʻ i Bernardo
Provenzano Sitsiliyada qo ʻ lga olindi. Chunki uning ba ʼ zi xabarlari Sezar
shifrining o ʻ zgarishi bilan buzilgan edi. Provenzano shifrida raqamlar
ishlatilgan, shuning uchun „A“ „4“ deb yoziladi, „B“ „5“ va hokazo.
2011-yilda Rajib Karim Buyuk Britaniyada British Airways samolyotlarini
portlatish yoki ularning IT-tarmoqlarini buzish rejasini muhokama

qilayotgan Bangladeshlik islom faollari bilan Sezar shifridan foydalangani
uchun „Terrorizm jinoyatlari“da ayblanilgan edi.
Tomonlar ancha yaxshi shifrlash usullaridan foydalanish imkoniga ega
bo ʻ lsalar ham (Karimning o ʻ zi kompyuter
disklarida ma ʼ lumotlarni saqlash uchun
PGP dan foydalangan), ular o ʻ zlarining
sxemasidan ( Microsoft Excelda joriy
qilingan) foydalanishni tanladilar. Ular
„ Mujahedeen Secrets “ deb nomlangan
yanada murakkab kod dasturini rad etishdi.
Sezar shifri — kriptografiyada Sezar shifri, shift shifrlash, Sezar kodi yoki
Sezar shifrlash sifatida ham tanilgan, eng oddiy va eng
mashhur shifrlash usullaridan biri. Bu almashtirish shifrining bir turi
bo ʻ lib, unda ochiq matndagi har bir harf alifbo bo ʻ ylab ma ʼ lum bir qator
pozitsiyalar bilan almashtiriladi. Masalan, chapga siljish 3 bo ʻ lsa, D bilan
almashtiriladi. Usul Yuliy Sezar sharafiga nomlangan. U o ʻ zining shaxsiy
yozishmalarida aynan shu usuldan foydalangan.
Sezar shifri orqali amalga oshirilgan shifrlash bosqichi ko ʻ pincha Vigenère
shifri kabi murakkabroq sxemalarning bir qismi sifatida kiritilgan. U hali
ham ROT13 tizimida zamonaviy dasturga ega. Barcha almashtirish bitta
alifbo shifrlarida bo ʻ lgani kabi, Sezar shifrini ham osonlikcha buzish
mumkin. Shifr zamonaviy amaliyotda aloqa xavfsizligini ta ʼ minlamaydi.

Misol
Transformatsiya ikki alifboni tartiblash orqali ifodalanishi
mumkin. Shifrlash alifbosi — bu ba ʼ zi pozitsiyalar bilan chapga yoki o ʻ ngga
aylantirilgan oddiy alifbodir. Misol uchun, uchta joyni chapga
aylantirishdan foydalanadigan Sezar shifri o ʻ ngga siljishda 23 ga teng (shift
parametri kalit sifatida ishlatiladi):

Oddiy A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z
Shifrlang
an X Y Z A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W
To‘g‘ri matn: THE QUICK BROWN FOX JUMPS OVER THE LAZY DOG
Shifrlangan matn: QEB NRFZH YOLTK CLU GRJMP LSBO QEB IXWV ALD
Deshifrlash teskari tartibda amalga oshiriladi, ongga siljish 3 ga teng.ʻ
Shifrlash , shuningdek, A 0, B 1, . . ., Z 25 sxema boyicha harflarni
→ → → ʻ
raqamlarga aylantirish orqali modulli arifmetika yordamida ham
ifodalanishi mumkin. X harfining n siljishi bilan shifrlanishini matematik
jihatdan quyidagicha tasvirlash mumkin
En(x)= (x+n)mod 26
Shifrni ochish xuddi shunday amalga oshiriladi,

D
n( x ) = ( x − n ) mod 26
(Bu yerda „ mod “ modul operatsiyasiga ishora qiladi. X qiymati 0 dan 25
gacha bolgan oraliqda, lekin agar
ʻ x + n yoki x − n bu oraliqda bolmasa, 26 ʻ
ni qoshish yoki ayirish kerak.)
ʻ
Ozgartirish butun xabar davomida bir xil bolib qoladi, shuning uchun shifr
ʻ ʻ
kop
harfli almashtirishdan farqli ravishda ʻ monoalfavit almashtirish turi
sifatida tasniflanadi.
Shifrni buzish
Sezar shifrini faqat shifrlangan matnli senariyda ham osongina buzish
mumkin. Siljishlar soni cheklanganligi sababli (ingliz tilida 25 ta), har bir
mumkin bolgan siljishdan foydalangan holda xabarni yoki uning bir
ʻ
qismini shifrlash orqali kuchli shifrni ornatishi mumkin. Togri tavsif
ʻ ʻ ʻ
inglizcha matn sifatida mantiqiy boladi. Ong tomonda shifrlangan matn
ʻ ʻ
uchun misol korsatilgan "exxegoexsrgi "; tortinchi siljishga mos
ʻ ʻ
kodlanmagan ochiq matn „attackatonce“ bu inglizcha matn sifatida
ma noga ega bolgan yagona soz hisoblanadi.
ʼ ʻ ʻ Kuchli shifr hujumining yana
bir turi shifrlangan matnning har bir harfi ostidagi alifboni shu harfdan
boshlab yozishdir. Yana togri shifrlash inglizcha matn sifatida mantiqiy
ʻ ʻ
boladi. Ushbu usul ba zan „oddiy komponentni toldirish“ deb nomlanadi.
ʻ ʼ ʻ
Yana bir usul — harflarning chastota taqsimotini moslashtirishdir.
Shifrlangan matndagi harflarning chastotalarini grafikalash mumkin. Bu
harflarni ochiq matnning asl tilida kutilayotgan taqsimotini bilish orqali

odam grafikning alohida xususiyatlarining siljishiga qarab siljish qiymatini
osongina aniqlashi mumkin. Bu chastota tahlili sifatida tanilgan. Masalan,
ingliz tilida harflarning ochiq matn chastotalari E, T, (odatda tez-tez
uchraydigan) va Q ,Z (odatda eng kam uchraydigan) bir-biridan ajralib
turadi [20]
. Kompyuterlar buni haqiqiy chastota taqsimoti, kutilgan
taqsimotga qanchalik mos kelishini olchash orqali ham amalga oshirishi ʻ
mumkin
Shifrni
ochish Nomzodning
ochiq matni
0 exxegoexsrgi
1 dwwdfndwrqfh
2 cvvcemcvqpeg
3 buubdlbupodf
4 attackatonce
5 zsszbjzsnmbd
6 yrryaiyrmlac
. . .
23 haahjrhavujl
24 gzzgiqgzutik
25 fyyfhpfytshj
Sezar shifrining birlik masofasi taxminan 2 ga teng. Ya ni kalit sozni
ʼ ʻ
aniqlash uchun kamida ikkita shifrlangan matn kerak boladi. Kamdan-kam
ʻ
hollarda qoshimcha matn kerak bolishi mumkin. Masalan, sozlar „river“ va
ʻ ʻ ʻ
„arena“ Sezar siljishi bilan bir-biriga aylantiriladi. Ya ni ular turli xil
ʼ
siljishlar bilan bir xil shifrlangan matnni ishlab chiqishi mumkin. Biroq,
amalda kalitni kamida 6 ta belgidan iborat shifrlangan matn bilan topiladi.
Sezar shifrida matnni bir necha marta shifrlash qoshimcha xavfsizlikni
ʻ
ta minlamaydi. Buning sababi shundaki, ikkita shifrlash, masalan,
ʼ A va

shift B , A + B siljishi bilan bitta shifrlashga teng boladi. ʻ Matematik nuqtai
nazardan, har bir mumkin bolgan kalit ostida shifrlash operatsiyalari
ʻ
toplami kompozitsiya ostida guruhni tashkil qiladi
ʻ
Kriptografik himoyalashning uzi nima va uning asosiy vazifasi
Kriptografiya ( yunoncha κρυπτός (kryptós) - "mahfiy," γράφω (gráfo) -
"yozish" sozlaridan tashkil topgan) ochiq ma lumotlarni
ʻ ʼ shifrlashni ,
mahfiylashtirish usullarini organadi.
ʻ
Mahfiy matnni begona, bexabar kishilar tushunmasligi uchun yozuvni
ozgartirish tizimi, bunda oldindan kelishilgan vositalardan — belgilardan
ʻ
foydalaniladi. K. diplomatik, harbiy, savdo-sotiq va moliyaga oid hamda
diniy va boshqa matnlarni shifrlash uchun ishlatiladi. Bu yozuvning kop
ʻ
turlari mavjud: matn harflarini raqamlar bilan almashtirish, harflar orniga
ʻ
har xil shartli belgilar, matnda qollanishi). lozim bolgan harflar orniga
ʻ ʻ ʻ
boshqa alifbo harflarini qoyib yozish va boshqa Kriptografik yozuv maxsus
ʻ
shifr yordamida oqiladi; 2) paleografiyaning maxfiy yozuv tizimi grafikasini
ʻ
organuvchi tarmogi. "Kriptogramma" atamasining birinchi qo'llanilishi
ʻ ʻ
("kriptogramma" dan farqli o'laroq) 19-asrga to'g'ri keladi - Edgar Allan
Poning "Oltin xato" hikoyasidan kelib chiqqan.
Kriptografiya – axborot mazmunini undan ruxsat etilmagan tarzda
foydalanishdan muhofaza qilish, uni buzib ko‘rsatish imkoniyatining oldini

olish maqsadida axborotni o‘zgartirish prinsiplari, vostilari va usullarini
o‘rganadigan ilmiy fan.
Axborotni himoya qilishning kriptografik usullari – bu shifrlashning
maxsus usuli bo‘lib, ma’lumotni kodlash orqali kalitsiz ochib bo‘lmaydigan
holga keltirishdir. Kriptografik himoya usuli, bevosita eng ishonchli himoya
usuli xisoblanibgina qolmay balki, axborotni o‘zini o‘zi himoyalanishi,
axborotga kirish imkoni yo‘qligidir (masalan, ma’lumot tashuvchi qurilma
o‘g‘irlanganida ham undagi shifrlangan faylni o‘qib bo‘lmasligi).
Himoyaning bunday usuli dasturlar yoki dasturiy paketlar ko‘rinishida
amalga oshiriladi. Shuni ham ta’kidlab o‘tish joizki, kriptografiyaning eng
sodda usuli bu kodlash hisoblanadi. Tarixdan bizga ayon, qadimda
insoniyat kodlashning “Sezar”, “o‘rin almashtirish” va boshqa usullardan
foydalanishgan. Lekin hozirgi zamonaviy kriptografiya avvalgisidan tubdan
farq qiladi.
Zamonaviy kriptografiya quyidagi bo‘limlarni o‘z ichiga oladi. Simmetrik
kriptotizimlar va assimetrik kriptotizimlar.
1. Simmetrik kriptotizimlar. Simmetrik kriptotizimlarda shifrlash va
deshifrlash uchun bitta kalitdan foydalaniladi. (Shifrlash – ochiq matn deb
ataluvchi dastlabki matnni shifrlangan matn holatiga o‘tkazish. Deshifrlash
– shifrlashga teskari bo‘lgan jarayon yani kalit yordamida shifrlangan
matnni dastlabki matn holatiga yetkazish). Demak, shifrlash kalitidan
foydalanish huqukiga ega bo‘lgan odamgina axborotni deshifrlashi

mumkin. Shu sababli, simmetrik kriptotizimlar mahfiy kalitli kriptotizimlar
deb yuritiladi. Ya’ni shifrlash kalitidan faqat axborot atalgan odamgina
foydalana olishi mumkin.
2. Asimmetrik kriptotizimlar. Assimetrik kriptotizimlarda bir-biriga
matematik usullar bilan bog‘langan ochiq va maxfiy kalitlardan
foydalaniladi. Axborot ochiq kalit yordamida shifrlanadi, ochiq kalit
barchaga oshkor qilingan bo‘ladi, shifrni ochish esa faqat maxfiy kalit
yordamida amalga oshiriladi, maxfiy kalit faqat qabul qiluvchigagina
ma’lum va uni ruhsatsiz foydalanishdan ishonchli himoyalashi zarur.
Asimmetrik kriptotizimda axborotni himoyalash axborot qabul qiluvchi
kalitining mahfiyligiga asoslangan.
Kriptografik himoyalash algoritmlari
Kriptografik himoyalash algoritmlari, mazkur maqsad bilan
ma'lumotlarni himoya qilish va shifrlash uchun foydalaniladigan
matematikaviy protsesslardir. Bu algoritmlar ma'lumotlarni shifrlash,
shifrlangan ma'lumotlarni qaytarish va ma'lumotlarni taminlash uchun
foydalaniladi.
Birinchi qadam sifrlash uchun Sezar usuliga kirishni ko'rib chiqamiz.
Sezar usuli, odatda, matnning har bir belgisini belgilangan son bilan
o'zgartirib, shifrlangan matnni olish prinsipi asosida ishlaydi. Misol uchun,
har bir belgini 3 ta joydan o'ngga o'chirish mumkin. Masalan, "HELLO"
so'zini shifrlash uchun har bir harfni 3 ta joydan o'ngga o'chirib, "KHOOR"

so'zini hosil qilish mumkin.
Sezar usulidagi biror matnning shifrlangan va asosiy qismini aniqlash
uchun, har bir belgi uchun ularning tartib raqamlarini belgilash va ulardan
foydalanish mumkin. Masalan, A=0, B=1, C=2, va hokazo. Shu holda,
asosiy qismni aniqlash uchun shifrlangan matndagi belgilarni tartib
raqamlariga qaramoqda va ularning farqini hisoblab, asosiy qismini topish
mumkin.
Bu usul oddiy va oson, lekin atrofida ko'p salbiy tomonlari mavjud.
Shifrlangan matnning uzunligi va belgilar soni katta bo'lganda, Sezar
usuliga kirish orqali asosiy qismni aniqlash va qaytarish qiyinlashadi.
Shuningdek, matnning tarkibiy xususiyatlari va tilga ko'ra belgilarning
taqsimlanishi, shifrlangan matnni tahlil qilishda yordam beruvchi bo'lishi
mumkin.
Kriptografik himoyalashda Sezar usuliga kirish faqat boshlang'ich
maqsadlar uchun tavsiya qilinadi. Bugungi kunda ko'plab kuchli
kriptografik algoritmlar mavjud, masalan, AES (Advanced Encryption
Standard) va RSA (Rivest-Shamir-Adleman) kabi. Bu algoritmlar kompleks
matematikaviy operatsiyalarga asoslangan va kuchli kriptografik
himoyalash ta'minlaydigan usullardir.

XULOSA
Kriptografik metodlardan foydalanishning asosiy yo‘nalishlari – aloqa
kanallari orqali maxfiy axborotni uzatish (masalan, elektron pochta),
uzatiladigan xabarlarni aslligini o‘rnatish, ma’lumotlarni (hujjatlar,
ma’lumotlar bazalari) ko‘chma tashuvchi xotiralarda shifrlangan shaklda
saqlash. Bugungi kunda deyarli barcha ma’lumotlar almashinish axborot
texnologiya vositalari orqali amalga oshirilmoqda. Bu esa o‘z navbatida,
ushbu ma’lumotlarni boshqa begona shaxslar tomonidan noqonuniy tarzda
ko‘rish, o‘zgartirish va qayta yuborishga bo‘lgan xatti-harakatlarni oldini
olish va axborot xavfsizligini ta’minlashga bo‘lgan ehtiyojni yanada
ortishiga olib keldi.
Xulosa o‘rnida shuni ta’kidlash lozimki, yurtimizda ma’lumotlarning
axborot xavfsizligini ta’minlashda kriptografik usullardan samarali
foydalanish yuzasidan qabul qilingan Hukumat qarorlari va davlat
standartlari talablarini o‘z vaqtida va sifatli bajarilayotganligini ko‘rsatib
o‘tish mumkin.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
Manbalar
2. ↑ Suetonius, Vita Divi Julii 56.6
3. ↑ Luciano, Dennis; Gordon Prichett (January 1987). "Cryptology:
From Caesar Ciphers to Public-Key Cryptosystems" . The
College
Mathematics
Journal 18 (1): 2–17. doi : 10.2307/2686311 .
4. ↑ Wobst, Reinhard .
Cryptology Unlocked . Wiley, 2001 — 19 bet. ISBN
978-0-470-06064-3 .
5. ↑ „Cracking the Code“ . Central
Intelligence Agency . 2020-yil 26-
dekabrda asl nusxadan arxivlangan . Qaraldi: 2017-yil 21-fevral.
6. ↑ Singh, Simon .
The Code Book . Anchor, 2000 — 289-290 bet. ISBN
0-385-49532-3 .
7. ↑ Reinke, Edgar C. (December 1962). "Classical Cryptography" . The
Classical
Journal 58 (3): 114.
8. ↑ Singh, Simon .
The Code Book . Anchor, 2000 — 14–20 bet. ISBN 0-
385-49532-3 .
9. ↑ Eisenberg, Ronald L. .
Jewish Traditions , 1st, Philadelphia: Jewish
Publication Society, 2004 — 582 bet. ISBN 9780827610392 .
10. ↑ Sameth, Mark .
The Name : a history of the dual-gendered Hebrew
name
for God . Eugene, Oregon: Wipf & Stock, 2020 — 5–6 bet. ISBN
9781532693830 .
11. ↑ Kahn, David .
The Codebreakers , 1967 — 775–6 bet. ISBN 978-0-
684-83130-5 .

Internet manbalari

1. Bauer, Friedrich Ludwig .
Decrypted Secrets: Methods and Maxims
of
Cryptology , 2nd and extended, Berlin: Springer, 2000. ISBN 3-
540-66871-3 . OCLC 43063275 .

Kriptografik himoyalash algoritmlari. Sezar usuli

Купить

Похожие документы
3d-max dasturida obektlarni yaratish
Algoritm va ma’lumotlar strukturasi
3D-MAX dasturi haqida
3D Studio MAX dasturiga kirish. 3D Studio MAX dasturi haqida tushuncha
Adobe photoshop dasturida tasvirlarda ishlov berish,taqdimot yaratish