Krit-miken svilizatsiyasi va uning rivojlanishi - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	60.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Krit-miken svilizatsiyasi va uning rivojlanishi

Купить

KRIT-MIKEN SVILIZATSIYASI VA UNING
RIVOJLANISHI
MUNDARIJA:
KIRISH.
I.Bob. Krit-miken ma’daniyati
I.1. Egey dunyosi ma’daniyati
I.2. Miken ma’damiyati
I.3. Gomer davri madaniyati
II.Bob.Krit-Miken tarixi, joylashuvi va xo’jaligi
II.1. Krit ma’daniyati va dini
II.2. Kiklada ma’daniyati
II.3. Krit-miken memorchiligi
XULOSA.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1

Kirish:
KURS ISHINING DOLZARBLIGI : Krit-mikenning jahon tarixiga o‘z
ta’sirini ko‘rsatgaligi muhim o‘ringa egaligini ko‘rsatib, bugungi kunda shu ta’sir
qanday rivojlarga olib kelganligni asoslab berish.
Qadimgi Yunon madaniyatiniig birinchi davrini Egey yoki Krit - Miken deb
atalishining sababi, Egey dengizidagi orol davlatlaridan dastlab topilgan
arxeologik kashfiyotlardir. Bu yodgorliklar dastlab Mikena va Kritdan topilgan.
Egey madaniyatiniig eng gullagan davri er. av. II minginchi yillarga to’g’ri keladi.
Bu davrda hashamatli me’morchilik binolari, podsho saroylari, amaliy - dekorativ
san’at namunalari topilgan. Bu saroyning tuzilishi, unda ibodatxonaning borligi,
ularning o’zaro zina va narvonlar bilan bog’langanligi uning o’ziga xosligini
belgilaydi. Saroyda ustunlardan ko’p foydalanilgan. Devoriy suratlarda
kritliklarning hayoti, faoliyati aks ettirilgan. Krit madaniyatida kulolchilnk muhim
o’rin egallaydi. Shuningdek,ular toshdan unumli foydalanganlar va san’at asarlari
yaratganlar. Mikenada eramizdan avvalgi XIV - XIII asrlarda yaratilgan qal’alar,
qurg’onlar bizgacha yetib kelgan. Bu qo’rg’on devorlari 5-6 tonna keladigan
toshlardan qurilgan bo’lib, qalinligi 6 -10 metr, hatto 17,5 metrgacha bo’lgan,
uning ichi bo’sh bo’lib, xazina rolini ham o’tagan. XIX asrning 70 - yillarida
nemis arxeologi Shliman Egey dengizn qirg’oklarida qazuv ishlari olib bordi.
Qazuv natijasida yettita shaharni aniqladi. Yunoniston madaniyati-uzoq taraqqiyot
mahsuli bo’lib, Sharq mamlakatlari bilan Egey dengizi bo’ylarida joylashgan
yunon qabilalari bilan Bolqon yarim orollarining janubi, Krit orollari va boshqa
Egey dengizi orollari, Egey dengizining Osiyo qismi o’zaro munosabatlari
natijasida paydo bo’lgan. Bu joylar Miken davlatlari deb nom olgan. Ikkinchi ming
yillik oxirida Miken davlatlari Bolqon yarim orol shimolidan bu yerga kelib
o’rnashgan va bu yerdagi qabilalarga qarindosh bo’lgan yunon qabilalari
tomonidan tor - mor qilindi.
ISHNING MAQSADI: Krit-miken tarixi va manbashunosligiga asosiy
tushuncha berish, taraqqiyot qonunlarini tushunish, Krit-miken tarixi bilan
tanishish, antik, o’rta va yangi davirda Qadimgi Yunoniston tarixiga oid
bilimlarning taraqqiyotini qiyosiy tahlil qilish, Krit-miken tarixini o‘rganishda turli
ilmiy manbaalarning o‘rniga baho berish, Krit-miken tarixi bilan shug‘ullangan
tarixchilar va ularninga sarlarini ko‘rib chiqish.
KURS ISHININGVAZIFASI - Krit-miken tarixi va manba shunosligi
tushunchasiga molik xarakteristika berib, Krit-miken umumjahon madaniyatining
taraqqiyotida tutgan muhim o‘rnini ko‘rsatish.
KURS ISHINING DOLZARBLIGI : Krit-miken tarixi jahon tarixiga o‘z
ta’sirini ko‘rsatgaligi muhim o‘ringa egaligini ko‘rsatib, bugungi kunda shu ta’sir
qanday rivojlarga olib kelganligni asoslab berish.
2

I.Bob. Krit-miken ma’daniyati
I.1. Egey dunyosi ma’daniyati
Egey madaniyati , Kritmiken madaniyati — Kiklad, Krit o. , Yunonistonning
materik qismi va Kichik Osiyo (G arbiy Anadolu)dagi jez davri tamadduniningʻ
umumiy nomi (miloddan avvalgi 3—2ming yillik). Uning asosiy markazlari Miken
(G.Shliman) va Krit (A.Evans)dagi qazishmalar natijasida ochilgan. Bir qancha
lokal arxeologik madaniyatlarga ajratilgan: Kritdagi madaniyat, orolning afsonaviy
podshosi Minosning nomi bilan Minoy madaniyati deb atalgan; Yunoniston
materik qismining turli qismidagi madaniyatlar — fessaliya, makedon, ellada
madaniyatlari; Kichik Osiyodagi — g arbiy anadolu madaniyati; Kikladdagi —
ʻ
kiklad madaniyati deb nom olgan. Egey madaniyati 3 davrga bo linadi: ilk (ellada
ʻ
madaniyati uchun — miloddan avvalgi 3000— 2100/1900-yillar, minoy
madaniyati uchun — miloddan avvalgi taxminan 3000—2200-yillar), o rta
ʻ
(tegishli ravishda, miloddan avvalgi taxminan 2100/1900—1580-yil va miloddan
avvalgi taxminan 2200—1700-yillar), so nggi (tegishli ravishda, miloddan avvalgi
ʻ
taxminan 1580— 1200-yillar va miloddan avvalgi taxminan 1700— 1150-yillar).
G arbiy Anadolu va O rta Yunoniston madaniyatlari mahalliy neolit davri
ʻ ʻ
madaniyati, Egey dengizi sharkiy qismidagi orollar madaniyati asosida vujudga
kelgan va Troya madaniyati ta sirida taraqkiy etganlar. Egey madaniyati notekis
ʼ
rivojlangan. Uning markazlari turli davrda yuksalish va tanazzul davrini kechirgan.
Ingliz arxeologi A. Evans Egey madaniyati bo yicha tadqiqot ishlari olib borib,
ʻ
ko p jildli ilmiy asarlar yaratgan. Egey madaniyati ga oid piktografik yozuvlarni
ʻ
o rgangan.
ʻ 1
Egey madaniyatiga oid obidalar mahalliy aholining Misr va Odd Osiyo bilan
yaqin aloqada bo lganini ko rsatadi (Misr va Suriyada Egey san ati yodgorliklari,
ʻ ʻ ʼ
Krit o.da esa Misr va Old Osiyo san ati namunalari topilgan). Krit san ati o ziga
ʼ ʼ ʻ
xosligi bilan ajralib turadi. Egey madaniyatining muhim markazlaridan biri Knos
shahridagi Hukmdorlar saroyi (taxminan miloddan avvalgi 2000-yildan so ng)
ʻ
qoldiqlari saqlangan. Saroy murakkab tarhli (16 ming m2ga yaqin maydonini
egallagan), ko p marta qayta qurilgan, 3 qavatli bo lib, xonalar ustunli, tor hovlili,
ʻ ʻ
yuqori qavatlarga zinapoyalardan chiqilgan. Miloddan avvalgi 2-ming yillikning 1-
yarmiga mansub kichik saroy, podsho villasi, karvonsaroy, 2—3 qavatli turar
joylar qazib o rganilgan. Knos, AgiaTriadada mineral bo yoq bilan ishlangan
ʻ ʻ
freska qoldiqlari topilgan, ularda akrobatika o yinlari, suhbatlashayotgan ayollar,
ʻ
hayvon, o simliklar aks ettirilgan. Ayniqsa, Krit vaza rassomligi diqqatga sazovor.
ʻ
Suyak haykalchalar ko p ishlangan. Miloddan avvalgi 3-ming yillik va 2-ming
ʻ
yillikning boshlarida Kikladda marmar ayol haykalchalari ishlash, sopol idishlar
san ati rivojlangan. Tirinf akropoli — mustahkamlangan tepalik (miloddan avvalgi
ʼ
1
R. Rajabov. Qadimgi Dunyo tarixi. Toshkent. 2009. 234 b.
3

2-ming yillikning o rtalari)da bino qoldiqlari saqlangan; bu bino qadimiy yunonʻ
ibodatxonalariga namuna bo lgani ko rinadi. Devoriy rasmlarda jang lavhalari aks
ʻ ʻ
ettirilgan. Mikenda relyef bilan bezatilgan "Sherdor darvoza", usti tuproq bilan
gumbazsimon qilib yopilgan maqbara saqlangan. Maqbaralardan topilgan oltin va
kumush bezak buyumlari zargarlik rivojlanganligidan darak beradi.
Miloddan avvalgi 2-ming yillikning oxirlarida doriy qabilalari hujumi
oqibatida Egey madaniyati markazlari vayron qilingan. Egey san ati yunon
ʼ
san atiga samarali ta sir ko rsatgan. Eramizdan aw. Ill—II ming
ʼ ʼ ʻ
yilliklarda„Dunay ortidan yunonlarning keyingi avlodlari Bolqon yarim oroliga
bostirib kirdilar.Bu davrda Bolqon yarim orolida va unga yäqin orollarda kariylar,
leleg va pelasglar yashaganlar. Krit-Miken madaniyati ingiliz arxeologi Artur
Evansning Krit orolida olib borgan arxeologik qazishmalari, G. Shliman (1822—
1892)ni Kichik Osiyodagi Xissorlik tepaligida Troya shahri xarobalarini qazib
ochishi, Yunoniston janubida Mikena va Tirinf shakarlarini qazishmalari natijasida
ma’lum bo‘ldi. Artur Evans Krit orolidagi Knoss saroylarini ochib Kritning
afsonaviy podshosi Minoy nomi bilan atalgan ajoyib Minoy madaniyati
manzarasini yaratdi. Bundan tashqari Amoigos, Paros, Sifnos, Siros, Naksos, Tera,
Melos, kabi Egey orollaridagi ko'pgina madaniy yodgorliklar ochildi. 2
Natijada
eramizdan awalgi ikkinchi ming yillikkacha xalqlar yaratgan va bu xalqlar
yutuqlarini ijodiy o'zlashtirgan yunonlargacha bo'lgan axeylarning Miken
madaniyati deb atalgan madaniyatini yaxlit ko'rinishi shakllantirildi. Qadimda
Egey havzasidauch. madaniy birlik: eng qadimgi Krit yoki Minoy deb nomlangan
(er.aw. 3000— 1200-yillar) markazi Krit bo'lgan orollardagi Kiklaci, Bolqon
Yunonistonidagi Elkda mdaniyatlari mavjud bo‘lgan.
I.2.Miken ma’daniyati
Miken, Mikeni Argolida ( Jan. Gretsiya ) dagi qad . shahar . Egey
madaniyatining yirik markazi. Miloddan avvalgi 3ming yillikda manzilgoh . 17-
asrdan axeylar davlatlaridan birining poytaxti . Ravnaq topgan davri miloddan
avvalgi 1400—1200-yillarga to g ri keladi. Miloddan avvalgi 1200-yilda
ʻ ʻ
yong indan
ʻ harobaga aylangan. Qazishmalar (1876-yildan)
natijasida saroy , daxmalar , ulkan devorlar , hunarmandlar uylari va boshqa
ochilgan.
Miken madaniyati ilk Miken (er.aw.l700-yillarga yaiqn 1550- yillargacha). 0 ‘rta
Miken (1550-1400), so'nggi Miken (1400— 1200) davrlariga bo‘linadi. 3
Er. aw. III
ming yillik oxirlarida Bolqon Yunonistonida qabilalarning ko‘chishi bilan jamiyat
ijtimoiy-siyosiy hayotida jiddiy o‘zgarishlar yuz berdi. Taxminlarga ko‘ra bu
vaqtda Sharqiy 0 ‘rtayer dengizi qirg‘og‘ida hind-yevropa tillarida so'zlashuvchi
2
R. Rajabov. Qadimgi dunyo tarixi. Toshkent. 2009. 234. b
3
R. Rajabov. Qadimgi dunyo tarixi. Toshkent. 2009. 235 b
4

etnik guruhlar paydo bo'ladi. Er. aw. II ming yillik boshlarida kulolchilikda,
kumushga ishlov berish ishlarida, urf-odat, an’analarda (jumladan, uy ichida, pol
ostida yoki devor orasida bolalar qabri) yangi jihatlar paydo bo‘ladi. Yangi etnik
birliklar eskilari bilan aralaslmib yangi moddiy va ma’naviy madaniyatini vujudga
keltirdilar. Taxminan, er.' aw. XVIII asr oxirlarida Bolqon Yunonistonida
mustahkamlangan kichik-kichik qishloqlaf ko‘plab paydo bo‘ladi. Qabrlarda
metall qurollar uchramaydi. Bolqon Yunonistonini 236 Kritdan (qabrlarda krit
ko‘zalari, krit namunasiga taqlid qilib yasalgan sopol buyumlar) boshqa hududlar
bilan aloqalar deyarli yo‘q. Er. aw. 1600-yillar atrofida Kritda yuksak rivojlangan
madaniyat mavjud bo‘lgan paytda Bolqon Yunonistonida jiddiy o‘zgarishlar yuz
berdi. Markaziy va janubiy Yunoniostonda qudratli markaz Mikena shahri va
boshqa ük shaharlar shakllana boshlaydi. Egey havzasida 400 yil davomida bir xil
madaniyatni mavjud bo‘lishi uni shartli ravishda «Mikcn» madaniyati deb
atalishiga sabab bo‘ldi. Mikena siyosiy markaz sifatida o‘zhukmronligini keng
qamrovda amalga oshira olmadi. Faqat Mikenada olib borilgan arxeologik
qazishmalar natijasida Mikena madaniyatiga mansub inshootlar qazib ochilgan.
1876-yilda arxeolog G.Shliman Mikenada qoyaga o‘yilgan shaxta tipidági
qabrlarni topdi. Qabrlarda kumush va oltin bilan bezatilgan bronza (jez) qilichlar,
oltin va kumush qadahlar, tilla niqoblar va boshqa buyumlar topildi. Qabr
toshlarida ov va jang lavhalari tasvirlangan. Er. aw. XV asrdan boshlab Mikenada
va Yunonistonning boshqa viloyatlarida gumbazli qabrlar rasm bo‘la boshladi.
Bunday qabrlarda hokimlar dafn qilingan. Mikenadagi mashhur «Agamemnon
qabri» hashamatli va ulug‘vor qilib qurilgan. 5 metigacha balandlikda bo‘lgan
og‘ir eshiklar, usti har biri taxminan 120 tonna keladigan ikki xarsangtosh bilan
yopilgan. Qabrlarda ko‘p miqdorda qimmatli buyumlar qurol-yarog‘lar topilgan.
Mikena madaniyatining kulolchilik mahsulotlari Rodos, Kipr, Kichik Osiyo, Misr,
Sitsiliya va Janubiy Italiyaga chiqarilgan. Bolqon Yunonistonida Er. aw. 1400-
yildan boshlab mustahkamlangan qo‘ig‘onlar (Terin, Mikena, Afina, Fiva, Iolik)
paydo bo‘ladi. Mikena san’ati ko‘p jihatdan Krit madaniyati bilan o‘xshash.
Mikena tasviriy san’atida mavhum va o‘simliklar tasviri, hashamatli kiyingan
kishilarni bir xildagi tantanali yurishlar, tasvirlarda statiklik, shartlanganlik hukm
suradi. Bu davrda monumental me’morchilik mavjud emas. Diniy tasawurlar
to‘g‘risida ma’lumotlar juda kam. Diniy rasm-rusmlar gemma va muhrlarda
ifodalangan, joylarda diniy topilmalar mehroblar topilgan. XX asrning 60-yillarida
Mikena akropolida (mustahkamlangan qalba diniy marosimlar bajariladigan
markaz topildi. Markazda qo'llarini yuqoriga ko‘targan_lá4a loy haykalcha, loydan
yasalgan ilonlar va mexrob bor. Muqaddas joy yaqinida turar joy binosi bo‘lib,
tadqiqotchilarning fikricha bu binoda bosh kohin vashagan. l 953-vil ingliz
olimlari Ventris va Chedvik Mikena saroylari buyumlarida sanoq hisob-kitoblar
5

to‘g‘risida ina’lumot beradigan loy taxtachalardagi mikena yozuvlarini o‘qidilar.
Er. aw. JLûûû, yillikni oxirida Kipra Kichik Osiyodagi panfiliyalik axeylar
tomonidan o‘zlashtiriladi. Er. aw. XIV asrda JCichik Osiyoda Axaya davlati
mavjud bo‘lgani to‘g‘risida mixxat yozuvlari ma’lumot beradi. Xett manbalarida
(XIV—XIII asrlarda) Axaya deb atalgan davlatni tadqiqotchilar Bolqon yarim
oroli Kichik Osiyo va Rodos orolida deb turli farazlar qiladilar. Er. aw. XII asr
boshida Sharqiy 0‘rtayer dengizining osiyo qirg‘og‘ida filimstinlar deb atalgan
xalqlar o'rnashadi. Ulaming manzilgohlarida bu yerda ilgari bo‘Imagan shu yeming
o‘zida ishlab chiqarilgan mikena sopol buyumlari ko‘plab topilgan. Bu vaqtda
Bolqon Yunonistoniga shimoldan turli qabila guruhlari migratsiyasi boshlanadi.
Yodgorliklarda moddiy-ma’naviy madaniyatning tushkunligi ko'rinadi. Bu
vaqtdan, boshlab lekin ternir o'zlashtirila boshlanadi. Eng awalo, Peloponnes yarim
oroli va Kritga doriylar kelib o‘rnashadilar. Troya urushi to‘g‘risida muammoli
fikrlar juda ko‘p. Qadimgi Troya Kichik Osiyoda joylashgan bo‘lib, yer er. aw.
3000-yillik atrofida bronza asri^a o'zlashtiriladi. Lekin bu Troya Mikenadagi
shaxta qabrlaridan yosh jihatdan 600 yil katta bo‘lgan va Bolqon yarim orolidan
kelgan qabilalar tomonidan bosib olinishi mumkin emas edi. Er. aw. 1800-yillar
atrofida Troya VI qatlami paydo bo‘ladi
I.3. Gomer davri madaniyati
Miloddan avvalgi XI-IX asrlar odatda Gomer davri deb yuritiladi. 4
Bu davr
madaniyatini о‘rganishda Gomerning “Iliada” va “Odisseya” dostonlari qimmatli
manba hisoblanadi. Gomerning mazkur dostonlari qadimgi yunonlarni ulug‘lovchi,
yuksakliklarga k о ‘taruvchi dostonlardir. Shu o’rinda malumot Homer (qadimgi
yunoncha: μηροςὍ , Hómēros ) yunon shoiri , „Iloada“ va „Odisseya“ asarlari
muallifidir. Uning hayoti haqida aniq ma lumotlar yo q. Turli davrlarda yaratilgan
ʼ ʻ
tadqiqotlarda uning yashab o tgan davrini mil. av. XII asr bilan VII asr ora-lig ida
ʻ ʻ
deb ko rsatiladi. Homerning so qir bo lgani, o z asarlarini baxshilar kabi og zaki
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
aytgani ma lum. Ularni kim, qachon yozib olgani aniq emas. Homerga nisbat
ʼ
berilgan asarlar ko p, ammo gomershunoslar kup tortishuvlardan keyin faqat 2
ʻ
asarni — „Iliada“ va „Odisseya“ Homerniki deb tan olishgan. Ularning ikkovi ham
qahramonlik eposi bo lib, yunon mifologiyasi asosida yaratilgan. Shu bilan birga,
ʻ
ularda faqat she rlar, afsonalar va rivoyatlargina emas, real tarixiy vokealar ham
ʼ
aks etgan. Jumladan, „Iliada“ dostonida tasvirlangan Troya ko p zamonlar
ʻ
afsonaviy shahar hisoblanib kelingan, ammo buyuk arxeolog Shpilman ko p yillik
ʻ
izlanishlardan so ng uni topdi va bu shahar tarixda mavjud bo lganini isbot qildi.
ʻ ʻ
Homer asarlaridan namunalar o zbek tiliga tarjima qilingan (Mirtemir, Qodir
ʻ
Mirmuhamedov va boshqalar). Chunki, buyuk haykaltarosh Fidiy tasvirlaganidek,
“Gomerning “Iliada” dostonini о ‘qiganda undagi kishilar obrazi ikki marta
4
R.Rajabov. Qadimgi dunyo tarixi. Toshkent . 2009. 238 b
6

ulug‘vor b о ‘lib k о ‘rinadi”. Bu davrning Gomer davri deb atalishida Gomerning
“Iliada” va “Odisseya” dostonlarida qadimgi yunonlarning о ‘ta ulug‘vorlik
darajasiga chiqilganligi muhim rol о ‘ynagan. Chunki, “Iliada” va “Odisseya”
dostonlarida oddiy insonlar xudo darajasiga olib chiqiladi. Yunonistonning oriyat
va nomusni inson axloqiy idealining eng yuqori ch о ‘qqisi deb bilan qahramonlari
Troyaga qarshi kurash olib boradilar. Bu urush bosqinchilik urushi emas, balki
toptalgan or-nomusni himoya qilish urushi sifatida talqin etiladi. Bu urushda
kishilarning ulug‘vor b о ‘lib k о ‘rinishining yana bir sababi, xudolar va
qahramonlarning hamkorlikda jang olib borganliklaridir. Xudolar ham oddiy
insonlar singari jangu-jadalda qatnashadi , tarafkashlik urushida tomonlarni q о ‘llab-
quvvatlaydi. Ya’ni, insonlar xudolar darajasiga k о ‘tarilib, xudolar esa insonlar
darajasiga tushiriladi. Aql-idrokda qudratli kuch b о ‘lgan inson obrazi bu davr
madaniyatiga singa boradi. Bu darga kelib, Krit-Mikena davri dunyoqarashida
hukmronlik qilgan mifologik obrazlar, ya’ni yirtqich hayvonlar obrazi inson k о ‘z
о ‘ngida о ‘z kuchini y о ‘qota boradi. Mifologik dunyoqarash sifatida shakllangan
hodisalar о ‘zining sir-asrorlarini ocha boradi.Inson tabiatning har bir hodisasiga
hukmronlik qiluvchi xudolarning asl mohiyatini anglab yetishga harakat qila
boshlaydi. Uning noma’lum b о ‘lgan sir-sinoatlariga chuqurroq kirib borishga
intiladi. U tabiat kuchlari ustidan sehrlash yoki jodu qilish orqali hukmron
b о ‘lishga intilmaydi, balki aql-idrokni ishga solib hukmronlik qilishga intiladi. Bu
davrda qadimgi grek dinining asosiy belgilari shakllana boradi. Ular о ‘z dinlarini
Fessaliya va Makedoniya chegarasida joylashgan Olimp tog‘i bilan Olimp dini,
Olimp tog‘ining qorli ch о ‘qqisini о ‘z xudolarining yashash joyi deb hisoblaydilar.
Qadimgi Yunonlarning tasavvuriga k о ‘ra, olam dastlab “xaos” (tartibsizlik)dan
iborat b о ‘lgan. S о ‘ngra, Zevs boshchiligidagi xudolar olamning turli hodisalarini
boshqarib, tartibga keltira boshlaganlar. Zevsning avlodlari butun olamga
hukmronlik qila boshlaydilar, ya’ni butun koinotni о ‘zlarining mulklariga
aylantiradilar. Zevs momaqaldiroq hamda bulutlar sultoni, ma’budlar ma’budi
b о ‘lib qoladi. Uning ukasi Poseydon dengizlar hukmdori, yana bir ukasi Aid oxirat
xudosi b о ‘lib tayinlanadi. Zevsning rafiqasi Gera osmon ma’budasi, ma’budlar
malikasi, homilador ayollar va kelin-kuyovlar rahnamosi hisoblanadi. Zevsning har
bir farzandi ikkinchi darajali ma’bud va ma’budalarga aylanadilar. Ular ham
olamning turli xil hodisalariga hukmronlik qila boshlaydilar yoki rahnamolarga
aylanadilar. Masalan Gefest – otash ma’budi, temirchilar piri; Ares qonli urushlar
ma’budi; Appolon yorug‘lik, san’at, she’riyat va musiqa ma’budi; Artemida qamar
ma’budasi, о ‘rmon va о ‘rmonda yashovchi jonivorlar malikasi ; Afina – shaharlar
homiysi; Afrodita g о ‘zallik ma’budasi; Erot – sevgi ma’budi; Germes – ma’budlar
jarchisi, о ‘lganlar ruhini oxiratga kuzatib boruvchi; Dionis – bog‘dorchilik,
uzumchilik va vinochilik xudosi; Demetra- tabiat ma’budasi hisoblangan.
7

Qadimgi greklarning tasavvuriga k о ‘ra, butun tabiatda ilohiy mavjudotlar
yashaydi. Chakalakzorlarda driadalar, nimfalar, echki oyoqli satirlar yashasa,
dengizda nayadalar va ayol boshli qush – sirenalar hayot kechiradilar.
Qadimgi Yunonistonda xudolarga atab turli-tuman bayramlar tashkil etilgan.
Bayramlar diniy xarakterga ega b о ‘lish bilan birga insonni jismoniy chiniqtirgan,
musiqa, poeziya, q о ‘shiq va boshqa san’at turlarining rivojlanishiga ham ulkan
hissa q о ‘shgan. Qadimgi yunonlar xudolarga atab tashkil etgan ulkan
bayramlardan biri – Olimpiada о ‘yinlaridir. Olimpiada о ‘yinlari har t о ‘rt yilda bir
marta ma’budlar ma’budi Zevs sharafiga о ‘tkazilgan. Birinchi Olimpiada о ‘yini
miloddan avvalgi 776 yilda о ‘tkazilgan. Olimpiada о ‘yinlari Peloponnesning
Shimoli G‘arbida joylashgan Olimpiya shaharchasida о ‘tkazilgan. Olimpiada
о ‘yinlari tantanali namoyish va qurbonlik qilish bilan boshlangan. Dastlab
olimpiadachilar faqat yugurish b о ‘yicha musobaqalashgan. Vaqt о ‘tishi bilan
olimpiada о ‘yinlariga kurash, pentatlon (yugurish, uzunlikka sakrash, disk
uloqtirish, nayza otish va kurashdan iborat besh kurash), mushtlashish jangi hamda
aravalar poygasi kiritilgan.
Olimpiya о ‘yinlari kunlari dramaturglar , shoirlar, ashulachilar va sozandalar ham
bahslashganlar, о ‘zlari yaratgan asarlarni yig‘ilgan xalq hukmiga havola qilganlar.
Umuman olganda, olimpiya о ‘yinlari singari bayram musobaqalari qadimgi yunon
madaniyati, adabiyoti va san’atining keng k о ‘lamda rivojlanishida ham muhim rol
о ‘ynagan, ijodkorlarning haqiqiy minbariga aylangan. Qadimgi yunon madaniyati
taraqqiyotida yunon yozuvining ahamiyati ham beqiyos katta b о ‘lgan. Yunon
yozuvi mil. avv. IX-VIII asrlarga kelib finikiya-liklar alifbosidan foydalanish
asosida vujudga kelgan. Qadimgi yunonlar finikiyaliklarning faqat undosh
tovushidan iborat b о ‘lgan 22 harfidan о ‘zgartirilgan holda foydalanganlar, ya’ni
greklar о ‘z alifbolariga unli tovushlarni q о ‘shib, 24 harfdan iborat о ‘z alifbolarini
tuzganlar. Qadimgi yunon yozuvining ahamiyati, shundaki, slavyan alifbosi grek
alifbosi asosida tashkil etilgan. Gomer davri arxitekturasi va san’atida yuqori
badiiy taraqqiyotga erishilmagan b о ‘lsa-da, diniy e’tiqodlar bilan bog‘liq b о ‘lgan
terrakota haykalchalar (ma’budlarning kichik haykalchalari) yog‘och va toshdan
ishlangan q о ‘pol sanam va butlar ishlangan. Bu davrda hunarmandchilik,
kulolchilik va u bilan bog‘liq b о ‘lgan vazaga gul solish san’ati ravnaq topgan.
Vazalar va boshqa sopol idishlar yuzasiga geometrik naqshlar ishlana borgan.
Xulosa qilib aytganda, Gomer davri madaniyati – umumyunon madaniyatining
k о ‘zga yaqqol tashlanib turadigan bosqichlaridan biri hisoblanadi. Bu davr
madaniyati, birinchidan, sistemalashgan diniy qarashlarning vujudga kelishi bilan
xarakterlanadi. Dastlab xaosdan iborat b о ‘lgan olam hamda barcha voqea va
hodisalarni tartibga solib turadigan о ‘ziga xos diniy dunyoqarash
shakllangan. Ikkinchidan, diniy dunyoqarashga bog‘liq b о ‘lgan turli xil
8

marosimlar, bayramlar tarkib topa boradi. Birgina olimpiya о ‘yinlari yoki Dionisga
bag‘ishlangan bayram marosimlarini olib qarasak , ular diniy qarashlar natijasida
vujudga kelganligini k о ‘ramiz. Tasavvurdagi xudolar, ularning tashqi k о ‘rinish –
k о ‘rkamligi, kuch-qudrat ufurib turadigan tashqi qiyofasi t о ‘g‘risidagi tasavvurlar,
dastlab umum Yunonistonga, s о ‘ngra butun Ellinistik dunyoga keng tarqalgan
olimpiya о ‘yinlarining vuduga kelishi va rivojlanishiga olib keldi. Uchinchidan,
xalq og‘zaki ijodining rivojlanishi yozma adabiyotning paydo b о ‘lishiga sabab
b о ‘ldi. Bu esa о ‘z navbatida voqea hamda hodisalarni mifologik tarzda
tasvirlashdan realistik tarzda ifodalashga olib keldi.
9

II.Bob.Krit-Miken tarixi, joylashuvi va xo’jaligi.
II.1. Krit ma’daniyati va dini
Krit – O rta dengizningʻ sharqiy qismidagi orol, Yunoniston hududi.
Maydoni 8,3 ming km². Uzunligi g arbdan sharqqa 260
ʻ km, eni 12 km dan 55 km
gacha. Shimoliy qirg oqlari qo ltiqlar bilan parchalangan, jan. kam parchalangan,
ʻ ʻ
jarli. Relyefi tog li. Tog massivlari (eng baland joyi 2456 m, Ida tog i) ohaktosh
ʻ ʻ ʻ
va slanetslardan tuzilgan, karst hodisasi keng tarqalgan. Iqlimi O rta dengiz iqlimi,
ʻ
yozi quruq. Yanv.ning o rtacha temperaturasi 12°, iyulniki 26°. Tog larda qor may
ʻ ʻ
oyigacha saqlanadi. Yiliga 600 mm dan 1600 mm gacha (sohil qismida) yog in
ʻ
yog adi, asosan, qish oylarida.
ʻ O ʻ rta dengiz butalari ( frigana ) o ʻ sadi , tog ʻ tepalari
yaylov . Tokzor va zaytunzorlar bor . Donli ekinlar , tamaki ekiladi . Aholi
qo ʻ ychilik , baliq ovlash bilan ham shug ʻ ullanadi . Samariya milliy bog i tashqil
ʻ
etilgan (tog flora va fauvasi muhofaza qilinadi). Antik davr va o rta asrlarda
ʻ ʻ
qurilgan ko plab me moriy yodgorliklar (qal a, cherkovlar) saqlangan. Asosiy
ʻ ʼ ʼ
portlari: Iraqlion , Xanya .
Krit – Yevropa madaniyatining eng qadimgi o choqlaridan. Mill. Avv. III-II
ʻ
mingyilliklarda Krit orolida dastlabki markaz saroylar vujudga keldi. 5
Orolda miloddan avvalgi 3-ming yillikda ilk quldorlik davlatlari vujudga kelgan.
Miloddan avvalgi XX-XV asrlarda bu davlatlar juda rivojlangan. Miloddan avvalgi
I asrda Krit Yunonistoning siyosiy va madaniy hayotida muhim o rin tutgan.
ʻ
Miloddan avvalgi 67-yilda orolni rimliklar egallagan. Rim imperiyasi parchalanib
ketgandan so ng (395-yil) Krit Sharqiy Rim imperiyasi, 823—961- yillarda arablar
ʻ
qo l ostida bo ldi, 961
ʻ ʻ – 1204-yillarda Vizantiya tarkibiga kirdi. 1669-yil dan
Usmonli turk saltanati tasarrufida. Bolqon urushlarishn so ng
ʻ Yunoniston —
Turkiya shartnomasi bilan tasdiklangan 1913-yildagi London sulh shartnomasiga
asosan, Krit Yunonistonga o tdi.
ʻ
Krit yoki Minoy madaniyati uch davrga: ilk Minoy (er. aw .3000—
2300/2100-yillar), o'rta Minoy (2300/2100-1600-yillar) va so'nggi Minoy (1600—
1200-yillar)ga bo'linadi. Kritning ilk gullab-yashnash davri va uning Egey
dunyosidagi yetakchiligi er. aw. Ill—II ming yilliklarga to'g'ri keladi. Dastlab
orolning janubiy, sharqiy qismi rivojlangan. O'rta Minoy davrida Kritda «birinchi
saroylar» davri bo'ldi. Knoss, Fest va Malliya kabi shahar markazlari rivojlandi.
Krit me’morchiligining kiklad va ellada sivilizatsiyalaridan ajratib turadigan
xususiyati bu saroylarni ulug'vor qurilgani bu saroylardagi nafis freska tasvirlarini
yuksak san’at darajasida bo'lganidir. Freska tasviriy san’atini gullab-yashnashi
«ikkinchi saroylar davriga» (er. 1 aw.XVII asr) va so'nggi Minoy davriga to‘g‘ri
keladi. 0 ‘rta Minoy davri Kritda taxminlarga ko‘ra yer qimirlash natijasida halokat
bilan tugallandi er. aw. XVIII asrda Knoss, Fest, Malliya saroylari xarobaga
5
Qodirova. L.B. jahon sivilizatsiyalari tarixi. Guliston 2015. 108 b
10

aylandi. Ellik yildan so'ng Krit yana qayta tiklandi va bu yuksalish er. aw. 1400-
yillarigacha davom etdi. Bu davrda Krit dengizida cheksiz hukmronlik qiladi. Krit
Bolqon yarim oroli, Misr, Iberiyaga oliy nav vino, zaytun moyini eksport qildi.
Misrdan rangli shisha, fayans, Kipr orolidan mis, Suriyadan otash, Liviyadan
qimmatbaho metallar va fil suyagi olib kelinadi. Kritning Egey dengizidagi yangi
yetakchiligi er. aw. 1700- yildan boshlanib Knoss va Festda yangi saroylar qurilib,
uning devorlari ajoyib freskalar bilan bezatilgan. Ingliz arxeologi Artur Evans
Knoss saroyini 40 yil davomida tekshirdi. Bir necha qavatli saroy Kritdagi eng
ulug'vor inshoot edi. U bir necha marta qayta qurilgan bo'lib podsho oilasi
istiqomatgohi, rasmiy qarorgoh va xo'jalik inshootlaridan iborat edi. Saroyda
ko‘plab xona va zal devorlari did bilan bezatilgan. Devoriy tasvirlarda hashamatli
kiyingan ayollar va erkaklar, saroy hayoti manzarasi, o‘simlik va hayvonlarning
real ko‘rinishlari yuqori darajadagi badiiy usulda chizilgan. Krit kulolchiligida ham
badiiy san’atning nihoyatda yuksak darajada shakllantirilgani ko'rinadi. Sopol
idishlarda tabiatning boy manzaralari mohirona tasvirlanadi. Bunday tasvirlar
amforalar (ko‘za), zaytun yog‘i va vino saqlanadigan bo‘yi 2m gacha bo‘lgan pifos
(xum) lami sirtiga chizilgan. Krit madaniyatini gullab yashnaganligini yana bir
dalili Knoss saroyidagi raqqosa tasvirining bizgacha yetib kelgan bir qismidir.
Raqqosani go‘zal qaddi-qomatini yuksak noziklikda tasvirlanishidan hayratda
qolgan arxeologlar uni shartli «parijlik ayol» deb atadilar. Knoss saroylaridan
topilgan fayans haykalchalarda tasvirlangan kohinlarni uzun yubkada, yalang‘och
ko'krak, nozik yelkalaiga tushib tuigan sochlari tasviri, saroyda hukm surgan nozik
didgo‘zallik dunyosidan dalolat beradi. Devoriy tasvir-freskalar va Krit xudolar
panteonida ayol ma’budalarini oldingi o‘ringa turgani ayollami Krit jamiyati
hayotida mavqeini yuqori darajada bo'lganidan dalolat beradi. Bundan tashqari,
Gemma va uzuklarda qalqon tutgan ayol, kabutar bilan ma’buda, tog‘
cho‘qqisidagi ma’buda va ikki sher o'rtasidagi ma’buda tasvirlari buning yaqqol
misoli bo'ladi. Freskalarda Krit orolining saroy va diniy hayoti tasvi iari: yosh 235
yigit-qizlarning yurishi, gullar orasidan yurib kelayotgan hokimning tasviri, qo'shiq
aytib raqs tushayotgan raqqosalar, qo'lida marosim ko'zalarini ko'tarib ketayotgan
o'smirlar, Kritda diniy ramz sanalgan ikki yoqlama bolta — labris ushlagan kohina
kabi tasvirlar aks ettirilgan. Kritning ijtimoiy-siyosiy munosabatlari to'g'risida hech
qanday aniq ma’lumot yo'q. Taxminlarga ko'ra o'rta Minoy davrida orolning
shimoliy qismida (poytaxti Knoss) mustaqil sulola, boshqasi janubda (poytaxti
Fest) hukmronlik qilgan. Hokim oliy kohin vazifasini ham bajargan. So'nggi
Minoy davrida Kritdagi butun hokimiyat Knoss hokimlari qo'liga o'tadi. Siyosiy
hokimiyat tuzilishi jihatidan sharq despotiyasiga o'xshash bo'lgani ehtimolidan holi
emas. Yer davlat mulki bo'lgan. Hunarmandlar, qullar bo'lgani taxmin qilinadi.
Kritda qul mehnatidan podsho xo'jaliklarida foydalanilgani, xonaki qulchilik
11

mavjud bo'lgani faraz qilinadi. Jamoa munosabatlarini uzoq mavjud bo'lganligidan
er. aw. Ill ming yillikka borib taqaladigan Messara vodiysida mavjud bo'lgan
guruhiy qabrlar, Vasilikada topilgan ikki qavatli uylar dalolat beradi. Er. aw,1450-
yillarda ibtidoiy va jangovor axey qabilalari orolga bostirib kirib Kritning siyosiy
yetakchiligiga chek qo'ydilar. Egey havzasi ikki asr mobaynida doriylar
kelganlariga qadar axeylar hukmronligi ostida qoldi.
Miloddan avvalgi 34 yilda Mark Antoni Rimning Kirenaika viloyatini
qirollik deb e'lon qildi va uni Kleopatraning qizi Kleopatra Selene II ga meros qilib
qoldirdi. Miloddan avvalgi 29 yilda Mark Antoniy ustidan qozonilgan g'alabadan
keyin Oktavian Avgust Kirenaikani Rim davlatiga qaytardi va miloddan avvalgi 27
yilda Krit bilan birga senatorlik provinsiyasini tashkil etdi, uning hukmdori
prokonsul unvoniga ega edi. 3-asr oxirida Diokletianning ma muriy-hududiyʼ
islohotlaridan so ng viloyat uch qismga: Yuqori Liviya, Quyi Liviya va Kritga
ʻ
bo lingan.
ʻ
Viloyatning ikki qismi - Kirenaika va Krit bir-biriga bog'langan, chunki
tarixiy va geografik jihatdan bu hududlar turli mintaqalarga tortilgan - Kirenaika
Misr va Sharqning kuchli madaniy ta'sirini boshdan kechirgan va Krit materik
Yunoniston bilan aloqalarni saqlab qolgan va ko'plab yunon an'analarini saqlab
qolgan. .
Krit . Rimliklar hukmronligi davrida u qoloq agrar hudud bo'lib, boshqa
joylarda bo'lgani kabi yerga egalik qilish bilan bog'liq masalalar keskin bo'lgan.
O'sha davrning tez-tez uchraydigan sud amaliyoti shaharlarning o'zaro va xususiy
mulkdorlar bilan yer nizolarini hal qilish edi. Ko p yerlar imperator mulklari
ʻ
tasarrufida bo lib, xususiy rim yer egalariga tegishli bo lgan
ʻ ʻ
(masalan, Knossos shahri yerlari Italiyaning Kapua shahriga berilgan).
Kritning o'z jamoat birlashmasi - xoivov, Gortin shahrida esa Rim fuqarolarining
kichik birlashmasi - konventus mavjud edi. Shaharni obodonlashtirish, tomoshalar
va o'yinlar tashkil etish, imperatorlarga sig'inishni tashkil etish va boshqalar bilan
shug'ullanishgan. 6
Kirenaika . Viloyatning bu qismida aholi yanada xilma-xil edi - shahar
aholisi ellinlar edi, eng ko'p va imtiyozli guruh (ularga gimnaziya
va efebiyaga kirish huquqi berildi), qishloq aholisi asosan Liviyaning tub aholisi
edi. Yahudiy ko'chmanchilarning ulushi ham muhim edi. Rimliklar kam edi,
aholini ro'yxatga olish ma'lumotlariga ko'ra, barcha yoshdagi rimliklar 2500
dinorlik malakaga ega bo'lib, atigi 215 kishi yashashgan .
Kirenaikadagi siyosiy birlashmalarning shakllari ancha etnik edi: ellinlarda korpus
(a'zolarining davlat majburiyatlari uchun mas'ul bo'lgan tashkilot), yahudiylarda
kamroq siyosiylashgan vatandoshlari bor edi. Rimliklarning Kirenaikada o'z
6
Полякова Г.Ф. Социально-политическая структура пилосского общества. М.: 1978. 168- стр
12

konventuslari yo'q edi, lekin ba'zi "maxfiy jamoalar" haqida eslatib o'tiladi -
synōmo(ē)sias [1]
. Butun mintaqani ifodalovchi mahalliy tashkilot - xoivov haqida
hech narsa aytilmagan, garchi Kirenaikadan Rimga kelgan elchilar haqida
ma'lumot mavjud (Kirenadan Avgust farmonlarida, Tatsitda ). Rim fuqaroligi,
dastlab faqat rimliklarning imtiyozi bo'lib, asta-sekin butun aholi orasida
tarqaldi, 212 yildagi Karakalla farmonidan oldin, Kirenaika shahar aholisining
muhim qismi o'z huquqlaridan foydalangan, ammo allaqachon o'z ahamiyatini
sezilarli darajada yo'qotgan edi.
Rimliklarga dushman qabilalar yashaydigan janubiy cho'l hududlarga yaqinlik bu
erda doimiy Rim garnizonlarini saqlash zaruratini tug'dirdi, bu esa mahalliy
hokimiyat organlariga katta ta'sir ko'rsatdi.
Rimliklarning iqtisodiy faoliyatga aralashuvi qishloq xo'jaligi va qurilishni
rivojlantirishdan iborat edi (suv quvurlari, jamoat binolari, yo'llar yotqizish). Lekin
I-II asrlarda boshqa viloyatlar bilan solishtirganda. Kritdagi Rim qurilishining
ko'lami nisbatan kichik edi. Ba'zi shaharlar (Gortin, Knossos) o'z tangalarini zarb
qilganlar (tasdiqlangan topilmalar - ser. 1-asr ).
46-yilda Kritda zilzila sodir bo'ldi, shundan so'ng rimliklar Kritning bir qator
shaharlarida muhim tiklash ishlarini tashkil qilishdi. O'z navbatida, yirik Rim
yilnomachisi Korniliy Tatsit viloyat gubernatori Tiberiy , Neron va Vespasian
davridagi tovlamachilik uchun javobgarlikka tortilgan uchta holat haqida xabar
beradi.
II.2. Kiklada ma’daniyati
XIX asrdan so’ng Egey dengizi orollarida ham faol arxeologik qazilma
ishlar
olib borildi. Ingliz arxeologik ekspeditsiyasi Antikoros orolida bronza davri
yodgorliklarini topdi. Shundan so’ng Melos, Seros, Spornos, Loros, Naksos
orollarida arxeologik qazish ishlari olib borildi. 1967 yil arxeologlar Fera
oroligidan
Akrotir shahrini topishdi. Uni Egey Pompeyasi deb atashgan. 1932 yil yosh yunon
arxeologi Spiridan Marinotos Minos orolining yirik porti Amnissni topdi. U
arxeologik ishlarda Strabonning “Geografiya” asaridan keng foydalandi.
Kiklada Krit shimolidagi Egey dengizidagi ko’pgina orollar majmuasidir. Ularni
greklar “kikladalar” ya’ni aylana deyishgan. Kiklad orollari - Egey
dengizining jan. qismidagi arxipelag . 211 oroldan iborat. Eng yiriklari: Naksos,
Andros, Tinos, Paros, Milos. Gretsiya tarkibida. Umumiy mayd. 2,6 ming
km 2
. Relyefi tog li, eng baland joyi 1008 m (Naksos o.da). ʻ Orollar materik kelib
chiqishiga ega. Asosan, kristall jinslar va ohaktoshlardan tuzilgan. Tez-
tez zilzila bo lib turadi, harakatdagi
ʻ vulkanlar bor. Iqlimi subtropik o rta dengiz ʻ
13

iqlimi, qishi iliq va sernam, yozi quruq va issiq. Yillik yog in 500ʻ mm. Tog yon ʻ
bag irlari butalar bilan qoplangan. Vodiylarda
ʻ tokzorlar , sitrus
o simliklar
ʻ plantatsiyalariva zaytunzorlar bor. Bug ʻ doy va makkajo ʻ xori ekiladi .
Chorvachilik rivojlangan, baliq ovlanadi . Temir rudasi , boksit , marmar , Naksosoda
yirik qayroqqum konlari bor . Kiklada madaniyati uch yirik davrga bo ’ linadi :
Qadimgi kiklad davri (2700-2300)
O ’ rta kiklad davri (2300-1500)
So ’ ngi kikl davri (1500-1100)
Kiklad madaniyati bronza davri madaniyati bo ’ lib orollardan bronzadan
yasalgan mehnat qurollari , sopol buyumlar , zeb - ziynatlar topilgan .
Rassomchilikda
freska tasvir san ’ ati yuksak rivojlangan . Eng mashhur freskalar “ Ikki ayol jangi ”
va
“ antilopalar ” tasviridir . Kiklad madaniyati shakllarida Kichik Osiyo orollari
muhim
ahamiyat kasb etgan . 7
Yunonlar 1460 yilgacha Peloponnesda turishdi , venetsiyaliklar va
genuyaliklar esa ba ' zi orollarga yopishib olishdi , ammo 16- asr boshlariga kelib
butun Gretsiya materiki va Egey orollarining aksariyati Usmonli imperiyasi
tomonidan mustamlaka qilindi , bir nechta port shaharlari bundan mustasno .
venetsiyaliklar tomonidan o ' tkazilgan ( Nafplio , Monemvasia , Parga va Methone
ulardan eng muhimi ). Egey dengizining o ʻ rtasida joylashgan Kiklad orollari 1530-
yillardan beri vassal maqomida bo ʻ lgan bo ʻ lsa - da , 1579 yilda Usmonlilar
tomonidan rasman qo ʻ shib olingan . Kipr 1571 yilda quladi va venetsiyaliklar Kritni
1669 yilgacha saqlab qolishdi . Ion orollari hech qachon Usmonlilar tomonidan
boshqarilmagan , Kefaloniya bundan mustasno (1479 yildan 1481 yilgacha va 1485
yildan 1500 yilgacha ) va Venetsiya Respublikasi hukmronligi ostida
qolgan . . Aynan Ion orollarida 1800 yilda yetti orol respublikasi tashkil etilganda
zamonaviy yunon davlatchiligi vujudga kelgan . Usmonli Gretsiya ko ' p millatli
jamiyat edi . Biroq zamonaviy G ‘ arbning multikulturalizm tushunchasi , bir qarashda
tariqlar tizimiga to ‘ g ‘ ri keladigandek ko ‘ rinsa - da , Usmonli tuzumiga to ‘ g ‘ ri
kelmaydigan deb hisoblanadi . Yunonlarga bir tomondan ba ' zi imtiyozlar va
erkinliklar berildi ; ikkinchisi bilan ular markaziy hukumat faqat uzoqdan va to ' liq
bo ' lmagan nazoratga ega bo ' lgan ma ' muriy xodimlarning noto'g'ri harakatlaridan
kelib chiqqan zulmga duchor bo'ldilar.Usmonlilar kelganida, ikkita yunon
ko'chishi sodir bo'ldi.Birinchi migratsiya yunon ziyolilarining G'arbiy Evropaga
ko'chib o'tishini va Uyg'onish davrining kelishiga ta'sir ko'rsatishini talab
qildi.Ikkinchi ko'chish yunonlarning Yunoniston yarim orolining tekisliklarini tark
7
Пендлбери Дж. Археология Крита. М.: 1950. 78-стр
14

etib, tog'larga joylashishiga olib keldi.Millet tizimi Usmonli imperiyasi tarkibidagi
turli xalqlarni din asosida ajratib, pravoslav yunonlarning etnik birlashuviga hissa
qo'shdi.Usmonlilar hukmronligi davrida tekisliklarda yashovchi yunonlar yoki chet
el boshqaruvining og'irligi bilan shug'ullanadigan nasroniylar yoki kripto-
xristianlar (yunon pravoslav dinining yashirin amaliyotchilari bo'lgan yunon
musulmonlari) edi.Ba'zi yunonlar og'ir soliqlardan qochish va bir vaqtning o'zida
yunon pravoslav cherkovi bilan aloqalarini saqlab qolish orqali o'zlarining
kimligini ifodalash uchun kripto-xristian bo'lishdi.Biroq, Islomni qabul qilgan va
kripto-xristian bo'lmagan yunonlar, hatto turk tilini qabul qilmagan bo'lsalar ham,
pravoslav yunonlar nazarida "turklar" (musulmonlar) deb hisoblangan.Usmonlilar
19-asr boshlarigacha Gretsiyaning katta qismini boshqargan.O rta asrlardan beriʻ
birinchi o zini-o zi boshqaradigan ellin davlati Frantsiya inqilobiy urushlari
ʻ ʻ
davrida, 1800-yilda, materik Gretsiyada yunon inqilobi boshlanishidan 21 yil oldin
tashkil etilgan.Bu Korfu poytaxti bo'lgan Septinsular Respublikasi edi.
II.3. Krit-miken memorchiligi
Antik madaniyat uzoq vaqt davomida rivojlanib bordi. Uning rivojlanishida
Peloponnes yarim oroli va Egey dengizidagi ko‘pgina orollarda, Kichik Osiyoning
g'arbiy sohillarida eramizdan awalgi 1ПII minginchi yillarda yashagan qabilalar
madaniyati muhim rol o'ynadi. Antik dunyoning eng qadimgi tarixi «egey» yoki
«krit-miken» madaniyati bilan boshlanadi. Bu madaniyat yodgorliklarining
dastlabki arxeologik kashfiyotlari Mikena va kritda topilganligi va mulligi tufayli
bu san’at adabiyotlarda ba’zan krit-miken san’ati deb ham yuritiladi. Egey
madaniyatining eng gullagan davri eramizdan awalgi 2000- yillarga to‘g‘ri keladi.
Bu davrda xashamatli me’morchilik kompozitsiyalari, podsho saroylari, san’at
namunalari yaratildi.Shunday nodir yodgorliklardan biri ingliz arxeologi A. Evans
tomonidan Kritda topilgan Knoss saroyining qoldiqlaridir. 8
Bu saroy uncha baland boMmagan tepalik ustiga qurilgan. Saroy tabiat bilan
uyg‘unlashib ketgan. Binolar planirovkasi erkin. Binoning qarbiy tomonida
xonalar boiib, u yerlarda, podsho boyliklari, qurollar, katta xumlarda turli ozik-
ovqatlar saqlangan. Markaziy tomondagi xonalarda esa xunarmandlaming
ustaxonalari joylashgan. Knoss saroyining markaziy maydoni atrofida yuzlab
uncha katta boimagan xonalar, mehmonxona, ibodatxona, podsho xonalari, diniy
marosimlar utkahzish uchun moijailangan xonalar boigan. Bu xonalar bir-biri bilan
zina va narvonlar orqali bogiangan. Knoss saroyida ustunlardan keng
foydalanilgan. Tosh tag kursi o'matilgan yog‘ochdan ishlangan ustunlar Knoss
saroyining tepa tomonini ko‘tarib turish uchun ishlatilgan. Bu ustunlar o‘ziga xos
xususiyatga ega boiib, ular pastga tomon torayib borgan. Saroy devorlariga suratlar
ishlangan. Er. av. XIV asrga kelib, Krit madaniyati inqirozga yuz tutdi. Endilikda
8
Qodirova.L.B. Jahon sivilizatsiyalari tarixi. Guliston 2015. 111 b
15

Egey madaniyatining markazi grek materegiga-Peloponnes yarim oroli va undagi
Mikena, Tirinf manzillariga kuchdi. Bolkon yarim orolining jamibida, Egey
dengizi orollarida va Kichik Osiyoning g‘arbiy sohillarida yashagan axeyaliklar bu
yangi madaniyat taraqqiyotini belgiladilar. Er. av. XVII-XIV asrlardan boshlab,
axeyaliklar madaniyati va arxitekturasi o‘z xarakteri jihatidan krit madaniyati bilan
aloqada boigan, lekin bu yaqinlik axeyaliklar arxitekturasining o‘ziga xos orginal
tomoniari ham mavjud ekanligini inkor etmaydi. Bu ayniqsa, monumental
me’morchilik san’atida yaqqol ko‘zga tashlanadi. Kritdagi shaharlar qalin devorlar
bilan o‘rashga muhtoj emas edi. Chunki shahami dengiz ko‘riklar edi. Aksincha,
axeyaliklar o‘z turar joyi va qo‘rg‘onlarini baland tepaliklar ustiga qurib, uning
atrofini qalin devorlar bilan o‘rab chiqqanlar. Keyinchalik greklar bunday
manzillami «akropol» -«yuqori shahar» deb nomladilar. Bizgacha Mikena va
Tirinifdagi baland tepaliklar ustiga qurilgan qa’lalar, qo‘rg‘onlar yetib kelgan. Ular
er. av. XIV-XIII asrlarda qurilgan. Bu qo‘rg‘onlaming devorlari og‘irligi 5-6 tonna
keladtigan toshlardan qurilgan boiib, devoming qalinligi 6-10 m, hatto undan ortiq
ham boigan. Masalan, Tirinif qo‘rg‘oni devorining qalinligi 17, 5 m boigan. Devor
ichi bo‘sh!iq boiib, u yerda xazina, ozik-ovqat, qurol-aslaxa saqlangan. Trinifdagi
akropol sodda, atrofi qalin devor bilan o‘ralib, uning uch darvozasi boigan. Mikena
me’morligida darvoza qurilishiga katta e’tibor berilgan. Mikena qo^rg'oning
markaziy darvozasi «sherlar darvozasi» deb nomlangan. Darvoza atrofi yaxlit katta
toshlardan quriigan. Tepasiga ustunlarni ushlab to‘rgan ikki sheming burtma tasviri
ishlangan. Bu ustun Mikena podsholari qudrati va birligini ramzi bo‘Igan1,8. Er.
av. XII asr o‘rtalarida Bolkon yarim orollarining shimolidan janubga tomon siljiy
boshlagan doriy qabilalarining Egey orollaridagi davlatlarini bosib olishi
Peloponnesdagi Egey madaniyatining tugashiga sabab bo‘ldi. Lekin uning boy
madaniyatining keyingi ellin madaniyatiga ta’siri kuchii bo‘ldi. Efladaliklar Egey
madaniyatining eng yaxshi yutuqlarini o‘zlashtirdilar. Ular Krit-Miken diniy-
mifologik tushunchalarini qabul qiladilar. Odatda, qadimgi Gretsiya me’morchiligi
tarixi Mikenaning qulashi va doriylar tomonildan peloponnes, uning janubida
joylashgan orollar, Kritning bosib olinishi bilan boshlanadi va er. av. XI asrdan to
er. av. I asrgacha bo‘lgan davmi o‘z ichiga oladi. Bu tarixiy-badiiy davr to‘rt
bosqichdan iborat: 1. Gomer davri (er. av. XI-VIII asrlar). 2. Arxaika davri (er. av.
VII-VI asrlar). 3. Klassika davri (er. av. V-IV asrlaming birinchi uch choragi). 4.
Ellinizm davri (er. av. IV-I asrlar). Qadimgi quldorlik davlatlaridan bo‘lgan
Gretsiyada jahon arxitektura tarixidan birinchi marta demokratik prinsipiar kamol
topdi. Greklar birinchi bor baddiy ijodda insoniyatning asriy muammolarini
yechishga o‘rindilar. Ular botirlik, josorat, vatan mehri va hur insonning qudratini
ulug‘ladilar, uning jismoniy go‘zalligi va ma’naviy barkamolligini ifoda- !ab,
ideal, garmonik kamol topgan inson obrazini yaratishga intildilar. Qadimgi
16

Gretsiyada faoliyatli, davlat manfaatini o‘z manfaatidan ustun qo‘yyadigan insonni
ulug‘laydilar. Irodali vatanni sevadigan va uning uchun kurasha oladigan inson
obrazini ideal inson, deb biladilar. Grek xudo va ma’budalarida, masalan, Appolon
(nur xudosi), Afina (hunarmandchilik va dehqonchilik ma’budasi) va boshqa
ma’budalar timsolida greklar o‘zlarining tasavvuridagi barkamol inson qiyofasini
gavdalantiradilar. Darhaqiqat, grek san’ati insonning real his-tuyg‘ularini badiiy
ifoda etishi bilan hamon kishiga shavq-zavq baxsh etmoqda. Inson aql-idroki,
zakovatini tarannum etib, unga kuch bag‘ishlamoqda. Grek arxitekturasining shu
jihati yevropaliklar tomonidan ham, sharq halqiari tomonidan ham e’zozlanadi. 9
GOMER DAVRI ME’MORCHILIGI . Qadimgi Gretsiyatarixining er. av.
XI-VIII asrlari Gomer davri deb ataladi. Bu davr arxitekturasi va madaniyatining
o'rganishda Gomeming «Iliada» va «Odisseya» dostonlari qimmatli manba
hisoblanadi. Bu asarlarda Gretsiya yerlarida mulkiy tengsizlikning kelib chiqishi
natijasida, quldorlik tuzumiga zamin yaratildi. Bu davrda Grek mifologiyasi, halq
epik poeziyasi paydo bo‘lib, ularda halq hayoti, uning ma’naviy intilishi va jasorati
tarannum etiladi. Shu davrga oid me’morlik namunalari esa, qa’Ia, qo‘rg‘onlaming
qoidiqlari orqali yetib kelgan. Ular o‘z xarakteri jihatidan Mikena me’morligini
eslatadi. Loy, tosh, yog‘och, bronza yoki suyakdan ishlangan xaykaltoroshlik
namunalari topilgan bo‘lib, ular yaxlit formada mayda detallarga e’tiborsiz
ishlangan.
ARXAIKA DAVRI ME’MORCHILIGI . Er. av. VIII asr oxirlaridan
boshlab, ilk sinfiy jamiyat qaror topa boshiadi. Er. av. VII-VI asrlami arxaik,
ya’niy qadimgi (grekcha «arxeyos»-qadimgi demakdir) davr deb nomlanadi.
Chunki XIX asrda boshlangan arxeologik kashfiyotlarga qadar qadimgi Gretsiya
tarixini er. av. VIII asrdan boshlar edilar. Doriylar iste’losi natijasida Gretsiyada
kichik-kichik quldorlik davlatlari paydo bo‘ldi. Bu davlatlar istexkom bilan o‘rab
olingan manzillardan iborat bo‘lib, quldorlar yerlarini va o‘z mulklari boimish
qullami himoya qilganlar. Bu davlatlar qadimgi greklarda polislar, ya’niy shahar-
davlatldar deb nom olgan. Mulkiy tabakalanish davom etib, aristokratiya
hukmronligi orta boshlagan. Bu keskinlik ezilgan ommani kurashga chorlagan. Bu
kurash g‘alaba bilan tugab, zodogonlarning hukuklari chegaralanishi natijasida
katta boimagan polislarda quldorlik demokratiyasi paydo bo‘lgan. Arxaik davri
me’morlik san’ati shaharlaming rivojlanishi va qurilishi bilan bog‘liq.
Shaharlaming muhim ijtimoiy markazi xudo yoki ilohiylashtirilgan qahromonlarga
atab qurilgan ibodatxona boiib, u yerda shahar, davlat xazinasi va badiiy boyliklar
saqlanar edi. Uning oldidagi maydonda esa yigilishlar, bayram tantanalari
o‘tkazilar edi. Bu ibodatxonalar o‘z xarakteri jihatidan shahar markazini tashkil
9
Пендлбери Дж. Археология Крита. М.: 1950. 80-стр
17

etib, grek jamoasi, shahar davlatining ulug‘vorligi va birligini bildirar edi. Uning
old tomoni quyosh chiqqan tomonga qaratib qurilgan.
Ijtimoiy hayot formalarining o‘zgarishi shahar qurilishida ham o‘z ifodasini
topdi. Bu davrda qurilgan shahar, odatda, tepalikka qurilgan akropol atrofida
joylashib, tepalikning eng yuqori qismida polisning haloskori bo‘lgan ma’budaga
atalgan ibodatxona akropol etaklari va yon bag‘rida esa turar joy kvartallari
qurilgan. Bu kvartallar planirovkasi erkin, stixiyalik tarzda paydo boigan. Har bir
polis ibodatxona qurilishiga e’tibor berib, uning boshqa polis ibodatxonalaridan
ajralib turishi, ko‘rkam va ulug‘vor bo‘lishiga e’tibor bergan. Grek
ibodatxonalarining bir necha tipi boiib, bularning ichida eng keng tarqalgan tipi
periptr hisobolanadi. Bu tipda qurilgan binoning markaziy qismi muqaddass yer-
sella boiib, atrofi esa ustunlar bilan o‘ralgan. Grek me’morchiligini bu tipi faqat
grek me’morchiligida emas, balki jahon me’morchilik rivojida ham katta rol
o‘ynaydi. Me’morlik rivojlanib borgan sari, ellada ustalari ustun va to‘sinlarga,
ular orasidagi boshlanish, dekorativ bezaklarning eng minimal tomonini topish,
badiiy va funksional tomoning uyg‘un boiishiga harakat qiladilar. Bu butun badiiy
sistema order nomini oldi (lotincha «ordo» - to‘zilish, tartib ma’nosini bildiradi).
Order keyinchalik Gretsiya me’ morligining asosiy xususiyatini belgilovchi muhim
omiiga aylandi119. Grek me’morligining asosiy orderlari doriy va ion orderi
hisoblanadi. Doriy orderi asosan, Peloponnes va Buyuk Gretsiya ion orderi Ioniya
deb nomlangan. Kichik Osiyo sohillarida ko‘proq ishlatilgan. Doriy orderida
ishlangan ibodatxona yuqoriga kichrayib boruvchi uchta supacha tarzidagi tosh
asos-stereobatga qurilgan. Ustunlar tagliksiz (bazasiz) boiib, ular tepaga torayib
boruvchi shaklda ishlangan. Yuzasi esa tarnovchalar-kannelyuralar bilan
pardozlangan. Doriy ustuni bevosita stilobatga o‘matilgan. Ustunning tepa qismi
exinga taqaladi. Uning tepasida esa abaka bo‘lib, unga antablement qo'yiladi.
Doriy orderi arxitravi tekis ishlangan. Friz esa metop va tringliflardan tashkil
topgan. Ibodatxona tomi ikki nishabli bo‘lib, uning old va orqa tomonida hosil
bo‘Igan uchburchakli maydon fronton deb atalgan Fronton va metoplar burtma
tasvirlar bilan bezatilgan. Ibodatxonaning tomi burchaklariga akroteriyalar
o‘matilgan. Arxaika davrida fronton va tringliflar yuzasi ko‘k, metoplar yuzasi
qizil rang bilan bo‘yalgan. Ion orderi er. av. VII asr oxirlarida paydo boigan. U
doriy orderidan o‘zining nafisligi, bejirimligi hamdja tag tomonida stilobatga
qo‘yilgan tagkursining mavjudligi bilan ajralib turadi. Ion orderida tamovchali
ustunning kapitelini ikki tomonga bo‘ralib to‘rgan jingalak sochini eslatuvchi
shakl-valyuta va abak tashkil etadi. Arxitrav esa uchta gorizontal tasma tekislika
ajratilgan. Friz lentasimon qilib ishlangan va bezaksiz120. Korinf orderi
birmuncha kechroq - klassika davrida paydo bo‘ldi. U ion va devoriy orderiga
nisbatan jijimador va ko'rkam, kapitelli akanf daraxti barglaridan tashkil topgan
18

buketni eslatadi. Grek orderlari antik dunyo davlatlarida. Uyg‘onish davri va yangi
dunyo me’morchiligida keng ishlatildi va rivojlantirildi. Ilk arxaika ibodatxonalari
birmuncha past va uzunchoq qilib ishlangan. Ulaming ko‘rinishi vazmin va
salobatli. Pestumdagi (Italiya) Gera ibodatxonasi (er. av. VI asr o‘rtalarida
quriigan) shu xususda xarakterli korinfdagi Appolon ibodatxonasi (er. av. VI asr
ikkinchi yarmida quriigan) perepter tipidagi doriy orderida ishlangan bo‘lib, uning
old tomonida 6 yon tomonida 15 ustun o‘rnatilgan. Bu ibodatxonalarda ham
arxaika me’morligining xarakterli tomonlari ochiladi. Efesdagi Artemida
ibodatxonasi ion orderida ishlangan, u hajmining kattaligi va badiiy bezagining
serhashamligi bilan ajralib turadi. 10

KLASSIKA DAVRI ARXITEKTURASI . Eramizdan awalgi V asrga
kelib, Gretsiya o‘zining siyesiy, iqtisodiy va madaniy taraqqiyotining eng yuksak
bosqichiga ko‘tarildi. Bu taraqqiyot Eron-grek urushlaridan keyingi Afina
davlatining kuchayishi va quldorlik demokratiyasining rivojlanishi bilan bog‘liq.
Urush grek polislarini Afina davlati atrofida birlashtirdi. Urushdan keyin ham
Afina 150 dan ortik shahar-davlatlar ichida boshqarish imtiyozini saqlab qoldi.
Gretsiya tuprogiga tutashgan dengiz suvlarida hukmron boiib oldi. Bu yangidan-
yangi bozorlami qoiga kiritishga Qora dengiz sohillaridagi mustamlakalari bilan
oldi-sotdi ishlarini rivojlantirishga yangi imkoniyatlar yaratdi. Afina eramizdan
awalgi V asr o‘rtalariga kelib, butun grek olamining eng yirik madaniy va iqtisodiy
markaziga aylandi. Grek klassikasi davrini shartli ravishda ilk klassika, yuqori va
so‘nggi klassika davriga boiinadi. Ilk klassika eramizdan awalgi 490- 450-
yillardagi eron-grek urushi davriga to‘g‘ri keladi. Bu davr san’atida realistik
tendensiyalamining ortib borishi bilan xarakterlanadi. Ilk klassika davrida ko‘p
me’morlik kompozitsiyalari yaratildi, ayrim shaharlar qayta tiklandi. Me’morlikda,
asosan, peripter tipidagi ibodatxonalar qurilishi yetakchi o‘rinni egallaydi. Ular
ko‘pincha doriy uslubida qurildi. Lekin ulaming har biri me’moming ijodiy
yondoshishi natijasida o‘ziga xos individual fazilatlar kashf etdi. Pestumdagi Gera
ibodatxonasi (er. av. V asming birinchi choragi) bizgacha yaxshi saqlangan. Unda
ilk klassika me’morligiga xos fazilatlar ko‘zga ko‘rinadi. Binoning nisbatlari bir-
biriga uyg‘un, detal va bezaklar o‘z o‘mida ishlatilgan. Lekin binodagi primetivlik
va og‘ir ko‘rinish uni arxaika davri bilan bogiaydi. Egine orolidagi Afina Afayn
ibodatxonasi (er. av. 490 y.) va ayniqsa, Olimpiyadagi Zevs ibodatxonasi o‘zining
nisbatlar garmoniyasi, badiiy bezagining nafisligi bilan xarakterlanadi va grek
me’morligining shox namunalaridan hisoblanadi. Zevs ibodatxonasi uchun
ishlatilgan ustunhr uzaytirilib olinishi hisobiga binoga ko'rkamlik kiritilgan121. Ilk
klassika davri me’morlik kompozitsiyalarini burtma tasvirlar bilan bezash san’ati
Olimpiyadagi Zevs ibodatxonasi burtma tasvirlarida yuksak darajaga ko'tarildi.
10
Лурье С.Я. Язык и культура микенской Греции. М.-Л.: 1957. 112-c тр
19

Yuqori klassika. Er. av. V asming ikkinchi yarmidan boshlab, Gretsiya siyosiy,
iqtisodiy va madaniy ravnakining oltin davrini boshidan kechirdi. Sarratning
hamma turi va janrlari rivojlanib, yuqori klassika davri kishilaming estetik ideal
haqidagi tushunchalarini mukammal badiiy obrazlarda ko‘rsatdi. Yuqori klassika
davrida Afina akropoli o‘zining tugal ko‘rinishini egalladi. Perikl tashabbusi bilan
Afinaning ichki qa’Iasi-Akropol qayta tiklandi. Bu ka’la Eron-grek urushida
vayron boigan edi. Er. av. V asming uchinchi choragida bu yerda oq marmardan
yasalgan grek me’morligining nodir durdonalari boigan. Parfenon, katta
darvozaxona-Propiley, qanotsiz g‘alaba ma’budasi Nikega atab qurilgang
ibodatxona (Nike Apteros) qad ko‘tardi. Bu binolar badiiy bezaklarga boy boigan.
Masalan Propiley devorlari davlatning jangovor o‘tmishini tasvirlovchi suratlar
bilan bezatilgan. Akropolning ochiq maydonida Afina xaykali o‘matilgan. Afina
akropoli davlatning kuch-qudratini va ulugiigini o‘zida ifodalab, grek tarixida
birinchi bor umum ellin birligini namoyish etuvchi me’morlik ansambli edi.
Akropol tepaligining yon bag‘rlarida qurilgan ibodatxona va tomoshaxonalar esa
uni yanada mu’tabar, muqaddas dargoh darajasiga ko‘targan. Grek klassikasi
me’morligining beqiyos namunasi, akl-zakovot va afinaliklar xomiysi boigan
Afina ma’budasiga bagishlangan Parfenon ibodatxonasi hisoblanadi.
20

Xulosa.
Yunon sivilizatsiyasi Yevropaning eng qadimgi sivilizatsiyalaridan biri
sanaladi. Bolqon Yunonistonida odamlar juda qadimdan boshlab yashab kelgan.
Arxeologik tadqiqotlar natijasida odamlarning bir nechta qadimgi makonlari topib
tekshirilgan. Xo’jalik yuritish shakllarining takomillashuvi natijasida asta-sekin
ibtidoiy manzilgohlarning maydoni kengayib qadimgi shaharlar va katta qishloqlar
vujudga kela boshladi.
Qadimgi Yunonistonning dastlabki shaharlari Bolqon Yunonistoni emas
balki Krit orolida vujudga kelgan. Ushbu shaharlar asosida rivojlangan sivilizatsiya
umumiy nom bilan Krit-Miken sivilizatsiyasi deb nom olgan. Krit- Miken
sivilizatsiyasi yunon dunyosida muhim rol o’ynaydi.
Krit-Miken shaharlaridan tashqari yunon dunyosida boshqa shahar
madaniyatlari ham vujudga kelgan. Bularga Kiklada madaniyati yaqqol misol bo’la
oladi.
Ko’chmanchi doriy qabilalarining bostirib kirishi bilan yunon dunyosida
ushbu gullab turgan sivilizatsiyalar taraqqiyotiga yakun yasaldi.
Endi butun boshli yunu dunyosi uzra qo’rong’ulik davri boshlandi.
Bu voqea ayrim adabiyotlarda ,, Gomer davri” deb ham yuritiladi.
Ushbu davrda yunon polislari zamon taraqqiyotidan sezilarli darajada otrda qolib
ketdi. Ishlab chiqarish va boshqaruv usullari o’zining ibtidoiy an'analarini saqlab
qoldi. Boshqaruv eesa o’zida urug’chilik an’analarini mujassam etgan.
Mil. avv. XII asr boshida Sharqiy 0‘rtayer dengizining Osiyo qirg‘og‘ida
filimstinlar deb atalgan xalqlar o‘rnashadi. Ularning manzilgohlarida bu yerda
ilgari bo‘lmagan, shu yerning o‘zida ishlab chiqarilgan mikena sopol buyumlari
ko‘plab topilgan. Bu vaqtda Bolqon Yunonistoniga shimoldan turli qabila
guruhlari ko‘chishi boshlanadi. Yodgorliklarda moddiy-ma’naviy madaniyatning
tushkunligi ko‘rinadi. Bu vaqtdan boshlab temir o‘zlashtirila boshlanadi.
Peloponnes yarim oroli va Kritga doriylar kelib o'rnashadilar. Doriylaming kirib
kelishi bilan mavjud sivilizatsiya yo‘q qilib yuborildi.
Xulosa qilib aytganimizda, Krit-Miken jamiyati qadimgi Yunonistonda ilk
sivilizatsiya o‘choqlaridan biri bo‘lib, bu yerda ilk davlatchilik shakllari ko‘zga
tashlanadi. Lekin bu davlat keyinchalik o‘zaro bosqinlar natijasida inqirozga yuz
tutadi.
Nafaqat qadimgi yunon hududida balki butun dunyo tarixida ilk
sivilizatsiyalardan biri bu Krit va Miken sivilizatsiyasi hisoblanadi. U dunyo
tarixidagi eng birinchi svilizatsiyalashgan makon sifatida insoniyat taraqqiyoti
tammaddunini boshlab bergan. Uning natijasida ko`plab shaharlarda saroylar
bog`lar va so`lim tabiatli manzaralar paydo bo`ladi, lekin bu narsalar tabiat kuchi
21

tomonidan barbod bo`lgan, ya’ni tadqiqotchilar milodgacha bo`lgan XVII asrda
Egey dengizida supervulqon otilganini aniqlashga muvaffaq bo`ldi. Vulqon orolni
yo`q qildi, shuningdek ulkan sunami paydo bo`lishiga olib keldi. Buning natijasida
dunyoning eng dastlabki sivilizatsiyasi poyoniga yetgan. Shunindek bu hududni
keyingi rivojiga noqulay geografik joylashuvi ham xalaqid bergan edi
22

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. Т.: — 1998.
2. Boynazarov F.A. Qadimgi dunyo tarixi. Т.: — 2004.
3. Ленцман Я.А. Рабство в микенской и гомеровской Греции. М.: 1963.
4. Лурье С.Я. Язык и культура микенской Греции. М.-Л.: 1957.
5. Пендлбери Дж. Археология Крита. М.: 1950.
6. Полякова Г.Ф. Социально-политическая структура пилосского
общества. М.: 1978.
7. Штоль. Г. Шлиман. М.: 1965
8. Karimov I.A. ―Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch . ‖ Toshkent :.
Ma ’ naviyat , 2008.
9. Karimov I . A . Tarixiy xotrasiz kelajak yo ’ q . T ., O ’ zbekiston , 1998.
10. Abduraxmonov M ., Raxmonov N . Madaniyatshunoslik . Universitet,
Toshkent.: -2011y.
11. Abdullayev N. San’at tarixi. 2 tomlik. 1- tom, T., 1978 64-107 b
12. Alimuhamedov A., Antik adabiyot tarixi, T.. 1975.
13. Axmedova E, Gubaydullin R.. Kulturalogiya. Mirovaya kultura. Tashkent.:-
2001 . Akademiya xudojestv Uzbekistana.
14. Boynazarov F. Antik dunyo. T., 1989 y.
15. Vipper B.R. Iskusstvo drevney Gretsii. M., 1972.
16. Gurevich P.S. Kulturologiya (Uch. posobiye). M., 1996.
17. Dmitreva N.A., Akimova L.I.Antichnaya iskusstvo.M.1980.
18. Drevniye sivilizasii. M, 1989g., S. 289-451.
19. Kulturologiya. M., "Znaniye". 1996 .
20. Nemirovskiy A.I., Istoriya drevnogo mira.Antichnost.M., ―Vlados , 2000.
‖
21. Problemi antichnoy kulturi. M., 1986 , s. 7-117
22. Sokolov G.I. Iskusstvo drevnogo Rima. M., 1971 .
23. Sulaymonova F., Sharq va G’arb, T., 1998.
24. Тўхтасинов Э . М . Антик маданият . Маданиятшунослик фанидан
ўтилажак икки соатлик маърузалар матни . Т ., 2003.
23

Krit-miken svilizatsiyasi va uning rivojlanishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish