Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 7.5MB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Информатика и ИТ

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Kutubxona tizimi

Купить
KURS ISHI Mavzu: Kutubxona tizimi Reja: Kirish ................................................................................................................ 3 Loyiha modelini shakllantirish ......................................................................... 5 Loyiha kontroller va ko‘rinishlarini yaratish ................................................. 19 Loyihadan foydalanish bo‘yicha ko‘rsatma ................................................... 58 Xulosa ............................................................................................................. 66 Foydalanilgan adabiyotlar .............................................................................. 68 3Kirish A xborot-kommunikatsiya texnologiyalarining jadal rivojlanishi jamiyat hayotining barcha sohalariga, jumladan ta’lim va madaniyat tizimlariga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Ushbu sohalarning muhim va ajralmas qismlaridan biri hisoblangan kutubxonalar faoliyatini zamonaviy axborot texnologiyalari asosida tashkil etish zarurati tobora ortib bormoqda. An’anaviy kutubxona tizimlarida ma’lumotlar bilan ishlash jarayonining qo‘lda olib borilishi vaqt va resurslarning samarasiz sarflanishiga olib keladi. Kutubxona faoliyatida kitoblarni ro‘yxatga olish, ularni saqlash, o‘quvchilarga berish va qaytarib olish jarayonlari asosiy amaliy vazifalar hisoblanadi. An ’ anaviy kutubxonalarda bu jarayonlar juda ko ‘ p vaqt va mehnatni talab etadi . Ushbu jarayonlarni avtomatlashtirish orqali kutubxona fondini samarali boshqarish, ma’lumotlarni tartibli saqlash hamda foydalanuvchilarga qulay xizmat ko‘rsatish imkoniyati yaratiladi. Axborot tizimlaridan foydalanish natijasida inson omili bilan bog‘liq xatoliklar kamayadi va ish unumdorligi oshadi. Zamonaviy kutubxona axborot tizimi kitoblar, mualliflar, janrlar, a’zolar va ijara jarayonlariga oid ma’lumotlarni yagona markazlashgan tizimda boshqarishga xizmat qiladi. Bunday tizimlar foydalanuvchilarga kerakli adabiyotlarni tezkor izlash, kutubxona fondi holatini nazorat qilish va mavjud resurslardan oqilona foydalanish imkonini beradi. Shuningdek, kutubxona xodimlari uchun ma’lumotlar bilan ishlash jarayoni soddalashadi. Mazkur kurs ishining mavzusi “Kutubxona tizimi” bo‘lib, unda kutubxona faoliyatini avtomatlashtirishga mo‘ljallangan axborot tizimini loyihalash masalalari yoritiladi. Kurs ishi davomida tizimning mantiqiy modeli shakllantiriladi, asosiy obyektlar va ularning o‘zaro bog‘lanishlari aniqlanadi hamda dasturiy yechimlar ishlab chiqiladi. Ushbu loyiha amaliy jihatdan qo‘llash mumkin bo‘lgan axborot tizimini yaratishga qaratilgan. Kurs ishining asosiy maqsadi - kutubxona faoliyatini samarali tashkil etish uchun axborot tizimini loyihalash va uning funksional imkoniyatlarini tahlil 4qilishdan iborat. Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilandi. K utubxona axborot tizimining nazariy asoslarini o‘rganish, tizimning mantiqiy modelini shakllantirish, asosiy kontroller va ko‘rinishlarni yaratish, loyihadan foydalanish bo‘yicha amaliy ko‘rsatmalar ishlab chiqish dan iborat . Bu tizim , albatta , kutubxonachilarni ham vaqtini , hamda ishini kamaytirishga yordam berishiga ishonchim komil . 5Loyiha modelini shakllantirish Axborot tizimlarini loyihalash jarayonida modelni shakllantirish muhim bosqichlardan biri hisoblanadi . Model real hayotdagi obyektlar , jarayonlar va ularning o ‘ zaro bog ‘ liqligini dasturiy muhitda ifodalashga xizmat qiladi . Har qanday axborot tizimi samarali ishlashi uchun undagi ma ’ lumotlar aniq tuzilma asosida tashkil etilishi lozim . Shu sababli loyihani yaratishda dastlab tizimning mantiqiy modeli ishlab chiqiladi . [2] Model axborot tizimining asosiy tarkibiy qismi bo ‘ lib , u berilganlar bazasida saqlanadigan ma ’ lumotlarning dasturiy ko ‘ rinishini belgilaydi . Model orqali foydalanuvchi , ma ’ lumotlar bazasi va dastur o ‘ rtasidagi bog ‘ lanish ta ’ minlanadi . To ‘ g ‘ ri shakllantirilgan model tizimning keyingi bosqichlarida kontroller va ko ‘ rinishlarni ishlab chiqishni ancha yengillashtiradi hamda dasturiy ta ’ minotning barqaror ishlashini kafolatlaydi . [6] Modelni shakllantirish jarayonida berilganlar bazasining mantiqiy tuzilishi alohida e ’ tiborga olinadi . Jadval va ularning o ‘ zaro bog ‘ lanishlari oldindan rejalashtirilsa , ma ’ lumotlar bazasi bilan ishlash jarayonida xatoliklar kamayadi va tizim unumdorligi oshadi . Shu sababli modelni yaratish bosqichida tizimning kelajakda kengaytirilishi va rivojlantirilishi ham hisobga olinadi . [2] Zamonaviy axborot tizimlarida modelni shakllantirishda obyektga yo ‘ naltirilgan dasturlash tamoyillaridan keng foydalaniladi . Ushbu yondashuv modellarni real obyektlarga yaqinlashtiradi va dasturiy ta ’ minotning tushunarli hamda qulay bo ‘ lishini ta ’ minlaydi . Natijada dasturchi va foydalanuvchi o ‘ rtasida axborotni qabul qilish va qayta ishlash jarayoni ancha soddalashadi . [7] Kutubxona tizimi uchun model yaratishda tizimda ishtirok etuvchi asosiy obyektlarni aniqlash muhim ahamiyatga ega. Ushbu kurs ishida kutubxona faoliyatini to‘liq qamrab oluvchi quyidagi asosiy modellar tanlandi: Kitob, Muallif, Janr, A’zo, Ijara va Aloqa. Ushbu obyektlar kutubxona tizimining funksional imkoniyatlarini to‘liq ifodalaydi va ma’lumotlar bazasining mantiqiy tuzilishini 6shakllantiradi. Aloqa modeli tizimdagi boshqa modellar bilan bevosita bog‘lanmagan bo‘lib, mustaqil model hisoblanadi. Ushbu model foydalanuvchi tizimga yuborgan xabarnisaqlashga xizmat qiladi. Va ushbu murojaatlarni adminlarga ko‘rsatib beradi. 1-rasm. Aloqa modeli. Ushbu rasmda Aloqa modeli tasvirlangan. Ushbu model foydalanuvchilarning tizim orqali yuborgan murojaatlari va xabarlarini saqlash uchun mo‘ljallangan. Model tarkibida foydalanuvchi ismi, elektron pochta manzili, xabar matni va yuborilgan sana kabi maydonlar mavjud. Aloqa modeli boshqa modellar bilan bevosita bog‘lanmagan bo‘lib, tizimning yordamchi funksional qismi hisoblanadi. Bu modelda quyidagi xususiyatlar mavjud: · Id - murojaatni aniqlovchi birlamchi kalit. · Ism - xabar yuborgan foydalanuvchining ismini saqlaydi. · Email - foydalanuvchining elektron pochta manzilini bildiradi. 7· XabarMatni - foydalanuvchi tomonidan yuborilgan xabar matnini saqlaydi. · YuborilganSana - murojaat yuborilgan vaqtni avtomatik tarzda saqlaydi. 2- rasm. Azo modeli Ushbu rasmda A’zo modeli tasvirlangan bo‘lib, u kutubxona xizmatlaridan foydalanuvchi shaxslar haqidagi ma’lumotlarni saqlash uchun mo‘ljallangan. ICollection<Ijara> navigatsion xususiyati orqali a’zo va ijara modellarining birga– ko‘p munosabati ta’minlangan. Bu orqali har bir a’zoning ijara tarixi nazorat qilinadi. Modelda : · Id – a’zoni aniqlovchi birlamchi kalit. · Ism – a’zoning ismini saqlaydi. · Familiya – a’zoning familiyasini saqlaydi. · Email – a’zoning elektron pochta manzilini bildiradi. · Password – tizimga kirish uchun parolni saqlaydi. 8· PhoneNumber – a’zoning telefon raqamini saqlaydi. · Ijaralar – a’zoga tegishli barcha ijara yozuvlarini saqlovchi navigatsion xususiyat. 3- rasm. Ijara modeli Mazkur rasmda Ijara modeli ko‘rsatilgan bo‘lib, u kutubxona tizimidagi eng muhim amaliy jarayonni ifodalaydi. Ushbu model orqali kitoblarni a’zolarga berish va qaytarish jarayoni boshqariladi. KitobId va AzoId tashqi kalitlari orqali ijara mos ravishda kitob va a’zo modellariga bog‘langan. Natijada A’zo ↔ Kitob o‘rtasidagi ko‘pga - ko‘p munosabat ushbu model orqali amalga oshiriladi. 9Modelda : · Id – ijara yozuvini aniqlovchi birlamchi kalit. · KitobId – ijaraga berilgan kitobni aniqlovchi tashqi kalit. · AzoId – kitobni olgan a’zoni aniqlovchi tashqi kalit. · BerilganSana – kitob ijaraga berilgan sanani saqlaydi. · QaytarishSana – kitob qaytarilishi kerak bo‘lgan oxirgi muddatni bildiradi. · Qaytarildi – kitob real qaytarilgan sanani ko‘rsatadi (agar qaytarilmagan bo‘lsa, bo‘sh bo‘ladi). · Holati – ijara holatini (faol, muddati o‘tgan yoki qaytarilgan) ifodalaydi. · Kitob – kitob modeli bilan bog‘lovchi navigatsion xususiyat. · Azo – a’zo modeli bilan bog‘lovchi navigatsion xususiyat. 4- r asm. Janr modeli Ushbu rasmda Janr modeli ko‘rsatilgan. Janr modeli kitoblarni mavzular yoki kategoriyalar bo‘yicha guruhlash vazifasini bajaradi. Modelda ICollection<Kitob> navigatsion xususiyati orqali mazkur janrga mansub barcha kitoblar bilan bog‘lanadi. Janr modelidan foydalanish foydalanuvchilarga kitoblarni kategoriya asosida izlash va saralash imkonini yaratadi. Modelda : · Id – janrni aniqlovchi birlamchi kalit. · Name – janr nomini (masalan, ilmiy, badiiy, tarixiy) saqlaydi. 10· Kitoblar – ushbu janrga mansub barcha kitoblar ro‘yxatini saqlovchi navigatsion xususiyat. 5- rasm. Muallif modeli Mazkur rasmda kutubxona tizimidagi Muallif modeli tasvirlangan. Ushbu model kitob mualliflari haqidagi asosiy ma’lumotlarni saqlash uchun mo‘ljallangan. Modelda ICollection<Kitob> navigatsion xususiyati orqali muallif va kitoblar o‘rtasidagi birga–ko‘p munosabat amalga oshirilgan. Bu yondashuv bitta muallifga tegishli bir nechta kitoblarni tizimli ravishda saqlash imkonini beradi. Modelda: · Id – muallifni yagona aniqlash uchun xizmat qiluvchi birlamchi kalit. · FIO – muallifning to‘liq ismi, familiyasi va otasining ismini saqlaydi. · Tug_yili – muallifning tug‘ilgan yiliga oid ma’lumotni ifodalaydi. · Kitoblar – muallifga tegishli barcha kitoblar ro‘yxatini saqlovchi navigatsion xususiyat bo‘lib, muallif va kitob o‘rtasidagi birga - ko‘p munosabatni ta’minlaydi. Muallif modeli Kutubxona tizimi uchun eng kerakli modellardan biri hisoblanadi. Bu modelimiz Kitoblar modeli bilan bog‘langan . Shunda har bir muallifning nechta kitobi borligi haqidagi ma’lumotni ham olishimiz mumkin bo‘ladi. 11Quyida eng asosiy modelimiz hisoblangan Kitob modeli keltirilgan . U orqali eng zarur bo‘lgan barcha ma’lumotlarni hosil qilishimiz mumkin bo‘ladi. Chunki bu model Muallif , Janr va Ijara modellari bilan o‘zaro bog‘langan . Bundan tashqari kitob nusxalar soni va qolganlari soni ham bor. Bu esa Kutubxona uchun eng zarur xususiyatlar hisoblanadi. 126 -rasm. Kitob modeli Mazkur rasmda kutubxona tizimining asosiy modeli hisoblangan Kitob modeli aks ettirilgan. MuallifId va JanrId tashqi kalitlari orqali kitob mos ravishda muallif va janr modellariga bog‘langan. Ushbu model kutubxona fondini boshqarish va kitoblar haqidagi barcha asosiy ma’lumotlarni saqlash vazifasini 13bajaradi. Modelda : · Id – kitobni yagona aniqlash uchun xizmat qiluvchi birlamchi kalit. · Name – kitob nomini saqlaydi. · ISBN – kitobning xalqaro standart raqamini ifodalaydi. · Description – kitob mazmuni yoki qisqacha tavsifini saqlaydi. · Soni – kutubxonadagi kitobning umumiy nusxalar sonini bildiradi. · Soni_qolgan – hozirda mavjud bo‘lgan, ijaraga berilmagan nusxalar sonini ko‘rsatadi. · Image – kitob muqovasining fayl manzilini saqlaydi. · KitobFayli – kitobning elektron nusxasi joylashgan fayl manzilini bildiradi. · MuallifId – kitob muallifini aniqlovchi tashqi kalit. · JanrId – kitobning janrini aniqlovchi tashqi kalit. · Muallif – muallif modeli bilan bog‘lovchi navigatsion xususiyat. · Janr – janr modeli bilan bog‘lovchi navigatsion xususiyat. · Sana – kitob tizimga qo‘shilgan sanani avtomatik saqlaydi. 7 -rasm. AppDbContext sinfi. 147- rasmda kutubxona tizimining ma’lumotlar bazasi bilan ishlashini ta’minlovchi AppDbContext sinfi tasvirlangan. Ushbu sinf Entity Framework Core texnologiyasi asosida ishlab chiqilgan bo‘lib, ma’lumotlar bazasi va dastur o‘rtasidagi asosiy vositachi (context) vazifasini bajaradi. AppDbContext sinfi IdentityDbContext dan meros olgan bo‘lib, bu orqali tizimda autentifikatsiya va avtorizatsiya mexanizmlaridan foydalanish imkoniyati yaratilgan. Modelda: · AppDbContext(DbContextOptions<AppDbContext> options) Ushbu konstruktor sinf obyektini yaratishda ma’lumotlar bazasi bilan bog‘lanish parametrlarini qabul qiladi. DbContextOptions orqali server turi, ulanish satri va boshqa konfiguratsion sozlamalar uzatiladi. · DbSet<Kitob> Kitoblar - Ma’lumotlar bazasidagi Kitoblar jadvalini ifodalaydi. Ushbu xususiyat orqali kitoblar bilan bog‘liq barcha CRUD (qo‘shish, o‘chirish, tahrirlash, ko‘rish) amallari bajariladi. · DbSet<Muallif> Mualliflar - Mualliflar jadvaliga murojaat qilish uchun xizmat qiladi. Mualliflar haqidagi ma’lumotlarni saqlash va ular bilan ishlash ushbu xususiyat orqali amalga oshiriladi. · DbSet<Janr> Janrlar - Kitob janrlarini saqlovchi Janrlar jadvalini ifodalaydi. Ushbu xususiyat kitoblarni kategoriyalar bo‘yicha boshqarish imkonini beradi. · DbSet<Azo> Azolar - Kutubxona a’zolari haqidagi ma’lumotlarni saqlash uchun mo‘ljallangan Azolar jadvalini ifodalaydi. A’zolar bilan bog‘liq barcha ma’lumotlar aynan shu xususiyat orqali boshqariladi. · DbSet<Ijara> Ijaralar - Kitoblarni ijaraga berish va qaytarish jarayonlarini saqlovchi Ijaralar jadvalini ifodalaydi. Ushbu xususiyat tizimdagi eng muhim amaliy jarayonlardan birini boshqaradi. · DbSet<Aloqa> Xabarlar - Foydalanuvchilarning tizim orqali yuborgan murojaatlari va xabarlarini saqlash uchun mo‘ljallangan Xabarlar jadvalini ifodalaydi. Bu xususiyat tizimning foydalanuvchi bilan aloqa qilish imkoniyatini ta’minlaydi. AppDbContext sinfi kutubxona axborot tizimining markaziy komponenti bo‘lib, barcha modellarni yagona ma’lumotlar bazasi bilan bog‘laydi. Ushbu sinf 15orqali Entity Framework Core yordamida ma’lumotlar bazasi avtomatik tarzda yaratiladi va boshqariladi. To‘g‘ri tashkil etilgan DbContext tizimning barqaror ishlashini va kelgusida kengaytirish imkoniyatini ta’minlaydi. ViewModelning ishlatilishi loyihaning moduliyligini va kengaytirilishini ham qo‘llab-quvvatlaydi, yangi funksiyalarni qo‘shish jarayonida minimal o‘zgarishlar bilan ishlash imkonini beradi. Bu yondashuv foydalanuvchi tajribasini yaxshilaydi va kodning qayta ishlatilishini oshiradi, shuningdek, tizim xavfsizligini saqlashga yordam beradi. [5] MVC arxitekturasida ViewModel lar Model va View o‘rtasida vositachi sifatida xizmat qiladi. Ularning asosiy vazifasi foydalanuvchi interfeysi uchun zarur bo‘lgan ma’lumotlarni jamlash va faqat kerakli maydonlarni Viewga uzatishdan iborat. Bu yondashuv foydalanuvchiga ortiqcha yoki maxfiy ma’lumotlarning ko‘rsatilishining oldini oladi. ViewModellardan foydalanish orqali ma’lumotlarni kiritish va tahrirlash jarayonlari ancha qulaylashadi. Masalan, fayl yuklash, tasdiqlash paroli, faqat ko‘rish uchun mo‘ljallangan maydonlar kabi funksiyalar to‘g‘ridan-to‘g‘ri Model’da emas, balki ViewModel orqali amalga oshiriladi. Bu esa tizim xavfsizligini oshiradi va kodning tartibli bo‘lishini ta’minlaydi.[8] Shuningdek, ViewModellar bir nechta model ma’lumotlarini bitta Viewda ko‘rsatish imkonini beradi. Natijada, MVC arxitekturasi tamoyillariga mos, tushunarli va kengaytirilishi oson bo‘lgan dasturiy tuzilma hosil bo‘ladi. public class KitobEditVM { public int Id { get ; set ; } [ Required ] [ DisplayName ( "Kitob Nomi" )] public string Name { get ; set ; } [ DisplayName ( "ISBN" )] public string ISBN { get ; set ; } 16 [ DisplayName ( "Tavsifi" )] public string Description { get ; set ; } [ Required ] [ Range (1, int .MaxValue, ErrorMessage = "Son 1 dan katta bo'lishi kerak." )] [ DisplayName ( "Umumiy Soni" )] public int Soni { get ; set ; } [ ReadOnly ( true )] [ DisplayName ( "Mavjud nusxalar soni" )] public int Soni_qolgan { get ; set ; } [ Required ] [ DisplayName ( "Muallifi" )] public int MuallifId { get ; set ; } [ Required ] [ DisplayName ( "Janri" )] public int JanrId { get ; set ; } public string EskiImage { get ; set ; } [ DisplayName ( "Yangi Rasm" )] public IFormFile ? YangiImage { get ; set ; } public string EskiKitobFayli { get ; set ; } [ DisplayName ( "Yangi Kitob Fayli" )] public IFormFile ? YangiKitobFayli { get ; set ; } } KitobEditVM View Modeli Mazkur ViewModel mavjud kitob ma’lumotlarini tahrirlash uchun mo‘ljallangan. Ushbu model orqali kitob nomi, tavsifi, nusxalar soni, muallifi va janri yangilanadi. Avval yuklangan rasm va kitob fayllari saqlanib qoladi hamda zarurat tug‘ilganda yangi fayllar bilan almashtirilishi mumkin. Mavjud nusxalar soni faqat ko‘rish uchun mo‘ljallangan bo‘lib, u avtomatik tarzda tizim tomonidan boshqariladi . public class KitobCreateVM 17{ [ Required ] [ DisplayName ( "Kitob Nomi" )] public string Name { get ; set ; } [ DisplayName ( "ISBN" )] public string ISBN { get ; set ; } [ DisplayName ( "Tavsifi" )] public string Description { get ; set ; } [ Required ] [ Range (1, int .MaxValue, ErrorMessage = "Son 1 dan katta bo'lishi kerak." )] [ DisplayName ( "Umumiy Soni" )] public int Soni { get ; set ; } [ Required ] [ DisplayName ( "Muallifi" )] public int MuallifId { get ; set ; } [ Required ] [ DisplayName ( "Janri" )] public int JanrId { get ; set ; } [ DisplayName ( "Kitob Rasmi" )] public IFormFile ? ImageFile { get ; set ; } [ Required (ErrorMessage = "Kitob faylini yuklash shart." )] [ DisplayName ( "Kitob Fayli (PDF, EPUB)" )] public IFormFile KitobFile { get ; set ; } } KitobCreateVM View Modeli Ushbu ViewModel yangi kitobni tizimga qo‘shish jarayonida ishlatiladi. Model foydalanuvchi tomonidan kiritiladigan ma’lumotlarni qabul qiladi va majburiy maydonlar orqali tekshiradi. Kitob nomi, umumiy nusxalar soni, muallif va janr tanlash kabi asosiy ma’lumotlar ushbu ViewModel orqali olinadi. Shuningdek, 18kitob rasmi va elektron faylini yuklash imkoniyati mavjud bo‘lib, bu kitobni tizimda to‘liq ro‘yxatdan o‘tkazishni ta’minlaydi. public class AdminDashboardVM { public int TotalKitoblar { get ; set ; } public int TotalAzolar { get ; set ; } public int ActiveIjaralar { get ; set ; } public int ExpiredIjaralar { get ; set ; } public List < Azo > RecentAzolar { get ; set ; } = new List < Azo >(); public List < Ijara > RecentIjaralar { get ; set ; } = new List < Ijara >(); } AdminDashboardVM View Modeli Ushbu ViewModel administrator panelida kutubxona tizimining umumiy holatini tahlil qilish va nazorat qilish uchun mo‘ljallangan. Model orqali tizimdagi jami kitoblar soni, ro‘yxatdan o‘tgan a’zolar soni, faol ijaralar va muddati o‘tgan ijaralar statistikasi aks ettiriladi. Bundan tashqari, so‘nggi qo‘shilgan a’zolar va amalga oshirilgan ijaralar ro‘yxati administratorga tezkor qarorlar qabul qilish imkonini beradi. Ushbu ViewModel kutubxona tizimini samarali boshqarishda muhim rol o‘ynaydi. 19Loyiha kontroller va ko‘rinishlarini yaratish Mazkur bo‘limda sayohat agentligi axborot tizimining funksional ishlashini ta’minlovchi kontrollerlar (Controller) va ko‘rinishlar (View)ni yaratish jarayoni bayon etiladi. Kontrollerlar MVC (Model–View–Controller) arxitekturasining muhim tarkibiy qismi bo‘lib, foydalanuvchi so‘rovlarini qabul qilish, ularni qayta ishlash hamda natijani ko‘rinishlar orqali taqdim etish vazifasini bajaradi. [2] MVC arxitekturasi tizimni mantiqiy jihatdan to‘g‘ri tashkil etish, kodni soddalashtirish va keyinchalik kengaytirish imkonini berishi bilan ajralib turadi. [4] Ushbu loyiha aynan shu tamoyil asosida ishlab chiqilgan va undagi kontrollerlarni quyida birma bir ko‘rib chiqamiz. HomeController kutubxona axborot tizimining oddiy foydalanuvchilar (kitobxonlar) bilan ishlovchi asosiy kontrolleri hisoblanadi. Ushbu kontroller orqali foydalanuvchilar tizimdagi mavjud kitoblar bilan tanishadi, mashhur kitoblarni ko‘radi hamda kutubxona ma’muriyati bilan aloqa o‘rnatish imkoniyatiga ega bo‘ladi. HomeController MVC arxitekturasining Controller qismi sifatida foydalanuvchi so‘rovlarini qabul qiladi, ularni qayta ishlaydi va natija larni mos ravishda View sahifalar orqali taqdim qiladi. 8 -rasm. HomeController sinfi. Ushbu rasmda HomeController sinfining umumiy ko‘rinishi keltirilgan. Sinf konstruktor orqali AppDbContext obyektini qabul qiladi va bu obyekt yordamida 20ma’lumotlar bazasi bilan ishlaydi. Kontroller tarkibida foydalanuvchiga mo‘ljallangan bir nechta action metodlar mavjud bo‘lib, ularning har biri alohida View sahifa bilan bog‘langan. 9- rasm. HomeController ichidagi Index /Mashhur/BizbilanAloqa metod lar i. Index() metodi kutubxona tizimining bosh sahifasini shakllantirish vazifasini bajaradi. Ushbu metodda ma’lumotlar bazasidagi kitoblar orasidan mavjud nusxalari soni ma’lum bir miqdordan (15 ta va undan ortiq) ko‘p bo‘lgan kitoblar tanlab olinadi. Tanlangan kitoblar ro‘yxat ko‘rinishida Viewga uzatiladi. · _db.Kitoblar – Entity Framework orqali Kitoblar jadvaliga murojaat qilinadi. · Where(k => k.Soni >= 15) – LINQ filter operatori; faqat nusxalari 15 yoki undan ko‘p bo‘lgan kitoblar tanlanadi. · ToList() – natijani ro‘yxat shakliga (List<Kitob>) o‘tkazadi. · View(kitoblar) – shu ro‘yxatni Index.cshtml sahifasiga uzatadi. Mazkur yondashuv foydalanuvchilarga eng ko‘p mavjud bo‘lgan kitoblarni tavsiya qilish imkonini beradi hamda kutubxona fondidagi faol kitoblarni tezda topishni osonlashtiradi. Mashhur() metodi tizimga so‘nggi qo‘shilgan yoki faol bo‘lgan kitoblarni aniqlash uchun ishlatiladi. 21· OrderByDescending(k => k.Id) – kitoblarni identifikator (Id) bo‘yicha kamayish tartibida tartiblaydi. · ToList() – natijani ro‘yxatga o‘tkazadi. · View(kitoblar) – saralangan kitoblar ro‘yxatini Mashhur.cshtml sahifasiga uzatadi. Metod kitoblarni identifikator qiymati bo‘yicha kamayish tartibida saralaydi va natijani Viewga uzatadi. Natijada foydalanuvchi interfeysida eng yangi yoki mashhur kitoblar ro‘yxati aks ettiriladi. Bu esa foydalanuvchining qiziqishini oshiradi va tizimdan foydalanishni qulaylashtiradi. BizbilanAloqa() metod i foydalanuvchilar uchun “Biz bilan aloqa” sahifasini shakllantiradi. Metod hech qanday ma’lumot qaytarmaydi va faqatgina tegishli View sahifani ko‘rsatadi. Mazkur sahifa foydalanuvchilarga kutubxona haqida umumiy ma’lumot olish va aloqa imkoniyatlari bilan tanishish imkonini beradi. 10- rasm. HomeController sinfidagi Xabarjonat metodlari. Xabarjonat() metodining GET versiyasi foydalanuvchiga xabar yuborish uchun mo‘ljallangan sahifani shakllantiradi. Ushbu metod foydalanuvchi 22tomonidan sahifa ochilganda ishga tushadi va hech qanday ma’lumotlar bazasi amallarini bajarmaydi. Metodning asosiy vazifasi — Xabarjonat.cshtml ko‘rinish (View) sahifasini foydalanuvchiga taqdim etishdan iborat. Ushbu sahifada foydalanuvchi o‘zining shaxsiy ma’lumotlari hamda yubormoqchi bo‘lgan xabar matnini kiritishi mumkin. Xabarjonat() metodining POST versiyasi foydalanuvchi tomonidan forma orqali kiritilgan ma’lumotlarni qabul qiladi va ularni ma’lumotlar bazasiga saqlash vazifasini bajaradi. Ushbu metod HttpPost atributi bilan belgilangan bo‘lib, faqatgina POST so‘rovlari orqali chaqiriladi. Metod ish jarayonida quyidagi amallar ketma-ket bajariladi: · F oydalanuvchi tomonidan kiritilgan xabar ma’lumotlari Aloqa modeli orqali qabul qilinadi; · X abar yuborilgan sana va vaqt avtomatik ravishda DateTime.Now orqali belgilanadi; · Entity Framework yordamida xabar Xabarlar jadvaliga qo‘shiladi; · SaveChanges() metodi orqali ma’lumotlar bazasiga saqlanadi. Ma’lumotlar muvaffaqiyatli saqlangandan so‘ng, foydalanuvchiga xabar yuborilganligi haqida TempData mexanizmi orqali bildirishnoma chiqariladi va foydalanuvchi tizimning bosh sahifasiga (Index) yo‘naltiriladi. AdminHomeController kutubxona axborot tizimining ma’muriy (administrator) qismini boshqaruvchi asosiy kontroller hisoblanadi. Ushbu kontroller orqali tizim administratorlari kutubxona faoliyatini to‘liq nazorat qilish, ma’lumotlarni boshqarish va tahrirlash imkoniyatiga ega bo‘ladi. AdminHomeController yordamida: kitoblar, mualliflar va janrlar boshqariladi; foydalanuvchilar (a’zolar) ro‘yxati yuritiladi; kitoblarni ijaraga berish va qaytarish jarayonlari nazorat qilinadi; foydalanuvchilardan kelib tushgan xabarlar ko‘rib chiqiladi; tizim bo‘yicha umumiy statistik ma’lumotlar shakllantiriladi. 23Mazkur kontroller ASP.NET Core MVC arxitekturasining Controller qismi bo‘lib, Admin Area ichida joylashgan. Bu esa foydalanuvchi va administrator funksiyalarini qat’iy ajratishga xizmat qiladi. Kontroller Entity Framework Core orqali AppDbContext bilan, foydalanuvchilar autentifikatsiyasi uchun esa ASP.NET Identity (UserManager) bilan integratsiyalashgan. Umuman olganda, AdminHomeController tizimning administrator qismi funksionalligini to‘liq ta’minlab, ma’lumotlarni markazlashtirilgan va samarali boshqarishga xizmat qiladi hamda administratorning barcha asosiy vazifalarini bajarish uchun qulay interfeys yaratadi. 11 -rasm. AdminHomeController dagi Index() metodi. 24Index() metodi administrator panelining asosiy sahifasini ifodalaydi. Ushbu metodda AdminDashboardVM ViewModel obyekti yaratiladi va unga bir nechta muhim statistik ma’lumotlar yuklanadi. Model orqali: · Faol ijaralar (hali qaytarilmagan kitoblar) · Muddati o‘tgan ijaralar (qaytarish sanasi o‘tib ketgan kitoblar) · Oxirgi 5 ta qo‘shilgan a’zo · Oxirgi 5 ta faol ijara LINQ querylari yordamida ma’lumotlar bazasidan olinadi. Include() metodi orqali ijaralar bilan bog‘liq kitob va a’zo ma’lumotlari ham yuklanadi. Bu esa View qismida qo‘shimcha so‘rovlar bo‘lishining oldini oladi va tizim samaradorligini oshiradi.Yig‘ilgan barcha ma’lumotlar AdminDashboardVM orqali Index.cshtml sahifasiga uzatiladi. 2512- rasm. AdminHomeController sinfidagi Janrlar, AddJanr va EditJanr metodlari. Janrlar() metodi tizimda mavjud bo‘lgan barcha janrlar ro‘yxatini olish va foydalanuvchiga ko‘rsatish vazifasini bajaradi. Metod Entity Framework yordamida Janrlar jadvalidagi barcha yozuvlarni ToList() orqali ro‘yxat shaklida oladi va ularni View sahifaga uzatadi. Ushbu metod natijasida administrator janrlar ro‘yxatini to‘liq ko‘rishi va ular ustida keyingi amallarni bajarishi mumkin bo‘ladi. 26AddJanr() metodining GET versiyasi yangi janr qo‘shish uchun mo‘ljallangan forma sahifasini ko‘rsatadi. Ushbu metod hech qanday ma’lumot uzatmaydi va faqatgina mos View sahifani qaytaradi. Ushbu AddJanr( Janr janr ) POST metodi foydalanuvchi tomonidan forma orqali kiritilgan yangi janr ma’lumotlarini qabul qiladi. Kiritilgan obyekt Entity Framework yordamida Janrlar jadvaliga qo‘shiladi va SaveChanges() metodi orqali ma’lumotlar bazasiga saqlanadi. Ma’lumot muvaffaqiyatli saqlangandan so‘ng, foydalanuvchi janrlar ro‘yxati sahifasiga yo‘naltiriladi. Bu esa jarayonning mantiqiy va uzluksiz bo‘lishini ta’minlaydi. EditJanr(int id) metodi berilgan identifikator (ID) bo‘yicha aniq bir janrni topish va uni tahrirlash uchun View sahifaga uzatish vazifasini bajaradi. Find(id) metodi orqali janr ma’lumotlar bazasidan qidirib topiladi. Agar ko‘rsatilgan ID bo‘yicha janr topilmasa, metod NotFound() natijasini qaytaradi. Bu esa tizimda xatoliklarning oldini olishga xizmat qiladi. Mazkur EditJanr( Janr janr ) POST metodi tahrirlangan janr ma’lumotlarini qabul qiladi va ularni yangilash vazifasini bajaradi. Update() metodi orqali mavjud janr yozuvi yangilanadi va o‘zgarishlar ma’lumotlar bazasiga saqlanadi. Jarayon muvaffaqiyatli yakunlangach, foydalanuvchi yana janrlar ro‘yxati sahifasiga yo‘naltiriladi. Bu esa administratorga amalga oshirilgan o‘zgarishlarni darhol ko‘rish imkonini beradi. Bunday imkoniyatlarning borligi an’anaviy kutubxonalarda ishlashdan ancha qulayliklarni yaratib beradi. 2713- rasm. AdminHomeController ichidagi DeleteJanr , Mualliflar , AddMuallif metod lari . 13 -rasmda DeleteJanr(int id) metodi ma’lumotlar bazasidan aniq bir janrni o‘chirish vazifasini bajaradi. Metodga janrning identifikator qiymati (ID) uzatiladi va ushbu qiymat asosida Find(id) orqali mos janr aniqlanadi. Agar berilgan ID bo‘yicha janr topilmasa, metod NotFound() natijasini qaytaradi. Bu holat noto‘g‘ri yoki mavjud bo‘lmagan ma’lumotlar bilan ishlashning oldini oladi. 28Janr muvaffaqiyatli topilgandan so‘ng, u Remove() metodi orqali ma’lumotlar bazasidan o‘chiriladi va SaveChanges() yordamida o‘zgarishlar saqlanadi. Jarayon yakunida foydalanuvchi yana janrlar ro‘yxati sahifasiga yo‘naltiriladi. Mualliflar() metodi kutubxona axborot tizimida mavjud bo‘lgan barcha mualliflar haqidagi ma’lumotlarni olish va ularni foydalanuvchiga ko‘rsatish uchun mo‘ljallangan. Ushbu metod Entity Framework texnologiyasidan foydalangan holda Mualliflar jadvali bilan ishlaydi va undagi barcha yozuvlarni ma’lumotlar bazasidan oladi. Olingan yozuvlar ToList() metodi yordamida ro‘yxat shakliga o‘tkazilib, keyinchalik Muallif nomli View sahifasiga uzatiladi. Natijada administrator yoki tizim foydalanuvchisi kutubxonada ro‘yxatdan o‘tgan barcha mualliflar bilan tanishishi, ularning ma’lumotlarini ko‘rishi hamda kerakli boshqaruv amallarini bajarish imkoniyatiga ega bo‘ladi. AddMuallif() metodining GET versiyasi yangi muallifni tizimga qo‘shish uchun mo‘ljallangan maxsus forma sahifasini ochadi. Ushbu metod hech qanday ma’lumotlar bazasi bilan bog‘lanmagan holda faqatgina View’ni qaytaradi. Bu forma foydalanuvchiga yangi muallifning ismi, familiyasi va boshqa zarur ma’lumotlarini kiritish uchun qulay interfeys yaratadi. Mazkur bosqichda hech qanday ma’lumot saqlanmaydi, balki foydalanuvchi ma’lumot kiritishga tayyor holatga keltiriladi. AddMuallif() metodining POST versiyasi esa forma orqali kiritilgan yangi muallif ma’lumotlarini qabul qiladi va ularni server tomonida qayta ishlaydi. Kiritilgan obyekt Entity Framework yordamida Mualliflar jadvaliga qo‘shiladi hamda SaveChanges() metodi orqali ma’lumotlar bazasiga doimiy ravishda saqlanadi. Ushbu jarayonda kiritilgan ma’lumotlarning to‘g‘riligi va to‘liqligi tekshiriladi. Jarayon muvaffaqiyatli yakunlangach, foydalanuvchi mualliflar ro‘yxati sahifasiga qayta yo‘naltiriladi. Natijada yangi muallif ma’lumotlari tizimga qo‘shilib, kutubxona ma’lumotlar bazasi yangilanadi va tizimning umumiy funksionalligi kengayadi. 2914- rasm. AdminHomeController ichidagi EditMuallif , DeleteMuallif va Aloqa metodlari EditMuallif(int id) (GET)metod i mavjud muallif ma’lumotlarini tahrirlash sahifasini ochish uchun ishlatiladi. Metodga muallifning identifikatori uzatiladi va shu orqali ma’lumotlar bazasidan mos muallif Find(id) yordamida topiladi. Agar berilgan ID bo‘yicha muallif topilmasa, metod NotFound() natijasini qaytaradi . Agar muallif mavjud bo‘lsa, uning ma’lumotlari View sahifasiga uzatiladi . EditMuallif(Muallif muallif) (POST) metoditahrirlash formasi orqali kiritilgan 30yangilangan muallif ma’lumotlarini saqlash vazifasini bajaradi. Forma orqali kelgan Muallif obyektini Update() metodi yordamida ma’lumotlar bazasida yangilaydi. SaveChanges() chaqirilishi orqali barcha o‘zgarishlar bazaga yoziladi. Jarayon muvaffaqiyatli yakunlangach, foydalanuvchi yana mualliflar ro‘yxati sahifasiga yo‘naltiriladi. DeleteMuallif(int id) metodi tanlangan muallifni ma’lumotlar bazasidan o‘chirish uchun xizmat qiladi. Metodga uzatilgan ID orqali muallif aniqlanadi. Agar muallif topilmasa, NotFound() qaytariladi. Aks holda, muallif Remove() metodi orqali bazadan o‘chiriladi va SaveChanges() yordamida o‘zgarishlar saqlanadi. So‘ngra foydalanuvchi mualliflar ro‘yxatiga qayta yo‘naltiriladi. Aloqa() metodi foydalanuvchilar tomonidan yuborilgan aloqa xabarlarini ko‘rish uchun mo‘ljallangan. Metod Xabarlar jadvalidagi barcha xabarlarni yuborilgan sanasi bo‘yicha kamayish tartibida (OrderByDescending) saralaydi. Natijada eng oxirgi yuborilgan xabarlar birinchi bo‘lib ko‘rsatiladi. Olingan xabarlar ro‘yxati View sahifasiga uzatiladi. 15 -rasm. AdminHomeController sinfidagi Kitoblar , AddKitob metod lar i 31Kitoblar() metoditizimdagi barcha kitoblar ro‘yxatini ko‘rsatish uchun mo‘ljallangan. Metod Entity Framework’ning Include() funksiyasi yordamida har bir kitobga tegishli muallif va janr ma’lumotlarini ham birgalikda yuklaydi. Bu yondashuv kitoblar ro‘yxatini to‘liq va tushunarli ko‘rinishda chiqarish imkonini beradi.Olingan ma’lumotlar ToList() orqali ro‘yxatga o‘tkazilib, View sahifasiga uzatiladi. AddKitob() (GET) metodi -b u metod yangi kitob qo‘shish sahifasini ochish vazifasini bajaradi. Sahifada muallif va janrni tanlash uchun ViewBag orqali ro‘yxatlar uzatiladi. SelectList yordamida mualliflar va janrlar ma’lumotlar bazasidan olinib, dropdown (tanlash) ko‘rinishida foydalanuvchiga taqdim etiladi. 16 -rasm. AdminHomeController sinfidagi AddKitob(davomi),EditKitob metod lar i 32AddKitob(KitobCreateVM model) (POST) metodi yangi kitob haqidagi kiritilgan ma’lumotlarni qabul qilib, bazaga saqlash uchun ishlatiladi. Avvalo ModelState.IsValid orqali kiritilgan ma’lumotlarning to‘g‘riligi tekshiriladi. Agar rasm yuklangan bo‘lsa, u noyob nom bilan serverdagi img/kitoblar papkasiga saqlanadi, aks holda default.png ishlatiladi. Shuningdek, kitobning elektron fayli ham alohida papkaga yuklanadi. Shundan so‘ng barcha ma’lumotlar asosida yangi Kitob obyekt yaratiladi va bazaga qo‘shiladi. Soni_qolgan qiymati dastlab umumiy son bilan teng qilib belgilanadi. Ma’lumotlar saqlangach, foydalanuvchi kitoblar ro‘yxatiga qayta yo‘naltiriladi. EditKitob(int id) (GET) metodi - b u metod mavjud kitob ma’lumotlarini tahrirlash sahifasini ochish uchun xizmat qiladi. Berilgan ID orqali kitob ma’lumotlar bazasidan topiladi. Agar kitob mavjud bo‘lmasa, NotFound() qaytariladi. Aks holda, kitob ma’lumotlari KitobEditVM modeliga o‘tkazilib, View sahifasiga yuboriladi. Shuningdek, muallif va janrlar ro‘yxati yana SelectList orqali uzatiladi. 3317-18 -rasm. AdminHomeController sinfidagiEditKitob va DeleteKitob metodlari. EditKitob(KitobEditVM model) (POST) metodi mavjud kitob haqidagi tahrirlangan ma’lumotlarni qabul qilish va yangilash uchun mo‘ljallangan. Metodga View’dan KitobEditVM modeli orqali kiritilgan ma’lumotlar uzatiladi. Avvalo, kitob identifikatori asosida ma’lumotlar bazasidan mos yozuv topiladi. ModelState.IsValid sharti yordamida foydalanuvchi tomonidan kiritilgan ma’lumotlarning to‘g‘riligi tekshiriladi. So‘ng kitobning asosiy maydonlari (nomi, ISBN, tavsifi, muallifi va janri) yangilanadi. Kitob sonidagi o‘zgarish hisobga olinib, mavjud nusxalar soni (Soni _ qolgan) mos ravishda qayta hisoblanadi va manfiy qiymatga tushib ketmasligi ta’minlanadi. Agar foydalanuvchi yangi rasm yuklagan bo‘lsa, eski rasm serverdan o‘chiriladi (agar u standart rasm bo‘lmasa) va yangi rasm noyob nom bilan saqlanadi. Xuddi shu tartibda kitobning elektron fayli ham yangilanadi - eski fayl o‘chirilib, yangi fayl serverga joylanadi. Barcha o‘zgarishlar amalga oshirilgach, yangilangan kitob ma’lumotlari ma’lumotlar bazasiga saqlanadi va foydalanuvchi kitoblar ro‘yxati sahifasiga yo‘naltiriladi. 34DeleteKitob(int id) metodi kitobni tizimdan to‘liq o‘chirish vazifasini bajaradi. Avvalo, berilgan identifikator orqali kitob ma’lumotlar bazasidan qidirib topiladi. Agar kitob mavjud bo‘lmasa, NotFound() natijasi qaytariladi.Kitob topilgach, unga tegishli rasm fayli va elektron kitob fayli server xotirasidan o‘chiriladi. Bunda standart rasm (default.png) tasodifan o‘chib ketmasligi alohida tekshiriladi. Shuningdek, ushbu kitob bilan bog‘liq bo‘lgan barcha ijara yozuvlari (Ijaralar) ham bazadan olib tashlanadi. So‘ngra kitobning o‘zi Kitoblar jadvalidan o‘chiriladi va barcha o‘zgarishlar ma’lumotlar bazasiga saqlanadi. Metod yakunida foydalanuvchi yana kitoblar ro‘yxati sahifasiga yo‘naltiriladi. 19- rasm. AdminHomeController sinfidagi Azolar va AddAzo metodlari Azolar() metodi kutubxona tizimida ro‘yxatdan o‘tgan barcha a’zolar ro‘yxatini shakllantirish vazifasini bajaradi. Ma’lumotlar bazasidagi Azolar jadvalidan barcha yozuvlar olinadi va ro‘yxat ko‘rinishida View sahifasiga uzatiladi. 35AddAzo() (GET) metodi yangi a’zo qo‘shish sahifasini ochish uchun xizmat qiladi. Metod hech qanday ma’lumotni qayta ishlamaydi va faqatgina a’zo ma’lumotlarini kiritish uchun mo‘ljallangan View sahifani foydalanuvchiga taqdim etadi. AddAzo(AzoCreateVM model) (POST) metodi yangi a’zo haqidagi kiritilgan ma’lumotlarni qabul qilish va tizimga ro‘yxatdan o‘tkazish vazifasini bajaradi. Avvalo ModelState.IsValid orqali foydalanuvchi tomonidan kiritilgan ma’lumotlarning to‘g‘riligi tekshiriladi. So‘ngra ASP.NET Identity tizimi yordamida yangi foydalanuvchi uchun IdentityUser obyekti yaratiladi va foydalanuvchining elektron pochta manzili logi n sifatida belgilanadi. Foydalanuvchi Identity tizimida muvaffaqiyatli yaratilgach, shu foydalanuvchiga mos keluvchi a’zo ma’lumotlari alohida Azo jadvaliga saqlanadi. 3620-21- rasm. AdminHomeController sinfidagi EditAzo va DeleteAzo metodlari EditAzo(int id) (GET) metodi mavjud foydalanuvchi ma’lumotlarini tahrirlash sahifasini ochish uchun ishlatiladi. Metodga foydalanuvchining identifikatori (ID) uzatiladi va shu ID orqali _db.Azolar.Find(id) yordamida ma’lumotlar bazasidan mos foydalanuvchi topiladi. Agar foydalanuvchi mavjud bo‘lsa, uning ma’lumotlari (Ism, Familiya, Email, PhoneNumber) ViewModel (AzoEditVM) ga uzatiladi va foydalanuvchi tahrirlash formasini ko‘radi. EditAzo(AzoEditVM model) (POST) metodi tahrirlash formasidan kelgan ma’lumotlarni saqlash vazifasini bajaradi. Bu metod foydalanuvchi ma’lumotlarini Identity va lokal bazada mos ravishda yangilashni ta’minlaydi, tizimning barqaror ishlashini kafolatlaydi. 3722- rasm. AdminHomeController sinfidagi AddIjara metodlari AddIjara() (GET) metodi ijaraga berish sahifasini ochish uchun ishlatiladi. Mavjud nusxasi qolgan kitoblar va tizimdagi azolar ro‘yxati dropdown shaklida Viewga uzatiladi. Foydalanuvchi sahifada kitob va azo tanlay oladi, formani to‘ldiradi. AddIjara(IjaraCreateVM model) (POST) metodi foydalanuvchi tomonidan to‘ldirilgan formadagi ma’lumotlarni bazaga saqlash uchun ishlatiladi. Avvalo tanlangan kitob mavjudligi va qolgan nusxasi tekshiriladi. Agar nusxasi qolmagan bo‘lsa, xatolik qo‘shiladi va forma qayta ko‘rsatiladi. Agar ma’lumotlar to‘g‘ri bo‘lsa, yangi ijaraga berish yozuvi yaratiladi va bazaga qo‘shiladi. Kitobning qolgan nusxasi avtomatik kamaytiriladi. Bu jarayoon orqali biz kitoblardan nechtasi qolganini aniqlashtirib olishimiz mumkin bo ‘ ladi. Jarayon muvaffaqiyatli yakunlangach, foydalanuvchi ijaralar ro‘yxatiga yo‘naltiriladi. 3823- rasm. AdminHomeController sinfidagi Qaytarildi va DeleteIjara metodlari Qaytarildi(int id) metodi tanlangan ijaraning qaytarilganligini belgilaydi.Ijara bazadan topiladi. Holati Qaytarilgan ga o‘zgartiriladi va qaytarilgan sana belgilanadi.Agar kitob mavjud bo‘lsa, uning qolgan nusxasi avtomatik oshiriladi. O‘zgarishlar saqlanadi va ijaralar ro‘yxatiga qaytaradi. DeleteIjara(int id) metod i tanlangan ijarani bazadan o‘chiradi. Ijara topiladi. Agar ijaraning holati qaytarilmagan bo‘lsa, kitobning qolgan nusxasi oshiriladi. Ijara o‘chiriladi va o‘zgarishlar saqlanadi. Foydalanuvchi ijaralar ro‘yxatiga yo‘naltiriladi. 3924-25 -rasm. HomeController uchun _Layout.cshtml faylida navigatsiya anelining (navbar) joylashuvi va Razor (@RenderBody), Footer konstruksiyalari. 40_Layout.cshtml — bu saytning umumiy shablon fayli bo‘lib, barcha sahifalarda takrorlanadigan elementlarni (yuqori menyu, navigatsiya paneli, footer, umumiy dizayn) bitta joyda saqlash uchun ishlatiladi. Shu orqali saytning barcha sahifalarida bir xil ko‘rinish va tuzilma ta’minlanadi hamda kodni qayta-qayta yozishning oldi olinadi. Ushbu rasmda ASP.NET Core MVC platformasi asosida ishlab chiqilgan elektron kutubxona tizimining umumiy sahifa shabloni tasvirlangan. Mazkur sahifa barcha View fayllar uchun yagona dizayn va tuzilmani ta’minlab, veb-ilovaning vizual yaxlitligini saqlashga xizmat qiladi. Sahifaning yuqori qismida kutubxona nomi va logotipi joylashgan bo‘lib, foydalanuvchi uchun tizimning asosiy yo‘nalishini aniq ko‘rsatib beradi. Navigatsiya paneli yordamida foydalanuvchi bosh sahifa, ma’lumot sahifalari va boshqa funksional bo‘limlarga tezkor murojaat qilishi mumkin. Qidiruv maydoni kitoblarni tez va qulay izlash imkonini yaratadi. Sahifaning pastki qismida joylashgan footer bo‘limida kutubxona haqida qisqacha ma’lumot, aloqa manzillari hamda ijtimoiy tarmoqlarga havolalar berilgan bo‘lib, bu foydalanuvchi bilan axborot almashinuvi jarayonini yaxshilaydi. Layout sahifasida tashqi kutubxonalar, uslub fayllari va skriptlarning ulanishi ta’minlangan bo‘lib, @RenderBody() yordamida har bir sahifaning asosiy mazmuni dinamik tarzda yuklanadi. Ushbu sahifa elektron kutubxona tizimining barqaror ishlashi, qulay interfeysi va foydalanuvchi uchun tushunarli dizaynini ta’minlovchi muhim tarkibiy qism hisoblanadi. @RenderBody() — bu _Layout.cshtml faylining eng muhim Razor konstruksiyalaridan biri bo‘lib, har bir controller action’iga mos View sahifaning asosiy mazmuni aynan shu joyga yuklanadi. Ya’ni, sahifa o‘zgaradi, ammo umumiy dizayn (navbar, footer) o‘zgarmaydi.  asp-controller va asp-action yordamida xizmatlar va sahifalarga dinamik va xavfsiz havolalar yaratilgan.  Footer menyu orqali foydalanuvchi asosiy sahifalarga tezda o‘ta oladi.  Barcha sahifalarda footer avtomatik ravishda ko‘rinadi, bu esa yagona dizaynni ta’minlaydi. 4126 -rasm. HomeController ko‘rinishlari uchun _ViewImports.cshtml fayli. _ViewImports.cshtml fayli ASP.NET Core MVC loyihasida barcha View sahifalar uchun umumiy sozlamalarni bir joyda belgilash uchun ishlatiladi. Ushbu fayl orqali Razor sahifalarda doimiy ishlatiladigan kutubxonalar va imkoniyatlar avtomatik ravishda ulanadi. @addTagHelper*, Microsoft.AspNetCore.Mvc.TagHelpers bu qatorda ASP.NET Corening standart Tag Helperlari faollashtiriladi. Natijada asp- controller, asp-action, asp-for, asp-validation-for kabi Razor imkoniyatlaridan barcha View fayllarda qo‘shimcha yozmasdan foydalanish mumkin bo‘ladi. 27 -rasm. HomeController ko‘rinishlari uchun _ViewStart.cshtml fayli. Ushbu fayl barcha View sahifalar uchun umumiy bo‘lgan Layout faylini belgilash vazifasini bajaradi. Layout = "_Layout"; ifodasi orqali loyihadagi barcha sahifalar avtomatik ravishda _Layout.cshtml shablonidan foydalanadi. Natijada saytning umumiy dizayni, menyu, footer va boshqa umumiy elementlar barcha sahifalarda bir xil ko‘rinishda aks etadi hamda kod takrorlanishining oldi olinadi. Bu kod yozishda ham juda ko ‘ p qulaylik yaratib beradi va vaqtimizni ham tejagan bo ‘ ladi. 4228 -rasm. HomeControllerning Index.cshtml fayli Ushbu rasmda elektron kutubxona tizimining foydalanuvchilar uchun mo‘ljallangan bosh sahifasi tasvirlangan. Mazkur sahifa ASP.NET Core MVC texnologiyasi asosida ishlab chiqilgan bo‘lib, foydalanuvchini tizim bilan tanishtirish va uning faol ishtirokini ta’minlashga xizmat qiladi. Sahifaning yuqori qismida kitob o‘qishga undovchi motivatsion matn joylashtirilgan bo‘lib, u foydalanuvchining e’tiborini jalb qilishga qaratilgan. Bosh sahifada joylashgan slayder qismi tizimda mavjud bo‘lgan kitoblarning muqova rasmlarini dinamik tarzda namoyish etadi, bunda ma’lumotlar Controller orqali Model yordamida View ga uzatiladi va foreach operatori orqali ekranga chiqariladi. Bu yondashuv sahifadagi ma’lumotlarning avtomatik yangilanib turishini ta’minlaydi. Sahifaning pastki qismida joylashgan a’zolik bo‘limi foydalanuvchilarni kutubxona tizimiga 43a’zo bo‘lishga undaydi hamda elektron xizmatlardan foydalanish imkoniyatlari haqida qisqacha ma’lumot beradi. Ushbu bo‘lim orqali foydalanuvchi ro‘yxatdan o‘tish, yangiliklardan xabardor bo‘lish va kelajakda shaxsiy kabinetdan foydalanish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Umuman olganda, bosh sahifa elektron kutubxona tizimining asosiy funksiyalarini vizual va mantiqiy jihatdan tushunarli tarzda aks ettirib, foydalanuvchi bilan tizim o‘rtasida samarali aloqani ta’minlaydi. 29-rasm. HomeControllerning Mashhur.cshtml fayli Ushbu rasmda elektron kutubxona veb-ilovasining “Mashhur kitoblar” bo‘limi tasvirlangan bo‘lib, mazkur sahifa foydalanuvchilarga eng ko‘p o‘qilayotgan va ommalashgan kitoblarni qulay va vizual ko‘rinishda taqdim etishga mo‘ljallangan. Mazkur sahifada kitoblar ro‘yxati dinamik tarzda shakllantiriladi, ya’ni sahifadagi ma’lumotlar qo‘lda yozilmaydi, balki Controller tomonidan ma’lumotlar bazasidan olinib, Model orqali View sahifasiga uzatiladi. View qismida ushbu Model foreach sikli yordamida qayta ishlanib, har bir kitob uchun alohida HTML elementlar avtomatik ravishda hosil qilinadi. Natijada, ma’lumotlar bazasiga yangi kitob qo‘shilganda yoki mavjud kitoblar o‘zgartirilganda, sahifa tuzilishini 44o‘zgartirmasdan turib, yangilangan ma’lumotlar foydalanuvchiga darhol aks ettiriladi.Agar kitob uchun elektron fayl mavjud bo‘lsa, foydalanuvchiga ushbu faylni PDF formatida onlayn o‘qish imkoniyati yaratilgan, aks holda fayl mavjud emasligi haqida xabar ko‘rsatiladi. Slayder mexanizmi Swiper kutubxonasi yordamida amalga oshirilgan bo‘lib, bu foydalanuvchiga kitoblar orasida qulay harakatlanish imkonini beradi. Ushbu bo‘lim elektron kutubxona tizimining asosiy vazifalaridan biri bo‘lgan axborotga tezkor va oson kirishni ta’minlaydi hamda foydalanuvchilarning tizimga bo‘lgan qiziqishini oshirishga xizmat qiladi. 30-rasm. HomeControllerning BizbilanAloqa fayli 30 - rasmda elektron kutubxona tizimining “Biz haqimizda” sahifasi uchun yozilgan View qismi tasvirlangan. Sahifa HTML va Razor sintaksisi asosida ishlab chiqilgan bo‘lib, umumiy sahifa tuzilmasi section, div va semantik sinflar yordamida shakllantirilgan. Sahifaning asosiy qismi konteyner ichida joylashtirilgan bo‘lib, u ikki ustunli ko‘rinishda tashkil etilgan: chap tomonda tasvir (image), o‘ng tomonda esa matnli kontent joylashgan. View faylda statik resurslar (rasmlar va ikonlar) ~ belgisi orqali loyihaning ildiz katalogidan chaqirilgan bo‘lib, bu usul ASP.NET Core muhitida fayllarni to‘g‘ri yuklashni ta’minlaydi. Matnli qismda sarlavha va paragraf teglari 45yordamida sahifa mazmuni strukturalashtirilgan. Shuningdek, ikonlar FontAwesome kutubxonasi orqali chiqarilgan bo‘lib, bu sahifaning vizual aniqligini oshiradi. Sahifa oxirida joylashgan tugma asp-action atributi yordamida Controllerdagi mos metodga bog‘langan bo‘lib, bu Razor Tag Helperlar orqali marshrutlashni amalga oshiradi. Umuman olganda, ushbu View qismi MVC arxitekturasiga mos holda, mantiqiy qatlamdan ajratilgan holda faqat foydalanuvchi interfeysini shakllantirish vazifasini bajaradi. 31 -rasm. HomeController ning XabarJonat.cshtml fayli Ushbu sahifa elektron kutubxona tizimida foydalanuvchi bilan samarali aloqa o‘rnatish uchun mo‘ljallangan bo‘lib, ASP.NET Core MVC texnologiyasi asosida ishlab chiqilgan. Sahifa strukturasi section tegi orqali alohida mantiqiy blok sifatida tashkil etilgan va foydalanuvchi interfeysining qulayligini ta’minlash maqsadida rasm hamda ma’lumot kiritish formasi yonma-yon joylashtirilgan. Bu dizayn sahifaning ko‘rgazmaliligini oshirib, foydalanuvchining e’tiborini asosiy funksiyaga qaratishga xizmat qiladi. Mazkur sahifadagi forma Razor Tag Helperlar yordamida HomeController tarkibidagi SendMessage action metodiga bog‘langan. Forma orqali foydalanuvchi tomonidan kiritiladigan ism, elektron pochta manzili va xabar matni maxsus input hamda textarea maydonlari orqali qabul qilinadi. Barcha maydonlar majburiy qilib belgilangan bo‘lib, bu noto‘liq yoki xato ma’lumotlarning serverga yuborilishining oldini oladi. 46 4732-33 -rasm. AdminHomeController yon paneli va Razor linklar yordamida menyu tuzilishi. Ushbu _Layout.cshtml fayli elektron kutubxona tizimining administrator qismi uchun umumiy dizayn va tuzilmani belgilaydi. Mazkur layout admin panelga tegishli barcha sahifalar uchun yagona interfeysni ta’minlab, sahifalar o‘rtasida dizayn birligini saqlaydi. Layout tarkibida chap tomonda joylashgan sidebar (yon menyu) orqali administrator asosiy boshqaruv bo‘limlariga — boshqaruv paneli, kitoblar, mualliflar, janrlar, a’zolar, ijaralar va foydalanuvchi xabarlariga tezkor o‘tish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Ushbu menyular Razor asp-area, asp-controller va asp-action atributlari yordamida mos controller va action metodlariga bog‘langan bo‘lib, marshrutlash jarayoni xavfsiz va avtomatik tarzda amalga oshiriladi. Sahifaning yuqori qismida joylashgan topbar bo‘limida joriy sahifa sarlavhasi (ViewData["Title"]) aks ettiriladi hamda asosiy foydalanuvchi sahifasiga qaytish uchun maxsus ikonka joylashtirilgan. @RenderBody() Razor 48konstruksiyasi esa har bir admin sahifaning asosiy mazmunini aynan shu layout ichida dinamik tarzda ko‘rsatishni ta’minlaydi. Pastki qismda joylashgan footer bo‘limi mualliflik huquqi va tizim nomini aks ettirib, admin panelning barcha sahifalarida avtomatik tarzda ko‘rinadi. Ushbu yondashuv MVC arxitekturasiga mos holda kod takrorlanishini kamaytiradi va tizimni boshqarishni qulaylashtiradi. 34 -rasm. AdminHomeController uchun ViewImports.cshtml fayli. _ViewImports.cshtml fayli Razor sahifalarida TagHelperlar va Models hamda ViewModels klasslarini umumiy ishlatish uchun kerak. Xuddi yuqoridagi aytganimizdek, HomeController uchun ham shundan foydalangan edik. 49 5035-36 -rasm. AdminHomeController Index.cshtml statistik bloklari. Ushbu kod admin panelining bosh sahifasida (Index.cshtml) joylashgan boshqaruv panelini tashkil etadi. Sahifa administratorga tizimning asosiy statistik ko‘rsatkichlarini va so‘nggi ma’lumotlarni bir qarashda ko‘rish imkonini beradi . Bosh sahifa sarlavhasi: <div class="page-header-custom"> bo‘limi sahifa nomi va ikonka orqali ko‘rsatiladi. Statistik kartochkalar: .dashboard-grid ichidagi har bir .info-card sahifadagi asosiy raqamlarni — jami kitoblar, faol a’zolar, faol ijaralar va muddatidan o‘tgan ijaralar sonini ko‘rsatadi. Razor sintaksisi (@(Model != null ? ...)) yordamida qiymatlar dinamik ravishda Model’dan olinadi. Har bir kartochka oxirida tegishli sahifaga tezkor o‘tish uchun link (asp-area, asp-controller, asp-action) joylashtirilgan. So‘nggi a’zolar jadvali: Chap tomondagi jadval Model.RecentAzolar orqali so‘nggi qo‘shilgan 5 a’zoni dinamik tarzda chiqaradi. Jadvalda ism, familiya va email ko‘rsatiladi, pastdagi link orqali barcha a’zolar sahifasiga o‘tish mumkin. Joriy ijaralar jadvali: O‘ng tomondagi jadval Model.RecentIjaralar orqali faol ijaralarni chiqaradi. Har bir ijarada kitob nomi, a’zo ismi va qaytarish muddati ko‘rsatiladi. Pastdagi link barcha ijaralar sahifasiga yo‘naltiradi. 5137 -rasm. Mualliflar ro ‘ yxati (Admin panel) Ushbu kod admin panelidagi Mualliflar bo‘limini tashkil etadi. Sahifa orqali administrator tizimdagi barcha mualliflarni ko‘rishi, qidirishi, tahrirlashi va o‘chirish imkoniga ega bo‘ladi. Qidiruv maydoni: .search-container ichida foydalanuvchi muallif F.I.O. bo‘yicha ro‘yxatni tez qidirishi mumkin. Bu interaktiv qidiruv sahifa foydalanuvchisi uchun qulaylik yaratadi. Mualliflar jadvali: <table> ichida Model orqali dinamik ravishda barcha mualliflar chiqariladi. · ID: Muallifning unikal identifikatori. · F.I.O.: Muallifning ism-familiyasi. · Tug'ilgan yili: Muallifning tug‘ilgan yili. · Amallar: Har bir qatorda tahrirlash (EditMuallif) va o‘chirish (DeleteMuallif) tugmalari joylashgan. Tugmalar Razor yordamida dinamik Id bilan bog‘langan, shuning uchun har bir amal aniq muallifga mos ishlaydi. 5238 -rasm. Ijaralar ro‘yxati (Admin panel) Ushbu kod orqali admin tizimdagi barcha ijaralarni ko‘rib chiqadi va ularni boshqaradi.Jadval sarlavhalari: ID, Kitob nomi, A'zo F.I.O., Berilgan sana, Qaytarish muddati, Holat va Amallar. Dinamik ma’lumotlar: Model orqali barcha ijaralar chiqariladi, OrderByDescending(i => i.BerilganSana) yordamida oxirgi berilganlar yuqorida ko‘rinadi. Holat belgisi: switch orqali ijaraning holati aniqlanadi: Faol – ko‘k rangli badge, hali qaytarilmagan. Qaytarilgan – yashil badge, qaytarilgan sanasi bilan ko‘rsatiladi. Muddati O‘tgani – qizil badge, muddatidan o‘tgan ijaralar. Amallar:Agar ijara hali qaytarilmagan bo‘lsa, Qaytarildi tugmasi form orqali POST bilan ishlaydi.Agar ijara qaytarilgan bo‘lsa, tugma o‘rniga “Yopilgan” yozuvi ko‘rinadi. 39- rasm. Kitoblar ro‘yxati (Admin panel) 53Ushbu jadval orqali admin tizimdagi barcha kitoblarni boshqaradi va ularning mavjudligini kuzatadi. Jadval ustunlari: ID, Kitob nomi (nomi va ISBN), Muqova (rasm ko‘rinishi va link orqali kattalashtirish), Muallif, Janr, Soni/Qolgan, E-Fayl (elektron nusxasi) va Amallar. Dinamik ma’lumotlar: Model orqali barcha kitoblar chiqariladi. Miqdor ko‘rsatkichlari: Jami soni va qolgan kitoblar badge bilan aniqlanadi; qolmagan bo‘lsa “Tugagan” deb belgilanadi. Muqova va fayl: Kitob rasmi ko‘rsatiladi, kattalashtirish uchun link va agar mavjud bo‘lsa e-kitobni yuklab olish tugmasi mavjud. Amallar: Har bir kitob uchun Tahrirlash va O‘chirish tugmalari berilgan . Bu jadval admin uchun kitoblarni to‘liq kuzatish, mavjudlikni tekshirish va boshqarish markazi bo‘lib xizmat qiladi, barcha zarur holatlar va amallar ko‘rsatilgan. 40 -rasm. Yangi Kitob qo ‘ shish oynasi. 54Ushbu forma admin panelida yangi kitob qo‘shish uchun ishlatiladi. Formada kitobning barcha zarur ma’lumotlari kiritiladi va fayllar yuklanadi. Kitob nomi va ISBN: Kitobni aniqlash uchun, foydalanuvchi kitob nomi va ISBN raqamini kiritadi; har ikki maydon uchun validatsiya mavjud. Muallif va Janr tanlash: Dropdown orqali kitob muallifi va janri tanlanadi; bu yerda ViewBag orqali dinamik ravishda mavjud mualliflar va janrlar chiqariladi. Soni: Kitobning jami soni raqam sifatida kiritiladi. Muqova fayli: Kitob rasmi yuklanadi va faqat rasm formatlari qabul qilinadi (image/*). Elektron kitob fayli: PDF yoki EPUB formatdagi kitob fayli yuklanishi mumkin. Description: Kitob haqida qisqacha matnli tavsif kiritish maydoni. Amallar: Formaning oxirida kitob ma’lumotlarini saqlash tugmasi va adminni orqaga olib boradigan link mavjud. 5541-42 -rasm. Kitob ma’lumotlarini tahrirlash sahifasi Ushbu sahifa elektron kutubxona tizimida foydalanuvchi bilan samarali aloqa o‘rnatish uchun mo‘ljallangan bo‘lib, ASP.NET Core MVC texnologiyasi asosida ishlab chiqilgan. Sahifa strukturasi section tegi orqali alohida mantiqiy blok sifatida tashkil etilgan va foydalanuvchi interfeysining qulayligini ta’minlash maqsadida rasm hamda ma’lumot kiritish formasi yonma-yon joylashtirilgan. Bu dizayn sahifaning ko‘rgazmaliligini oshirib, foydalanuvchining e’tiborini asosiy funksiyaga qaratishga xizmat qiladi. Mazkur sahifadagi forma Razor Tag Helperlar yordamida HomeController tarkibidagi SendMessage action metodiga bog‘langan. Forma orqali foydalanuvchi tomonidan kiritiladigan ism, elektron pochta manzili va xabar matni maxsus input hamda textarea maydonlari orqali qabul qilinadi. Barcha maydonlar majburiy qilib belgilangan bo‘lib, bu noto‘liq yoki xato ma’lumotlarning serverga yuborilishining oldini oladi. Forma ma’lumotlari POST metodi orqali serverga uzatiladi va natijada foydalanuvchi murojaatlari tizim tomonidan qabul qilinib, keyingi qayta ishlash jarayonlari uchun tayyor holatga keltiriladi. 5643 -rasm. Admin panelda yangi ijara qo‘shish formasi. Ushbu forma admin panelida yangi ijara jarayonini yaratish va rasmiylashtirish uchun mo‘ljallangan. Administrator forma orqali tanlov maydonlari yordamida ijaraga beriladigan kitobni va uni oluvchi a’zoni belgilaydi, shuningdek kitobni qaytarish muddati uchun aniq sana kiritadi. Forma yuborilganda kiritilgan barcha ma’lumotlar serverga uzatiladi va ijara jarayoni tizimda rasmiy ravishda ro‘yxatdan o‘tkaziladi. Har bir maydon uchun maxsus validatsiya qoidalari joriy etilgan bo‘lib, noto‘g‘ri yoki to‘ldirilmagan ma’lumotlar mavjud bo‘lsa, xatoliklar darhol administratorga ko‘rsatiladi. Bu esa ma’lumotlarning to‘g‘ri va ishonchli kiritilishini ta’minlaydi. Shuningdek, administrator istagan vaqtda “Orqaga” tugmasi orqali ijara ro‘yxati sahifasiga qaytish imkoniyatiga ega. Xuddi shu tamoyil asosida yangi muallifni tizimga qo‘shish uchun mo‘ljallangan alohida forma ham mavjud. Ushbu oynada administrator muallifning to‘liq ismi hamda tug‘ilgan yilini maxsus maydonlar orqali kiritadi. Har bir kiritish maydoni uchun validatsiya o‘rnatilgan bo‘lib, bo‘sh yoki noto‘g‘ri ma’lumot kiritilganda xatoliklar foydalanuvchiga darhol ko‘rsatiladi. Forma yuborilgach, 57kiritilgan ma’lumotlar serverga jo‘natiladi va yangi muallif haqidagi ma’lumotlar ma’lumotlar bazasiga qo‘shiladi. Jarayon yakunlangandan so‘ng administrator mualliflar ro‘yxati sahifasiga qaytishi yoki boshqa boshqaruv amallarini davom ettirishi mumkin. 44 -rasm. Muallif ma’lumotlarini tahrirlash oynasi. Ushbu sahifa admin panelida mavjud muallif ma’lumotlarini tahrirlash uchun ishlatiladi. Formada muallifning to‘liq ismi va tug‘ilgan yili ko‘rsatiladi va kerak bo‘lsa o‘zgartiriladi. Har bir maydon validatsiya qilinadi, noto‘g‘ri yoki bo‘sh qiymat kiritilsa xato xabari chiqadi. Formani yuborish orqali o‘zgartirilgan ma’lumotlar serverga jo‘natiladi va bazada yangilanadi. Admin xohlasa “Orqaga” tugmasi bilan mualliflar ro‘yxatiga qaytishi mumkin. 58Loyihadan foydalanish bo‘yicha ko‘rsatma Ushbu loyiha ASP.NET Core MVC texnologiyasi asosida ishlab chiqilgan. Loyihani ishga tushirish uchun Visual Studio dasturida loyiha ochiladi va Run (IIS Express) tugmasi bosiladi. Shundan so‘ng loyiha brauzerda ishga tushadi va asosiy sahifa ochiladi. 45 -rasm. Asosiy sahifa oynasi. Loyiha ishga tushirilganda foydalanuvchi asosiy sahifaga yo‘naltiriladi. Ushbu sahifada Kitoblardan oxirgi qo ‘ shilganlarini rasmini ko ‘ rishimiz mumkin, s huningdek loyihaning asosiy shiorini ham ko‘rish mumkin. Asosiy menyular qismida Biz Haqimizda va Mashhur oynalariga o ‘ tish va Kutubxona ikonkasi qatorida esa Admin panelga kirish uchun kichik user ikonkasi mavjud. 5946-47 -rasm. Biz haqimizda va Biz bilan Aloqa sahifa lari 45-rasmda Biz haqimizda sahifasini ko ‘ rib turibmiz. Kutubxona haqida qisqa ma’lumotdan so ‘ ng Bizga yozing tugmasi bor. Bu tugma bosilgach 46-rasmdagi Biz bilan Aloqa oynasiga o ‘ tamiz. Bu oynada esa Ism , Email ni kiritgan holda xabar jo ‘ natish imokoniyati mavjud .Yuborish tugmasi bosilgach u xabar Admin panelga yuboriladi va Kutubxona haqidagi fikrlarni bemalol kuzatish imkoniyati paydo bo ‘ ladi. 6048- rasm. Mashhur Kitoblar sahifa si Mazkur sahifada biz eng ko ‘ p olinayotgan va eng yangi qo ‘ shilgan kitoblar ro ‘ yxatini ko ‘ rishimiz mumkin bo ‘ ladi. Ko ‘ rib turganimizdek, kitoblarning muqova rasmi va har bir kitobning elektron faylini ham bemalol ochib o ‘ qish imkoniyati yaratilgan. 49- rasm. Admin panelning Bosh sahifa si(Boshqaruv Paneli) 49- rasmda Admin panelning bosh sahifasi ko‘rsatilgan. Chap tomonda menyu mavjud bo‘lib, u quyidagi bo‘limlarga kirishni ta’minlaydi: Boshqaruv Paneli, Kitoblar, Mualliflar, Janrlar, A’zolar, Ijaralar, va Xabarlar. O‘ng tomonda esa asosiy boshqaruv hududi joylashgan. Bu hududda umumiy statistika (kitoblar soni, 61faol a’zolar, faol ijaralar, muddati o‘tgan ijaralar) va so‘nggi qo‘shilgan a’zolar hamda joriy ijaralar jadvali ko‘rsatilgan. Har bir jadval ostida barcha a’zolar yoki ijaralarni ko‘rish uchun havola mavjud. Bu sahifa admin uchun umumiy monitoring va tezkor boshqaruvni ta’minlaydi. 50-rasm. Kitoblar ro ‘ yxati oynasi Kitoblar sahifasi (Kitoblar/Index.cshtml) barcha kitoblarni jadval shaklida ko‘rsatadi. Jadvalda har bir kitob uchun quyidagilar mavjud: nomi, ISBN, muallif, janr, muqova rasmi, jami nusxalari va qolgan nusxalari. Admin har bir kitobni tahrirlash yoki o‘chirish imkoniyatiga ega. Kitob fayllari yuklab olish uchun link berilgan. 51-rasm. Yangi Kitob qo ‘ shish oynasi 62Kitob qo‘shish sahifasida (Kitoblar/AddKitob.cshtml) kitob nomi, ISBN, muallif, janr, umumiy nusxa soni, muqova rasmi va kitob faylini yuklash maydonlari mavjud. Forma yuborilgach, kitob bazaga saqlanadi va kitoblar sahifasiga yo‘naltiriladi. 52-rasm. Kitob ma’lumotlarini tahrirlash oynasi Kitob tahrirlash sahifasi (Kitoblar/EditKitob.cshtml) mavjud kitob ma’lumotlarini oldindan ko‘rsatadi. Admin kitob nomi, ISBN, muallif, janr, jami va qolgan nusxalar, muqova rasm va faylni yangilashi mumkin. Yangi rasm yoki fayl yuklanganda eski fayl yangilanadi. 6353-54-rasmlar.Kelgan Xabarlar va uni ko ‘ rish oynasi “Kelgan xabarlar” oynasi - u shbu oyna kutubxona tizimiga foydalanuvchilardan kelib tushgan murojaat va xabarlarni ko‘rish uchun mo‘ljallangan. Jadvalda jo‘natuvchining ismi, elektron pochtasi, xabar yuborilgan sana va xabar ustida bajariladigan amallar ko‘rsatiladi. “Xabar mazmuni” oynasi - Bu oyna tanlangan xabarning to‘liq matnini ko‘rish imkonini beradi. Unda xabar jo‘natuvchisi va xabar mazmuni aks ettiriladi. Administrator foydalanuvchi fikr va takliflarini tezkor ko‘rib chiqishi mumkin. 6455-56-rasmlar.Azolar ro ‘ yxati va yangi azo qo ‘ shish oynalari “A’zolar ro‘yxati” oynasi kutubxona axborot tizimida ro‘yxatdan o‘tgan barcha a’zolar haqida to‘liq ma’lumotlarni aks ettirish uchun mo‘ljallangan. Ushbu oynada a’zolar jadval ko‘rinishida tasvirlanadi hamda unda har bir a’zoning familiyasi, ismi, otasining ismi (F.I.Sh.), elektron pochta manzili va telefon raqami kabi asosiy ma’lumotlar ko‘rsatiladi. Shuningdek, jadvalda har bir a’zo uchun tahrirlash va o‘chirish amallarini bajarish imkoniyati mavjud bo‘lib, bu administratorga foydalanuvchilar ma’lumotlarini yangilash yoki tizimdan olib tashlashni qulay tarzda amalga oshirishga yordam beradi. Natijada a’zolar bilan bog‘liq ma’lumotlarni boshqarish jarayoni samarali tashkil etiladi. “Yangi a’zo qo‘shish” oynasi kutubxonaga yangi foydalanuvchini tizimga ro‘yxatdan o‘tkazish uchun xizmat qiladi. Ushbu oynada maxsus forma joylashgan bo‘lib, forma orqali foydalanuvchining ismi, familiyasi, elektron pochta manzili, 65telefon raqami va parol kabi zarur ma’lumotlar kiritiladi. Kiritilgan ma’lumotlar tizim tomonidan qabul qilinadi va ma’lumotlar bazasiga saqlanadi. Ushbu jarayon yangi a’zoning kutubxona xizmatlaridan to‘liq foydalanishini ta’minlaydi hamda foydalanuvchilar sonini tizimli ravishda kengaytirishga xizmat qiladi. 57-58-rasmlar.Azolar ro ‘ yxati va yangi azo qo ‘ shish oynalari “Kitob ijaralari” oynasi - Bu oyna kitoblarni ijaraga berish jarayonini nazorat qilish uchun mo‘ljallangan. Unda kitob nomi, ijaraga olgan a’zo, berilgan sana, qaytarish muddati va holati haqida ma’lumotlar aks ettiriladi. “Yangi ijara qo‘shish” oynasi kutubxonada kitobni ijaraga berish jarayonini ro‘yxatdan o‘tkazish uchun mo‘ljallangan. Unda a’zo tanlanadi, kitob nomi kiritiladi hamda ijaraga berilgan sana va qaytarish muddati belgilanadi. Saqlash orqali ijara ma’lumotlari tizimga qo‘shiladi. 66Xulosa Mazkur kurs ishi davomida zamonaviy kutubxona faoliyatini axborot texnologiyalari asosida tashkil etish masalalari chuqur tahlil qilindi va ushbu sohada samarali ishlovchi kutubxona axborot tizimi loyihasi ishlab chiqildi. Axborotlashgan jamiyat sharoitida bilim va ma’lumotlarga bo‘lgan ehtiyojning ortib borishi kutubxona xizmatlarini raqamlashtirishni, ma’lumotlarni markazlashgan holda boshqarishni hamda foydalanuvchilarga tezkor va qulay xizmatlar ko‘rsatishni taqozo etadi. Shu sababli, axborot tizimlarini joriy etish bugungi kunda kutubxona faoliyatining ajralmas qismiga aylanib bormoqda. Kurs ishida ishlab chiqilgan kutubxona axborot tizimi loyihasi berilganlar bazasini loyihalashning konseptual, mantiqiy va jismoniy darajalari asosida bosqichma-bosqich amalga oshirildi. Konseptual darajada kutubxona faoliyatiga oid asosiy entitetlar — kitoblar, mualliflar, janrlar, foydalanuvchilar va ijaralar aniqlanib, ular o‘rtasidagi munosabatlar ER diagramma yordamida ifodalandi. Mantiqiy darajada esa ushbu model relatsion tuzilishga o‘tkazilib, jadvallar, birlamchi va chet kalitlar, shuningdek, normalizatsiya qoidalari asosida ma’lumotlar strukturasi shakllantirildi. Jismoniy darajada esa tanlangan DBMS (SQL Server) imkoniyatlaridan foydalangan holda ma’lumotlar bazasi yaratildi va amaliy jihatdan sinovdan o‘tkazildi. Loyihada kutubxona fondini boshqarish, kitoblar haqidagi ma’lumotlarni saqlash, foydalanuvchilarni ro‘yxatdan o‘tkazish hamda kitoblarni ijaraga berish jarayonini avtomatlashtirish imkoniyatlari ko‘zda tutilgan. CRUD (Create, Read, Update, Delete) amallarining joriy etilishi orqali ma’lumotlar bilan ishlash jarayonlari soddalashtirildi va tizimning ishonchliligi oshirildi. Ushbu yondashuv inson omilini kamaytirish, xatoliklar ehtimolini pasaytirish hamda kutubxona ish faoliyatini samarali boshqarishga xizmat qiladi. Shuningdek, kurs ishini bajarish jarayonida axborot tizimlarini joriy etish orqali kutubxona xizmatlari sifatini oshirish, foydalanuvchilarga ko‘rsatiladigan xizmatlarning shaffofligi va qulayligini ta’minlash mumkinligi aniqlandi. 67Tizimdan foydalanish natijasida foydalanuvchilar mavjud kitoblar haqida tezkor ma’lumot olishlari, ijaraga berilgan va mavjud nusxalar holatini ko‘rishlari, kutubxona xodimlari esa fondni samarali nazorat qilish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Xulosa qilib aytganda, mazkur kurs ishida ishlab chiqilgan kutubxona axborot tizimi amaliy jihatdan foydalanishga tayyor bo‘lib, zamonaviy axborot texnologiyalari asosida kutubxona faoliyatini takomillashtirishga xizmat qiladi. Kurs ishi davomida belgilangan barcha maqsad va vazifalar to‘liq bajarildi hamda ishlab chiqilgan loyiha kelgusida funksional imkoniyatlarini kengaytirish, masalan, elektron kitoblar bilan ishlash, onlayn bron qilish, foydalanuvchi statistikasi va mobil ilovalar bilan integratsiya qilish orqali yanada rivojlantirish uchun mustahkam asos yaratdi. 68Foydalanilgan adabiyotlar 1. Hakimov M.X., Gaynazarov S.M. Berilganlar bazasini boshqarish tizimlari. Darslik. – Toshkent: Fan va texnologiyalar, 2021. – 672 bet. 2. Hakimov M.X. Axborot tizimlarini loyihalash (tamoyil va amaliyot). Darslik. – Toshkent: Ma’rifat, 2024. – 424 bet. 3. Qodirov A., Xudoyberganov B. Axborot tizimlari va texnologiyalari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2020. – 368 bet. 4. Raxmonov D.Sh. Dasturiy ta’minot injiniringi asoslari. – Toshkent: Fan, 2019. –320 bet. 5. Abdullayev A.A. Ma’lumotlar bazalarini loyihalash. – Toshkent: Innovatsiya, 2022. –296 bet. 6. Sattorov N. Web-ilovalarni loyihalash va ishlab chiqish. – Toshkent: Ma’rifat, 2021. –344 bet. 7. Umarov S.S. Axborot tizimlarida xavfsizlik asoslari. – Toshkent: Fan va texnologiyalar, 2020. –288 bet. Internet saytlari 8. https://www.arxiv.uz 9. https://chat gpt .com

MUNDARIJA

Kirish

Loyiha modelini shakllantirish

Loyiha kontroller va ko‘rinishlarini yaratish

Loyihadan foydalanish bo‘yicha ko‘rsatma

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить