Krit va Miken sivilizatsiyasi va uning

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	306.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Krit va Miken sivilizatsiyasi va uning

Купить

2KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi: Kurs ishining dolzarbligi shundan iboratki bu
sivilizatsiyaning asosiy boyligi hisoblangan yodgorliklar va boyliklar hulas bu
sivilizatsiyani dunyo tarixida chindan ham mavjud bo`lganligini isbotlash va bu
sivilizatsiya haqida yanada ko`proq bilimga ega bo`lishdan iborat Krit va miken
davlat hududidagi asosiy yodgorliklar turli sabablarga ko`ra yo`q bo`lib ketgan
bularga birinchidan vulqon tasir ko`satgan bo`lsa ikkinchidan vulqon tasirida juda
katta sunami paydo bo`lib bu sivilizatsiyaning butun yodgorliklarini yo`q bolishiga
sabab boldi lekin uzoq izlanishlar natijasini ko`rsatmay qolmadi. bu sivilizatsiyaga
oid daslabki yodgoyliklar topib o`rganildi va uning tasirida boshqa yodgorliklar
ham topilib dunyo olimlari tomonidan bu sivilizatsiya mavjudligi isbotlandi.
Kurs ishining maqsadi. Krit va Miken sivilizatsiyasini o`rganishdan asosiy
vazifa shundan iboratki bu sivilizatsiya qachon qanday sharoitda vujudga kelgan
va qanday madaniyatlarga sabab bo`lgan uning alomatlari hozirgi kunda qaysi
davlatlarda yaqol saqlanib qolganligi va ularning yunoniston davlatining keying
taraqiyotiga qanchalik darajada tasir ko`rsata olgani haqida malumotlar to`plash va
ular asnosida kurs ishini boyitishdan iborat .
Kurs ishining vazifasi: kurs ishining vazifasi butun dunyo tarixida ilk bor
sivilizatsiya ro`y bergan yunon davlati hisoblanmish Krit va Miken haqida uni
o`rganilishiga nimalar tasir ko`rsatgan va ularning asosiy maqsadi nimadan iboray
bo`lgan nega bu sivilizatsiya o`rganilishi kerakligini tushuntirib berishdan iborat.
madaniyatlarga sabab bo`lgan uning alomatlari hozirgi kunda qaysi davlatlarda
yaqol saqlanib qolganligi va ularning yunoniston davlatining keying taraqiyotiga
qanchalik

3I BOB Qadimgi yunoniston tarixiga kirish
1.1.Qadimgi Yunonistonning geografik o‘rni va aholisi.
U tarixiy rivojlanishga ko‘ra g`arb va kengayib turgan. Qadimgi yunon
sivilizatsiyasining asosiy hududi Egey havzasi, ya’ni, Egey dengizining Bolqon,
Frakiya va Kichik Osiyo sohillari va ko‘p sonli orollar bo‘lgan. Mil. avv. VIII-V1
asrlarga kelib, buyuk yunon kolonlashtirishidan so‘ng yunonlar Janubiy Italiya va
Sitsiliya hududlari, shuningdek, Qora dengiz sohillarini o‘zlashtirganlar. Natijada
Buyuk Yunoniston tushunchasi vujudga keldi. Mil. avv. IV asming oxirida
Makedoniyalik Aleksandrning g`olibona yurishlari va Ahmoniylar davlati
egallanganidan so‘ng Yaqin va 0‘rta Sharqda ellin davlatlari tashkil topdi va bu
hududlar qadimgi yunon dunyosining bir qismiga aylandi. Ellinizm davrida yunon
dunyosi g‘arbda Sitsiliyadan sharqda Hindistongacha, shimolda Shimoliy Qora
dengiz sohillaridan janubda Nilning birinchi irmoqlarigacha bo‘lgan ulkan
hududlarni qamrab oldi. Biroq, butun qadimgi yunon tarixi davomida uning
markaziy qismi Egey havzasi hisoblangan. Chunki, bu yerda yunon davlatchiligi
va madaniyati paydo bo‘ldi va gullab yashnadi.
Qadimgi Sharq mamlakatlaridan farqli o‘laroq, qadimgi Yunonistonda etnik
rang-baranglikni kuzatish mumkin. Yunonistonning markaziy hududlari, ya’ni
Egey havzasi va Bolqon yarim orolining janubiy qismlarida asosan yunon tilli
xalqlar yashagan bo‘lib, ulami axeylar, doriylar, ioniy va zoliylar tashkil etgan. Bu
qabila guruhlari o‘z dialektlarida gaplashganlar hamda diniy qarashlar va urf-
odatlarida ham o‘ziga xoslikni kuzatish mumkin, biroq bu farqlar unchalik sezilarli
bo`lmagan. Barcha yunonlar bir tilda gaplashgan, bir-birini yaxshi tushungan va
o‘zlarini bitta xalqqa va bitta sivilizatsiyaga Qadimgi yunon tarixining tegishli
ekanligini his qilgan. Mazkur xalqlar orasida birmuncha qadimiyroq qabila guruhi
axeylar bo‘lib, ular mil. avv. lll mingyillikning oxirida Bolqon Yunonistonining
janubiy qismiga kelib o‘rnashganlar. Mil. avv. II mingyillikda zamonaviy Epir va
Makedoniya hududlaridan harakatlangan doriy qabilalalari bosimi ostida axeylar
qisman assimilyatsiyalashadi va bir qismi tog‘li hududlarga siqib chiqariladi.
Doriylaming katta qismi Peleponnes (Lakonika Messeniya, Argolida, Elida), Egey
dengizining janubidagi orollaming katta qismi, xususan, Krit va Rodos, Kariya va
Kichik Osiyo hududlarining ba’zi qismlarida o‘rnashganlar.

Attika ioniy shevada gaplashgan uchinchi qabila guruhi Attika, Eivbeya, Samos,
Xios, Lemnos kabi Egey dengizining markaziy qismidagi orollari va Kichik Osiyo
sohillaridagi Ioniya viloyatida joylashganlar. To`rtinchi qabila guruhlari bo‘lmish
eoliylar Beotiya, Fessaliya va Kichik Osiyo sohillaridagi Ioniya viloyatini

4shimolidagi Eolida viloyati va Lesbos orolida yashaganlar. Egey havzasida
yunonlardan tashqari yunongacha bo'lgan qabilalar qoldiqlari, jumladan, Ieleglar,
pelasglar, kariylar yashagan bo‘lib, ular mil. avv. 1 mingyillikda Yunoniston
aholisining etnogenezida unchalik katta rol o‘ynamagan. Shuningdek,
yunondavlatchiligida muhim o‘rin tutgan xalqlardan biri sifatida tog‘li
Frakiyaliklarni qayd etish maqsadga muvofiqdir.
Egey havzasida yunonlardan tashqari yunongacha bo'lgan qabilalar
qoldiqlari, jumladan, Ieleglar, pelasglar, kariylar yashagan bo‘lib, ular mil. avv. 1
mingyillikda Yunoniston aholisining etnogenezida unchalik katta ro`l o‘ynamagan.
Shuningdek, yunon davlatchiligida muhim o‘rin tutgan xalqlardan biri sifatida
tog‘li Frakiyaliklarni qayd etish maqsadga muvofiqdir. Mamlakat hududining katta
qismi tog`liklardan iborat bo‘lib, faqatgina 20% ni tekislik va vodiylar tashkil
etgan. Yunonistonda tabiiy boyliklardan - marmar, temir rudasi, mis, kumush qazib
olingan, shu bilan birga kulolchilik uchun soz tuproqlarni ko‘p uchrashi
hunarmandlarga xomashyo manbai bo‘lib xizmat qilgan. Qadimgi Yunoniston
tarixini uchta katta bosqichga bo‘lish mumkin:
l)ilk sinfiy jamiyat va mil. avv. II mingyillikda davlat uyushmalarining shakllanishi
(Krit va Axey Yunonistoni);
2) Polislarning shakllanishi va gullab yashnashi, klassik ko'rinishdagi qulchilik
munosabatlari, yuqori madaniyatni yaratilishi (mil. avv. XI-IV asrlar);
3)Yunonlar tomonidan Fors davlatini bosib olinishi, ellinistik jamiyatlar va
davlatlaming tashkil topishi. Birinchi bosqich uchun xos bo‘lgan xususiyat
shundan iboratki, unda Krit oroli va unga tutash hududlarda dastlabki sinfiy
jamiyat paydo bo‘ladi. Shu bilan birga ilk davlatchilik an’analarini vujudga kelishi
hamda rivojlanishi, Yuksak sivilizatsiya belgilarini namoyon bo`lishi kuzatiladi.
Odatda bu davr Krit podshosi Minos sharafiga “Minoy sivilizatsiyasi” deb ham
ataladi. Mazkur davr mil. avv. 3000 ming yillikdan - mil. avv. 1200-yilni o‘z
ichiga oladi. Ikkinchi bosqichni tarixchilar “polislar davri” deb atashadi. Bu davr
ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy va madaniy jihatdan rivojlanish darajasiga ko‘ra 3 ga
bo‘linadi.
1. Gomer davri yoki ‘"zulmat asri” .Ushbu davr polisgacha yuz bergan tarixiy
jarayonlami qamrab olgan holda mil. avv. XI-IX asrlami o‘z ichiga oladi.
2. Arxaik davr mil av. VIII-VI asrlarni qamrab oladi. Mazkur bosqichda polis
jamiyati va davlatlarining shakllanishi, aholining O'rtayer hamda Qora dengiz
bo‘ylariga kelib joylashuvi kuzatiladi (Buyuk yunon kolonlashtirishi).

53. Klassik yoki mumtoz davr (mil. avv. V-IV asrlar). Unda qadimgi yunon
sivilizatsiyasining gullab-yashnashi, davlatchilik, iqtisodiy va madaniy taraqqiyot
jarayonlarini ko‘rish mumkin. “Ellin bosqichi” bilan Yunonistonning qadimgi
tarixi nihoyasiga etadi. Biroq, mazkur bosqichda yunon va sharq tarixi bilan
bog'liq jarayonlar aks etgani bois, tarixchilar uni 3 davrga bo‘lib o‘rganishni
tavsiya etadi:
1. Aleksandr Makedonskiyning sharqqa yurishlari va ellin davlatlari tizimining
vujudga kelishi (Mil. avv. IV asrning 30-yillaridan- mil. avv. Ill asming 80-
yillariga qadar).
2. Ellin davlatlari va jamiyatining mavjud bo‘lishi (mil. avv. Ill asming 80
yillaridan-mil. avv. II asr o‘rtalarigacha).
3. Ellin tizimining inqirozi va ellin davlatlarining g‘arbda Rim imperiyasi, sharqda
Parfiya tomonidan egallanishi (mil. avv. II o‘rtalaridan - mil. avv. I asrlargacha).
Rim imperiyasi tomonidan mil. avv. 30-yilda Misrdagi Ptolemeylar sulolasini
bosib olinishi qadimgi Yunoniston tarixida ellin bosqichini tugallanganligini
anglatadi. Aslida, manbalar - tarix xomashyosi bo‘lib, tarixchilar undan tarixni
yaratadilar. Deyarli, butun qadimdan saqlanib qolgan topilmalar - qadimgi tarix
uchun potensial manbalardir. Bu davrga oid manbalar ikki katta guruhga -
suyakdan tortib binolargacha bo‘lganlami o‘z ichiga oladigan moddiy manbalar va
yunonlaming bevosita o‘zi haqida yoki qadimda ular haqida yozilgan
ma’lumotlardan iborat bo‘lgan yozma manbalarga bo‘linadi. Albatta, moddiy
manbalardagi yozuvlar ba’zida sopolning bir qismi shikastlanishi yoki tosh
ustundagi yozuvning kesib olinishi natijasida tushunarsiz bo‘lib qolishi mumkin.
Yunoniston tarixiga oid asosiy manbalar ko‘p hollarda ikki ming yil va undan
qadimiyroq bo‘lgani uchun qo‘llanilishidan oldin ularni qayta tiklash va
rekonstmksiya qilish maqsadga muvofiqdir. Bunda arxeologlar topilmalarga ishlov
berishi, paleograflar papirus va pergamentlarga yozilgan yozuvlarni rasshifrovka
qilish va tushuntirib berishi; epigraflar va numizmatlar esa tosh va tangalardagi
yozuvlami izohlab berishi kerak bo‘ladi.

61.2. Qadimgi Yunonistonning Moddiy manbalar va
Yozma manbalar
Moddiy manbalar. Qadimgi Yunoniston yodgorliklari asosan yer ostida
joylashgan. Bir nechta tosh binolarni hisobga olmaganda asosan ibodatxonalar yer
ostidan qazib o‘rganilgan. Yunoniston tuprog‘i buyumlarni saqlanishi uchun qulay
bo‘lmaganligi sababli ko‘p topilmalarga zarar yetganligini kuzatish mumkin. Shu
boisdan yog‘och, mato va teridan yasalgan eksponatlar juda kam uchraydi.
Saqlanib qolgan metall buyumlar orasida: oltin va kumush buyumlar yaxshi
darajada; bronza qisman, o‘z o‘rnida, temir buyumlar esa korroziyaga uchragan
holda topilgan. Yana bir turkumdagi yaxshi saqlangan moddiy buyumlar sirasiga
yuqori olovda pishiriladigan spol terrakotalar kiradi. Sopol qadimda ko‘plab
maqsadlarda, xususan, haykallar va yodgorliklarda, lekin ko‘p hollarda xo‘jalikda
ishlatilgan bo‘lib, asosan qabrlar va boshqa joylardan topilgan. Ushbu idishlar
asosida arxeologlar Yunonistonning siyosiy tarixigacha va uning ilk tarixi
xronologiyasini tuzib chiqib, ularni tarixiy sanalarga aylantirish imkoniyatini
yaratgan. Bu davrga oid moddiy yodgorliklar Knoss, Fest, Miken va Pilos hamda
Peloponnesdagi saroy qazishmalari natijasida topilgan. Eng ko‘p ma’lumotlar
Lema (Shimoliy Peloponnes) va Rafma (Attika) manzilgohlaridan qazib
o‘rganilgan. Ushbu manzilgohlar miloddan avvalgi uchinchi ming yillik oxirlariga
mansub bo‘lib, undan bronzadan yasalgan mehnat qurollari va xo‘jalik buyumlari
topilgan. Shuningdek, Axey qabilalari yashagan qishloqlar qoldig‘i Koraka
(Korinf) hamda Ziguries (Miken yaqinida) manzilgohlarini o‘rganishda ma’lum
boldi. Shu bilan birga, Attika va Spartadan qadimgi qabristonlami o‘rganilishi
oqibatida miloddan avvalgi II ming yillik o‘rtalariga oid ashyoviy manbalar
topildi. Mazkur manzaralarda yunonlar murakkab tabiiy sharoitlarga qanday g‘oya
va texnologiyalar bilan javob bergani, ular kishilik jamiyati doirasida o‘zaro
hamkorlik qilganliklari va jamoalar uyushmalar doirasida qanday o‘zgacha
madaniyat vujudga keltirgani hamda individual farqlilikni saqlaganliklarini
ko‘rsatib beradi. Yunon yozma manbalari orasida badiiy adabiyot ham muhim
o‘rin tutadi. Albatta zamonaviy tarixchilar asosan qadimgi tarixchilar va biograrlar
ma’lumotlarga tayanishadi. Lekin, she’riyat va nasrning
boshqa janrlari ham muhim manbalar sifatida qaraladi. 1
Yozma manbalar. Qadimgi yozuvlar sopol, tosh, metall, va papirus (mil av. II
asrdan pergament) kabi turli materiallarga yozilgan. Bizgacha yetib kelgan asosiy
yozma manbalar mil. avv. VIII asrda yaratilgan yunon alifbosi asosida yozilgan;
1
. D.Urakov.Jahon tarixi.Toshkent.-2020 131-133-betlar.

7lekin, shuningdek, qisqa davr mil. avv. II mingyillik davomida A va В chiziqli Krit
yozuvlari ham bo‘lgan. Ushbu yozuv namunalari 1901-yilda A. Evans tomonidan
topilgan bo‘lishiga qaramay, faqatgina 1953- yili ingliz olimi M. Ventris ba’zi
qismlarini shifrovka qilishga muvaffaq bo‘ldi. Afsuski, bularning ko‘pchiligi
yo‘qolib ketgan. Qadimgi Yunonistonning klassik hamda ellin davri tarixini
yoritishda mazkur mintaqada yashab ijod qilgan tarixchilar asarlarini o‘rni beqiyos.
Birinchi navbatda mil. avv. V asrda yashagan Galikamaslik Gerodot (mil avv.485-
425-yy)ni qayd etish maqsadga muvofiqdir. Uning mashhur asari “Tarix” deb
nomlanib, 9 kitobdan iborat. Muallif asarning dastlabki 4 ta qismida Kichik Osiyo,
Bobil, Midiya, Misr hamda Skif qabilalari tarixini bayon etadi. Qolgan 5 ta kitobda
asosan yunon-fors urushi bilan bog‘liq tarixiy jarayonlar (mil. avv. 479 yilgacha)
o‘rin olgan. Shu davrning yana bir yirik vakili afinalik tarixchi Fukidid (460-400-
yy) bo‘lib, uning asari Peloponnes urushlariga (mil avv.431-404- yy)
bag‘ishlangan. Shuningdek, tarixchi va publitsist Ksenofont (mil avv.430-355- yy)
ham o‘z davrining mashhur kishilaridan bo‘lgan. U Fukidid ishlarini davom ettirib,
“Yunon tarixi” asarini yaratgan. 2
Yunoniston tarixi yoritishda antik davr faylasuf va siyosatchi arboblarning
asarlari muhim o‘rin tutadi. Ular orasida Platon va Aristotel qoldirgan ilmiy meros
biz uchun qimmatlidir. Platon (mil avv.427- 348- yy) o‘z davrining ijtimoiy-
siyosiy munosabatlarini chuqur tahlil qilgan holda “Davlat” va ’’Qonunlar” nomli
traktatlar yaratgan. Aristotel esa hududdagi 158 ta Yunon polislari siyosiy
jarayonlarini ilmiy tadqiq etgan holda “Siyosat”(Politika) asarini yozgan.
Qadimgi Yunoniston tarixini yoritishda badiiy adabiyot va san’atning o‘rni
beqiyos. Esxil, Sofokl, Evripid tragediyalari hamda Aristofan komediyalari shular
jumlasidandir. Afsuski, barcha tarixiy va badiiy asarlar to‘liq saqlanib qolmagan.
mil. avv. VIII asrdan milodiy II asrgacha bo`lgan 20 000 000 so‘zdan iborat yunon
adabiyoti matnlari joy olgan. Qadimgi 0‘rtayer dengizi hududida yozish uchun
qo‘llaniladigan odatiy xomashyo - papiruslar bo‘lib, u Misrda mil. avv. Ill
mingyillikdan ishlatila boshlangan. Qadimgi yunonliklar o‘tmish mualliflar
asarlarini saqlashga jiddiy e’tibor qaratganlar. Aleksandriyadagi katta kutubxonaga
tashrif buyuruvchi o‘quvchi mil. avv. 1-ming yillik davomida 500
Pergamda bunday kitoblar 200 000 o‘ramdan oshgan. Shuni ta’kidlash
lozimki, mazkur davrda yunonlar uchun manbalarni o‘qish jarayonida tanlov
imkoniyati kuchli bo‘lgan. Aleksandriyalik olimlar o‘zlari ular maktablarda
o‘rganish uchun eng munosib deb hisoblaganlarini mualliflar ro‘yxati bilan birga
saralab foydalanganlar. Mazkur manbalar keng qamrovli bo`lib, ularni davr va
joyiga qarab o‘rganish maqsadga muvofiq bo‘ladi. Jumladan, Miken davriga
2
D.Urakov.Jahon tarixi.Toshkent.-2020 131-133-betlar.

8(mil av. 1600-1200) oid manbalar ko‘pchilikni tashkil qiladi. Afsuski, “Zulmat
davri” bosqichida, ya’ni mil. avv. VIII asrgacha juda kammateriallar uchraydi va
hech qanday yozma ma’lumotlar yo‘q (Gomer dostonlari bundan mustasno). Mil.
avv. VII asrdan keyin esa moddiy va yozma manbalar ko‘plab uchraydi va qadimgi
Yunoniston haqidagi rang-barang ma’lumotlarga ega manzaraning guvohi
bo‘lishimiz mumkin.
Mazkur manzaralarda yunonlar murakkab tabiiy sharoitlarga qanday g‘oya
va texnologiyalar bilan javob bergani, ular kishilik jamiyati doirasida o‘zaro
hamkorlik qilganliklari va jamoalar uyushmalar doirasida qanday o‘zgacha
madaniyat vujudga keltirgani hamda individual farqlilikni saqlaganliklarini
ko‘rsatib beradi. Yunon yozma manbalari orasida badiiy adabiyot ham muhim
o‘rin tutadi. Albatta zamonaviy tarixchilar asosan qadimgi tarixchilar va biograrlar
ma’lumotlarga tayanishadi. Lekin, she’riyat va nasrning
boshqa janrlari ham muhim manbalar sifatida qaraladi. 3

3
. D.Urakov.Jahon tarixi.Toshkent.-2020 131-133-betlar.

91.3. Yunon tarixini davrlashtirish
Yunon tarixi' Qadimgi dunyo tarixining bir qismi hisoblanadi. Qadimgi
yunon tarixi doirasida Bolqon yarim oroli, Egey dengizi havzasi, janubiy Italiya,
Sitsiliya oroli va shimoliy Qora dengiz bo‘yi, Kichik Osiyoning g'arbiy
qirg‘og‘idagi qadimgi jamiyatlarning shakllanishi, gullab-yashnashi va tushkunlik
davrini o‘rganadi. Yunon sivilizatsiyasi tarixi uch bosqichga bolinadi: birinchisi —
bu er. aw. II ming yillikda Krit va Mikenada ilk sinfiy jamiyatlar va davlat
birlashmalarining paydo bo`lishi va halokati. Ikkinchi bosqich bu Krit-Miken
sivilizatsiyasining halokatidan keyin antik Yunonistonning er. aw. XII asrdan er.
aw. IV asrning so‘nggi choragigacha bo`lgan taraqqiyot davrini o‘z ichiga oladi.
Qadimgi Yunon jamiyati taraqqiyotining eng yuqori cho'qqisi ijtimoiy-iqtisodiy,
siyosiy davlat tuzilmasi boigan yunon polislarining tug‘ilishi, yuksalishi va
tushkunligi bosqichi bo`ldi.
Er. aw. IV asrning so'ngi choragida yunon-makedonlar tomonidan
Ahamoniylar Eroni davlatining bosib olinishidan yunon tarixining uchinchi so'nggi
bosqichi boshlanadi. Bu bosqich qariyb uch yuz yilni o`z ichiga olib, sharq va
g‘arb madaniyati unsurlarini o‘z ichiga olgan Ellin davlatlarining tashkil topishi,
ellin madaniyatining rivojlanishi davridir. Bu bosqich er. aw. I asr so‘ngida ellin
davlatlarining g'arbdan Rim, sharqdan Parfiya tomonidan bosib olinishi bilan
tugaydi.
Bolqon Yunonistonida davlatchilik taraqqiyotining yangi davri taxminan er.
aw. XI asrdan boshlanadi. Bu davrdan antik Yunoniston taraqqiyotining polis
davri boshlanadi. U o'z ichiga uch davrni oladi:
1. Er. aw. XI—IX asrlar — Gomer yoki polis arafasi ( ≪ Qorongi asrlar ≫ ). Bu
bosqichda Bolqon Yunonistoni hududida urug`-qabila munosabatlari hukmron
bo`ladi.
2. Arxaika davri (er. aw. VIII—VI asrlar) — polisdavlatlarning shakllanishi,
Buyuk Yunon kolonizatsiyasi va ilk Yunon tiraniyalari davri. 4
3. Klassik Yunoniston (er. aw. V—IV asrlar.) — Qadimgi yunon polislari, ularning
iqtisodiyoti va yunon madaniyatining gullab- yashnagan davri.
Makedoniyalik Iskandarning Sharq yurishlaridan keyin Ellin davlatlarining
tashkil topishi bilan qadimgi yunon tarixida yangi ellin davri (er. aw. IV asming
so‘ngi choragi - er. aw. 30-yilIar) boshlanadi. Er. aw. 30-yilda so‘ngi ellin
davlatlaridan biri ptolomeylar Misr mustaqilligini yo‘qotib Rimga tobe bo'ladi. Shu
bilan antik Yunoniston tarixi tugallanadi .
4
Rajabov.R.Qadimgi dunyo tarixi.Toshkent-2009 230-231- betlar.

10II .BOB Qadimgi yunoniston tarixidagi Krit -Miken
davlatining tutgan o`rni.
2.1. Krit-Miken sivilizatsiyasi rivojlanishi xususiyati .
Krit-Miken jamiyati qadimgi Yunonistondagi dastlabki sivilizatsiya bo‘lib,
jahon tarixida o‘ziga xos o‘rin tutadi. So‘nggi yillarda olib borilgan arxeologik
qazishmalar va tadqiqotlarga tayanilgan holda xorij tarixshunosligida Egey dengizi
hududidagi bronza davri yoki Krit madaniyati xronologik jihatdan quyidagicha
bo‘linadi:
Mil. avv. 3000-1900- yy Materik Yunonistonda Ilk bronza asri: Kritda
ilk Ellada: Ilk Minoy
2. Mil. avv. 1 9 0 0 -1 6 0 0 -yy Materik Yunonistonda o'rta Bronza asri:
Kritda o ‘rta Ellada: o‘rta Minoy (Linerar A В chiziqli yozuvlami paydo
bo'lishi)
3. Mil. avv. 1600-1200 -yy So‘nggi Bronza asri: Kritda so'nggi Ellada
yoki Miken davri: So‘nggi Minoy
Yunonistonda davlatchilik tarixiga qadar mashhur kishilardan ilk va o‘rta
Bronza asrida Kritda yashagan minoyliklar bo‘Igan. Ulami orolning afsonaviy
hukmdori sharafiga shunday nomlashgan. Arxeologik qazishmalar orasida oroldagi
eng diqqatga sazovor joy sifatida Knoss saroyi bo`lib , Ser Artur Evens tomonidan
qazib 'rganilgan. Minoyliklar hayratlanarli saroy, ajoyib go‘zallikka ega badiiy
tasvirlar va hozirgacha o‘qilmagan Krit ieroglifi yoki A chiziqli yozuv deb
ataladigan yozuvlarni qoldirganlar. Minoyliklar Misr bilan savdo sotiq aloqalarini
olib borganlar, shu jihatdan Misr yozuvida ularni “Keftiu” nomi bilan tilga
olishadi. Bir matnda, hattoki, Krit “shohi” haqida so‘z boradi. Agar bu yagona
matn to‘g‘ri bo‘lsa, orol yagona hukmdor boshqaruvi ostiga birlashtirilgan. Minoy
tili 0‘rtayer dengizi hududidagi savdogarlar orasida keng tarqalgan. Keyinchalik
yaratilgan yunon afsonalarida Egey dengizidagi Minoy dengiz boshqaruvi haqida
ham to‘xtalib o‘tilgan. Afsuski, minoyliklarning Krit ieroglif va A chiziqli matnlari
(bir nechta Misr ilovalaridan tashqari) haligacha o‘qilmagan. Shu bois,
minoyliklarning qadimgi tarixi faqat arxeologik qazishmalar orqali bizgacha
ma’lum. Shu jihatdan minoyliklar yaratgan sivilizatsiya hozirga qadar o‘tmish
jumboqlaridan biri bo‘lib qolmoqda. yetakchiligi mil. avv. III-II ming yilliklarga
to‘g‘ri keladi. Buning birinchi sababi Krit jamiyatida ishlab chiqaruvchi
kuchlarning rivojlanishi va takomillashuvi bo‘ldi. Mil. avv. Ill ming yillikdayoq
Kritda avval mis, keyinchalik bronza ishlab chiqarish o‘zlashtirildi. Bronza
qurollar tosh qurollarni siqib chiqaradi. Bu davrda muhim o‘zgarishlar qishloq
xo‘jaligida ro‘y berdi. Dehqonchilikda donli ekinlar Mazkur o‘zgarishlar o‘z
navbatida qishloq xo‘jaligida ishlabchiqarish kuchlarining o‘sishi va ortiqcha
mahsulotning ko‘payishiga olib keldi. Buning asosida alohida jamoalarda qishloq

11xo‘jaligi mahsulotlarining zahira fondi yaratila boshlandi. Bu esa faqatginahosil
kam bo'lgan yillarda oziq-ovqat yetishmasligini qoplabginaqolmay, qishloq
xo‘jaligida band bo‘lmagan odamlarni, masalan ustahunarmandlarni boqish uchun
ham yetarli bo‘lgan. Shu tariqa hunarmandchilik qishloq xo‘jaligidan alohida soha
sifatida ajralib chiqib, hunarmandchilikning turli sohalarida professional ravishda
ishlab chiqarishni yanada rivojlantirishga yordam berdi. Arxelogik qazishmalar
jarayonida topilgan zargarlik buyumlari, idishlar, toshbuyumlar, kesilgan muhrlar
mil. avv. Ill ming yillikning ikkinchi yarmidayoq minoylik hunarmandlar mohir
usta bo‘lib yetishganlaridan guvohlik beradi. Bu davrda jamoa zahira fondlarining
ma’lum qismi jamoalararo va qabilalararo ayriboshlash uchun ham ishlatilishi
mumkin edi. Butun Egey havzasida bo‘lgani kabi Kritda ham savdo-sotiqning
rivojlanishi dengiz savdosining rivojlanishi bilan bog‘liq bo'Igan. Bizga ma’lum
boigan Krit manzilgohlarining aksariyat qismi sohil bo‘yida yoki sohildan uncha
uzoq bo‘lmagan hududda joylashgan edi. Mil. aw. Ill ming yillikdayoq kritliklar
Kiklada arxipelagi orollari, materik Yunonistonning sohilbo‘yi hududlari aholisi
bilan qalin munosabatlar o‘matib, Suriya va Misrgacha yetib boradilar. Boshqa
dengiz xalqlari kabi kritliklar savdo-sotiq va baliqchilikni qaroqchili bilan
uyg‘unlashtirganlar. Kritning mil. avv. III-II ming yilliklarda iqtisodiy jihatdan
gullab-yashnashi ma’lum darajada bu uchta boyish manbalariga ham bog‘liq
bo'lgan.. 5
Krit iqtisodiyotini rivoji orolning birmuncha hosildor hududlarida aholi
sonining oshishiga olib keladi. Ularning katta qismi Kritning sharqiy qismi va keng
markaziy tekisliklarda (Knoss va Fest hududi) joylashgan edi. Shu bilan bir vaqtda
Krit jamiyatida tabaqalashuv jarayoni ro‘y beradi. Alohida jamoalar ichida nufuzli
zodagonlar tabaqasi ajralib chiqadi. Uning tarkibiga asosan sulolaviy
yo‘lboshchilar va kohinlar kirgan. Ular ishlab chiqarish jarayonidan bevosita
qatnashishdan ozod qilingan bo‘lib, boshqa jamoa a’zolariga qaraganda birmuncha
imtiyozlarga ega edilar. Shu davrdan boshlab asosan bosib olingan qabila a’zolari
orasidan asirga olingan kishilardan qullar toifasi paydo bo‘Ia boshlaydi.
Shuningdek, shu davrdan boshlab siyosiy munosabatlarning ham yangi shakli
vujudga kela boshlaydi.. Taxminan mil. avv. 1700 yillarda Kritda kuchli zilzila
ro‘y berib, hammayoqni qamrab olgan yong‘inga aylandi. Natijada Knoss va Fest,
Malliya va Kato Zakrodagi saroylar vayron bo‘lgan. Aholi yashaydigan boshqa
joylar ham zarar ko‘rgan. Bu faqatgina Krit madaniyatini birmuncha vaqt to‘xtab
turishiga sabab bo`ladi. Tez orada saroylar qayta tiklanib, Knoss orolda ustun
ahamiyatga ega bo‘ldi. Arxeologik topilmalarga ko'ra orolning turli tomonlaridan
Knossga qarab qurilgan yo‘llar ana shundan dalolat beradi. Saroylar qayta
5
A.G.Xoliyev.Jahon tarixi.Toshkent.2018 .

12qurilganidan keyin miloddan avvalgi XVIII asming ikkinchi yarmidan to miloddan
avvalgi XV asrgacha bo‘lgan vaqt oralig‘ida Krit davlati qudrati avjiga chiqqan
edi. Qaytadan qurilgan Knoss saroyida devorlarga solingan turli bezakli suratlar
zodagonlarning qudrati va mavqeini yanada ortganligini aks ettiradi. Knoss va
Kritning boshqa saroylarida egalarining dabdabali hayoti va aksariyat aholining
ayanchli hayoti arxeologik materiallar: turar joy, ro‘zg‘or buyumlari va
maqbaralarda yaqqol namoyon bo‘ladi. Saroy omborxona, ustaxonalari va boshqa
yordamchi binolar esa saroy xo‘ja!igini murakkab tuzilganidan dalolat beradi.
Saroy xo‘jaligida ko‘plab mutaxassis va hunarmandlar - yordamchi xodimlar,
xizmatkorlar xizmat qilgan. Saroyda xodimlari orasida qullar ham ko‘p bo‘lgan.
Kemalar flotidan tashqari, Kritda quruqlik qo'shini ham bo‘lib, askarlar jang
aravalarida harakatlanganlar. Krit davlati ma’muriy jihatdan viloyatlardan iborat
bo‘lib, ular shoh noiblari tomonidan, oqsoqollar kengashlari bilan birga idora
qilingan. Yerlar qisman jamoaga qarashli bo‘lib, qisman yakka tartibda ijaraga
berilgan va xususiy mulk mavjud edi. Dengizning narigi tomonidagi Krit nazorati
ostidagi yerlar mahalliy hokimlar tomonidan boshqarilgan. Masalan, Attika
viloyatida shunday jarayonni kuzatish mumkin bo‘lgan. Qadimgi kritliklaming
e’tiqodi xususida arxeologik manbalar ko‘proq ma’lumotlar beradi. Kritliklar katta
ibodatxonalar qurmay, balki kichik- kichik sajdagoh va mehroblar qurish bilan
cheklanganlar. Ko'pgina rasm va haykalchalar kritliklarning bosh xudosi - ayol-
iloh bo'lib, u mahalliy xalq tasavvurida hayot baxsh etgan, o'simliklar, hayvon va
odamlarni himoya qilgan. Diniy marosimlar asosan ayoilar tomonidan ado etilgan.
Yunon afsonalari Krit dinini keyinchalik yunonlarning yuzaga kelgan diniga ta’sir
ko‘rsatganidan dalolat beradi. Miken. Mil. avv. II ming yillik oxirlarida Bolqon
Yunonistonida qabilalarning ko‘chishi bilan jamiyat ijtimoiy-siyosiy xayotida
jiddiy o‘zgarishlar yuz berdi. Taxminlarga ko‘ra bu vaqtda Sharqiy 0‘rtayer
dengizi qirg‘oqlarida Hind-Yevropa tillarida so‘zlashuvchi etnik guruhlar paydo
bo‘ladi. Bu haqda Mikenda arxeologik qazishmalar olib borgan Genrix Shlimann
ma’lumotlari muhim ahamiyat kasb etadi.Miken keyinroq yaratilgan yunon
afsonasi bo‘lmish Iliada ostonida yunonlami Troyaga qarshi urushga boshlab
brogan Agamemnon ismli afsonaviy hukmdorning yashash joyi bo‘lgan.
Mikena siyosiy markaz sifatida o‘z hukmronligini keng qamrovda amalga
oshira olmadi. Faqat Mikenada olib borilgan arxeologik qazishmalar natijasida
Mikena madaniyatiga mansub inshootlar qazib ochilgan. 1876 yilda arxeolog G.
Shliman Mikenada qoyaga o‘yilgan shaxta tipidagi qabrlarni topdi. Qabrlarda
kumush va oltin bilan bezatilgan bronza (jez) qilichlar, oltin va kumush qadahlar,
tilla niqoblar va boshqa buyumlar topildi. Qabr toshlarida ov va jang lavhalari
tasvirlangan. Mil. avv. 1600 yillar atrofida Kritda yuksak rivojlangan madaniyat
mavjud bo‘lgan paytda Bolqon Yunonistonida jiddiy o‘zgarishlar yuz berdi.

13Markaziy va janubiy Yunonistonda qudratli markaz Mikena shahri va boshqa
shaharlar shakllana boshlaydi Biz bugun Mikenning oxirgi yuz yil davomidagi
boyligi va kuchqudrati, 14-15 asrlar oldin qurilgan joy-majmualarining
xarobalarini ko‘ramiz. Ularning arxitekturasi va bezagi diqqat bilan qaralganda,
Minoy uslubiga o'xshatiladi, shu bilan birga bir-nechta ajoyib farqlari ham bor.
Ular odatda tepaliklarda joylashgan bo‘lib, hashamatli qalin devorlar bilan o‘ralgan
va ular Krit makonlaridan farqli o‘laroq, ancha kichik edi. Biz Miken
hukmdorlarining dastlabki vazifasi mamlakatga bostirib keluvchi raqiblardan
mudofaa qilish deb, xulosa qilamiz.Qal’alarni o‘rab olinishi yashirinish va
istiqomat qilish uchun dastlabki shahar bo‘lib xizmat qilgan. Keyinchalik
Yunonlarda juda katta devorlar insoniyat aqli bovar qilmaydigan darajada ulkan va
hashamatli qilib qurilgan. Haqiqatdan ham bunday ishlar, ehtimolki shohning
maqtanishi, davlati va kuch-qudratini odamlar ko‘z o‘ngida namoyish qilish uchun
kerak bo‘lgandir. Shuningdek,Miken makonlari Minoydan farqli o‘laroq, turli vaqt
oralig‘ida o‘zlashtirilgan. Krit komplekslarida hovliga tosh yotqizilgan, markazda
to‘g‘ri to‘rtburchakli saroylar bo`lib, zal, megarondan tashkil topgan. Megaron -
bayramlarda kengash a’zolari va mehmonlarni kutib olish uchun ishlatiladigan
tantanali markaz edi.
Birinchi hovli orqali peshayvon va kichik xonaga kiriladi. 0‘rtada katta xona
bo‘lib, u yerda plastikdan yasalgan dumaloq o‘choq, yon tomonida to‘rtta ustun
hamda ochiq balkon bo’lgan ( U yerda ilohdan madad so‘ralgan). 6
Yangi qirollik davri (mil. avv. 1575-1087- yy) da Anatoliya, Suriya, Misrga
qarshi agressiv harakatlar olib borilgan. Shunga qaramay, 0‘rtayer dengizi
dunyosida Miken madaniyati va boshqa davlatlar bilan diplomatik jarayonlar
shakllandi. Mintaqadagi yana bir muhim markaz haqida Gomeming “Iliada” va
“Odissey ” dostonlari ma’lumot beradi. Unda Pilos shahri va Messaniya haqida
hikoya qilinadi. “Nestor” makoni Amerika arxeologi Kar Belgans tomonidan
1939-yili Pilosdan topilib, so‘nggi bronza davriga oid ekanligi aniqlanadi. Belgans
ko‘p sonli В chiziqli muhim yozuvlami topadi. В chiziqli yozuvlar Knoss va
boshqa markazlardan ham topilgan. Unda Mikenning iqtisodiy jamiyati haqida
ma’lumotlar uchraydi.
Yana bir markaz “Pilos” hisoblanib, В chiziqli yozuvda “Pu-ro” deyilgan. U
yerdagi jo‘shqin hayot mil. avv. 1400-1200- yillaming o‘rtasigacha cho‘zilgan.
Nestorda inshootlar mil. avv. 1300-1200- yillar atrofida qurilgan va ular kichikroq
ko‘rinishda bo‘lgan. Pilos qirolligi ikki yuz atrofida shahar va qishloqlarni o‘z
ichiga oladi. Hududi 1400 kv km milni tashkil qilib, 2 ta viloyatga bo‘linadi,
viloyatlar esa, yetarlicha tumanlarga bo‘linadi. Jamiyat piramidasining Yuqorisida
6
В.И.Кузищина.История древнего рима.Москва-2000 .

14qirol turgan bo‘lib, u “vanaks yoki vanaka” deyilgan. Qiroldan keyin peshqadamlik
armiyada bo‘lgan. Markazlashtirilgan ishlab chiqarish va tarqatish tizimi, asosan,
hashamatli uylarda yashovchi mansabdorlar uchun xos bo‘lib, kichik bo'lgan
guruhlarning ba’zi qismi ta’minlangan. Lekin, ko‘pchilik odamlarning asosiy
ishlab chiqaruvchi boyligi - dehqonchilik, chorvachilik, hunarmandchilik va
xizmat ko‘rsatishdan iborat bo'lgan. Oddiy aholi kamtarona hayot kechirishgan,
uylari bir-ikki xonali bo‘lib, ulami
ozchilik qismigina serhasham yashagan. Ko‘pchilik oilalar oliy darajadagi
kishilardan yerlami ijaraga olgan, qolganlari esa, o'zining yeriga ega bo‘lgan.
Hunarmand, chorvador va ruhoniylar yerlaming “shaxsiy” xo‘jayinlari
hisoblanishgan. Oddiy qishloq kishisi fermada ishlashi, yer, daraxtlar, tok, uy
hayvonlariga qarashi, soliq to‘lashi lozim bo‘lgan. Bir necha uy xizmatkorlari
armiyada ham xizmat qilishgan. Ayollar asosan uy ishlari bilan mashg'ul
bo‘lishgan. Shuningdek, qishloqdagi ayoilar mato to‘quvchilardan asboblarni
ijaraga olib, ulush evaziga jun va zig‘irdan buyumlar tayyorlashgan. 7
Mikenda aholi uyda mahsulot tayyorlab, eksport qilgan. Ayoilar
to‘qimachilik, ko'ylak tayyorlash, choyshab tikish bilan band bo‘lsa, erkaklar
duradgorlik, kulolchilik, charm tayyorlash va boshqa ishlar bilan shug'ullanishgan.
0‘sha vaqtda Yunonistondan mis, qalay, oltin, til suyagi, bo‘yoq, qahrabo va
ziravorlar chet davlatlarga eksport qilingan. Ayniqsa, vino
va qimmatbaho taqinchoqlar eng ko‘p chiqarilgan mahsulotlar sirasiga kirgan. В
chiziqli yozuvga qaraganda, Mikenda aholi Zevs, Poseydon, Germes, Artemidaga
ibodat qilgan. Zevsni “Osmon otasi” deb atashgan. Mikenda doriylar o‘z davlatiga
asos soladi va bu tarixda “doriylar bosqini” deyiladi. Miken qirolligi miloddan
avvalgi 1100-yilgacha yashagan. Minoy san’ati va arxitekturasi Yaqin Sharq
sivilizatsiyalari, avvalo Misr oldida katta qarzdordir. o‘sha paytda ular qadimgi
sivilizatsiyalar metod va texnologiyalaridan unumli foydalanilgan holda o‘ziga xos
farqli jihatlar va uslub asosida rivojlantirdilar. Tashrif buyumvchilar uning
hashamatli o‘lchami (300 xonadan iborat 3.2 акт maydonni egallagan) va
arxitekturasining jozibadorligidan hayratga tushganlar. Saroy tosh va g‘ishtdan
qurilgan bo‘lib, shuningdek, ko‘plab ustunlar ham ishlatilgan. Ko‘plab ayvonlar,
peshayvonlar va balkonlar yorqin ranglar bilan bo‘yalgan bo`lib, tashqaridan
teatrona ko‘rinish bergan. Kichkina tuynuklar saroy ichkarisiga toza havo va
kunduzi yorug‘lik berib turgan. Quvurlar tizimi va kanalizatsiya ko‘plab xonalarga
chuchuk suv olib kelish va o‘simliklar tasviri, hayvonlar hayotidan olingan
lavhalar va kishilar faoliyati, ba’zida diniy jarayonlar yoki rnarosimlar bilan
7
Qodirova. Sivilizatsiyalar.Toshkent-2001 .

15bezatilgan. Bu kabi tasvirlar shahar va qishloqlardagi biror- bir uylarda
uchramaydi. Krit san’ati nafisligi, hayotiyligi va rang-barangligi sabab bugungi
kunda ham undan ilhom oladilar. Freskalar, idishlardagi rasmlar va kichik
haykalchalar bizga saroy va villalar egalari o‘zlarining qanday tasvirlaganliklarini
tasavvur qilishimizga yordam beradi. Ayol va erkaklar yosh, xushbichim va
bejirim tasvirlangan. Erkaklaming soqollari olingan va Misr erkaklari kiyimlariga
o‘xshash kalta katak yubka kiyganlar. Ayollar va erkaklarning ikkalasi ham uzun
sochlarga ega bo‘lgan, orasta kiyim va oltin taqinchoqlar taqishgan.

Mil. avv. Ill ming yillik oxirlarida Bolqon Yunonistonida qabilalaning
ko‘chishi bilan jamiyat ijtimoiy-siyosiy hayotida jiddiy o‘zgarishlar yuz berdi.
Taxminlarga ko‘ra bu vaqtda Sharqiy 0 ‘rtayer dengizi qirg‘og‘ida hind-yevropa
tillarida so‘zlashuvchi etnik guruhlar paydo bo‘ladi. Mil. avv. II ming yillik
boshlarida kulolchilikda, kumushga ishlov berish ishlarida, urf-odat, an’analarda
(jumladan, uy ichida, pol ostida yoki devor orasida bolalar qabri) yangi jihatlar
paydo bo‘ladi. Yangi etnik birliklar eskilari bilan aralashib yangi moddiy va ma’n
Mil. avv. I ming yillikni oxirida Kipr Kichik Osiyodagi panfiliyalik axeylar
tomonidan o‘zlashtiriladi. Mil. avv. XIV asrda Kichik Osiyoda Axeya davlati
mavjud bo'lgani to‘g‘risida mixxat yozuvlari ma’lumot beradi. Xett manbalarida
(XIV-XIII asrlarda) Axeya deb atalgan davlatni tadqiqotchilar Bolqon yarim oroli
Kichik Osiyo va Rodos orolida deb turli farazlar qiladilar. Mil. avv. XII asr
boshida Sharqiy 0‘rtayer dengizining Osiyo qirg‘og‘ida filimstinlar deb atalgan
xalqlar o‘rnashadi. Ulaming manzilgohlarida bu yerda ilgari bo‘lmagan, shu
yerning o‘zida ishlab chiqarilgan mikena sopol buyumlari ko‘plab topilgan. Bu
vaqtda Bolqon Yunonistoniga shimoldan turli qabila guruhlari ko‘chishi
boshlanadi. Yodgorliklarda moddiy ~ ma’naviy madaniyatning tushkunligi
ko‘rinadi. Bu vaqtdan boshlab temir o‘zlashtirila boshlanadi. Peloponnes yarim
oroli va Kritga doriylar kelib o'rnashadilar. Doriylarning kirib kelishi bilan mavjud
sivilizatsiya yo‘q qilib yuborildi. Xulosa qilib aytganimizda, Krit-Miken jamiyati
qadimgi Yunonistonda ilk sivilizatsiya o‘choqlaridan biri bo‘lib, bu yerda ilk
davlatchilik shakllari ko‘zga tashlanadi. Lekin bu davlat keyinchalik o‘zaro
bosqinlar natijasida inqirozga yuz tutadi. 8
2.2. Krit-Miken davlatining madaniyatlar
8
D.J. Urakov, R.N. Tursunov, A.A. Biykuziyev, B.B. Xaynazarov
Jahon tarixi /o ‘quv qo ‘llanma/. -T o sh k en t: “ Innovatsiya-Ziyo”, 2020-yil.

16 Krit yoki Minoy madaniyati uch davrga: ilk Minoy (er. avv.3000—
2300/2100-yillar), o'rta Minoy (2300/2100-1600-yillar) va so'nggi Minoy (1600—
1200-yillar)ga bo'linadi. Kritning ilk gullab-yashnash davri va uning Egey
dunyosidagi yetakchiligi er. aw. Ill—II ming yilliklarga to'g'ri keladi. Dastlab
orolning janubiy, sharqiy qismi rivojlangan. O'rta Minoy davrida Kritda ≪ birinchi
saroylar ≫ davri bo'ldi. Knoss, Fest va Malliya kabi shahar markazlari rivojlandi.
Krit me`morchiligining kiklad va ellada sivilizatsiyalaridan ajratib turadigan
xususiyati bu saroylarni ulug'vor qurilgani bu saroylardagi nafis freska tasvirlarini
yuksak san`at darajasida bo'lganidir. Freska tasviriy san`atini gullab-yashnashi
≪ ikkinchi saroylar davriga ≫ (er. avv.XVII asr) va so'nggi Minoy davriga to‘g‘ri
keladi. 0 ‘rta Minoy davri Kritda taxminlarga ko‘ra yer qimirlash natijasida halokat
bilan tugallandi er. aw. XVIII asrda Knoss, Fest, Malliya saroylari xarobaga
aylandi.
Ellik yildan so'ng Krit yana qayta tiklandi va bu yuksalish er. avv. 1400-
yillarigacha davom etdi. Bu davrda Krit dengizida cheksiz hukmronlik qiladi. Krit
Bolqon yarim oroli, Misr, Iberiyaga oliy nav vino, zaytun moyini eksport qildi.
Misrdan rangli shisha, fayans, Kipr orolidan mis, Suriyadan otash, Liviyadan
qimmatbaho metallar va fil suyagi olib kelinadi. Kritning Egey dengizidagi yangi
yetakchiligi er. aw. 1700- yildan boshlanib Knoss va Festda yangi saroylar qurilib,
uning devorlari ajoyib freskalar bilan bezatilgan. Ingliz arxeologi Artur Evans
Knoss saroyini 40 yil davomida tekshirdi. Bir necha qavatli saroy Kritdagi eng
ulug'vor inshoot edi. U bir necha marta qayta qurilgan bo'lib podsho oilasi
istiqomatgohi, rasmiy qarorgoh va xo'jalik inshootlaridan iborat edi. Saroyda
ko‘plab xona va zal devorlari did bilan bezatilgan. Devoriy tasvirlarda hashamatli
kiyingan ayollar va erkaklar, saroy hayoti manzarasi, o‘simlik va hayvonlarning
real ko‘rinishlari yuqori darajadagi badiiy usulda chizilgan. Krit kulolchiligida ham
badiiy san’atning nihoyatda yuksak darajada shakllantirilgani ko'rinadi. Sopol
idishlarda tabiatning boy manzaralari mohirona tasvirlanadi. Bunday tasvirlar
amforalar (ko‘za), zaytun yog‘i va vino saqlanadigan bo‘yi 2m gacha bo‘lgan pifos
(xum) lami sirtiga chizilgan.
Krit madaniyatini gullab yashnaganligini yana bir dalili Knoss saroyidagi
raqqosa tasvirining bizgacha yetib kelgan bir qismidir. Raqqosani go‘zal qaddi-
qomatini yuksak noziklikda tasvirlanishidan hayratda qolgan arxeologlar uni
shartli ≪ parijlik ayol ≫ deb atadilar. Knoss saroylaridan topilgan fayans
haykalchalarda tasvirlangan kohinlarni uzun yubkada, yalang`och ko'krak, nozik
yelkalaiga tushib tuigan sochlari tasviri, saroyda hukm surgan nozik didgo`zallik
dunyosidan dalolat beradi. Devoriy tasvir-freskalar va Krit xudolar panteonida ayol
ma’budalarini oldingi o‘ringa turgani ayollami Krit jamiyati hayotida mavqeini
yuqori darajada bo'lganidan dalolat beradi. Bundan tashqari, Gemma va uzuklarda

$17qalqon tutgan ayol, kabutar bilan ma’buda, tog‘cho‘qqisidagi ma’buda va ikki sher o'rtasidagi \ma’buda tasvirlari buning yaqqol misoli bo'ladi. Freskalarda Krit orolining saroy va diniy hayoti tasvi iari: yosh yigit-qizlarning yurishi, gullar orasidan yurib kelayotgan hokimning tasviri, qo'shiq aytib raqs tushayotgan raqqosalar, qo'lida marosim ko'zalarini ko'tarib ketayotgan o'smirlar, Kritda diniy ramz sanalgan ikki yoqlama bolta — labris ushlagan kohina kabi tasvirlar aks ettirilgan. Kritning ijtimoiy-siyosiy munosabatlari to'g'risida hech qanday aniq ma’lumot yo'q. Taxminlarga ko'ra o'rta Minoy davrida orolning shimoliy qismida (poytaxti Knoss) mustaqil sulola, boshqasi janubda (poytaxti Fest) hukmronlik qilgan. Hokim oliy kohin vazifasini ham bajargan. So'nggi Minoy davrida Kritdagi butun hokimiyat Knoss hokimlari qo'liga o'tadi. Siyosiy hokimiyat tuzilishi jihatidan sharq despotiyasiga o'xshash bo'lgani ehtimolidan holi emas. Yer davlat mulki bo'lgan. Hunarmandlar, qullar bo'lgani taxmin qilinadi. Kritda qul mehnatidan podsho xo'jaliklarida foydalanilgani, xonaki qulchilik mavjud bo'lgani faraz qilinadi. Jamoa munosabatlarini uzoq mavjud bo'lganligidan er. aw. Ill ming yillikka borib taqaladigan Messara vodiysida mavjud bo'lgan guruhiy qabrlar, Vasilikada topilgan ikki qavatli uylar dalolat beradi. Er. aw,1450-yillarda ibtidoiy va jangovor axey qabilalari orolga bostirib kirib Kritning siyosiy yetakchiligiga chek qo'ydilar. Egey havzasi ikki asr mobaynida doriylar kelganlariga qadar axeylar hukmronligi ostida qoldi. 9 Miken madaniyati ilk Miken (er.aw. 1700-yillarga yaiqn 1550- yillargacha). O'rta Miken (mil avv.1550—1400), so'nggi Miken (mil avv.1400—1200) davrlariga bo'linadi. Er. aw. Ill ming yillik oxirlarida Bolqon Yunonistonida qabilalarning ko'chishi bilan jamiyat ijtimoiy-siyosiy hayotida jiddiy o'zgarishlar yuz berdi. Taxminlarga ko'ra bu vaqtda Sharqiy O'rtayer dengizi qirg'og'ida hind- yevropa tillarida so'zlashuvchi etnik guruhlar paydo bo'ladi. Er. aw. II ming yillik boshlarida kulolchilikda, kumushga ishlov berish ishlarida, urf-odat, an’analarda (jumladan, uy ichida, pol ostida yoki devor orasida bolalar qabri) yangi jihatlar paydo bo'ladi.Yangi etnik birliklar eskilari bilan aralashib yangi moddiy va ma’naviy madaniyatini vujudga keltirdilar. Taxminan, er. aw. XVIII asr oxirlarida Bolqon Yunonistonida mustahkamlangan kichik-kichik qishloqlar ko'plab paydo bo'ladi. Qabrlarda metali qurollar uchramaydi. Bolqon Yunonistonini Kritdan (qabriarda krit ko'zalari, krit namunasiga taqlid qilib yasalgan sopol buyumlar) boshqa hududlar bilan aloqalar deyarli yo'q. Er. aw. 1600-yillar atrofida Kritda yuksak rivojlangan madaniyat mavjud bo'lgan paytda Bolqon Yunonistonida jiddiy o'zgarishlar yuz berdi. Markaziy va janubiy Yunonistonda qudratli markaz Mikena 9 Nuriddinov.R.E Jahon tarixi.Toshkent-2013$

18shahri va boshqa ilk shaharlar shakllana boshlaydi. Egey havzasida 400 yil
davomida bir xil madaniyatni mavjud bo'lishi uni shartli ravishda ≪ Miken ≫
madaniyati deb atalishiga sabab bo'ldi. Mikena siyosiy markaz sifatida o`z
hukmronligini keng qamrovda amalga oshira olmadi. Faqat Mikenada olib borilgan
arxeologik qazishmalar natijasida Mikena madaniyatiga mansub inshootlar qazib
ochilgan. 1876-yilda arxeolog G.Shliman Mikenada qoyaga o'yilgan shaxta
tipidagi qabrlai topdi. Qabrlarda kumush va oltin bilan bezatilgan bronza (jez)
qilichlar, oltin va kumush qadahlar, tilla niqoblar va boshqa buyumlar topildi. Qabr
toshlarida ov va jang lavhalari tasvirlangan.
Er. aw. XV asrdan boshlab Mikenada va Yunonistonning boshqa
viloyatlarida gumbazli qabrlar rasm bo`la boshladi. Bunday qabrlarda hokimlar
dafn qilingan. Mikenadagi mashhur ≪ Agamemnon qabri ≫ hashamatli va
ulug'vor qilib qurilgan. 5 metrgacha balandlikda bo'lgan og'ir eshiklar, usti har biri
taxminan 120 tonna keladigan ikki xarsangtosh bilan yopilgan. Qabriarda ko`p
miqdorda qimmatli buyumlar qurol-yarog`lar topilgan. Mikena madaniyatining
kulolchilik mahsulotlari Rodos, Kjpr, Kichik Osiyo, Misr, Sitsiliya va Janubiy
Italiyaga chiqarilgan. Bolqon Yunonistonida Er.aw. 1400-yildan boshlab
mustahkamlangan qo`rg`onlar (Terin, Mikena, Afina, Fiva, Iolik) paydo bo'ladi.
Mikena san’ati ko‘p jihatdan Krit madaniyati bilan o‘xshash. Mikena
tasviriy san’atida mavhum va o‘simliklar tasviri, hashamatli kiyingan kishilarni bir
xildagi tantanali yurishlar, tasvirlarda statiklik, shartlanganlik hukm suradi. Bu
davrda monumental me’morchilik mavjud emas. Diniy tasavurlar to‘g‘risida
ma’lumotlar juda kam. Diniy rasm-rusmlar gemma va muhrlarda ifodalangan,
joylarda diniy to`lmalar mehroblar topilgan. XX asrning 60-yillarida Mikena
akropolida (mustahkamlangan qalba) diniy marosimlar bajariladigan markaz
topildi. MarkaEr. aw. 1000 yillikni oxirida Kipr Kichik Osiyodagi panflliyalik
axeylar tomonidan o‘zlashtiriladi. Er. aw. XIV asrda Kichik Osiyoda Axaya
davlati mavjud bo'lgani to'g'risida mixxat yozuvlari ma’lumot beradi. Xett
manbalarida (XIV—XIII asrlarda) Axaya deb atalgan davlatni tadqiqotchilar

192.3. Mil. avv. XI-IX asrlar Gomer davri
(“Zulmat asri”)da Yunoniston.
Krit-Miken davridan keyingi Yunon tarixi davrini sobiq sovet va ba’zi bir
g‘arb tarixshunoslari “lliada” va “Odisseya” asarlari muallifi Gomer nomi bilan
Gomer davri deb atashgan. Sababi, mazkur davr bo‘yicha asosiy ma’lumotlar
Gomer dostonlarida keltirilgan tarixiy voqeilikka asoslanib yoritilgan. Shuningdek,
zamonaviy g‘arb tarixi maktablari, jumladan, arnerika, ingliz, fransuz va boshqa
maktab vakillari bu davmi “Zulmat asri” deb ham nomlashadi.
Gomer davri bo‘yicha ma’lumotlami arxeologik tadqiqotlar sezilarli
ravishda to‘ldiradi va kengaytiradi. Bu davr uchun asosiy arxeologik topilmalar
nekropol (qabriston)lardan topilgan. Ularning eng yiriklari Afinadan (Keramika va
so‘nggi Agora), Salamin oroli, Evbeyadan (Lefkanda yaqinida) va Argos
atroflarida ochib o‘rganilgan. Mil. avv. XI-IX asrlarga oid bo‘lgan
manzilgohlaming soni hozirgacha ko‘p emas. ularning deyarli hammasi yetib
boorish qiyin, tabiiy himoyalangan joylarda joylashgan. Ularda doriylar tomonidan
siqib chiqarilgan mahalliy minoy-axey aholisining qoldiqlari yashagan. Gomer
davri dengizboyi aholisi quruqlik bilan tor yo‘llar orqali bog'langan yarim
orollarda joylashgan. Ular qaroqchilardan himoyalanish uchun devorlar bilan o‘rab
olingan. Bunday manzilgohlaridan biri sifatida Eoliya kolonistlari tomonidan asos
solingan Kichik Osiyo sohilidagi Smimani ko‘rsatish mumkin.
Arxeologik topilmalar shuni ko‘rsatadiki, doriylar bosqini Yunoniston
taraqqiyotini bir necha asrlarga orqaga ketishiga sabab bo‘lgan. Miken davrida
erishilgan yutuqlardan faqatgina yangi yerlarni o‘zlashtirish uchun kerak bo‘lgan
ishlab chiqarish usullari va texnikalar saqlanib qolgan edi. Bunga kulolchilik
charxi, metallga ishlov berish texnikasi, yelkanli kema, zaytun va uzum yetishtirish
madaniyatini misol keltirish mumkin. Miken sivilizatsiyasiga xos bo'lgan ijtimoiy-
iqtisodiy munosabatlar, davlat muassasalari, diniy yo oyaviy tasavvurlar o‘zining
mavjudligini to‘xtatgan edi. Butun Yunoniston hududida uzoq vaqtgacha yana
ibtidoiy jamoa tuzumi qaror topdi. Miken saroylari va qal’alari tashlandiq holda
yotgan. Ulaming devorlari ortiga endilikda hech kim kelib joylashmadi. Hattoki,
doriylar bosqinidan zarar ko‘rmagan Afinada ham mil. avv. XII asrda Akropol
uzoq vaqtgacha huvillab yotdi. Bu davrda deyarli barcha uylar yog‘och yoki xom
g‘ishtdan qurilgan. Gomer davrida dafn qilish marosimi ham Miken qabrlariga
nisbatan qiyoslaganda ancha nochorroq. Erkaklar qabrlarida faqatgina sopol
ko'zalar bronza yoki temir qilichlar hamda nayza va kamon o‘qi uchlari mavjud
bo‘lsa, ayollar qabrlarida arzon taqinchoqlar uchraydi. Ularda deyarli qimmatbaho
buyumlar bo‘lmagan. Gomer davri hunarmandchiligi ham badiiy ham texnik
jihatdan Miken davridan ortda qolganligini ko‘rish mumkin. Shuningdek,

20qabrlarda o‘zga xalqlar, xususan, sharqiy xalqlarga tegishli bo‘lgan buyumlar
uchramaydi. Bulaming hammasi hunarmandchilik va savdoning keskin susayib
ketganligi, malakali ustalarning urush natijasida ommaviy tarzda qochib ketganligi,
Miken Yunonistonini Yaqin Sharq va boshqa 0‘rtayer dengizi bilan bog‘lab turgan
dengiz savdo yo‘llarining uzilganini ko‘rsatadi.
Lekin shuni ta’kidlash lozimki, Gomer davri Yunonistonning madaniy
rivojiga hech narsa bermadi, deb bo‘lmaydi. Bu davrda ba’zi bir muhim yangiliklar
ham qilindi. Ulardan eng muhimi yunonlar tomonidan temirni eritish va qayta
ishlash bo‘ladi. Miken davrida temir qimmatbaho metall hisoblanib, undan faqat
uzuk, tumor kabi taqinchoqlar yasash uchun foydalanilgan. Bolqon Yunonistoni va
Egey orollari hududlaridan topilgan temir qurollarning qadimiy ko‘rinishlari
(qilich, hanjar, o‘q va kamon uchlari) mil. avv. XII-XI asrlarga tegishlidir.
Birozdan keyin mil. avv. X-IX asrlarda temirdan birinchi mehnat qurollari yasala
boshlanadi. Misol tariqasida Afina agorasidagi qabrlardan birida topilgan bolta va
iskana, keramika nekropolidagi qabrlardan biridagi iskana va poytesha, Tirinfdagi
temir o‘roq va boshqalarni keltirish mumkin.
Gomer davri iqtisodiyotida natural ishlab chiqarish hukmron bo‘lib, asosiy
sohalar Miken davriga o‘xshab dehqonchilik va chorvachilik edi. Gomerning
“Iliada” va “Odisseya” dostonlarida dehqonchilik bilan bog‘liq bo‘lgan ko‘plab
sahnalar o‘rin olgan. Gomer davri iqtisodiyotida chorvachilik favqulodda muhim
rol o'ynagan. Chorva asosiy boylik o‘lchov birligi hisoblangan. Masalan, Odissey
“Itaka va yaqin materikdagi qahramonlarning birinchisi” hisoblangan, chunki unga
12 suruv yirik shoxli qoramol, shuncha miqdorda echki, qo‘y va cho‘chqa tegishli
Mil. avv. XII asr boshida Sharqiy 0‘rtayer dengizining Osiyo qirg‘og‘ida
filimstinlar deb atalgan xalqlar o‘rnashadi. Ularning manzilgohlarida bu yerda
ilgari bo‘lmagan, shu yerning o‘zida ishlab chiqarilgan mikena sopol buyumlari
ko‘plab topilgan. Bu vaqtda Bolqon Yunonistoniga shimoldan turli qabila
guruhlari ko‘chishi boshlanadi. Yodgorliklarda moddiy-ma’naviy madaniyatning
tushkunligi ko‘rinadi. Bu vaqtdan boshlab temir o‘zlashtirila boshlanadi.
Peloponnes yarim oroli va Kritga doriylar kelib o'rnashadilar. Doriylaming kirib
kelishi bilan mavjud sivilizatsiya yo‘q qilXulosa qilib aytganimizda, Krit-Miken
jamiyati qadimgi .

21Asosiy sanalar
Er avv lll-ll ming yillik Dunay ortidan yunonlar boqon yarim oroliga
bostirib kirildilar.
Er. aw. 3000—2300-yillar Ilk Minoy davri..
Er. aw. 2300— 1600-yillar 0‘rta Minoy davri.
Er. aw. 1600—1200-yillar so'nggi Minoy davri.
Er. aw.III—II ming yilliklarKritning gullab-yashnashi.
Er. aw. XVII asr Kritda ikkinchi saroylar davri.
Er. aw. XVIII asr Kritning halokati.
Er. aw. 1450-yil Kritning siyosiy yetakchiligiga axey qabilalari tomonidan
chek qo'yilishi.
Er. aw. 1700—1550-yillar Ilk Miken davri.
Er. aw. 1550—1400-yillar 0‘rta Miken davri.
Er. aw. 1400—1200-yillar So'nggi Miken davri.
Er. aw. XVIII asr Yunonistonda kichik qishloqlar paydo bo‘ldi.
Er. aw. 1876-yil Genrix Shliman Mikenadan shaxtali qabrlarni topdi.
Er. aw. XV asr Mikena va Yunonistonda gumbazli qabrlar paydo bo`ldi.
Er. aw 1400-yillar Qo‘zg‘onlar paydo bo`ldi.
Er. aw. XX asr 60-yillarida Mikena akropoli topildi.
Er. aw. 1953-yil M.Ventris va D.Chedvig Mikena.
Er. aw. I ming yillik oxiri Kipr va Panfuliya axeylar tomonidan o‘zlashtiri!di.
Er. aw. XII asr Sharqiy O'rtayer dengizi Osiyo qirg'ogida flimstinlar
kelib o‘rnashdi
Er.aw. 1800-yiI Troya VI qatlami paydo bo`ldi
Er.aw. XI asr temirini o‘zlashti1851—1941 -yillar ingliz arxeologi Artur . Evans
1822—1892-yillarnemis arxeologi Genrix Shliman hayoti yillari

22GLOSSARIY
Attika- Yunonistonning qadimgi viloyati, o‘rta Yunonistonda
joylashgan
Antik - lotincha ≪ qadimgi ≫ .
Antik tarix - Qadimgi Yunoniston va Qadimgi Rim tarixi.
Amfora - suyuq mahsulotlami tashish va saqlash uchun mo'ljallangan
bo‘g‘zi ingichka va qo‘shaloq dastali katta ko‘za
Oykumcna - Yer yuzining odamlar yashaydigan qismi, chegarasi.
Polis - yunoncha ≪ shahar ≫ .
Ellada - Qadimgi Yunoniston.
Ellinlar — qadimgi Yunonlar; dastlab Yunonistonning barcha aholisi
shunday atalgan.
Olimpiya - Qadimgi Yunonistondagi eng baland tog4, balandligi
2811 metr.Fol toshi-Krit din va madaniyatiga oid yozma manba
“B” chiziqli yozuv-Axeylar ta’sirida o‘zgargan Krit yozuvi
Nukleus-o‘zak toshli mehnat quroli
Stela- tom taxta. Ularga suratlar uyilgan
Vanaka - Pilos va Kritda davlat hukmdori unvoni
(mil. avv. II ming yilliklar). Keyinchalik hukmdor podsho.
Patreve-shoh noiblari

23Mekin sivilizatsiyasi bolqon Yunonistonida mustahkamlangan kichik-kichik
qishloqlar ko'plab paydo bo'ladi. Qabrlarda metali qurollar uchramaydi. Bolqon
Yunonistonini Kritdan (qabriarda krit ko'zalari, krit namunasiga taqlid qilib
yasalgan sopol buyumlar) boshqa hududlar bilan aloqalar deyarli yo'q. Er. aw.
1600-yillar atrofida Kritda yuksak rivojlangan madaniyat mavjud bo'lgan paytda
Bolqon Yunonistonida jiddiy o'zgarishlar yuz berdi. Markaziy va janubiy
Yunonistonda qudratli markaz Mikena shahri va boshqa ilk shaharlar shakllana
boshlaydi. Egey havzasida 400 yil davomida bir xil madaniyatni mavjud bo'lishi
uni shartli ravishda ≪ Miken ≫ madaniyati deb atalishiga sabab bo'ldi. Mikena
siyosiy markaz sifatida o`z hukmronligini keng qamrovda amalga oshira olmadi.
Faqat Mikenada olib borilgan arxeologik qazishmalar natijasida Mikena
madaniyatiga mansub inshootlar qazib ochilgan. 1876-yilda arxeolog G.Shliman
Mikenada qoyaga o'yilgan shaxta tipidagi qabrlai topdi. Qabrlarda kumush va oltin
bilan bezatilgan bronza (jez) qilichlar, oltin va kumush qadahlar, tilla niqoblar va
boshqa buyumlar topildi. Qabr toshlarida ov va jang lavhalari tasvirlangan.
Mikena madaniyatiga mansub inshootlar qazib ochilgan. 1876 yilda arxeolog G.
Shliman Mikenada qoyaga o‘yilgan shaxta tipidagi qabrlarni topdi. Qabrlarda
kumush va oltin bilan bezatilgan bronza (jez) qilichlar, oltin va kumush qadahlar,
tilla niqoblar va boshqa buyumlar topildi. Qabr toshlarida ov va jang lavhalari
tasvirlangan. Mil. avv. 1600 yillar atrofida Kritda yuksak rivojlangan madaniyat
mavjud bo‘lgan paytda Bolqon Yunonistonida jiddiy o‘zgarishlar yuz berdi.
Markaziy va janubiy Yunonistonda qudratli markaz Mikena shahri va boshqa
shaharlar shakllana boshlaydi Biz bugun Mikenning oxirgi yuz yil davomidagi
boyligi va kuchqudrati, 14-15 asrlar oldin qurilgan joy-majmualarining
xarobalarini ko‘ramiz. Ularning arxitekturasi va bezagi diqqat bilan qaralganda,
Minoy uslubiga o'xshatiladi, shu bilan birga bir-nechta ajoyib farqlari ham bor.
Ular odatda tepaliklarda joylashgan bo‘lib, hashamatli qalin devorlar bilan o‘ralgan
va ular Krit makonlaridan farqli o‘laroq, ancha kichik edi. Biz Miken
hukmdorlarining dastlabki vazifasi mamlakatga bostirib keluvchi raqiblardan
mudofaa qilish deb, xulosa qilamiz.Qal’alarni o‘rab olinishi yashirinish va
istiqomat qilish uchun dastlabki shahar bo‘lib xizmat qilgan. Keyinchalik
Yunonlarda juda katta devorlar insoniyat aqli bovar qilmaydigan darajada ulkan va
hashamatli qilib qurilgan. Haqiqatdan ham bunday ishlar, ehtimolki shohning
maqtanishi, davlati va kuch-qudratini odamlar ko‘z o‘ngida namoyish qilish uchun
kerak bo‘lgandir. Shuningdek,Miken makonlari Minoydan farqli o‘laroq, turli vaqt
oralig‘ida o‘zlashtirilgan. Krit komplekslarida hovliga tosh yotqizilgan, markazda
to‘g‘ri to‘rtburchakli saroylar bo`lib, zal, megarondan tashkil topgan. Ellik yildan
so'ng Krit yana qayta tiklandi va bu yuksalish er. avv. 1400-yillarigacha davom
etdi. Bu davrda Krit dengizida cheksiz hukmronlik qiladi. Krit Bolqon yarim oroli,

24Misr, Iberiyaga oliy nav vino, zaytun moyini eksport qildi. Misrdan rangli shisha,
fayans, Kipr orolidan mis, Suriyadan otash, Liviyadan qimmatbaho metallar va fil
suyagi olib kelinadi. Kritning Egey dengizidagi yangi yetakchiligi er. aw. 1700-
yildan boshlanib Knoss va Festda yangi saroylar qurilib, uning devorlari ajoyib
freskalar bilan bezatilgan. Ingliz arxeologi Artur Evans Knoss saroyini 40 yil
davomida tekshirdi. Bir necha qavatli saroy Kritdagi eng ulug'vor inshoot edi. U
bir necha marta qayta qurilgan bo'lib podsho oilasi istiqomatgohi, rasmiy qarorgoh
va xo'jalik inshootlaridan iborat edi.

27XULOSA:
Ellik yildan so'ng Krit yana qayta tiklandi va bu yuksalish er. avv. 1400-
yillarigacha davom etdi. Bu davrda Krit dengizida cheksiz hukmronlik qiladi. Krit
Bolqon yarim oroli, Misr, Iberiyaga oliy nav vino, zaytun moyini eksport qildi.
Misrdan rangli shisha, fayans, Kipr orolidan mis, Suriyadan otash, Liviyadan
qimmatbaho metallar va fil suyagi olib kelinadi. Kritning Egey dengizidagi yangi
yetakchiligi er. aw. 1700- yildan boshlanib Knoss va Festda yangi saroylar qurilib,
uning devorlari ajoyib freskalar bilan bezatilgan. Ingliz arxeologi Artur Evans
Knoss saroyini 40 yil davomida tekshirdi. Bir necha qavatli saroy Kritdagi eng
ulug'vor inshoot edi. U bir necha marta qayta qurilgan bo'lib podsho oilasi
istiqomatgohi, rasmiy qarorgoh va xo'jalik inshootlaridan iborat edi. Saroyda
ko‘plab xona va zal devorlari did bilan bezatilgan. Devoriy tasvirlarda hashamatli
kiyingan ayollar va erkaklar, saroy hayoti manzarasi, o‘simlik va hayvonlarning
real ko‘rinishlari yuqori darajadagi badiiy usulda chizilgan. Krit kulolchiligida ham
badiiy san’atning nihoyatda yuksak darajada shakllantirilgani ko'rinadi. Sopol
idishlarda tabiatning boy manzaralari mohirona tasvirlanadBunday tasvirlar
amforalar (ko‘za), zaytun yog‘i va vino saqlanadigan bo‘yi 2m gacha bo‘lgan pifos
(xum) lami sirtiga chizilgan. Miken madaniyati ilk Miken (er.aw. 1700-yillarga
yaiqn 1550- yillargacha). O'rta Miken (mil avv.1550—1400), so'nggi Miken (mil
avv.1400—1200) davrlariga bo'linadi. Er. aw. Ill ming yillik oxirlarida Bolqon
Yunonistonida qabilalarning ko'chishi bilan jamiyat ijtimoiy-siyosiy hayotida
jiddiy o'zgarishlar yuz berdi. Taxminlarga ko'ra bu vaqtda Sharqiy O'rtayer dengizi
qirg'og'ida hind-yevropa tillarida so'zlashuvchi etnik guruhlar paydo bo'ladi. Er.
aw. II ming yillik boshlarida kulolchilikda, kumushga ishlov berish ishlarida, urf-
odat, an’analarda (jumladan, uy ichida, pol ostida yoki devor orasida bolalar qabri)
yangi jihatlar paydo bo'ladi.Yangi etnik birliklar eskilari bilan aralashib yangi
moddiy va ma’naviy madaniyatini vujudga keltirdilar. Bu davrga oid moddiy
yodgorliklar Knoss, Fest, Miken va Pilos hamda Peloponnesdagi saroy
qazishmalari natijasida topilgan. Eng ko‘p ma’lumotlar Lema (Shimoliy
Peloponnes) va Rafma (Attika) manzilgohlaridan qazib o‘rganilgan. Ushbu
manzilgohlar miloddan avvalgi uchinchi ming yillik oxirlariga mansub bo‘lib,
undan bronzadan yasalgan mehnat qurollari va xo‘jalik buyumlari topilgan.Krit
madaniyatini gullab yashnaganligini yana bir dalili Knoss saroyidagi raqqosa
tasvirining bizgacha yetib kelgan bir qismidir.
Kritning ijtimoiy-siyosiy munosabatlari to'g'risida hech qanday aniq
ma’lumot yo'q. Taxminlarga ko'ra o'rta Minoy davrida orolning shimoliy qismida
(poytaxti Knoss) mustaqil sulola, boshqasi janubda (poytaxti Fest) hukmronlik
qilgan. Hokim oliy kohin vazifasini ham bajargan. So'nggi Minoy davrida Kritdagi
butun hokimiyat Knoss hokimlari qo'liga o'tadi. Siyosiy hokimiyat tuzilishi

28jihatidan sharq despotiyasiga o'xshash bo'lgani ehtimolidan holi emas. Yer davlat
mulki bo'lgan. Hunarmandlar, qullar bo'lgani taxmin qilinadi. Kritda qul
mehnatidan podsho xo'jaliklarida foydalanilgani, xonaki qulchilik mavjud bo'lgani
faraz qilinadi. Jamoa munosabatlarini uzoq mavjud bo'lganligidan er. aw. Ill ming
yillikka borib taqaladigan Messara vodiysida mavjud bo'lgan guruhiy qabrlar,
Vasilikada topilgan ikki qavatli uylar dalolat beradi. Er. aw,1450-yillarda ibtidoiy
va jangovor axey qabilalari orolga bostirib kirib Kritning siyosiy yetakchiligiga
chek qo'ydilar. Egey havzasi ikki asr mobaynida
doriylar kelganlariga qadar axeylar hukmronligi ostida qoldi. Mil. avv. I ming
yillikni oxirida Kipr Kichik Osiyodagi panfiliyalik axeylar tomonidan
o‘zlashtiriladi. Mil. avv. XIV asrda Kichik Osiyoda Axeya davlati mavjud bo'lgani
to‘g‘risida mixxat yozuvlari ma’lumot beradi. Xett manbalarida (XIV-XIII
asrlarda) Axeya deb atalgan davlatni tadqiqotchilar Bolqon yarim oroli Kichik
Osiyo va Rodos orolida deb turli farazlar qiladilar. Mil. avv. XII asr boshida
Sharqiy 0‘rtayer dengizining Osiyo qirg‘og‘ida filimstinlar deb atalgan xalqlar
o‘rnashadi. Ulaming manzilgohlarida bu yerda ilgari bo‘lmagan, shu yerning
o‘zida ishlab chiqarilgan mikena sopol buyumlari ko‘plab topilgan. Bu vaqtda
Bolqon Yunonistoniga shimoldan turli qabila guruhlari ko‘chishi boshlanadi.
Yodgorliklarda moddiy ~ ma’naviy madaniyatning tushkunligi ko‘rinadi. Bu
vaqtdan boshlab temir o‘zlashtirila boshlanadi. Peloponnes yarim oroli va Kritga
doriylar kelib o'rnashadilar. Doriylarning kirib kelishi bilan mavjud sivilizatsiya
yo‘q qilib yuborildi. Xulosa qilib aytganimizda, Krit-Miken jamiyati qadimgi
Yunonistonda ilk sivilizatsiya o‘choqlaridan biri bo‘lib, bu yerda ilk davlatchilik
shakllari ko‘zga tashlanadi. Lekin bu davlat keyinchalik o‘zaro bosqinlar natijasida
inqirozga yuz tutadi. Lekin shuni ta’kidlash lozimki, Gomer davri Yunonistonning
madaniy rivojiga hech narsa bermadi, deb bo‘lmaydi. Bu davrda ba’zi bir muhim
yangiliklar ham qilindi. Ulardan eng muhimi yunonlar tomonidan temirni eritish va
qayta ishlash bo‘ladi. Miken davrida temir qimmatbaho metall hisoblanib, undan
faqat uzuk, tumor kabi taqinchoqlar yasash uchun foydalanilgan.

29Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati
1. D.Uraqov.” Jahon tarixi, Qadimgi sharq, Qadimgi Yunoniston va Rim
tarixi”.Toshkent. 2020-yil.178-179 betlar
2. Dzen . Сергеев В.С.”История Древней Греции”Ленинградское
отделение Института истории.2003. 200-202 б
3. R.Rajabov” Qadimgi dunyo tarixi” Toshkent. 2009. 272-274
4. Abdujabbor Kabirov Qadimgi sharq tarixi.Toshkent.2002.256-257-bet
5. Сергеев В.С.”История Древней Греции” Ленинградское отделение
Института истории. 1963. - 524 с.Dzen.
6. A.G.Xoliyev.Jahon tarixi.Toshkent - 2018.
7. .Rajabov.R.Qadimgi dunyo tarixi.Toshkent - 2009.
8. .В.И.Кузищина.История древнего рима.Москва - 2000.
9. .Н.А.Машкин.История древнего рима.Москва - 2006.
10. . Nuriddinov.R.E Jahon tarixi. Toshkent.2013.
11. С.Крушкол Кадимги дунэ тарихи. тошкент.1975.
12. O. Normatov. Jahon tarixining muhim sanalari.Toshkent.2011
13. Qodirova. Sivilizatsiya. Toshkent. 2001.

Axborot manbalari (saytlar):
1. http: // eyglish – www. hss. cmu. edu/history/
2. http: // history. hanover. edu/texts. htm.
3. http: // www. ancient history.spb.ru/
4. http: // www. eu. Spb.ru/history/index. htm.
5. http: // Yandex.Dzen.ru.
6. http: // www.ziyonet.uz .
7. http://www.history.kemsu.ru
8. http://www.kulichki . com
9. http://www. thietmar . narod . ru
10. http://www. vostlit . info

Krit va Miken sivilizatsiyasi va uning

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish

Информация о документе

Продавец

Krit va Miken sivilizatsiyasi va uning

Похожие документы