Kuchli ruhiy hayajonlanish holatida 26 - Юриспруденция - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	50.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	13 Июнь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

201 Продаж

Kuchli ruhiy hayajonlanish holatida 26

Купить

Kuchli ruhiy hayajonlanish holatida

MUNDARIJA
Kirish …………………...……………………………………………..……….. 5
I BOB. KUCHLI RUHIY HAYAJONLANISH HOLATIDA SOG‘LIQQA
ZARAR YETKAZISHNING NAZARIY-HUQUQIY ASOSLARI
1.1. Kuchli ruhiy hayajonlanish tushunchasi, uning psixologik va huquqiy tabiati.
…………………………………………………………………………………….. 7
1.2. Kuchli ruhiy hayajonlanish holatida sodir etilgan qilmishlarning ijtimoiy
xavfliligi va jinoyat-huquqiy tavsifi. …………………….……………………. 12
II BOB. KUCHLI RUHIY HAYAJONLANISH HOLATIDA SOG‘LIQQA
ZARAR YETKAZGANLIK UCHUN JINOIY JAVOBGARLIKNING
O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI
2.1. Kuchli ruhiy hayajonlanish holatida sog‘liqqa zarar yetkazish jinoyatining
obyektiv va subyektiv belgilari tahlili. ………………………………………… 17
2.2. Kuchli ruhiy hayajonlanish holatida sog‘liqqa zarar yetkazganlik uchun
javobgarlikni takomillashtirish va xorijiy tajriba. …………………...………… 22
Xulosa ………………………………………………………………………… 27
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati ………………………………………… 29
2

Kirish
Kurs ishining dolzarbligi. Insonning hayoti va sog‘lig‘i har qanday
huquqiy davlatda eng muhim ijtimoiy qadriyat sifatida e’tirof etiladi. Shu sababli
sog‘liqqa zarar yetkazish bilan bog‘liq jinoyatlar jinoyat huquqida alohida o‘rin
egallaydi. Biroq ayrim hollarda shaxs jinoyatni odatiy ruhiy holatda emas, balki
kuchli ruhiy hayajonlanish, ya’ni affekt holatida sodir etishi mumkin. Bunday
holatda shaxsning ruhiy kechinmalari, hissiy zo‘riqishi va psixologik bosimi uning
xatti-harakatlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli kuchli ruhiy hayajonlanish
holatida sodir etilgan qilmishlar jinoyat huquqida alohida tartibda baholanadi.
Kuchli ruhiy hayajonlanish holatida sog‘liqqa zarar yetkazish jinoyati
jamiyat uchun xavfli bo‘lishiga qaramay, uning sodir etilish mexanizmi boshqa
qasddan sodir etilgan jinoyatlardan farq qiladi. Chunki bunday vaziyatda shaxs
o‘zining emotsional holati ta’sirida harakat qiladi va ayrim hollarda o‘z xatti-
harakatlarini to‘liq nazorat qila olmaydi. Shu sababli qonunchilikda ushbu holat
javobgarlikni yengillashtiruvchi omil sifatida baholanadi.
Bugungi kunda oilaviy nizolar, maishiy mojarolar, shaxsiy adovat va ruhiy
bosim bilan bog‘liq holatlar ko‘payib borayotganligi mazkur mavzuning
dolzarbligini yanada oshirmoqda. Sud-tergov amaliyotida ham kuchli ruhiy
hayajonlanish holatini aniqlash va unga to‘g‘ri huquqiy baho berish bilan bog‘liq
muammolar uchramoqda. Shu sababli ushbu masalani nazariy va amaliy jihatdan
chuqur o‘rganish muhim ahamiyat kasb etadi.
Kurs ishining maqsadi. Mazkur kurs ishining asosiy maqsadi kuchli ruhiy
hayajonlanish holatida sog‘liqqa zarar yetkazganlik uchun jinoiy javobgarlikning
o‘ziga xos xususiyatlarini kompleks ravishda tahlil qilishdan iboratdir. Shu bilan
birga, affekt holatining psixologik va huquqiy mohiyatini ochib berish, ushbu
jinoyat tarkibining obyektiv va subyektiv belgilarini o‘rganish hamda amaldagi
qonunchilik va sud amaliyotini tahlil qilish maqsad qilib qo‘yilgan.
3

Kurs ishida, shuningdek, kuchli ruhiy hayajonlanish holatini boshqa ruhiy
holatlardan farqlash, javobgarlikni belgilashdagi muammolarni aniqlash va xorijiy
davlatlar tajribasini o‘rganish orqali qonunchilikni takomillashtirish bo‘yicha
takliflar ishlab chiqish ham nazarda tutiladi.
Kurs ishining vazifalari. Mazkur kurs ishining vazifalari sifatida kuchli
ruhiy hayajonlanish tushunchasining mazmunini yoritish, uning psixologik va
huquqiy tabiatini tahlil qilish belgilangan. Bundan tashqari, kuchli ruhiy
hayajonlanish holatida sog‘liqqa zarar yetkazish jinoyatining ijtimoiy xavfliligini
aniqlash ham muhim vazifalardan biri hisoblanadi.
Shuningdek, jinoyatning obyektiv va subyektiv belgilarini tahlil qilish,
affekt holatini aniqlashdagi sud-tergov amaliyoti muammolarini o‘rganish hamda
xorijiy tajribani tahlil qilish kurs ishining asosiy vazifalari sirasiga kiradi. Shu
bilan birga, amaldagi jinoiy qonunchilikni takomillashtirish bo‘yicha ilmiy
asoslangan takliflar ishlab chiqish ham muhim vazifa sifatida belgilanadi.
Kurs ishining obyekti. Mazkur kurs ishining obyekti kuchli ruhiy
hayajonlanish holatida sog‘liqqa zarar yetkazish bilan bog‘liq ijtimoiy-huquqiy
munosabatlardan iborat.
Kurs ishining predmeti. Kurs ishining predmeti kuchli ruhiy hayajonlanish
holatida sog‘liqqa zarar yetkazganlik uchun jinoiy javobgarlikni belgilovchi
jinoyat-huquqiy normalar, sud-tergov amaliyoti va ushbu sohadagi ilmiy-nazariy
qarashlardan iboratdir.
4

I BOB. KUCHLI RUHIY HAYAJONLANISH HOLATIDA SOG‘LIQQA
ZARAR YETKAZISHNING NAZARIY-HUQUQIY ASOSLARI
1.1. Kuchli ruhiy hayajonlanish tushunchasi, uning psixologik va huquqiy
tabiati.
Kuchli ruhiy hayajonlanish holati jinoyat huquqida shaxsning emotsional
jihatdan keskin qo‘zg‘algan, ruhiy muvozanati vaqtinchalik buzilgan va o‘z
harakatlarini to‘liq nazorat qilish imkoniyati pasaygan holati sifatida tavsiflanadi.
Ushbu holat odatda shaxsga nisbatan sodir etilgan noqonuniy, axloqqa zid yoki
og‘ir haqoratli harakatlar natijasida yuzaga keladi. Jinoyat huquqi nazariyasida
kuchli ruhiy hayajonlanish “affekt” tushunchasi bilan ham ifodalanadi. Affekt
inson psixikasining qisqa muddatli, ammo juda kuchli hissiy portlash holatini
anglatadi.
Psixologiya fanida affekt inson ruhiyatining favqulodda emotsional
reaksiyasi sifatida baholanadi. Bunday vaziyatda shaxsning ongli nazorat qilish
qobiliyati ma’lum darajada susayadi, hissiyot esa tafakkurdan ustun keladi. Kuchli
ruhiy hayajonlanish paytida inson o‘zining xatti-harakatlarini chuqur tahlil qilish
imkoniyatidan mahrum bo‘lishi mumkin. Shu sababli affekt holatida sodir etilgan
qilmishlar jinoyat huquqida alohida tartibda baholanadi.
Kuchli ruhiy hayajonlanishning psixologik mohiyati inson organizmining
tashqi ta’sirlarga favqulodda javobi bilan izohlanadi. Masalan, haqorat,
zo‘ravonlik, tahqirlash, yaqin insoniga nisbatan tajovuz yoki uzoq davom etgan
ruhiy bosim insonning emotsional holatini keskin o‘zgartiradi. Natijada shaxsning
asab tizimi kuchli qo‘zg‘alish holatiga keladi va u qisqa vaqt davomida hissiyot
ta’sirida harakat qiladi 1
.
Psixologik nuqtayi nazardan affektning asosiy belgilaridan biri uning
to‘satdan yuzaga kelishidir. Odatda bunday holat oldindan rejalashtirilmaydi va
qisqa vaqt ichida sodir bo‘ladi. Shaxs voqea ta’sirida keskin hissiy holatga tushib
qoladi va ayrim hollarda o‘z harakatining oqibatlarini yetarlicha anglamaydi. Bu
1
Jinoyat huquqi. Maxsus qism. Bakalavrlar uchun o‘quv qo‘llanma / Chuchaev A. va boshqalar. - Moskva: Prospekt
(TK Velbi), 2012. 54-bet.
5

esa affekt holatini oddiy qasddan sodir etilgan jinoyatlardan farqlash imkonini
beradi.
Kuchli ruhiy hayajonlanishning yana bir muhim psixologik belgisi — bu
vaqtinchalik ruhiy zo‘riqish holatidir. Affekt doimiy emas, balki qisqa muddatli
emotsional portlash shaklida namoyon bo‘ladi. Shu sababli jinoyat huquqida affekt
holati ruhiy kasallik yoki aqli norasolik bilan tenglashtirilmaydi. Shaxs aqli raso
hisoblanadi, biroq uning hissiy holati vaqtinchalik ravishda kuchli ta’sir ostida
bo‘ladi.
Huquqiy nuqtayi nazardan kuchli ruhiy hayajonlanish holati javobgarlikni
yengillashtiruvchi holatlardan biri sifatida qaraladi. Chunki bunday vaziyatda
shaxs jinoyatni oldindan rejalashtirmaydi, balki jabrlanuvchining noqonuniy yoki
axloqqa zid xatti-harakatlari ta’sirida sodir etadi. Shu sababli qonunchilik affekt
holatida sodir etilgan qilmishlarni oddiy qasddan sodir etilgan jinoyatlardan farqli
ravishda baholaydi.
Jinoyat huquqida kuchli ruhiy hayajonlanish holatini aniqlashda bir nechta
muhim mezonlar mavjud. Birinchidan, ruhiy hayajonlanish jabrlanuvchining
noqonuniy yoki og‘ir haqoratli harakatlari natijasida yuzaga kelgan bo‘lishi kerak.
Ikkinchidan, affekt holati to‘satdan paydo bo‘lishi lozim. Uchinchidan, jinoyat
aynan shu ruhiy holat ta’sirida sodir etilgan bo‘lishi talab etiladi.
Sud-tergov amaliyotida kuchli ruhiy hayajonlanish holatini aniqlash
murakkab jarayon hisoblanadi. Chunki har bir insonning psixologik holati
individual xarakterga ega. Shu sababli ekspertiza, guvohlarning ko‘rsatmalari va
voqea tafsilotlari muhim ahamiyat kasb etadi. Sud organlari affekt holatini
baholashda shaxsning ruhiy kechinmalari, voqea sodir bo‘lgan vaziyat va
jabrlanuvchining xatti-harakatlarini kompleks tarzda tahlil qiladi 2
.
Kuchli ruhiy hayajonlanish holatini boshqa ruhiy holatlardan farqlash ham
muhim masalalardan biridir. Masalan, oddiy g‘azab yoki jahldorlik affekt bilan
tenglashtirilmaydi. Chunki affekt juda kuchli va keskin emotsional portlash bo‘lib,
2
Rustamboyev.M.X. O‘zbekistan Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharxlar. Maxsus kism/M. Rustambaev. -
Toshkent: «Yuridik adabiyotlar publish», 2021. - 744 b.
6

u insonning ongli nazorat qilish qobiliyatiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Oddiy hissiy
holatlarda esa shaxs o‘z harakatlarini to‘liq anglash imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Shuningdek, affekt holatini oldindan rejalashtirilgan qasos yoki ataylab sodir
etilgan jinoyatlardan ham farqlash lozim. Agar shaxs jinoyatni oldindan o‘ylab,
tayyorgarlik ko‘rib amalga oshirgan bo‘lsa, bunday holatda kuchli ruhiy
hayajonlanish mavjud deb hisoblanmaydi. Affektning asosiy xususiyati uning
kutilmagan va qisqa muddatli emotsional portlash ekanligidadir.
Kuchli ruhiy hayajonlanishning huquqiy tabiatini o‘rganishda insonparvarlik
tamoyili ham muhim o‘rin tutadi. Jinoyat huquqi shaxsning ruhiy holatini inobatga
olgan holda adolatli javobgarlikni belgilashga intiladi. Chunki ayrim vaziyatlarda
jabrlanuvchining o‘zi ham nizoli vaziyatni yuzaga keltirgan bo‘lishi mumkin. Shu
sababli qonunchilik affekt holatini yengillashtiruvchi omil sifatida tan oladi.
Xorijiy davlatlar qonunchiligida ham affekt holatiga alohida e’tibor
qaratilgan. Ko‘plab mamlakatlarda kuchli ruhiy hayajonlanish holatida sodir
etilgan jinoyatlar uchun nisbatan yengilroq javobgarlik belgilangan. Bu esa mazkur
institutning xalqaro miqyosda ham muhim ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatadi.
Hozirgi davrda oilaviy mojarolar, maishiy nizolar va ruhiy bosim bilan
bog‘liq holatlarning ortib borishi affekt bilan bog‘liq jinoyatlar sonining oshishiga
sabab bo‘lmoqda. Shu bois ushbu masalani nafaqat huquqiy, balki psixologik
jihatdan ham chuqur o‘rganish zarurati mavjud.
Umuman olganda, kuchli ruhiy hayajonlanish holati inson psixikasining
murakkab emotsional reaksiyasi bo‘lib, jinoyat huquqida alohida huquqiy bahoga
ega. Uning psixologik va huquqiy mohiyatini to‘g‘ri anglash sud-tergov
amaliyotida adolatli qaror qabul qilishning muhim shartlaridan biri hisoblanadi.
Kuchli ruhiy hayajonlanish holatini ilmiy jihatdan tahlil qilishda affektning
turlari masalasi ham muhim ahamiyat kasb etadi. Psixologiya fanida affekt
fiziologik va patologik turlarga bo‘linadi. Fiziologik affekt — bu sog‘lom insonda
muayyan tashqi ta’sir natijasida yuzaga keladigan kuchli emotsional holat bo‘lib,
bunda shaxs ongini to‘liq yo‘qotmaydi. Jinoyat huquqida asosan aynan fiziologik
affekt inobatga olinadi. Patologik affekt esa ruhiy kasallik bilan bog‘liq bo‘lib,
7

bunda inson o‘z harakatlarini anglash va boshqarish qobiliyatini deyarli yo‘qotadi.
Bunday holatlarda shaxs aqli noraso deb topilishi mumkin.
Jinoyat huquqida affekt holatini to‘g‘ri aniqlash katta amaliy ahamiyatga
ega. Chunki bu holat jinoyatni kvalifikatsiya qilish va jazoni belgilashga bevosita
ta’sir ko‘rsatadi. Agar sud tomonidan kuchli ruhiy hayajonlanish holati aniqlansa,
jinoyat oddiy qasddan sodir etilgan jinoyat sifatida emas, balki yengillashtiruvchi
holat mavjud bo‘lgan qilmish sifatida baholanadi. Bu esa jazoni
individuallashtirish tamoyilining amaliy ifodasidir.
Sud amaliyotida affekt holatini aniqlashda ko‘pincha sud-psixologik
ekspertizasi tayinlanadi. Ekspertiza orqali shaxsning voqea paytidagi ruhiy holati,
hissiy zo‘riqish darajasi va uning ongli harakat qilish qobiliyatiga ta’siri
o‘rganiladi. Biroq ekspert xulosasi yakuniy dalil bo‘lib hisoblanmaydi, sud boshqa
dalillar bilan birgalikda umumiy baho beradi.
Affekt holatining yuzaga kelishida jabrlanuvchining xatti-harakatlari hal
qiluvchi rol o‘ynaydi. Masalan, doimiy tahqirlash, haqorat qilish, jismoniy
zo‘ravonlik yoki yaqin qarindoshga nisbatan tajovuz shaxsda kuchli hissiy
portlashni yuzaga keltirishi mumkin. Shu sababli sudlar jabrlanuvchining xulq-
atvorini ham alohida tahlil qiladi.
Kuchli ruhiy hayajonlanish holatida sodir etilgan qilmishlarni baholashda
vaqt omili ham muhimdir. Agar shaxs jabrlanuvchining noqonuniy harakatidan
keyin uzoq vaqt o‘tib jinoyat sodir etsa, bu holatda affekt mavjud deb topilmasligi
mumkin. Chunki vaqt o‘tishi bilan insonning hissiy holati barqarorlashadi va u o‘z
harakatlarini nazorat qilish imkoniyatiga ega bo‘ladi 3
.
Shuningdek, affekt holatini sun’iy ravishda yaratish yoki undan
javobgarlikdan qochish vositasi sifatida foydalanish holatlari ham uchrab turadi.
Ayrim shaxslar qasddan sodir etilgan jinoyatni “kuchli ruhiy hayajonlanish” bilan
izohlashga urinadi. Shu sababli sud-tergov organlari har bir holatni sinchkovlik
bilan o‘rganishi zarur.
3
O’zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharhlar. Umumiy qism/M.Rustambaev. - T.: “Yuridik
adabiyotlar publish”, 2024. - 536 b.
8

Kuchli ruhiy hayajonlanish holatining huquqiy tabiatida insonparvarlik va
adolat tamoyillari uyg‘unlashadi. Bir tomondan, sog‘liqqa zarar yetkazish jamiyat
uchun xavfli qilmish hisoblanadi, ikkinchi tomondan esa jinoyat sodir etilgan
paytdagi ruhiy holat ham e’tibordan chetda qolmasligi kerak. Shu sababli
qonunchilik ushbu ikki omil o‘rtasida muvozanatni ta’minlashga harakat qiladi.
Mazkur institutning yana bir muhim jihati shundaki, u jinoyat huquqining
differensial javobgarlik tamoyilini namoyon etadi. Ya’ni barcha jinoyatlar bir xil
sharoitda sodir etilmaydi va har bir holatning individual xususiyatlari mavjud
bo‘ladi. Kuchli ruhiy hayajonlanish ham ana shunday individual holatlardan biri
sifatida baholanadi.
Bugungi kunda psixologiya va psixiatriya fanlarining rivojlanishi affekt
holatini yanada chuqurroq o‘rganish imkonini bermoqda. Zamonaviy ilmiy
tadqiqotlar insonning emotsional reaksiyalari va stress holatidagi xatti-
harakatlarini aniqroq tushunishga yordam bermoqda. Bu esa sud-tergov
amaliyotida ham affekt holatini aniqlash sifatini oshiradi. Shu bilan birga, oilaviy
nizolar va maishiy mojarolarning ko‘payishi affekt bilan bog‘liq jinoyatlar
sonining ortishiga sabab bo‘lmoqda. Ayniqsa, uzoq davom etgan ruhiy bosim va
zo‘ravonlik inson psixikasiga jiddiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Natijada shaxs
muayyan vaqtda kuchli hissiy portlash holatiga tushib qoladi.
Kuchli ruhiy hayajonlanish tushunchasi jinoyat huquqi va psixologiya
fanlari kesishgan murakkab institut hisoblanadi. Uning psixologik mohiyatini
chuqur anglash va huquqiy jihatdan to‘g‘ri baholash adolatli sudlovni amalga
oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Shu sababli affekt holati bilan bog‘liq
masalalarni ilmiy va amaliy jihatdan yanada takomillashtirish zarur hisoblanadi.
9

1.2. Kuchli ruhiy hayajonlanish holatida sodir etilgan qilmishlarning
ijtimoiy xavfliligi va jinoyat-huquqiy tavsifi.
Ushbu jinoyat turi o‘zining ijtimoiy xavflilik darajasiga ko‘ra qasddan odam
o‘ldirishning boshqa turlaridan, xususan, O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat
kodeksining 97-moddasida nazarda tutilgan jinoyatdan tubdan farq qiladi. Buning
asosiy sababi shundaki, jinoyatning sodir etilishiga aybdorning shaxsiy
xususiyatlaridan ko‘ra ko‘proq jabrlanuvchining g‘ayriqonuniy yoki axloqsiz xatti-
harakatlari sabab bo‘ladi. Ya’ni, qonun chiqaruvchi bunday vaziyatda aybdorning
irodaviy nazorati kuchli ruhiy zarba natijasida susayganligini inobatga olib, unga
nisbatan yengillashtirilgan jazo choralarini nazarda tutadi.
Mazkur mavzuning dolzarbligi shundaki, sud-tergov amaliyotida “oddiy
qasddan odam o‘ldirish” bilan “kuchli ruhiy hayajonlanish holatida sodir etilgan
qotillik”ni bir-biridan farqlashda hanuzgacha muayyan murakkabliklar mavjud.
Xususan, fiziologik affektning boshlanish va tugash vaqtini aniqlash, uning
subyektiv tomonini baholash hamda sud-psixologik ekspertiza xulosalariga
huquqiy baho berish masalalari ilmiy va amaliy jihatdan chuqur tahlilni talab
qiladi.
Ushbu tadqiqotning maqsadi O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining
98-moddasida nazarda tutilgan jinoyat tarkibining barcha elementlarini nazariy
jihatdan tahlil qilish hamda mazkur turdagi jinoyatlarni kvalifikatsiya qilishni
takomillashtirish yuzasidan ilmiy asoslangan takliflar ishlab chiqishdan iborat 4
.
Kuchli ruhiy hayajonlanish holatida qasddan odam o‘ldirish — bu fiziologik
affekt, ya’ni kuchli hayajon, jazava yoki hissiy portlash holatida sodir etiladigan
odam o‘ldirish jinoyatidir. Obyektiv tomondan mazkur jinoyat jabrlanuvchi
tomonidan sodir etilgan g‘ayriqonuniy zo‘rlik, og‘ir haqorat yoki boshqa
noqonuniy harakatlar tufayli to‘satdan yuzaga kelgan kuchli ruhiy hayajonlanish
holatida qasddan odam o‘ldirishda namoyon bo‘ladi.
4
Jinoyat huquqi. Maxsus qism. Bakalavrlar uchun o‘quv qo‘llanma / Chuchaev A. va boshqalar. - Moskva: Prospekt
(TK Velbi), 2012. 54-bet.
10

Mazkur modda shunday tuzilganki, unda quyidagi ikki muhim holat hisobga
olinadi:
Aybdorning alohida ruhiy-psixologik holati;
Odam o‘ldirishning jabrlanuvchining aybli xatti-harakatlari bilan bog‘liq
ravishda sodir etilishi.
Aybdorni O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 98-moddasi
bo‘yicha javobgarlikka tortish uchun quyidagi uchta jihat mavjud bo‘lishi lozim:
Nizoning manbai sifatida jabrlanuvchining g‘ayriqonuniy zo‘rligi, og‘ir
haqorati yoki boshqa noqonuniy harakatlari mavjud bo‘lishi;
Mazkur harakatlar natijasida aybdorda kuchli ruhiy hayajonlanish, ya’ni
fiziologik affekt holati yuzaga kelgan bo‘lishi;
Shaxs aynan shu holatda to‘satdan jabrlanuvchini o‘ldirib qo‘ygan bo‘lishi.
Shunday qilib, kuchli ruhiy hayajonlanish holatida sodir etilgan qotillikni
to‘g‘ri kvalifikatsiya qilish uchun nafaqat jinoyatning tashqi belgilarini, balki
aybdorning ruhiy holatini, voqeaning kelib chiqish sabablarini hamda
jabrlanuvchining xatti-harakatlarini har tomonlama va chuqur tahlil qilish talab
etiladi.
Affekt deb o‘ta kuchli, tez paydo bo‘ladigan va qisqa vaqt davom
etadigan ruhiy holatga aytiladi. Insonning affekt holatida sodir etadigan qilmishi
ko‘pincha “portlash” kabi yuz beradi. Affekt inson ruhiy holatining turli
ko‘rinishlarida namoyon bo‘lishi mumkin. Jumladan, jahl, g‘azab, qo‘rquv,
qayg‘u, xursandchilik va boshqa hissiy holatlar affekt shakllari hisoblanadi.
Affektning qaysi turi yuzaga kelishi esa insonni ushbu holatga olib kelgan vaziyat
va omillarga bog‘liq bo‘ladi.
Fiziologik affekt — qisqa muddat davom etadigan, ammo nihoyatda
jo‘shqin hissiy hayajon holatidir. Bunda shaxsning ruhiy kechinmalari
keskinlashib, kuchli hissiy portlash yuz beradi. Masalan, jahl kuchli g‘azabga,
qo‘rquv vahimaga, qayg‘u esa chorasizlik hissiga aylanishi mumkin. Natijada
11

shaxs qisqa muddat davomida o‘z harakatlarini to‘liq nazorat qilish imkoniyatini
qisman yo‘qotadi hamda xatti-harakatlarini boshqarish qobiliyati sustlashadi.
Shu bilan birga, fiziologik affekt holatidagi shaxs o‘z harakatlarining
mazmunini anglay oladi va nima qilayotganini tushunadi. Biroq uning o‘zini idora
qilish qobiliyati ancha pasaygan bo‘ladi. Agar shaxs o‘z harakatlarini boshqarish
qobiliyatini butunlay yo‘qotsa, bu holat patologik affekt deb baholanadi. Patologik
affekt shaxsni aqli noraso deb topish uchun asos bo‘lishi mumkin.
Affektning muhim belgilaridan biri uning to‘satdan yuzaga kelishidir.
To‘satdan ro‘y berish deganda jabrlanuvchining g‘ayriqonuniy zo‘rligi, og‘ir
haqorati yoki boshqa noqonuniy harakatlari natijasida shaxsning ruhiy holati
birdaniga keskin hissiy qo‘zg‘alish holatiga o‘tishi tushuniladi. Bunday vaziyatda
insonning ruhiy muvozanati qisqa vaqt ichida buzilib, hissiyot tafakkurdan ustun
keladi.
Biroq “to‘satdan yuzaga kelish” tushunchasini tor ma’noda tushunmaslik
lozim. Ko‘pchilik hollarda shaxs kuchli ruhiy hayajonlanish holatida darhol
harakat qiladi, ya’ni jabrlanuvchiga nisbatan qilmishni o‘sha zahotiyoq sodir etadi.
Shu sababli fiziologik affektning yuzaga kelishi va uning ro‘yobga chiqishi
o‘rtasida katta vaqt oralig‘i bo‘lmasligi talab etiladi.
Shunga qaramay, ayrim hollarda jabrlanuvchini o‘ldirish yoki unga zarar
yetkazish g‘ayriqonuniy qilmish sodir etilganidan ma’lum vaqt o‘tib amalga
oshirilishi mumkin. Agar ushbu holat bevosita jabrlanuvchining oldingi noqonuniy
harakatlari ta’sirida yuzaga kelgan bo‘lsa, qilmish baribir kuchli ruhiy
hayajonlanish holatida sodir etilgan deb baholanishi mumkin 5
.
Masalan, ayolning nomusiga tajovuz qilinadi va jinoyatchi voqea joyidan
yashirinadi. Ayol bu haqida eriga aytadi. Eri hodisa sodir bo‘lgan joyga boradi,
biroq tajovuzkorni topa olmaydi. Oradan ma’lum vaqt o‘tib, ayol tasodifan
tajovuzkorni uchratib qoladi va bu haqda eriga xabar beradi. Natijada erda kuchli
ruhiy hayajonlanish holati yuzaga keladi va u tajovuzkorni o‘ldirib qo‘yadi.
5
Rustamboyev.M.X. O‘zbekistan Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharxlar. Maxsus kism/M. Rustambaev. -
Toshkent: «Yuridik adabiyotlar publish», 2021. - 744 b.
12

Bunday vaziyatda jinoyatning affekt holatida sodir etilgan yoki etilmaganligini
aniqlash uchun barcha holatlar chuqur tahlil qilinadi.
Affektning psixologik jihatdan o‘ziga xos alomatlari mavjud bo‘lib, ularni
aniqlash psixolog va psixiatr mutaxassislar tomonidan amalga oshiriladi. Shu
sababli bunday ishlar bo‘yicha sud-psixologik yoki psixologo-psixiatrik ekspertiza
tayinlanishi muhim ahamiyatga ega. Ekspertlar tomonidan berilgan xulosa sud
uchun muhim dalillardan biri hisoblanadi, biroq u boshqa dalillar bilan birgalikda
baholanadi.
Demak, affekt holatini aniqlashda nafaqat jinoyatning tashqi belgilari, balki
shaxsning ruhiy kechinmalari, voqeaning kelib chiqish sabablari va
jabrlanuvchining xatti-harakatlari ham har tomonlama o‘rganilishi zarur. Bu esa
jinoyatni to‘g‘ri kvalifikatsiya qilish va adolatli jazo tayinlashda muhim ahamiyat
kasb etadi.
Aybdorning harakatini O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 98-
moddasi bilan kvalifikatsiya qilish uchun kuchli ruhiy hayajonlanish holati
quyidagi holatlar natijasida yuzaga kelgan bo‘lishi zarur:
Jabrlanuvchi tomonidan sodir etilgan g‘ayriqonuniy zo‘rlik yoki og‘ir
haqorat;
Jabrlanuvchining boshqa g‘ayriqonuniy harakatlari.
Zo‘rlik jismoniy yoki ruhiy shaklda namoyon bo‘lishi mumkin. Jismoniy
zo‘rlik deganda jabrlanuvchiga turli darajadagi tan jarohati yetkazish, urish,
jismoniy kuch ishlatish, uning qarindoshlari yoki yaqinlariga nisbatan tajovuz
qilish, nomusiga tegish va boshqa shu kabi harakatlar tushuniladi. Ruhiy zo‘rlik
esa jabrlanuvchini jismoniy zo‘ravonlik bilan qo‘rqitish, mol-mulkini nobud qilish
yoki unga zarar yetkazish bilan tahdid qilish, shuningdek, shaxs sir saqlashni
istagan ma’lumotlarni oshkor etish bilan qo‘rqitish kabi holatlarda ifodalanadi.
Fiziologik affekt holatini yuzaga keltirgan zo‘rlik albatta g‘ayriqonuniy
xarakterga ega bo‘lishi lozim. Shu jihatdan aybdorning harakatini O‘zbekiston
Respublikasi Jinoyat kodeksining 98-moddasi bilan kvalifikatsiya qilishda uni
13

Jinoyat kodeksining 100-moddasida nazarda tutilgan zaruriy mudofaa chegarasidan
chetga chiqib qasddan odam o‘ldirish jinoyatidan farqlash muhim ahamiyat kasb
etadi.
Bunda shuni inobatga olish kerakki, kuchli ruhiy hayajonlanish holatida
aybdorda zaruriy mudofaa holati mavjud bo‘lmasligi kerak. Agar aybdor uchun
real xavf mavjud bo‘lib, u aynan o‘z manfaatlarini himoya qilish maqsadida
harakat qilgan bo‘lsa, uning qilmishida O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat
kodeksining 100-moddasida nazarda tutilgan jinoyat tarkibi mavjud bo‘ladi.
Aksincha, real xavf mavjud bo‘lmasa va qilmish kuchli ruhiy hayajonlanish
ta’sirida sodir etilgan bo‘lsa, harakat Jinoyat kodeksining 98-moddasi bilan
kvalifikatsiya qilinadi.
Shuningdek, qonunda nazarda tutilgan asoslar mavjud bo‘lganida hamda
qonunda belgilangan tartibda hokimiyat yoki jamoatchilik vakili tomonidan zo‘rlik
qo‘llanilishiga javoban odam o‘ldirish sodir etilgan bo‘lsa, bunday qilmish Jinoyat
kodeksining 98-moddasi bilan emas, balki muayyan holatlarga qarab Jinoyat
kodeksining 97-moddasi bilan baholanadi 6
.
Mazkur turdagi jinoyatlarni kvalifikatsiya qilishda yana bir muhim masala
— uzoq vaqt davomida yig‘ilib kelgan ruhiy holatni baholashdir. Amaldagi
qonunchilikda ko‘proq to‘satdan yuzaga kelgan affekt holatiga e’tibor qaratilgan
bo‘lsa-da, amaliyotda uzoq muddat davomida to‘plangan ruhiy bosim natijasida
yuzaga kelgan kuchli hissiy portlash holatlari ham uchrab turadi.
6
Rustambayev M.X. O‘zbekiston Respublikasi jinoyat huquqi kursi. Tom 4. Iqtisodiyot sohasidagi jinoyatlar.
Ekologiya sohasidagi jinoyatlar. Hokimiyat, boshqaruv va jamoat birlashmalari organlarining faoliyat tartibiga
qarshi jinoyatlar. Darslik. 2-nashr, to‘ldirilgan va qayta ishlangan – T.: O‘zbekiston Respublikasi Milliy gvardiyasi
Harbiy-texnik instituti, 2018. – 529 bet.
14

II BOB. KUCHLI RUHIY HAYAJONLANISH HOLATIDA SOG‘LIQQA
ZARAR YETKAZGANLIK UCHUN JINOIY JAVOBGARLIKNING
O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI
2.1. Kuchli ruhiy hayajonlanish holatida sog‘liqqa zarar yetkazish
jinoyatining obyektiv va subyektiv belgilari tahlili.
Kuchli ruhiy hayajonlanish holatida sog‘liqqa zarar yetkazish jinoyati
jinoyat huquqida shaxsga qarshi qaratilgan qilmishlardan biri hisoblanadi. Ushbu
jinoyatning o‘ziga xosligi shundaki, aybdor qilmishni oddiy ruhiy holatda emas,
balki kuchli hissiy zo‘riqish va affekt ta’sirida sodir etadi. Shu sababli mazkur
jinoyatning obyektiv va subyektiv belgilarini to‘g‘ri aniqlash muhim ahamiyat
kasb etadi.
Mazkur jinoyatning obyekti insonning sog‘lig‘i bilan bog‘liq ijtimoiy
munosabatlardan iboratdir. Inson sog‘lig‘i davlat tomonidan himoya qilinadigan
eng muhim qadriyatlardan biri bo‘lib, unga zarar yetkazish jamiyat uchun xavfli
hisoblanadi. Shu bilan birga, kuchli ruhiy hayajonlanish holatida sodir etilgan
qilmishda jabrlanuvchining g‘ayriqonuniy yoki axloqqa zid xatti-harakatlari ham
muhim rol o‘ynaydi.
Jinoyatning obyektiv tomoni sog‘liqqa zarar yetkazuvchi harakat yoki
harakatsizlikda namoyon bo‘ladi. Bunday qilmish urish, tan jarohati yetkazish,
jismoniy zo‘ravonlik ishlatish yoki boshqa usullar orqali sodir etilishi mumkin.
Muhimi shundaki, ushbu harakatlar aynan kuchli ruhiy hayajonlanish holatida
amalga oshirilgan bo‘lishi lozim 7
.
Obyektiv tomonda sababiy bog‘lanish ham muhim o‘rin tutadi. Ya’ni
jabrlanuvchining noqonuniy yoki og‘ir haqoratli xatti-harakatlari natijasida
aybdorda affekt holati yuzaga kelishi va aynan shu holat ta’sirida sog‘liqqa zarar
yetkazilgan bo‘lishi talab etiladi. Agar qilmish oldindan rejalashtirilgan bo‘lsa yoki
oradan uzoq vaqt o‘tganidan keyin sodir etilgan bo‘lsa, affekt holati mavjud deb
topilmaydi.
7
Rustamboyev.M.X. O‘zbekistan Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharxlar. Maxsus kism/M. Rustambaev. -
Toshkent: «Yuridik adabiyotlar publish», 2021. - 744 b.
15

Mazkur jinoyatning subyekti aqli raso va jinoyat sodir etish yoshiga yetgan
jismoniy shaxs hisoblanadi. Subyektiv tomondan esa jinoyat qasddan sodir etiladi.
Biroq bu yerda qasd oddiy qasddan farq qiladi, chunki shaxs kuchli ruhiy
hayajonlanish ta’sirida o‘z harakatlarini to‘liq nazorat qila olmaydi.
Subyektiv tomonda aybdorning ruhiy holati asosiy ahamiyatga ega. Kuchli
hissiy portlash, g‘azab, qo‘rquv yoki ruhiy iztirob shaxsning irodaviy nazoratini
susaytiradi. Shu sababli qonunchilik bunday holatni javobgarlikni
yengillashtiruvchi omil sifatida baholaydi.
Sud-tergov amaliyotida affekt holatini aniqlash murakkab jarayon
hisoblanadi. Shu sababli sud-psixologik ekspertiza tayinlanadi va ekspertlar
shaxsning voqea paytidagi ruhiy holatini tahlil qiladi. Ekspertiza xulosasi boshqa
dalillar bilan birgalikda baholanadi.
Shu sababli Jinoyat kodeksining 98-moddasi dispozitsiyasiga “Shuningdek,
uzoq vaqt mobaynida yig‘ilgan ruhiy holatlar natijasida yuzaga kelgan kuchli ruhiy
hayajonlanish holati” degan qo‘shimcha kiritilishi maqsadga muvofiq bo‘lar edi.
Chunki ayrim hollarda insonning ruhiy kechinmalari uzoq vaqt davomida yig‘ilib
boradi va oxir-oqibat kuchli hissiy portlashga sabab bo‘ladi.
Ta’kidlash joizki, amaliyotda shunday holatlar ham uchraydiki, uzoq vaqt
davomida yig‘ilgan ruhiy bosim natijasida shaxs o‘zining g‘ayriqonuniy harakat
qilmagan yaqiniga nisbatan ham tajovuz sodir etishi mumkin. Masalan, SH. ismli
shaxsning xotini M. undan farzand ko‘rmaganligi sababli doimiy ravishda haqorat
qilinadi va qarindoshlari oldida sharmanda qilish bilan qo‘rqitiladi. Shu kabi uzoq
davom etgan ruhiy bosim va tahqirlar ta’sirida M. kuchli ruhiy hayajonlanish
holatiga tushib, pichoq bilan o‘z qizini o‘ldirib qo‘yadi 8
.
Mazkur misol shuni ko‘rsatadiki, kuchli ruhiy hayajonlanish faqat bir
martalik keskin hodisa natijasida emas, balki uzoq davom etgan ruhiy bosim va
tahqirlar natijasida ham yuzaga kelishi mumkin.
8
O’zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharhlar. Umumiy qism/M.Rustambaev. - T.: “Yuridik
adabiyotlar publish”, 2024. - 536 b.
16

Shu bois jinoyatni kvalifikatsiya qilishda shaxsning psixologik holatini,
oilaviy muhitini va uzoq muddatli ruhiy ta’sirlarni ham hisobga olish muhim
ahamiyatga ega.
Jinoyatni O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 98-moddasi asosida
kvalifikatsiya qilishda uni Jinoyat kodeksining 100-moddasida nazarda tutilgan
zaruriy mudofaa chegarasidan chetga chiqib qasddan odam o‘ldirish jinoyatidan
farqlash muammosi yuzaga kelishi mumkin. Kuchli ruhiy hayajonlanish holatining
mavjudligi qilmishni affekt holatida sodir etilgan qasddan odam o‘ldirish sifatida
baholash uchun eng muhim alomatlardan biri hisoblanadi. Zaruriy mudofaa
chegarasidan chetga chiqib sodir etilgan odam o‘ldirishda esa bunday ruhiy
holatning mavjudligi hal qiluvchi ahamiyatga ega emas.
Ayrim hollarda zaruriy mudofaa chegarasidan chetga chiqib qasddan odam
o‘ldirish ayni paytda kuchli ruhiy hayajonlanish holatida ham sodir etilishi
mumkin. Bunday vaziyatda Jinoyat kodeksining 98 va 100-moddalari o‘rtasida
raqobat yuzaga keladi. Huquqni qo‘llash amaliyotida bunday qilmish odatda
Jinoyat kodeksining 100-moddasi bilan kvalifikatsiya qilinadi, chunki ushbu
moddaning sanksiyasi 98-moddaga nisbatan yengilroq hisoblanadi.
Kuchli ruhiy hayajonlanish holatida sodir etilgan qasddan odam o‘ldirish
jinoyatini tahlil qilish natijasida bir qator umumlashtiruvchi xulosalarga kelish
mumkin. Avvalo, Jinoyat kodeksining 98-moddasida nazarda tutilgan mazkur
jinoyat “imtiyozli” tarkib hisoblanadi. Chunki bunda aybdorning irodaviy nazorati
jabrlanuvchining g‘ayriqonuniy yoki axloqqa zid harakatlari ta’sirida sezilarli
darajada susayadi. Aynan shu jihat ushbu jinoyatni Jinoyat kodeksining 97-
moddasida nazarda tutilgan oddiy qasddan odam o‘ldirish jinoyatidan tubdan
farqlaydi.
Mazkur jinoyatda jabrlanuvchining aybli xulq-atvori — haqorat qilish,
zo‘ravonlik ishlatish, kamsitish yoki boshqa noqonuniy harakatlar bilan aybdorda
yuzaga kelgan affekt holati o‘rtasida bevosita sababiy bog‘lanish mavjud bo‘lishi
shart. Affekt holati jabrlanuvchining xatti-harakatidan so‘ng darhol yoki qisqa vaqt
17

ichida yuzaga kelishi, jinoyat esa aynan shu kuchli hissiy hayajon ta’siri ostida
sodir etilishi kerak.
Amaliyotda “fiziologik affekt” va “patologik affekt”ni bir-biridan farqlash
muhim ahamiyatga ega. Fiziologik affekt holatida shaxs o‘z harakatlarini qisman
anglaydi va shu sababli jinoiy javobgarlikka tortiladi. Patologik affekt holatida esa
shaxs o‘z harakatlarini idrok qilish va boshqarish qobiliyatini to‘liq yo‘qotadi.
Bunday holatda u aqli noraso deb topilishi va jinoiy javobgarlikdan ozod qilinishi
mumkin 9
.
Sud-tergov amaliyotida xatolarga yo‘l qo‘ymaslik maqsadida har bir holatda
sud-psixologik yoki sud-psixiatrik ekspertiza tayinlanishi zarur. Aynan
mutaxassislarning xulosasi aybdorning voqea paytidagi ruhiy holatini to‘g‘ri
baholash, jinoyatni adolatli kvalifikatsiya qilish hamda qonuniy va asosli jazo
tayinlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Kuchli ruhiy hayajonlanish holatida sog‘liqqa zarar yetkazish jinoyatini
tahlil qilishda jinoyat tarkibining fakultativ belgilariga ham alohida e’tibor qaratish
lozim. Chunki mazkur jinoyatda sodir etilish vaqti, vaziyati, sharoiti hamda
jabrlanuvchi bilan aybdor o‘rtasidagi munosabatlar muhim ahamiyat kasb etadi.
Aksariyat hollarda bunday jinoyatlar oilaviy nizolar, maishiy mojarolar, rashk,
haqorat yoki uzoq davom etgan ruhiy bosim natijasida yuzaga keladi.
Mazkur jinoyatning o‘ziga xos jihatlaridan biri shundaki, aybdor oldindan
puxta o‘ylangan reja asosida emas, balki kuchli hissiy ta’sir ostida harakat qiladi.
Shu sababli jinoyatning sodir etilish usuli ko‘pincha spontan xarakterga ega
bo‘ladi. Masalan, qo‘l ostida mavjud bo‘lgan buyumdan foydalanish, to‘satdan
urish yoki jismoniy kuch ishlatish holatlari kuzatiladi. Bu esa qilmishning oldindan
rejalashtirilmaganligini ko‘rsatadi.
Sud amaliyotida kuchli ruhiy hayajonlanish holatini aniqlashda aybdorning
jinoyatdan oldingi va keyingi xatti-harakatlari ham muhim ahamiyatga ega.
9
Rustambayev M.X. O‘zbekiston Respublikasi jinoyat huquqi kursi. Tom 4. Iqtisodiyot sohasidagi jinoyatlar.
Ekologiya sohasidagi jinoyatlar. Hokimiyat, boshqaruv va jamoat birlashmalari organlarining faoliyat tartibiga
qarshi jinoyatlar. Darslik. 2-nashr, to‘ldirilgan va qayta ishlangan – T.: O‘zbekiston Respublikasi Milliy gvardiyasi
Harbiy-texnik instituti, 2018. – 529 bet.
18

Agar shaxs jinoyatdan keyin voqea joyidan yashirinish, dalillarni yo‘q qilish
yoki jinoyatni oldindan tayyorlagan bo‘lsa, bu holat affekt mavjudligini inkor
etuvchi omil sifatida baholanishi mumkin. Chunki haqiqiy affekt holatida inson
ko‘pincha o‘z harakatlarini to‘liq nazorat qila olmaydi va oqibatlarni chuqur o‘ylab
yetmaydi.
Shuningdek, kuchli ruhiy hayajonlanish holatida sodir etilgan jinoyatlarda
motiv masalasi ham muhim hisoblanadi. Odatda bunday qilmishlarning asosiy
sababi g‘azab, alam, ruhiy iztirob yoki jabrlanuvchining noqonuniy harakatlariga
javob reaksiyasi hisoblanadi. Bu motivlar oddiy qasd bilan sodir etilgan
jinoyatlardagi manfaatdorlik, qasos yoki boshqa maqsadlardan farq qiladi.
Mazkur jinoyatlarni kvalifikatsiya qilishda sudlar tomonidan har bir holat
individual ravishda baholanishi zarur. Chunki insonlarning ruhiy chidamlilik
darajasi bir xil emas. Bir shaxs uchun oddiy tuyulgan haqorat boshqa bir insonda
kuchli hissiy portlashni yuzaga keltirishi mumkin. Shu sababli sud-tergov organlari
voqeaning barcha tafsilotlarini har tomonlama va xolisona o‘rganishi kerak.
Kuchli ruhiy hayajonlanish holatida sog‘liqqa zarar yetkazish bilan bog‘liq
ishlarni tergov qilishda sud-psixologik ekspertiza muhim o‘rin tutadi. Ekspertiza
orqali aybdorning ruhiy holati, stress darajasi, hissiy zo‘riqish kuchi va uning xatti-
harakatlariga ta’siri aniqlanadi. Bu esa jinoyatga to‘g‘ri huquqiy baho berishga
yordam beradi 10
.
Shu bilan birga, ayrim hollarda affekt holatini sun’iy ravishda ko‘rsatishga
urinishlar ham uchrab turadi. Shu sababli ekspertiza xulosalari boshqa dalillar,
guvohlarning ko‘rsatmalari va voqea tafsilotlari bilan birgalikda baholanishi lozim.
Faqat kompleks yondashuvgina adolatli qaror chiqarishga imkon beradi
2.2. Kuchli ruhiy hayajonlanish holatida sog‘liqqa zarar yetkazganlik uchun
javobgarlikni takomillashtirish va xorijiy tajriba.
Kuchli ruhiy hayajonlanish holatida sog‘liqqa zarar yetkazganlik jinoyat-
huquqiy muammolari instituti zamonaviy huquqshunoslikda adolat va
10
Jinoyat huquqi. Maxsus qism. Bakalavrlar uchun o‘quv qo‘llanma / Chuchaev A. va boshqalar. - Moskva:
Prospekt (TK Velbi), 2012. 54-bet.
19

insonparvarlik tamoyillarini ta’minlashning eng nozik va murakkab
yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Jinoyat huquqi nafaqat sodir etilgan qilmishning
tashqi ko‘rinishini, balki uni sodir etgan shaxsning o‘sha paytdagi ichki ruhiy
holatini ham chuqur tahlil qilishni talab etadi. Shu jihatdan O‘zbekiston
Respublikasi Jinoyat kodeksida kuchli ruhiy hayajonlanish holatida sog‘liqqa zarar
yetkazish uchun alohida yengillashtiruvchi javobgarlik nazarda tutilgan bo‘lib, bu
institut jazoni individuallashtirish va insonparvarlik tamoyilini ta’minlashga
xizmat qiladi.
Biroq bugungi kunda ijtimoiy munosabatlarning tez sur’atlar bilan
rivojlanishi, zo‘ravonlikning yangi shakllari paydo bo‘lishi hamda sud-psixologiya
fanining yutuqlari ushbu institutni yanada takomillashtirish zarurligini
ko‘rsatmoqda. Milliy qonunchilikni chuqur tahlil qilish va xorijiy tajribani
o‘rganish bugungi huquqiy islohotlarning muhim yo‘nalishlaridan biriga aylangan.
Amaldagi jinoyat qonunchiligiga ko‘ra, jabrlanuvchining g‘ayriqonuniy
zo‘rligi, og‘ir haqorati yoki boshqa axloqqa zid harakatlari natijasida yuzaga
kelgan kuchli ruhiy hayajonlanish holatida sog‘liqqa zarar yetkazish
yengillashtiruvchi holat sifatida baholanadi. Qonun bu yerda shaxsning o‘z xatti-
harakatlarini to‘liq nazorat qilish qobiliyati keskin pasayganini e’tirof etadi. Biroq
amaldagi huquqiy tartibot bir qator tizimli muammolarga ega bo‘lib, ular sud
amaliyotida turli murakkabliklarni keltirib chiqarmoqda 11
.
Birinchidan, qonunchilikda asosan “to‘satdan yuzaga kelgan affekt holati”
tushunchasi qo‘llanilgan. Bu esa amaliyotda faqat qisqa vaqt ichida sodir bo‘lgan
provokatsiyalarni inobatga olishga olib keladi. Vaholanki, hayotiy tajriba shuni
ko‘rsatadiki, ko‘plab hollarda jabrlanuvchining shaxsga nisbatan uzoq yillar
davomida davom etgan ruhiy, jismoniy yoki iqtisodiy tazyiqlari mavjud bo‘ladi.
Bunday holatda shaxsning oddiy bir so‘zi yoki harakati uzoq vaqt davomida
to‘planib kelgan ichki ruhiy zo‘riqishning kutilmagan portlashiga sabab bo‘lishi
mumkin.
11
Rustamboyev.M.X. O‘zbekistan Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharxlar. Maxsus kism/M. Rustambaev. -
Toshkent: «Yuridik adabiyotlar publish», 2021. - 744 b.
20

Psixologiya fanida bunday holat “kumulyativ affekt” yoki “yig‘iluvchi
ruhiy iztirob” deb yuritiladi. Amaldagi qonunchilikda ushbu holat to‘liq inobatga
olinmaganligi sababli sud amaliyotida ayrim noaniqliklar yuzaga kelmoqda.
Ikkinchidan, jinoyat qonunchiligida affekt holatida asosan og‘ir yoki
o‘rtacha og‘ir tan jarohati yetkazish nazarda tutilgan bo‘lib, yengil tan jarohati
holatlari alohida yengillashtiruvchi jinoyat sifatida ko‘rsatilmagan. Natijada, kuchli
ruhiy hayajonlanish holatida yengil shikast yetkazilgan hollarda shaxs umumiy
tartibda javobgarlikka tortiladi. Bu esa ijtimoiy adolat tamoyiliga ma’lum darajada
zid bo‘lib, subyektiv tomonning o‘ziga xosligini to‘liq hisobga olmaydi.
Sud-psixologik va sud-psixiatrik ekspertiza tizimida yagona
standartlashtirilgan mezonlarning yetarli emasligi ham muhim muammo
hisoblanadi. Ko‘pincha tergov va sud organlari ekspert xulosalarini turlicha talqin
qiladi, bu esa huquqni qo‘llash amaliyotida nomutanosibliklarni yuzaga keltiradi.
Ayniqsa “fiziologik affekt” va “patologik affekt”ni ajratishda aniq mezonlarning
yetishmasligi muammolarni yanada murakkablashtiradi.
Xorijiy davlatlar jinoyat huquqi tajribasi shuni ko‘rsatadiki, kuchli ruhiy
hayajonlanish instituti ancha keng va moslashuvchan tarzda talqin qilinadi.
Masalan, Germaniya Jinoyat kodeksida provokatsiya holatlari juda keng talqin
etiladi. U yerda nafaqat to‘satdan sodir etilgan harakatlar, balki uzoq davom etgan
shafqatsiz muomala ham affekt holatini keltirib chiqaruvchi asos sifatida tan
olinadi. Germaniya Federal sudi amaliyotida uzoq muddatli ruhiy bosim natijasida
yuzaga kelgan emotsional portlash ham yengillashtiruvchi holat sifatida
baholanadi.
Anglo-sakson huquq tizimida esa, xususan Buyuk Britaniya va AQShda,
“loss of self-control” (o‘zini nazorat qilishni yo‘qotish) instituti qo‘llaniladi. Bu
yerda asosiy e’tibor shaxsning emotsional holatiga qaratiladi. Buyuk Britaniya
qonunchiligida jiddiy zo‘ravonlikdan qo‘rquv yoki o‘ta adolatsiz munosabat
natijasida yuzaga kelgan hissiy portlash ham yengillashtiruvchi omil sifatida tan
olinadi. Bu esa affekt tushunchasini yanada kengroq talqin qilish imkonini beradi.
21

Shveysariya jinoyat huquqida esa affekt holati “chuqur ruhiy iztirob” sifatida
belgilanib, uzoq davom etgan ruhiy bosim yoki depressiv holatlar ham jazoni
yengillashtiruvchi omil sifatida baholanadi. Bu yondashuv inson psixologiyasining
murakkabligini to‘liq hisobga oladi.
Xorijiy tajribani milliy huquq tizimi bilan uyg‘unlashtirish maqsadida
O‘zbekiston jinoyat qonunchiligida bir qator islohotlarni amalga oshirish zarur.
Jumladan, kumulyativ affekt institutini qonunchilikka joriy etish maqsadga
muvofiq bo‘ladi. Shuningdek, Jinoyat kodeksining amaldagi “to‘satdan yuzaga
kelgan holat” cheklovini kengaytirish va jabrlanuvchining uzoq muddatli ruhiy
bosimi natijasida yuzaga kelgan holatlarni ham qamrab olish lozim 12
.
Ikkinchidan, affekt holatida yengil tan jarohati yetkazish uchun ham alohida
javobgarlik mexanizmini qayta ko‘rib chiqish, uni yengillashtiruvchi holat sifatida
baholash zarur.
Sud amaliyotida yagona yondashuvni ta’minlash uchun Oliy sud
Plenumining maxsus qarorini qabul qilish maqsadga muvofiq bo‘lib, unda affekt
holatini aniqlash, ekspertiza tayinlash va jinoyatni kvalifikatsiya qilish tartibi aniq
belgilanishi lozim.
Kuchli ruhiy hayajonlanish holatida sog‘liqqa zarar yetkazganlik uchun
javobgarlik institutini takomillashtirish O‘zbekiston huquq tizimining
insonparvarlik va adolat tamoyillarini yanada mustahkamlashga xizmat qiladi.
Xorijiy tajribani o‘rganish va milliy qonunchilikka moslashtirish esa sud
amaliyotining samaradorligini oshiradi hamda shaxsning ruhiy holatini adolatli
baholash imkonini yaratadi.
Shuningdek, kuchli ruhiy hayajonlanish holatida sog‘liqqa zarar yetkazish
jinoyatlarini to‘g‘ri kvalifikatsiya qilishda huquqni qo‘llash amaliyotida subyektiv
yondashuvlarning mavjudligi ham muhim muammolardan biridir. Ba’zi hollarda
tergov organlari affekt holatini faqat tashqi belgilar asosida baholashga urinadi, bu
esa xatolik xavfini oshiradi.
12
O’zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharhlar. Umumiy qism/M.Rustambaev. - T.: “Yuridik
adabiyotlar publish”, 2024. - 536 b.
22

Holbuki, affektning aniqlanishi faqat tashqi harakatlar bilan emas, balki
shaxsning ichki psixologik jarayonlari, stress darajasi va emotsional barqarorligi
bilan ham bog‘liqdir.
Shu nuqtayi nazardan, zamonaviy kriminalistika va sud psixologiyasi
yutuqlarini amaliyotga keng joriy etish zarur. Xususan, neyropsixologik
tekshiruvlar, stress diagnostikasi va xulq-atvor tahlili kabi ilmiy usullar affekt
holatini aniqroq baholash imkonini beradi. Bu esa sud qarorlarining adolatli va
ilmiy asoslangan bo‘lishiga xizmat qiladi.
Bundan tashqari, jinoyat sodir etilgan vaziyatni baholashda ijtimoiy muhit
omili ham muhim ahamiyat kasb etadi. Masalan, oilaviy zo‘ravonlik, iqtisodiy
qiyinchiliklar yoki uzoq davom etgan ruhiy kamsitishlar shaxsda doimiy stress
holatini shakllantirishi mumkin. Bunday sharoitda yuzaga kelgan affekt bir
lahzalik emotsional portlash emas, balki uzoq davom etgan psixologik bosimning
yakuniy bosqichi sifatida namoyon bo‘ladi.
Shu sababli jinoyat huquqida faqat hodisaning o‘zi emas, balki uning yuzaga
kelishiga sabab bo‘lgan ijtimoiy-psixologik omillar ham kompleks ravishda
baholanishi lozim. Bu yondashuv nafaqat aybdorning huquqiy maqomini adolatli
aniqlash, balki jabrlanuvchining ham huquqlarini to‘liq himoya qilishga xizmat
qiladi.
Yana bir muhim masala — bu profilaktik chora-tadbirlar tizimidir. Kuchli
ruhiy hayajonlanish holatida sodir etiladigan jinoyatlarning oldini olish uchun
jamiyatda psixologik yordam tizimini rivojlantirish zarur. Oila institutini
mustahkamlash, maktab va oliy ta’lim muassasalarida psixologik savodxonlikni
oshirish, shuningdek, zo‘ravonlikka qarshi ijtimoiy targ‘ibotni kuchaytirish muhim
ahamiyatga ega 13
.
Xorijiy tajriba shuni ko‘rsatadiki, rivojlangan davlatlarda affekt holatlari
bilan bog‘liq jinoyatlar faqat jazolash orqali emas, balki profilaktika va
reabilitatsiya tizimi orqali ham kamaytiriladi. Masalan, ayrim davlatlarda affekt
13
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi/article/view/27527
23

holatida jinoyat sodir etgan shaxslar uchun majburiy psixologik reabilitatsiya
dasturlari joriy etilgan bo‘lib, bu ularning qayta jinoyat sodir etish ehtimolini
sezilarli darajada kamaytiradi.
Shu jihatdan O‘zbekiston amaliyotida ham psixologik reabilitatsiya
institutini rivojlantirish, sud qarorlarida faqat jazo emas, balki tarbiyaviy va
tiklovchi choralarni ham keng qo‘llash maqsadga muvofiqdir. Bu jinoyat
huquqining zamonaviy tendensiyalariga ham mos keladi.
Umuman olganda, kuchli ruhiy hayajonlanish holatida sog‘liqqa zarar
yetkazish instituti nafaqat huquqiy, balki psixologik va ijtimoiy jihatdan ham
murakkab tizim hisoblanadi. Uni takomillashtirish esa huquqiy davlat qurilishi,
inson huquqlarini ta’minlash va adolatli sud tizimini rivojlantirishda muhim
ahamiyat kasb etadi 14
.
Xulosa
14
http://modernscience.uz/uz/post/detail/36312/
24

Mazkur kurs ishida kuchli ruhiy hayajonlanish holatida sog‘liqqa zarar
yetkazganlik uchun jinoiy javobgarlikning o‘ziga xos xususiyatlari kompleks
tarzda o‘rganildi. Tadqiqot davomida affekt tushunchasining psixologik va
huquqiy mohiyati, jinoyat tarkibining obyektiv va subyektiv belgilari, sud-tergov
amaliyotidagi muammolar hamda xorijiy davlatlar tajribasi tahlil qilindi. Olingan
natijalar shuni ko‘rsatadiki, mazkur institut jinoyat huquqida insonparvarlik va
adolat tamoyillarini ta’minlashda muhim o‘rin egallaydi.
Avvalo, kuchli ruhiy hayajonlanish holati oddiy emotsional holatlardan
keskin farq qilishi aniqlandi. Affekt holatida shaxsning ruhiy muvozanati
vaqtincha buzilib, uning o‘z harakatlarini nazorat qilish imkoniyati sezilarli
darajada pasayadi. Shu sababli bunday holatda sodir etilgan qilmishlar odatdagi
qasddan sodir etilgan jinoyatlardan farqli ravishda baholanadi. Bu esa jinoyat
huquqida jazoni individuallashtirish tamoyilining amaliy ifodasidir.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, kuchli ruhiy hayajonlanish holatida
sog‘liqqa zarar yetkazish jinoyatining asosiy xususiyati jabrlanuvchining
g‘ayriqonuniy yoki axloqqa zid harakatlari bilan bevosita bog‘liqligidir. Ya’ni,
affekt holati ko‘pincha tashqi provokatsiya natijasida yuzaga keladi va aynan shu
holat jinoyatning huquqiy bahosini belgilashda hal qiluvchi ahamiyatga ega
bo‘ladi.
Shuningdek, jinoyatning obyektiv va subyektiv belgilarini tahlil qilish
natijasida ushbu qilmishda sababiy bog‘lanishning alohida o‘rin tutishi aniqlandi.
Jabrlanuvchining noqonuniy harakati, affekt holatining yuzaga kelishi va sog‘liqqa
zarar yetkazilishi o‘rtasida uzviy bog‘liqlik mavjud bo‘lishi shart. Subyektiv
tomondan esa aybdor qilmishni bevosita qasddan sodir etadi, biroq bu qasd kuchli
hissiy zo‘riqish ta’sirida shakllangan bo‘ladi.
Sud-tergov amaliyotida affekt holatini aniqlash bilan bog‘liq qator
murakkabliklar mavjudligi ham aniqlandi. Xususan, fiziologik affekt va patologik
affektni farqlash, emotsional holatning boshlanish va tugash vaqtini belgilash
hamda ekspertiza xulosalarini to‘g‘ri baholash masalalari dolzarb muammolar
25

sifatida namoyon bo‘lmoqda. Shu sababli sud-psixologik va sud-psixiatrik
ekspertizalarning rolini kuchaytirish zaruriyati mavjud.
Kurs ishida xorijiy davlatlar tajribasi ham tahlil qilindi. Germaniya, Buyuk
Britaniya va Shveysariya kabi davlatlar jinoyat huquqida affekt instituti ancha
keng va moslashuvchan talqin qilinishi aniqlandi. Ushbu davlatlarda nafaqat
to‘satdan yuzaga kelgan hissiy portlash, balki uzoq davom etgan ruhiy bosim
natijasida yuzaga kelgan emotsional holatlar ham yengillashtiruvchi omil sifatida
e’tirof etiladi. Bu esa milliy qonunchilikni takomillashtirishda muhim tajriba bo‘lib
xizmat qiladi.
Tadqiqot natijalariga asoslanib, quyidagi taklif va tavsiyalar ishlab chiqildi.
Birinchidan, Jinoyat kodeksida “kumulyativ affekt” tushunchasini normativ
darajada mustahkamlash maqsadga muvofiq. Bu uzoq davom etgan ruhiy bosim
natijasida yuzaga kelgan holatlarni ham to‘liq huquqiy baholash imkonini beradi.
Ikkinchidan, affekt holatida yengil tan jarohati yetkazish holatlarini ham
yengillashtiruvchi jinoyat sifatida alohida tartibda ko‘rib chiqish zarur. Bu ijtimoiy
adolatni ta’minlashga xizmat qiladi.
Uchinchidan, sud amaliyotida yagona yondashuvni shakllantirish maqsadida
Oliy sud Plenumining maxsus qarorini qabul qilish lozim. Unda affekt holatini
aniqlash mezonlari, ekspertiza tayinlash tartibi va jinoyatni kvalifikatsiya qilish
qoidalari aniq belgilanishi kerak. Bu esa huquqni qo‘llash amaliyotidagi
tafovutlarni kamaytiradi.
Umumiy xulosa sifatida shuni ta’kidlash mumkinki, kuchli ruhiy
hayajonlanish holatida sog‘liqqa zarar yetkazganlik uchun jinoiy javobgarlik
instituti jinoyat huquqining eng murakkab va nozik institutlaridan biridir. Uni
takomillashtirish nafaqat huquqiy tizim samaradorligini oshiradi, balki inson
huquqlari va erkinliklarini yanada to‘liq himoya qilishga xizmat qiladi. Shu bois
ushbu institutni rivojlantirish doimiy ilmiy va amaliy e’tibor talab etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
26

I. Rahbariy adabiyotlar
1. Sh.M. Mirziyoyev. “Hozirgi zamon va Yangi O‘zbekiston” –
Toshkent: “O‘zbekiston” nashriyoti, 2024. – 512 b.
2. Sh. Mirziyoyev Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom
ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz - Toshkent : O‘zbekiston-2018
II. Normativ huquqiy hujjatlar
1. O zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. 01.05.2023.ʻ
https://lex.uz/docs/-6445145
2. O zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi. 01.04.1995.
ʻ
https://lex.uz/docs/-111453#-265694
3. O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 1996-yil 20-dekabrdagi
"Ijtimoiy xavfli tajovuzlardan zaruriy mudofaa huquqini ta’minlovchi
qonunlarni sudlar tomonidan qo‘llanilishi haqida"gi 39-sonli qarori,
muqaddimaning 1-xatboshisi // O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi
qarorlari to‘plami, 1991–2006, 1-jild. – T.: "O‘qituvchi" NMIU, 2007. – 76-
b.
III. Ilmiy adabiyotlar va maqolalar
1. O’zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharhlar. Umumiy
qism/M.Rustambaev. - T.: “Yuridik adabiyotlar publish”, 2024. - 536 b.
2. Rustambayev M.X. O‘zbekiston Respublikasi jinoyat huquqi kursi. Tom
4. Iqtisodiyot sohasidagi jinoyatlar. Ekologiya sohasidagi jinoyatlar. Hokimiyat,
boshqaruv va jamoat birlashmalari organlarining faoliyat tartibiga qarshi jinoyatlar.
Darslik. 2-nashr, to‘ldirilgan va qayta ishlangan – T.: O‘zbekiston Respublikasi
Milliy gvardiyasi Harbiy-texnik instituti, 2018. – 529 bet.
3. Rustamboyev.M.X. O‘zbekistan Respublikasining Jinoyat kodeksiga
sharxlar. Maxsus kism/M. Rustambaev. - Toshkent: «Yuridik adabiyotlar publish»,
2021. - 744 b.
4. Jinoyat huquqi. Maxsus qism. Bakalavrlar uchun o ‘ quv qo ‘ llanma /
Chuchaev A. va boshqalar. - Moskva: Prospekt (TK Velbi), 2012. 54-bet .
27

IV. Web-saytlar
1. https://lex.uz/docs/-1022944
2. https://Advice.uz
3. http://modernscience.uz/uz/post/detail/36312/
4. https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi/article/view/
27527
28

Купить