Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 2.0MB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Информатика и ИТ

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Kutubxona tizimini loyihalashtirish

Купить
Mundarija KIRISH .................................................................................................................................................... 3 I. BOB KURS ISHINI BAJARISH UCHUN TALAB ETILADIGAN NAZARIY MA’LUMOTLAR ............................ 5 2.BOB KUTUBXONA TIZIMINI LOYIHALASHTIRISH .................................................................................. 9 1. Kitoblarni qabul qilish va ro'yxatga olish. ......................................................................................... 10 1. Kitoblarni qabul qilish va ro‘yxatga olish. ......................................................................................... 11 1. Asosiy jarayonlar: ............................................................................................................................. 16 2. Diagramadagi aloqalar: .................................................................................................................... 17 3. Diagramaning ma'lumotlari: ............................................................................................................ 17 1. Asosiy jarayonlar: ............................................................................................................................. 18 2. Diagramadagi aloqalar: .................................................................................................................... 18 2. Kerakli kitobni so‘raydi. .................................................................................................................... 20 3. Agar kitob topilsa, mijozga kitob beriladi. ........................................................................................ 20 4. Kitobni olgandan so‘ng jarayon tugaydi. .......................................................................................... 20 1. Atributlar: Id, FIO, Telefon raqami. .................................................................................................. 22 2. Kitoblar bilan bog'langan. ................................................................................................................ 22 Xulosa .................................................................................................................................................. 23 Foydalanilgan adabiyotlar .................................................................................................................... 24 3 KIRISH Zamonaviy davrda axborot texnologiyalari hayotimizning deyarli barcha jabhalariga kirib kelgan. Axborot tizimlarini loyihalashtirish zamonaviy jamiyatda samaradorlikni oshirish va axborot oqimlarini boshqarish uchun muhim ahamiyatga ega. Axborot tizimlarini ishlab chiqish jarayonida talablarga muvofiq ma’lumotlarni yig‘ish, tahlil qilish, loyihalash va amalga oshirish bosqichlari amalga oshiriladi. Har bir bosqichning o‘ziga xos metod va vositalari mavjud bo‘lib, ular tizimni samarali qurishga xizmat qiladi. Ushbu kurs ishi mavzusi sifatida "Kutubxona tizimini loyihalash" tanlandi. Bu tanlovning asosiy sababi, kutubxona faoliyatini avtomatlashtirish orqali axborot resurslariga kirishni soddalashtirish va ma’lumotlarni boshqarish jarayonini optimallashtirishdir. Kutubxonalar ilm-fan, ta’lim va madaniyat markazi sifatida qadimdan faoliyat yuritib kelgan. Biroq, an’anaviy kutubxona boshqaruvi ko‘pincha qog‘oz shaklidagi kartotekalar va jismoniy reyestrlarga asoslangan bo‘lib, bu uslub ma’lumotlarni qidirish va ularga ishlov berishda vaqt va resurslarni ko‘p sarflashga olib keladi. Shuning uchun, ushbu kurs ishining maqsadi – zamonaviy texnologiyalar yordamida kutubxona tizimini loyihalash va uni samarali boshqaruv tizimiga aylantirishdan iborat. 1. Kurs ishining dolzarbligi Loyihaning dolzarbligi quyidagi omillar bilan asoslanadi: Ma’lumotlarga tezkor kirish : Axborot texnologiyalaridan foydalanish orqali foydalanuvchilarga tezkor va qulay ma’lumot qidiruv imkoniyatlarini taqdim etish. 4Resurslarni boshqarish samaradorligi : Kitoblar va boshqa axborot resurslarini ro‘yxatga olish va ulardan foydalanish jarayonlarini avtomatlashtirish. Foydalanuvchilar ehtiyojlarini qondirish : Kutubxona foydalanuvchilariga onlayn xizmatlar orqali qulayliklar yaratish. 2. Kurs ishining maqsadi va vazifalari Mazkur kurs ishining asosiy maqsadi kutubxona tizimini loyihalash jarayonini o‘rganish va samarali tizim yaratishdir. Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar bajariladi:  Axborot tizimlarini loyihalashtirishning nazariy asoslarini o‘rganish.  Kutubxona tizimi uchun talablarni aniqlash va tahlil qilish.  Loyihalashtirish metodologiyalarini tanlash va ularni qo‘llash.  Dasturiy ta’minot va texnologiyalar yordamida kutubxona tizimining modelini yaratish.  Yaratilgan tizimning samaradorligini baholash. 5I. BOB KURS ISHINI BAJARISH UCHUN TALAB ETILADIGAN NAZARIY MA’LUMOTLAR Mazkur bobda axborot tizimlarini loyihalashtirishning nazariy asoslari, usullari va prinsiplariga oid ma’lumotlar keltiriladi. Axborot tizimini ishlab chiqish jarayoni ma’lum standartlar asosida bo'ladi. Standart normativ-texnik hujjat sifatida standartlashtirish ob'ektiga qo'yiladigan normalar, qoidalar, talablar majmuini belgilaydi va vakolatli organ tomonidan tasdiqlanadi. Standartlar: -axborot tizimlari (AT) iste'molchilari - ularning faoliyatini tartibga solish va yetkazib beruvchilar bilan o'zaro hamkorlik qilish; -mahsulot va xizmatlar yetkazib beruvchilarga - mahsulot tannarxini pasaytirish va bozor talablariga rioya qilish; -AT ishlab chiquvchilari va operatorlari - yechimlar sifatini oshirish va boshqa tizimlar bilan mosligini ta'minlash, shuningdek, qayta foydalanish mumkin bo'lgan yechimlarni qo'llash, ish narxini kamaytirish va ularning sifatini yaxshilash. Standartlar asosan 3 turga bo’linadi: 1.Xalqaro standart. Standartlashtirish organi ISO (International Organization for Standardization) hisoblanadi. ISO me'yoriy hujjati ISO standartlaridir. 2.Davlatlararo standart. Bir qator mustaqil davlatlarni (MDH, YI va boshqalar) qamrab oladi. MDH davlatlarining normativ hujjati davlatlararo standart hisoblanadi. 63.Milliy standart. Bir davlat doirasidagi standartlashtirishdir. O’zbekistonda milliy standartlashtirish bo'yicha me'yoriy hujjat O’zbeksitonning davlat standarti – O’zDSt deyiladi. Axborot tizimlarini muvaffaqiyatli loyihalashtirish uchun quyidagi omillar muhim hisoblanadi: Tizim tahlili : Tizimni loyihalashtirish jarayonining dastlabki bosqichi bo‘lib, mavjud jarayonlarni o‘rganish, muammolarni aniqlash va tizimga qo‘yiladigan talablarni shakllantirishni o‘z ichiga oladi. Talablar tahlili va boshqaruvi : Foydalanuvchilar va boshqa manfaatdor tomonlarning ehtiyojlarini to‘liq tushunish va bu talablarni tizimga mos ravishda shakllantirish jarayoni. Modellashtirish : Axborot tizimining tuzilmasi va jarayonlarini tasvirlash uchun foydalaniladigan vosita. Eng ko‘p qo‘llaniladigan modellashtirish usullaridan biri bu UML diagrammalaridir. Metodologiyalar tanlovi : Loyihalash jarayonida mos metodologiyani tanlash, masalan, IDEF0, IDEF1X, IDEF3, DFD, BPMN yoki eEPC kabi yondashuvlarni qo‘llash tizim samaradorligini oshiradi. Texnologik platformalar : Loyihani amalga oshirishda foydalaniladigan dasturiy ta’minot va texnologiyalar haqida qaror qabul qilish. Ushbu kurs ishida kutubxona tizimini loyihalashda qo‘llanilgan metodologiyalar alohida bo‘limlarda yoritiladi. Quyidagi metodologiyalar ishlatilgan . 7IDEF(Integration DEFinition)-bu bitta notatsiya emas, balki butun bir notatsiyalar guruhi. Ular son jihatidan farqlanadi (IDEF0, IDEF1, IDEF2 va boshqalar) va biznes tizimlarning turli elementlarini tavsiflash uchun ishlatiladi . IDEF metodologiyasi 1980-yillarda AQSHda ishlab chiqilgan IDEF0 : Tizimning funktsional tahlilini amalga oshiruvchi diagramma modeli. Ushbu metod yordamida tizim jarayonlari va ularning bir-biri bilan bog‘liqligi aniq ko‘rinadi . IDEF1X : Ma’lumotlar bazasi dizaynini loyihalash uchun qo‘llaniladi. Ushbu metod axborot ob’ektlari va ularning o‘zaro bog‘liqligini modellashtiradi. IDEF3 : Tizimda yuz beradigan jarayonlarning ketma-ketligini tavsiflash uchun ishlatiladi. U vaqt bo‘yicha ketma-ketlik va bog‘liqlikni ko‘rsatadi. DFD (Data Flow Diagram) : Ma’lumot oqimlarini modellashtirish uchun ishlatiladi. Tizimdagi ma’lumotlar harakati, jarayonlari va saqlash joylari haqida tasavvur beradi. BPMN (Business Process Model and Notation) : Biznes jarayonlarini diagramma ko‘rinishida tasvirlashga imkon beradi. Ushbu metod yordamida foydalanuvchilar va jarayonlar o‘rtasidagi aloqalar ko‘rinadi. eEPC (Extended Event-driven Process Chain) : Jarayonlarni boshqarish va optimallashtirish uchun qo‘llaniladigan uslub. Bu metod har bir jarayonning boshlanishi va yakunini aniqlashga yordam beradi. Keyingi bo‘limlarda yuqoridagi nazariy jihatlar asosida kutubxona tizimini loyihalash jarayoniga oid amaliy misollar va qo‘llanilgan metodlar yoritiladi. 8Axborot tizimlarini grafik modellashtirishda qo’llaniladigan asosiy daturiy vositalar Axborot tizimlarini grafik modellashtirishda qo’llaniladigan asosiy daturiy vositalar: CA Process Modeler MS VISO 92.BOB KUTUBXONA TIZIMINI LOYIHALASHTIRISH Endi bu bobda biz darslarimiz davomida har xil dasturlardan foydalangan holatda quyidagicha diagrammalarni tuzdik. 2.1-rasm. a) IDEF0 diagrammasi Bu rasmda IDEF0 diagrammasi ko'rsatilgan bo'lib, kutubxona tizimini boshqarish bo'yicha jarayonlar aks ettirilgan. Ushbu diagramma AllFusion Process Modeler dasturida yaratilgan va "Kutubxona tizimini yuritish" deb nomlangan asosiy faoliyatni tasvirlaydi. Diagrammada quyidagi elementlar mavjud: Diagramma elementlari: Markaziy blok (faoliyat): 1. Blokda asosiy jarayon tasvirlangan: "Kutubxona tizimini yuritish" . 2. Bu blok kutubxona ishlarini boshqarish bilan bog'liq barcha faoliyatlarni o'z ichiga oladi. 10Kirish (Input): 1. Ro'yxatga olingan kitoblar va foydalanuvchi so'rovlari kirish ma'lumotlari sifatida ko'rsatilgan. 2. Ushbu ma'lumotlar tizimning ishlashiga asosiy xomashyo hisoblanadi. Chiqish (Output): 1. Faoliyat natijasida hosil bo'ladigan chiqish ma'lumotlari: Kitob . Boshqaruv (Control): 1. Kutubxona siyosati faoliyatni boshqaruvchi omil sifatida tasvirlangan. 2. Bu qoidalar va yo'riqnomalar asosida tizim faoliyati tashkil qilinadi. Mexanizm (Mechanism): 1. Faoliyatni amalga oshirish uchun kerakli vositalar: Kutubxona xodimlari va Kompyuter tizimi . Ierarxiya paneli: 1. Chap tomonda jarayonlarning ierarxiyasi aks ettirilgan. U yerda "Kutubxona tizimini yuritish" faoliyatining tarkibiy qismlari (sub- jarayonlar) ko'rinib turibdi, masalan: 1. Kitoblarni qabul qilish va ro'yxatga olish. 2. Kitoblarni kataloglash va tasniflash. 3. Kitoblarni qidirish va topish. 4. Kitoblarni berish va qaytarish. Umumiy maqsad: Bu diagramma kutubxona tizimini tashkil qilishdagi asosiy jarayonlarni boshqarish va ularning o'zaro bog'liqligini aniqlash uchun ishlatiladi. Diagramma IDEF metodologiyasi asosida ishlab chiqilgan bo'lib, jarayonlarni modellashtirish uchun ko'proq aniqlik va strukturani ta'minlaydi. 112.1-rasm. b) IDEF0 diagrammasi Bu rasm Kutubxona tizimini boshqarish ga oid jarayonlar diagrammasidir. Ushbu diagramma IDEF0 metodologiyasi asosida yaratilgan bo‘lib, kutubxona tizimining asosiy faoliyatlarini aks ettiradi. Diagrammaning asosiy qismlari quyidagilardan iborat: Asosiy komponentlar: Faoliyatlar (protsesslar): 1. Kitoblarni qabul qilish va ro‘yxatga olish. 2. Kitoblarni kataloglash va tasniflash. 3. Kitoblarni qidirish va topish. 4. Kitoblarni berish va qaytarish. Kirish ma’lumotlari: 1. Yangi kitoblar, foydalanuvchi so‘rovi va kutubxona xodimlari ma'lumotlari. Chiqish natijalari: 121. Ro‘yxatga olingan kitoblar, kataloglangan kitoblar, topilgan kitoblar va qaytarilgan kitoblar. Qo‘llab-quvvatlovchi resurs: 1. Kompyuter tizimi. Diagramma maqsadi: Bu jarayon kutubxonadagi kitoblarni boshqarish, foydalanuvchilarga xizmat ko‘rsatish va kitoblar haqidagi ma’lumotlarni tartibga solish uchun ishlatiladi. 2.2-rasm. a) DFD diagrammasi Bu diagramma DFD metodologiyasidan foydalanib, "Kutubxonani yuritish" tizimini umumiy ko'rinishda tasvirlaydi. Bu daraja (A-0) yuqori darajadagi abstraksiyani ifodalaydi va tizimning asosiy jarayonini ko'rsatadi. Diagrammadagi asosiy elementlar: Markaziy faoliyat: 1. "Kutubxonani yuritish" — bu jarayon foydalanuvchi so'rovlarini qabul qilish va ularga tegishli javob (kitob) berish bilan bog‘liq. 13Kirish ma’lumotlari: 1. "Foydalanuvchi so‘rovi" — foydalanuvchi tomonidan tizimga kiritilgan ma’lumot yoki talab. Chiqish ma’lumotlari: 1. "Kitob berildi" — foydalanuvchiga kerakli kitob yoki ma’lumot yetkazilganligini bildiradi. Tashqi sub'ektlar: 1. "Foydalanuvchi" — kutubxona xizmatidan foydalanadigan shaxs. Diagrammaning maqsadi: Bu bosqich tizimni soddalashtirilgan shaklda ko‘rsatib, asosiy jarayonni aniqlashga yordam beradi. Unda ma'lumotlar oqimi va tashqi sub'ektlarning tizim bilan qanday aloqada bo‘lishi tasvirlangan. 2.2-rasm. b) DFD diagrammasi Bu diagramma DFD metodologiyasi asosida "Kutubxonani yuritish" jarayonining batafsilroq ko'rinishini taqdim etadi. Bu daraja (A0) yuqori 14darajadagi jarayonni yanada mayda qismlarga ajratadi va asosiy faoliyatlarni ko‘rsatadi. Diagrammadagi asosiy elementlar: Faoliyatlar (jarayonlar): 1. Foydalanuvchi ma’lumotlari: Foydalanuvchi so‘roviga asoslangan holda kutubxona tizimi bilan muloqot qiluvchi ma’lumotlar. 2. Kitobni izlash: Foydalanuvchi tomonidan qidirilayotgan kitobni tizim orqali topish. 3. Kitobni rasmiylashtirish: Foydalanuvchiga topilgan kitobni qayta ishlash va berish jarayoni. 4. Kitoblar qo‘shish va kataloglash: Yangi kitoblarni tizimga qo‘shish va ular bo‘yicha ma’lumotlarni tartibga solish. Kirish ma’lumotlari: 1. "Foydalanuvchi so‘rovi" — foydalanuvchining talab va istaklari. 2. "Yangi kitob" — kutubxona tizimiga yangi qo‘shilayotgan kitoblar. Chiqish ma’lumotlari: 1. "Kitob berildi" — foydalanuvchiga topshirilgan kitob haqida axborot. Oqimlar: 1. Qidirilayotgan kitob: Foydalanuvchining so‘rovi asosida topilishi kerak bo‘lgan kitob. 2. So‘rovga mos kitob: Foydalanuvchining talablariga javob beruvchi topilgan kitob. Diagrammaning asosiy maqsadi: Bu diagramma kutubxona tizimining asosiy komponentlari va ular orasidagi o‘zaro bog‘liqlikni batafsilroq ko‘rsatadi. Jarayonlar foydalanuvchining talablarini bajarish va kitoblar bilan ishlashni optimallashtirishga qaratilgan. 152.3-rasm. IDEF3 diagrammasi Ushbu rasm IDEF 3 (Integrated DEFinition) diagramasi bo'lib, unda kutubxona tizimi jarayonlarini modellash tasvirlangan. Diagramma AllFusion Process Modeler dasturida yaratilgan va quyidagi asosiy komponentlarni o'z ichiga oladi: Asosiy komponentlar : 1. Kitoblarni ro'yxatga olish : Kutubxonadagi kitoblarni tizimga kiritish jarayonini ifodalaydi. 2. Kitobni izlash : Foydalanuvchi so'rovi asosida kitoblarni qidirish jarayoni. 3. Kitoblarni kataloglash : Kutubxonadagi kitoblarni turkumlash va tartibga solish jarayoni. 4. Kitob beriladi : Foydalanuvchiga kerakli kitobni taqdim etish jarayoni. Diagramaning tarkibiy qismlari : 1. Foydalanuvchi : Tizimdan foydalanadigan shaxs yoki tashkilot. 2. Jarayonlar o'rtasidagi aloqalar : "J1" va "J2" kabi ko'rsatkichlar jarayonlar o'rtasidagi ma'lumot oqimini bildiradi. 3. So'rov : Foydalanuvchi tomonidan tizimga kiritilgan talab. 16Yuqoridagi ma'lumotlar : Diagramma muallifi "Ruxshona" bo'lib, loyiha nomi "Kutubxona tizimi". Ishlanish sanasi 2024-yil 24-oktabr. IDEF diagrammasi odatda biznes jarayonlarini yaxshiroq tushunish va optimallashtirish uchun ishlatiladi. Shu diagrammada kutubxona tizimidagi asosiy ish jarayonlari aniqlangan va ularga bog'liq bo'lgan aloqalar ko'rsatilgan. 2.4-rasm. IDEF3 diagrammasi Bu rasm ham IDEF 3 diagramasi bo'lib, "SinxronVa" loyihasiga tegishli. Ushbu diagramma kutubxona tizimida kitoblarni vaqtinchalik berish jarayonini boshqarish jarayonlarini ifodalaydi. Unda quyidagi asosiy komponentlar va jarayonlar tasvirlangan: 1. Asosiy jarayonlar :  Kitobni berish jarayonini boshlash : Kitobni foydalanuvchiga berish jarayonining boshlanish bosqichi.  Foydalanuvchi hisobini faol ekanini tekshirish : Kitobni olish uchun foydalanuvchining hisobini tekshirish va uning faol ekanligiga ishonch hosil qilish.  Kitobni borligini tekshirish : Talab qilingan kitob mavjudligini aniqlash.  Vaqtinchaga berildi : Kitob foydalanuvchiga vaqtincha berilganligini ko'rsatadigan yakuniy bosqich. 172. Diagramadagi aloqalar :  "J1" va "J2" : Bu jarayonlar o'rtasidagi mantiqiy aloqalarni ko'rsatadi. Masalan, foydalanuvchi hisobini tekshirish va kitob mavjudligini tekshirish jarayonlari birgalikda amalga oshiriladi.  AND operatorlari (&) : Bir nechta shart bajarilganda keyingi jarayon boshlanishini bildiradi. 3. Diagramaning ma'lumotlari :  Muallif : Ruxshona.  Loyiha nomi : SinxronVa.  Ishlab chiqilgan sana : 2024-yil 26-noyabr.  Ish jarayonining holati : WORKING (ishlov berilayotgan). Ushbu diagramma maqsadi: Bu diagramma kutubxona tizimidagi kitoblarni foydalanuvchilarga vaqtincha taqdim etish uchun asosiy jarayonlarni tushunish va ularni optimallashtirish uchun ishlatiladi. Foydalanuvchi hisobini va kitob mavjudligini bir vaqtda tekshirish orqali jarayon samaradorligi oshiriladi. 2.5-rasm. IDEF3 diagrammasi 18Ushbu rasm ham IDEF diagramasi bo‘lib, "Asinxron Yoki" loyihasiga tegishli. Diagrammada tizimda ro‘yxatdan o‘tish jarayonining asosiy bosqichlari ko‘rsatilgan. Quyida diagrammaning tarkibiy qismlari va jarayonlari haqida ma'lumot keltiriladi: 1. Asosiy jarayonlar :  Tizimga kirish : Foydalanuvchi tizimga kirish uchun boshlang‘ich bosqichni bajaradi.  Telefon raqamini yuborish : Ro‘yxatdan o‘tish uchun foydalanuvchi telefon raqamini tizimga yuboradi.  SMS kod yuborish : Tizim foydalanuvchiga tasdiqlash uchun SMS orqali kod jo‘natadi.  Telefon qilish : Qo‘shimcha tasdiq uchun foydalanuvchiga telefon orqali murojaat qilinadi.  Jarayonni boshlash : Tasdiq jarayoni muvaffaqiyatli tugatilgandan so‘ng asosiy jarayon boshlanadi. 2. Diagramadagi aloqalar :  "J1" va "J2" : Jarayonlar o‘rtasidagi mantiqiy bog‘lanishlarni ko‘rsatadi. o J1 orqali SMS kod yuborish va telefon qilish jarayonlari parallel tarzda amalga oshiriladi. o J2 orqali ikki jarayonning natijalari birlashtirilib, yakuniy jarayon boshlanadi.  O operatorlari : Barcha shartlarning bajarilishi yoki parallel jarayonlarni boshqarish mexanizmi. Ushbu diagramma maqsadi: Diagramma foydalanuvchini tizimga muvaffaqiyatli ro‘yxatdan o‘tkazish jarayonlarini ko‘rsatib beradi. Tasdiqlash jarayonlari (SMS orqali yoki qo‘ng‘iroq orqali) asinxron tarzda amalga oshiriladi, bu esa jarayonning samaradorligini oshirish va foydalanuvchi uchun qulaylik yaratish maqsadida amalga oshiriladi. 192.6-rasm. BPMN1 diagrammasi Ushbu rasm Microsoft Visio dasturida yaratilgan diagrammani tasvirlaydi. Diagramma kutubxona jarayonini aks ettiradi va quyidagi bosqichlarni ko'rsatadi: 1. Boshlash : Jarayon boshlanadi. 2. Kitoblarni qabul qilish va ro‘yxatga olish : Kutubxonaga kelgan kitoblar qabul qilinadi va tizimga kiritiladi. 3. Kitoblarni kataloglash : Kitoblar kutubxona bazasida tartiblanadi va kataloglanadi. 4. Qidirish : Kitoblar ma’lum bir talab bo‘yicha qidiriladi: 1. Agar kitob topilsa, keyingi bosqichga o‘tiladi. 2. Agar kitob topilmasa, jarayon tugaydi. 5. Kitobni berish : Kitob topilgan taqdirda foydalanuvchiga beriladi. 6. Tugatish : Jarayon yakunlanadi. Diagramma BPMN (Business Process Model and Notation) texnikasidan foydalanilgan holda yaratilgan bo‘lib, jarayonlarni tasvirlash va tushunishni osonlashtiradi. Diagramma ma’lumot oqimini tushunish va boshqarish uchun mo‘ljallangan. 202.7-rasm. BPMN2diagrammasi Ushbu diagramma ham BPMN (Business Process Model and Notation) formatida yaratilgan bo‘lib, kutubxona jarayonlarini ikki xil ishtirokchi nuqtai nazaridan aks ettiradi: Diagrammaning qismlari: Ishtirokchilar: 1. Mijoz : Kitoblarni kutubxonadan qidirib oladigan foydalanuvchi. 2. Kutubxonachi : Kutubxona faoliyatini boshqaruvchi xodim. Jarayonning bosqichlari: Mijoz bo‘limi: 1. Mijoz kutubxonaga keladi. 2. Kerakli kitobni so‘raydi. 3. Agar kitob topilsa, mijozga kitob beriladi. 4. Kitobni olgandan so‘ng jarayon tugaydi. Kutubxonachi bo‘limi: 1. Kutubxonachi ishni boshlaydi. 2. Kitoblarni ro‘yxatga oladi va kataloglaydi. 3. Kutubxona bazasi orqali qidiruv amalga oshiriladi: 211. Agar kitob topilsa, rasmiylashtirish jarayoni o‘tkaziladi va kitob mijozga topshiriladi. 2. Agar kitob topilmasa, jarayon tugaydi. 4. Kitob qayta joylanadi va kutubxonachi faoliyati yakunlanadi. Diagrammaning afzalliklari:  Har bir ishtirokchining roli va vazifalari aniq tasvirlangan.  Kutubxona jarayonlarini optimallashtirish yoki muammolarni aniqlash uchun qulay.  Diagrammada har bir qadam uchun oqimni tushunishni osonlashtiradigan sharhlar va chiziqlar mavjud. 2.8-rasm. IDEF1X diagrammasi Ushbu rasmda kutubxona ma'lumotlar bazasi uchun yaratilgan IDF1X tasvirlangan. Diagrammada asosiy obyektlar va ularning o'zaro bog'lanishlari ko'rsatilgan. Bu turdagi diagrammalar ma'lumotlar bazasini loyihalashda ishlatiladi. Diagrammadagi asosiy komponentlar: Janrlar : 1. Atributlar: Id , Nomi . 2. Kitoblar bilan bog'langan (bir janrga bir nechta kitob tegishli bo'lishi mumkin). 22Kitoblar : 1. Atributlar: Id , Nomi , ISBN , Janr_Id (FK) , Nashriyot_Id (FK) . 2. Nashriyot va janr bilan bog'langan. Nashriyotlar : 1. Atributlar: Id , Nomi , Manzil , Aloqa uchun raqam . 2. Kitoblar bilan bog'langan. Tillari : 1. Atributlar: Id , Nomi . 2. Kitoblar bilan aloqasi Kitob_Til orqali amalga oshirilgan. Kitob_Til (bog'lovchi jadval): 1. Atributlar: Kitob_Id (FK) , Til_Id (FK) . 2. Kitob va tillar orasidagi ko'pdan-ko'p bog'lanishni aks ettiradi. Avtorlar : 1. Atributlar: Id , FIO , Telefon raqami . 2. Kitoblar bilan bog'langan. Kitob_Avtor (bog'lovchi jadval): 1. Atributlar: Kitob_Id (FK) , Avtor_Id (FK) . 2. Kitob va avtorlar orasidagi ko'pdan-ko'p bog'lanishni aks ettiradi. Diagrammaning vazifasi:  Kutubxona ma'lumotlarini tizimli ravishda saqlash va boshqarish.  Kitoblar, janrlar, tillar, nashriyotlar va avtorlar orasidagi munosabatlarni aks ettirish.  Ma'lumotlar bazasining normalizatsiya darajasini oshirish va redundantlikni kamaytirish. 23 Xulosa Mazkur loyiha davomida kutubxona tizimini loyihalash va tahlil qilish uchun turli metodologiyalar asosida diagrammalar ishlab chiqildi. Ushbu diagrammalar tizimning ishlash tartibini, jarayonlarini va tuzilmasini aniq aks ettirishga yordam ber a di. Diagrammalarni tuzishda asosiy e’tibor tizimning funksional imkoniyatlarini aniqlash va jarayonlarni oson tushuniladigan grafik ko‘rinishda ifodalashga qaratil a di. Loyihada qo‘llangan metodologiyalar tizimning ichki jarayonlarini samarali tashkil etish va yaxshilash imkoniyatini ber a di. Loyihada ishlab chiqilgan diagrammalar nafaqat tizimni tushunishni osonlashtir a di, balki uni rivojlantirish jarayonida samarali vosita sifatida xizmat qil a di. Ushbu yondashuv kutubxona tizimi kabi axborot tizimlarini loyihalashda zamonaviy texnologiyalardan foydalanishning qanchalik muhim ekanligini isbotla y di. Diagrammalar bilan boyitilgan loyiha mazmuni axborot tizimlarining strukturaviy va funksional tahlilini amalga oshirishda muhim qadam bo‘lib xizmat qiladi. 24Foydalanilgan adabiyotlar 1. Laudon, K., & Laudon, J. (2019). Management Information Systems: Managing the Digital Firm . Pearson. 2. Silver, B., & Richardson, S. (2011). Business Process Modeling and Simulation with BPMN . Wiley. 3. IDEF Methodology Guide (2023). IDEF Family of Modeling Methods . National Institute of Standards and Technology (NIST). 4. N.Qurbonov ma’ruzasi

MUNDARIJA

KIRISH

I. BOB KURS ISHINI BAJARISH UCHUN TALAB ETILADIGAN NAZARIY MA’LUMOTLAR

2.BOB KUTUBXONA TIZIMINI LOYIHALASHTIRISH

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить