Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 9.7MB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение doc
Раздел Дипломные работы
Предмет Информатика и ИТ

Продавец

Bohodir Jalolov

Kutubxonalar faoliyatidagi ilmiy adabiyotlar uchun elektiron katalogning modeli,algoritmi va dasturiy taminotini yaratish

Купить
KUTUBXONALAR FAOLIYATIDAGI ILMIY ADABIYOTLAR UCHUN ELEKTIRON KATALOGNING MODELI,ALGORITMI VA DASTURIY TAMINOTINI YARATISH M U N D A R I J A KIRISH ……………………………………………………………………... 3 I BOB. KUTUBXONALAR FAOLIYATIDAGI ILMIY ADABIYOTLAR UCHUN ELEKTIRON KATOLOG DASTURIY TAMINOTINI ARATISH BO`YICHA ILMIY ADABIYOTLAR TAHLILI …. ……………………….16 1.1 Kutubxonalar faoliyatidagi i lmiy adabiyotlar uchun elektiron katolog dasturiy taminotini yaratish bo`yicha xorijiy olimlarning tadqiqot ishlari…….………………………………………………………………....16 1.2 Kutubxonalar faoliyatidagi i lmiy adabiyotlar uchun elektiron katolog dasyturiy taminotini yaratish bo`yicha resbublika olimlarining tadqiqot ishlari.………………………………………………………………………24 Birinchi bob bo`yicha xulosalar…..................................................................... 40 II BOB. ILMIY ADABIYOTLAR UCHUN ELEKTIRON KATOLOG DASTURINI MODELINI YARATISH ………. …….....................................41 2.1. Kutubxonalar faoliyatidagi ilmiy adabiyotlar uchun elektiron katolog dasturiy taminotini modeli…………….……..……………….………………41 2.2. Kutubxonalar faoliyatidagi ilmiy adabiyotlar uchun elektiron katolog dasturi algoritmi………..........……….………………...……………………..46 Ikkinchi bob bo`yicha xulosalar……………….……………………….…61 III BOB. ILMIY ADABIYOTLAR UCHUN ELEKTIRON KATOLOG DASTURINING SINOV NATIJALARI …….…………...…………..........62 3.1. Kutubxonalar faoliyatidagi ilmiy adabiyotlar uchun elektiron katolog dasturiy ta`minotini yo`llanmasi…..………..……………………………….62 Uchinchi bob bo`yicha xulosalar....................................................... ……..70 Umumiy xulosalar…………………….……………………………….…..71 Foydalanilgan adabiyotlar …....……………………..……………………..72 Ilovalari…………..………..……………………..…………………………..76 1 KIRISH Dissertatsiya mavzusining dolzarbligi va zarurati. El е ktron turd a g i ma`lumotlarni ishlab chiqish , saq l a shni, qidiri s hni v a ula rn ing i st е ` m olchiga y etka z ib b е rilishining k u n d a n - k unga qiyin lashib ketmoqda . Ma`lumotlardan fo y da l anu v chilarning shaxsiy a x bo ro tl a rning zudlik bilan qidi r ib to pi s hda va ularga m aq qul shakldagi bu ax b o r o t l ar ni e g a bo ` lishlarini istasalar , axborotni y aratuvchil a rni esa o`zlarin i m ua ll if l igi h u q u q l a r ining ximoya qil inishining, m е n е d j е r ham e l е k t r o n shakldagi m a`lu m otl arining boshqarishlarida adminlik m a jburi y a tl arining o ` z bo`yinlariga olis hin i ( m a s a l a n, a xbo r otla r n ing u zo qroq m uddatga s aql a shni ta` m inlani s hi)ni xoxlaydilar . Soha vakillarining fikri ga ko`ra m a`lu m o t larini t o ` g`ri s i d ag i m a`lu m otlari y a`ni m е ta m a` l u m otlari y u q o r i d agicha m u a m m o l ari n ing h al q i l inishida a s o si y r o` li n i o ` y n ashi mumkin ekan . Hujjatlarning o qi m in i har kuni o`sib b o rishi k е ra k li ma`lumotlarni izlashni q i y inl a s h tir m oqda ekan. Int е rn е tdagi izlash m a sh inasi “ I n f o r m ati k ani” a t a m alari b o` y ic h a izlashni t opsh i r i g `i b е r s angiz u 6 1 4 4 ta s a y tin i n g 7 2 13 2 80 s ahifasining “ I n f o r m a tik ani ” gapidagi kelishi m u m kin ligini haqidagi x abarlar b е r a di. Shu nd ay yirik o`lchovdagi ma`lumotlar o qi m in i k o`r i b c hiqishga ham 1 ko`rinishda kitobxo nlar da h a m i m koni y atlar bo`lmasa k е rak. Jahonda ta’limni axborotlashtirish asosida virtual ta’lim texnologiyalari, axborot ta’lim resurslari, multimediali elektron o‘quv majmualarni shakllantirish va ulardan o‘quv jarayonida samarali foydalanish orqali ta’lim tizimini takomillashtirish vazifalari qo‘yilmoqda. Multimedia yordamida o‘qitishli tizimlardan foydalanishni 2 avtomatlashtirilgan ta’limning resurslaridan, darsliklardan va o‘quv- adabiyotlaridan elektroni tarzida axborot kommunikatsion texnologiyalar bilan tushuntirish tajribalari, malakali va zamonaviy mutaxassislarni tayyorlashda muhim ustuvor vazifalar sifatida belgilangan. Hozirgi k unlarda “ E l е k tron k utu b xo n alar”, “El е kt r on k at a loglar” haqidagi ma`lumotlar v a q ti-vaqti bilan m atbu o t larda t е z- t е z aytilmoqda. AR m arkazlarining el е kt ro n k u t ub x o n alar i , e l е k t ro n k a taloglari t ushu n chala si ba `zida tushunib , boshqa vaqtlarda esa ushbu t ushu n chalarni m anisiga tushunmasdan i s hl at i l m o q da. El е kt ro n kutubxo n alar (EK) q aysi ko`rinishlarda tuzulishi k е rak? Matn m u har irla r i da tuzulib bitta p a pkaga jo y l ashtirilgan fa y llar(fayl) to `p l a m i(to`plamlari) y o k i bo`lmasa m u a l l i f lik h u q u q lari ga qarab bajarilmasdan , ilmiy adabiyotlarni elektiron shaklda ifodalash orqali j a m l a ngan , bi ror “ Ma` lu m otl arning b a z asi b o s h qari s hning ti z i m lari” d an fo y d a l a ni b , « Axb o r o t izlash ti z i m lari»ni hosil qilish orqali el е kt r on k utub x o n alarni hosil qildik , - d е ya aytishi t o `g`r i e k a nmi? K o ` p AR m arka l arining i l m i y - ad ab i y o tl a rni elektiron qilish yordamida ula r ni skaner qilib o`tkazishni yoki oddi y sinflashtirish (aloh i da- alohida p apka(papkalar)ga saqlash) yordamida e l е kt ro n k utub x o n ani y arat gan edik d е b o` y la s hlari t o ` g`r i ek anmi? Bugungi kunda hamma ko m p y ut е r l a s hti r ish, avto m a t lashtirish, el е ktronlashtirish, virtu a l k u t u b x o n alashtirish t us h u n c h alari n ing yoki ularni f un k si y a l arining aniq far q lash imiz lozim. Oliy ta`lim sohalarida ilmiy izlanishlarni bir saytga(dasturga) jamlash bo`yicha multimedia vositalaridan foydalanish va shu jarayonda ta`lim mazmundorligi va samaradorligini ta`minlash maxsus dissertatsion tadqiqot darajasida ishlab chiqilmagan. Bu esa tadqiqot mavzusini dolzarbligini belgilovchi eng muhim omildir. 3 Muammoning o`rganilganlik darajasi. Oliy ta`limga oxirgi yillarda talab ko`payib borgani sari oliy ta`limda ilmiy izlanishlar olib bori sh ham . Oliy ta`limda ham kadrlarga bo`lgan talab ko`paygani sari oliy talimda o`qituvchiga bo`lgan talab ham ortib bormoqda bunda esa o`qituvchilar albatta magistr yoki Phd ilmiy darajaga ega bo`lishi kerak. Shundan kelib chiqgan holda tabiiy holki ilmiy izlanuvchi kadrlarga bo`lgan talab ortib bormoqda. Bunda esa izlanuvchilar o`z mavzusi bo`yicha qilingan ishlar kerak bo`ladi. Shundan kelib chiqgan holda ilmiy yo`nalishda qilingan maqola, dissertatsiyalarni bir joyga jamlashga ehtiyoj tug`uldi. Oliy o`quv yurtlarida tahsil olayotgan bo`lajak o`qituvchilarni hozirgi zamon talablari asosida puxta kasbiy tayyorgarlikka ega, zamonaviy, ilg`or pedagogik texnologiyalar, didaktik o`yinlar, texnika vositalaridan chuqur bilim, malakaga ega bo`lib yetishishlariga asosiy e`tiborni qaratmoq bugungi kunning eng muhim vazifasidir. Ilmiy izlanuvchi o`zi tanlagan mavzusi bo`yicha qanchalik ko`p ma`lumotg ega bo`lsa, keng qamrovli o`rgansa shunga yarasha izlanish olib boradi. Shunga yarasha ilmiy yangilik qilaoladi. Albatta qilingan ishlar ijtimoiy tarmoqlarda yo`q deyaolmaymiz lekin har kim har xil tarmoqlarda rasmiy saytlarga joylagan uni izlab haqiqatga to`g`ri kelishi qanday, shunday muammolarni hisobga olgan holda ushbu dastur ishlab chiqishga to`g`ri keldi. Oddiy oladigan bo`lsak o`qituvchilar xox maktab bo`lsin, xox oliy talim hamma joyda ilmi bilimi yuqori bo`lsa shunga yarasha o`quvchi o`qita oladi. Vizual k utubx o na (the v i th ua lny l ibrary) – bir nechta e axborot elektiron k u t ub x o n a l arning ti z i m lari ko m m un i k atsi y alar 4 v o s italarining y ord a m i bilan bi r lashti rilib , ax bo ro tning m osligi j i h ati dan birlashtirilgan a loqalarini o `rnatil g anligi v a f o y d al a n u v ch i l a rning ax bo ro tlari m a n ba lar orqali t a` m inlashtirish a x b o r o t - el е kt ro n k utubx o nalarini ijtimoir tarmoqlari m aj m ui(majmuasiga) tushuniladi. Axborot resurs markazlari n i n g m a`lu m otlari-bibl i ografikasi a p p a r atidan (MBA) m a`lu m otlar v a b i bliograf i kli n ash r l aridan bazasi , k at al ogi va k art o chkasi s istе m alari, qilingan axborotlar f o n d idan (arxivi)d a n tashkil topgan dir . Unaqa m a tbuotlar a sarlaridan va b oshqa axborotlardan ifodalash orqali va o `qish m aqsadi g a m uvofiq r ahba r liklar q i l i nishi yoki zarur axbo r otlarning zudlik bilan izlab t op i s h ga yordamlashishga m o` l ja l- langan. Axborot elektiron kutu b xolarining axborot b ibliogra f ikli vositasi n i m a dan tashkil topadi ? E l е kt ro nli k a t a l og lari mavjud bo`lmagan elеk t r o n k utubx on a larida zarur ilmiy kitoblarni izlash natijasi judayam kam d araj a d agi kutubxona hisoblanadi . Shuning uchun ham a x b o r o t - e l е ktronni k u t u b x o n alar hosil qilishda u uchun e l е k tr o n k atal o g lari chet el ta l a b l a rini qo`llab quvvatlaydigan d a r aj agacha ishlab chiqish judayam muhim dir . Chet el m a m l a k at l arid a gi k utu b xo na ishi hozirgi kunda ushbu fi k rlar ni qo`llab quvvatlab turibdi . Ana endi o`zimning mavzuyimga keladigan bo`lsam kutubxona katalogi o`zi nima? Kutubxonachilik kataloglari - birqancha ilmiy-kutubxonachilik bazasida mavjud bo`lgan adabiyotlar va ilmiy-hujjatlarni tashkiletuvchisi va mazmunini ifodalab beruvchi bibliografikli yozuvlarning jadvali(bunda harfli, belgili ko`rinishda bo`lishi ham mumkin). Kutubxonachilar katalogi kartali yoki kompyuterning yozuvlaridan tashkil topgan bo`lishi mumkin va elektronni disketalar yoki kitobli hollarda nusxalanib saqlanib kelishi mumkin. Kutubxonadagi mavjud katalog kutubxonaning fondining 5 to laqonli yoritishi, kitobxonlarni izlashini oson kitob tanlashlariniʻ yordamlashishi, kitobxonlarni turli tuman bilimlarini yuksaltirishi yoki ularning ma naviy-marifiy qadriyatlari ruhidagi tarbiyalar berishiga xizmat ʼ qilishi mumkin, bunday kitobxonlar keladigan kutubxonasida qidirgan kitoblari haqiqatdan ham shu kutubxonda bo`lsa, topa olishi kerak. Bosma ko`rinishdagi asarlarining xillari, mavzusining rang- barangligini va kitobxonlarning talablarida bo`lgan turli-tumanlikdagi kutubxonaning ilmiy-katalogini mukammal tizimining yaratilishini ifodalab beradi. Kutubxonaning ilmiy-katalogini tuzishni nazaryasini yoki uslubiylik ko`rinishlarini ishlab chiqish kutubxonashunosning avfzal vazifalari ko`rinishlaridan biridir. Kutubxonachilik ilmiy-katalogini maqsadiga ko ra, kitobxonlarga (ma lumotlar-tavsiyalar beruvchi) yoki ʻ ʼ kutubxonachilar uchun tuzulgan yordam beruvchi kataloglariga turlanadi (yordam beruvchi kataloglari eski bo`lgan, judayam kamlab tavfsiya etiladigan adabiyotlarni ham o z jihatlariga qo`shadi). ʻ Materiallar turlarini guruhlarga ajratishda kutubxonadagi mavjud katalogga alfavit ham, sistemali ham, predmetlar va boshqa turlarga bo linadi. ʻ Alifboli kutubxonadagi kataloglar bir nechta kutubxonalarni asosiy katalog ko`rinsihlaridan biri, undagi asarlarning muallifini nomini, nasabini, asarlar turlarini sarlavxalarini alifbo tartibi ko`rinishida beriladigandir. Tizimli kutubxonalar katalogining asarlarning mazmunini ham asoslab fanning turlari bo yicha quyidagi guruhlarga ajratiladi: undagi ʻ kitoblarning mantiqiyroq bo linishining tartibidagi (umumiylikdan ʻ xususiylikga o`tishi) — ilmiylik turidagi fanlar ham bo limlar ham ʻ bo linmalar ham va boshqalarga bo`linadi yoki bo yicha ham ʻ ʻ joylashtirilishi mumkin. Tizimli kutubxonalardagi katalogli kitoblar mazmunini ham ifodalab berishi bilan bir qatorda, uni tarmoqlarga bo linishini ham inobatga oladi hamda ko plab fanlarning biror tarmoqning ʻ ʻ 6 turlari nazarida biror joyga yig`ish imkoniyatlarini ham beradi. Bunday katalogli asosiy tuzulgan tayyorroq jadvalda ("Kutubxonaning- bibliografiyasi sinflanishi jadvali") ko`rinishlarida tashkillashtiriladi. Har xil kutubxonalarning kataloglarida asarlarning bayoni ifodalangan hodisalarning, tushunchalari turlar ko`rinishida emas, balki alifboli tartibdagi joylashtirilishidir, elementlarning alohida turlanishi bilan tizimli kutubxonadagi katalogdan farq qilishi mumkin, unday ko`rinishdagi kutubxonalarning afzallik jihatlari, bo limlarini alifbo tartibidagiʻ joylashuvi tufayli dolzarbroq muammolarning tez orada yoritilishi hamda undan foydalanishga ham imkonlar tug dirishi mumkin, hamda ʻ ma lumotnoma ko`rinsihidagi axborotlar berishning vazifalarini bajaradi. ʼ Har qanday kutubxonalarda alifboli hamda tizimli kutubxonaning katalogini, shular qatorida, gazeta yoki jurnaldagi maqolalarining kartoteka ko`rinishida bo`lishi lozimroq. Har qanday kutubxonaning ilmiy-katalogi ilmiy hamda maxsus kutubxonalardagi asosiy elementdir. Respublikamizning, turli viloyatlari kutubxonalaridagi kitoblarning hamda shunday joylari asosida bog langan materiallari asosida kutubxonaning ʻ kataloglari tuziladi, shunday ko`rinishdagi kataloglari ilmiy katalog, mahalliy bo`lgan matbuoti katalogi deyish mumkin. Kutubxonachilik axborotlar berishning vazifalarini hamda kutubxonalarning bog`langan abonentlarini ko payitirilishi bilan bir qancha mustaqilroq kutubxonaning ʻ fondlari ham tasvirlaydigan birlashgan kutubxonalar katalogini (ko p ʻ vaqtlar hududiy hamda fanning tarmoqlanishiga ko ra) ishlab chiqiladi. ʻ Respublikamizda kutubxonachilik ilmiy-kataloglarining birlashtirilgan sistemasi tuzulgan. Shulardan, umumiy kutubxonalariga moslab nashr qilinayotgan hamma adabiyotlar ularning katalogiga ishiga moslangan kartochkalarida belgilari ko`rsatiladi; O zbekistonning milliy ʻ kitoblar palatasining bosma kartochkalari tarqatiladi. [4] 7 Ushbuda ifodalab o`tilgan ilmiyroq tadqiqotchi va izlanuvchilarning nazariyasi hamda metodikasi manbalarida hamda konsepsiyalarini tahliliy oliy ta`limlarda har qanday kafedralar tomonidan tuzulib chiqilgan ilmiy izlanishlar yo`nalishida ishlashiga zarur bo`ladigan kadrlariga bo`lgan talablaridan ham anglash mumkin. Hozirgi vaqtda yangi pedagogik texnologik vositalardan foydalanish asosida ilmiy izlanishlar olib borish afzalliklari haqida ilmiy jurnallar, ilmiy semenar va konfrensiyalar turli–tuman fikrlar bildirilmoqda. Ilmiy izlanishda yangicha texnologik vositalarga yondashish, ayniqsa multimedia vositalaridan foydalanish haqida fikr yuritish tasodifiy emas. Ilmiy izlanish jarayonini ilmiy izlanuvchi uchun qiziqarli sohalarini yaratish uchun tinimsiz izlanish soha mutaxasislari, o`qituvchi-pedagog va olimlarning muhim vazifasi bo`lib qolmoqda. Tadqiqot ishining ilmiy – tadqiqot ishlari, rejalari bilan bog`liqligi. Dissertatsiya “ Kadrlar tayyorlash milliy dasturi“ ni amalga oshirish jarayonida ta`lim tizimini rivojlantirish va yuqori malakali kadrlar tayyorlash muammolarni isloh qilish, davlat ilmiy-texnika dasturi hamda O`zPFITIning X T–F 2-003 “Umumiy o`rta ta`lim mazmunini modernizatsiyalashning didaktik parametrlari va strategiyasini belgilash,, ilmiy labaratoriyasining tadqiqot ishlari hamda Sharof Rashidov nomidagi Samarqand Davlat Universiteti ilmiy tadqiqot ishlari rejasi doirasida bajarildi. Tadqiqot maqsadi. Ilmiy izlanuvchilar, magistrlar hamda mustaqil tadqiqotchilar uchun barcha kutubxonalardagi bor ilmiy ishlarining elektiron ilmiy-katalogi dasturiy taminotini yaratish va Respublikamizning barcha oliy ta`lim muassasalaridagi bor bo`lgan ilmiy-adabiyotlarni qurshab olishga, ishlab chiqilgan ilmiy-katalogi dasturiy taminotidan ilmiy 8 hamda xodimlari, tadqiqotchilari, magistrlari hamda talabalari foydalanishlari mumkin. Tadqiqot vazifalari. 1. Katalog kutubxonada nima vazifalarni bajarishini o`rganish. 2. Elektiron katalog dasturini hozirgi kunda ishlatilayotgan dasturiy taminoti bilan tanishish va kamchiliklarini o`rganish va ishlab chiqilayotgan dasturda to`g`rilash. 3. Respublika universtetlarida mavjud ilmiy yo`nalishlarning tasnifi. 4. Ilmiy izlanish olib boradiganlar uchun izlanish jarayonida multimedia vositalaridan foydalanish usullari, va ularni yanada samaradorligini oshiruvchi omillarini, izlanuvchilar izlash jarayondagi faoliyat kamchiliklari va ularni rivojlantirish yo`llarini aniqlash. 5. Ilmiy adabiyotlar uchun elektiron katalog dasturini ilmiy bazasini oshirish uchun ilmiy adabiyotlar, maqolalar bazasini bog`lash. Tadqiqot obyekti. Kutubxonalarda ilmiy kitoblar, dissertatsiyalar, maqolalar tezislar monografiyalar ilmiy bazasi. Tadqiqot predmeti. Ilmiy kutubxonalarda yaratilayotgan elektiron katalog dasturidan foydalanish mazmuni va usullari. Tadqiqotning ilmiy farazi . Agar : universtetlarda ilmiy kutubxonalardagi mavjud ilmiy kitoblar, dissertatsiyalar, maqolalar, tezislar va monografiyalar bazasi birlashtirladigan bo`lsa, ilmiy izlanuvchilar, magistrlar va talabalar foydalanib o`zi tanlagan ilmiy mavzusidagi qilingan ishlarni ossongina topishlari mumkin bo`ladi va bunda ilmiy izlanuvchi vaqtini tejaydi va ilmiy yangiligini yanada boy etadi. Tadqiqot metodlari. Ilmiy uslubiy, elektiron katalog dasturiga doir ilmiy adabiyotlarini o`rganish, tahlil qilish, kuzatish, umumlashtirish, ilmiy 9 izlanuvchilar uchun qulaylik yaratish uchun savol javob o`tkazish va xulosalash . Tadqiqotning ilmiy yangiligi . 1.Ilmiy adabiyotlar uchun elektiron katalog dasturini ishlab chiqishda ko`zlangan maqsadlar izlanuvchilar uchun vaqt sarfini kamaytirish. 2.Ilmiy adabiyotlar uchun elektiron katalog dasturini hozirgi kunda ishlatilib kelinayotganini kamchiliklarini to`g`rilash va takrorlamaslik. 3.Ilmiy adabiyotlar uchun elektiron katalog dasturini faqat 1 ta universtet uchun emas barcha universtetlar uchun birlashtirish va ilmiy bazani boy etib borish . 4.Ishlab chiqilgan elektiron katalogning modelini ishlab chiqish. Tadqiqotning nazariy va amaliy ahamiyati . Ilmiy izlanuvchilar, tadqiqotchilar, magistrlar va talabalar ushbu kutubxona saytiga azo bo`lgan holatda o`z izlanish mavzusi bo`yicha multimedia vositalaridan unumli foydalanish, yangilik qilish jarayonida texnologik yondashuvga yo`naltirilgan nazariyalar va amaliy ish tajribalari bilan boyitildi. Shuningdek ilmiy izlanish olib borishda yaratilgan saytdan foydalanish va multimedia vositalaridan samarali foydalanish yo`llari belgilab berildi. Tadqiqot natijasida izlanishlarni multimedia vositalari orqali tashkil etishga oid ishlab chiqilgan ilmiy metodik tavsiyalar ilmiy izlanish olib borish tizimini takomillashtirishga xizmat qiladi. Tadqiqotning metadologik asosi bo`lib. O`zbekiston Respublikasining “Ta`lim to`g`risida“gi qonuni va “kadrlar tayyorlash milliy dasturi“. Umumiy o`rta ta`limning musiqa ta`limi va tarbiyasi Konsepsiyasi, O`zbekiston Respublikasi Prezidentining ta’lim sohasiga oid nutqlari, asarlari, ilg`or texnologiyalarini hamda xorijiy mamlakatlar tajribalarini keng joriy qilish haqidagi, ilmiy izlanish jarayonini takomillashtirishga oid fikrlari, ilmiy kutubxonalar haqidagi xorij olimlar 10 va O`zbekiston respublikasi olimlari tomonidan qilingan ishlar va dasturiy vositalar va metadologiyasiga oid ilmiy metodik manbaalar, me`yoriy hujjatlar xizmat qildi . Himoyaga olib chiqiladigan asosiy holatlar. -Kutubxonalar faoliyatidagi ilmiy adabiyotlar haqidagi qarashlar, fikirlar; -Kutubxonalar faoliyatidagi ilmiy adabiyotlar uchun tuzulgan elektiron katalog dasturiy vositalari yordamida ilmiy izlanishning mazmuni va samaradorligini oshirish jarayonining ilmiy-metodik asoslari; -elektiron katalog dasturi vositalaridan foydalanishda ilmiy izlanuvchilarning bilimlarini vaqt sarfi darajasini kamaytirishni belgilovchi me`zonlar; -elektiron katalog dasturi vositalari asosida ilmiy izlanuvchining bilim samaradorligini yanada boy etishgni ta`minlashga xizmat qiluvchi ilmiy-metodik tavsiyalar; -elektiron katalog dasturi vositlaridan foydalanish amaliyoti samaradorligi yuzasidan tajriba sinov natijalari. 11 S h unday q i li b , b i z a v t o m atlashti r ilgan ARM y ara t ish g a ta y y o r m i z va b unda qu y idagil a rni a m alga os h i rishimiz lozi m : · Mo nt aj v a so z lash ishl a rini ta sh kil qilish va o ` tkazi s h . O d atda b u i s h la r n i b ajari s h u chun m ut a xassis l a r t a k lif e til a di; · D a s t u riy t a ` m in o tni so zl as h. O`z i c h i ga o p е rat s ion s is t е m ani, m axsus d as t u r i y t a` m ino t ni o`r n a t i s h , na z o r a t m is o ll a ri y or d a m id a t е s t l a r o` t k a z i s hn i ol ad i ; · O` tk azil a dig a n i s h lar b il a n b ir qato r d a k a drlar m ala k asi n i osh i rish va q a y t a t ay y or l ashga k atta e`tibor qar a t ili s h i l oz i m . U l ar AKA T lar bil a n i shlas h , Int е rn е t / I ntran е t t ar m oq l arida a xborot qidirish, e l е ktr o n pochta x i z m atida f o y d al a n a ol i s h m a l a kas iga e g a bo`li s hlari k е rak; · Avto m a t lashtirilg a n u s u ll a rn i k utubxon a chilik ish i da q o `l lash AR M d ag i tashki li y tu z il m a n i n g ha m o `z ga rishiga o l i b k е l ad i . A v t o m a tl as h ti r i l g a n ARM b u - axborotl a rga i s hlov b е ris h ni n g y angi s h akligina e m a s , b alki ARM d a m е hnat n i t a s h k i l q i lish n ing ham y a n gi s ha k lidir. Bu n da l a voz i m y o`r i q n o m a l ari f a q a t i jr o c h ilar u c h un e m as , b alki r ahbarlar u chun h am o `zgar a di. ARM rahbari avto m atlashtiril g an ARM b o s h d ir е k to r i y oki u n in g b o s h t a` m i n ot ch i s i g a a y lanishi m a q s a d ga m uvo f iq. C hun k i u n i n g a v t o m a tl a s h t i r i sh soha s idagi b i l i m i , m alaka s i ARMdagi a vto m atlashtiri l g a n ti z i m ni ng na q adar s a m ara l i i shlashiga sa b a b c h i b o` l a di. ARM da y a n gi bo `l i m lar o chil a di, k е r a k bo`l m ag a n l a r i qi sq a rtiril a di. Kat t a ARM l ar d a t е x n i k a v ositala r i k o `p bo `lgan h o l l arda u y е r d a “ Avtomatlashti r ish” bo `l i m ini o chish m a qsadg a m u vo fi q. Chunk i ko `p s o nli t е xnika v o s italariga xi z m at k o ` r s a ti s h uchun m a x s us m a l aka ga eg a bo ` lgan xodi m lar t a l a b q il i n a di. Bu bo ` li m ARM da gi dasturiy t е xnik v o s it a l a r n i b i r m ar o m da 12 ishlashini sha` m in l as hi , k е rak b o `l g a nda x o di m l ar g a m aslaha t lar b е rishi k е rak bo ` l a d i . Kutubxona kataloglarining bizga ma’lum bo‘lgan turlarini ko‘rib chiqamiz: 1.Alfavit katalog. 2. Mualliflar katalogi. 3. Sarlavhalar katalogi. 4. Xronologik katalog. 5. Raqamli katalog. 6. G е ografik katalog. 7. Topografik katalog. 8. Sist е mali katalog. 9. Pr е dm е tli katalog. 10. Lug‘atlar katalogi. 11. Mintaqaviy katalog. 12. Mamlakatshunoslik katalogi. 13. O‘lka katalogi. 14. Kitobxon katalogi. 15. Xizmatchi katalogi. 16. Yig‘ma katalog. 17. Bosh katalog. 18. Markaziy katalog. 19. Elеktron katalog. Kutubxonaga tashrif buyurgan kitobxon yuqorida nomlari kеltirilgan kataloglar orqali o‘zlariga kеrakli hujjatlarni qidirishi mumkin. Dеmak, kutubxona kataloglarining bosh vazifasi kutubxona fondini kitobxonga har tomonlama ochib bеrish, fondda saqlanayotgan millionlab kitoblar to‘g‘risida kitobxonga kеraklisini izlashda yordam bеrishdan iborat ekan. Kutubxona kataloglaridan 13 samarali foydalana bilish, millionlab axborotlar orasidan kеraklisini topishda katta ahamiyatga ega. Kataloglarning nomlaridan ularning bajaradigan vazifalari ham ko‘rinib turibdi. El е ktron katalog ana shu barcha kataloglar bajaradigan funksiyalarni qamrab olishi va bajarishi k е rak. Dissertatsiyasning tuzilishi va hajmi. Dissertatsiya kirish, 3-bob, 5-paragraf, umumiy xulosalar va tavsiyalar, foydalanilgan adabiyotlar ro`yhatidan iborat bo`lib, 78-betni tashkil etdi. 14 I-BOB: KUTUBXONALAR FAOLIYATIDAGI ILMIY ADABIYOTLAR UCHUN ELEKTIRON KATOLOG DASTURIY TAMINOTINI YARATISH BO`YICHA ILMIY ADABIYOTLAR TAHLILI. . 1.1 Kutubxonalar faoliyatidagi ilmiy adabiyotlar uchun elektiron katolog dasturiy taminotini yaratish bo`yicha xorijiy olimlarning tadqiqot ishlari . Kutubxonachilar va arxivchilar katta hajmdagi raqamli ma'lumotlarni to'plash va ular bilan ishlashda tobora ortib bormoqda. Fanda, biznesda va hozirda gumanitar fanlarda katta hajmdagi ma'lumotlarni ishlab chiqarish va tahlil qilish ("katta ma'lumotlar tadqiqoti" deb ataladi) fundamental faoliyatga aylandi. Ushbu loyihada (1-rasm) Royal Holloway, London universiteti va Britaniya kutubxonasi o'rtasidagi hamkorlikdagi "Elektiron kutubxona" loyihasini taqdim etadi. Loyiha Britaniya kutubxonasining bosma va qo lyozmaʻ kitoblari uchun katalog yozuvlarini ochiq ma lumotlar sifatida taqdim etdi va ʼ juda ko p sonli bibliografik yozuvlarni tahlil qilish va vizualizatsiya qilish ʻ tadqiqotchilar uchun musiqa tarixiga yangi istiqbollarni ochishi mumkinligini o rgandi. Britaniya kutubxonasi ma'lumotlariga qo'shimcha ravishda (bir ʻ milliondan ortiq yozuvlar), loyiha RISM tomonidan taqdim etilgan yana million bibliografik tavsiflarga asoslanib, yaqinda ochiq ma'lumotlar sifatida e'lon qilingan. Ma'lumotlarning heterojen tabiati bilan bog'liq qiyinchiliklarni ko'rsatish uchun “Elektiron kutubxona” loyihasida foydalanilgan turli katalog yozuvlarining turli tuzilmalari ko'rsatilgan va Britaniya kutubxonasi ma'lumotlari ommaga e'lon qilinishidan oldin qanday tozalangan va yaxshilanganligi haqida qisqacha ma'lumot berilgan. 15 1-rasm. Britaniya kutubxonasi bilan London kutubxonasi elektiron katalog dasturi. Elektiron-bibliografik ma'lumotlarni qanday tahlil qilish va ko'rish mumkinligi, shuningdek, olimlar keng ko'lamli ma'lumotlarni tahlil qilish va ma'lumotlar bazasini qurish orqali ushbu ma'lumotlar bilan qanday bog'lanishi mumkinligiga misollar keltirilgan. Umid qilamizki, ushbu loyihada boshqa tadqiqot kutubxonalarini o'zlarining katalog yozuvlarini ochiq ma'lumotlar sifatida taqdim etishni ko'rib chiqishga undaydi. Ushbu ishlab chiqilgan elektiron kutubxona saytida keltirilgan ma`lumotlar aralash ma`lumotlar bo`lib bir turga mansub emas badiiy ham ilmiy ham adabiyotlarni o`zi ichiga olgan. Bundan tashqari ushbu loyihada, Xalqaro musiqa kutubxonalari, arxivlari va hujjatlashtirish markazlari assotsiatsiyasi (IAML) jurnali Assotsiatsiya maqsadlariga taalluqli mavzularda, xususan, xalqaro musiqa kutubxonachiligi va hujjatlashtirish, bibliografiya, audiovizual materiallar, va musiqashunoslik materiallari ham joy olgan. Mutaxassislar tomonidan ko‘rib chiqilgan ilmiy maqolalardan tashqari, har bir nashrda kitoblar, ma’lumotlar bazalari va musiqa yozuvlari sharhlari mavjud.[5] 16 2-rasm. Britaniya kutubxonasining o`zining kutubxona sayti. Britaniya kutubxonasi 1973 yilda Britaniya kutubxonalari to'g'risidagi qonun natijasida paydo bo'lgan. Parlamentning qarashlari Buyuk Britaniyaning axborot tarmog'ining markazida joylashgan, ilmiy va texnologik tadqiqotlar, biznes, san'at va gumanitar fanlarga yordam beradigan yagona muassasaga qaratilgan edi. Buni amalga oshirish uchun milliy kutubxona yaratish uchun bir nechta tashkilotlar birlashtirildi: 1753 yilda tashkil etilgan Britaniya muzeyi kutubxonasi dunyodagi eng yirik kitoblar, qo'lyozmalar va davriy nashrlar to'plamlaridan birini o'z ichiga oladi: zamonaviy va antiqa. U ser Xans Sloan, ser Robert Kotton va Robert va Edvard Xarlining to'plamlarini saqlash uchun "bitta umumiy ombor" sifatida yaratilgan. 1823 yilda Jorj III kutubxonasini meros qilib olganida, uning bosma kitoblari soni ikki baravar ko'paydi, bu hozirgi Britaniya muzeyi saytining yanada rivojlanishiga turtki bo'ldi. Xayriyadan tashqari, kutubxona o'z kolleksiyalarini sotib olish, almashtirish va qonuniy depozit qilish orqali ko'paytirdi. 1973 yilda yangi Britaniya kutubxonasi uchun birinchi muammolardan biri bu turli xil kolleksiyalar va muassasalarni birlashtirish uchun binolarni topish edi. Sent-Pankrasdagi eski temir yo'l hovlisi bizning uyimizga aylanadi. 1997 yil noyabr oyida o'z eshiklarini jamoatchilikka ochgan va keyingi iyun oyida qirolicha Yelizaveta II tomonidan rasmiy inauguratsiya qilingan kutubxona 17 Buyuk Britaniyada so'nggi 100 yil ichida qurilgan eng yirik jamoat binosiga aylandi. Arxitektor Ser Kolin Sent-Jon Uilson tomonidan modernistik dizayni dastlab tanqidchilarni ikkiga bo'lgan bo'lsa-da, bino 2015 yilda 1-darajali ro'yxatga olingan maqomga erishdi. Bugungi kunda u Bilimlar Mahallasi va Google joylashgan ulkan yangilanish hududining markazida joylashgan. Britaniya kutubxonasi arxitekturasi haqida ko'proq bilib oling. Britaniya kutubxonasi bugun: So'nggi 250 yil ichida biz dunyodagi eng katta kutubxonalardan biriga aylandi. Ushbu jamoning jismoniy to'plamlarining doimiy ravishda o'sib bormoqda va raqamli to'plamlarimiz ham o'sib bormoqda, ular orasida Raqamlangan qo'lyozmalar, Buyuk Britaniya veb-arxivi va Flickr-da mavjud bo'lgan 1 milliondan ortiq huquqsiz rasmlar mavjud. Jonli tadbirlar va ko'rgazmalar dasturi, bepul biznes maslahatlari va ko'plab uchrashish, ovqatlanish, ichish va xarid qilish joylari bilan biz har yili 1,6 million mehmonni qabul qilamiz. 2023 yilga, ya'ni 50 yillik yubileyimizga qarab, biz dunyodagi eng ochiq, ijodiy va innovatsion institutga aylanishni maqsad qilganmiz. Ushbu kutubxonaning bazasi judayam katta bo`lganiligi uchun elektiron katalog dasturini yaratish ham anchagina qiyinchiliklar olib kelgan. Ma`lumotlarni qayta ishlash, ularni qidiriq vahakazo ishlarni barcha kitoblarni uchun bajarish bu osson ish emas. Shuning uchun ushbu sayt uchun google qidiruv tizimi algortmlaridan foydalanilgan.[ 6] O’rganishlarimiz natijasida quyidagi faqat ilmiy adabiyotlar uchun mo`ljallangan algoritmni ham ko`rib tahlil qildik: 3.4.2 Tezis va dissertatsiyalarning tavsifiy katalogini tuzish I. MAQSAD Ushbu tushuncha BYU yoki boshqa muassasalar tomonidan chop etilmagan ilmiy tezislarni tavsiflash uchun kataloglashtirish amaliyotini belgilaydi. Bu erda tezis atamasi ilmiy daraja yoki boshqa ilmiy tan olish 18 talablarini bajarish uchun yozilgan barcha turdagi akademik dissertatsiyalar, dala loyihalari, ilmiy ishlar, faxriy dissertatsiyalar va boshqa maqolalarni belgilash uchun tushunilishi kerak. Ushbu siyosat dastlab tezislar sifatida taqdim etilgan asarlarning nashr etilgan nashrlariga taalluqli emas. Universitet Microfilms International kabi akademik bo'lmagan agentlik tomonidan chiqarilgan tezislar va dissertatsiyalarning nusxalari uchun fakslar, maqolalar va boshqa reproduktsiyalar bo'yicha tuzulmalarga ham qarang (3.4.1). II. ADABIYOTLAR AACR2 va LCRI, 2 va 4-boblar (xususan, 1.7B13, 2.7B13, 4.7B13 va 4.4B1) Bibliografik ma'lumotlar uchun USMARC formati: Kitoblar, maydonlar 06, 008/15-17 va 008/24-27 Maksvell, Robert L. Maksvellning AACR2R uchun qo'llanmasi. Chikago: Amerika kutubxonalar assotsiatsiyasi, 1997. p. 102-103, b. 153-154. CSB 118.8 (1976 yil yozi) III. KO'RSATMALAR Ilmiy tezislar aslida qo‘lyozma kitoblardir. Bir tomondan, ular noyob, nashr etilmagan materiallar; ikkinchi tomondan, ular kitob shaklida. Ushbu ikki tomonlama xususiyat tufayli biz qo'lyozmalarga (AACR2 4-bob) va kitoblarga (AACR2 2-bob) tegishli kataloglash qoidalarini qo'llashimiz kerak. Biz ilmiy tezislarning matn yozuvlarini va ularning nusxalarini qo'lyozmalar qoidalariga muvofiq tasvirlaymiz (AACR2 4-bob). Tezislar uchun ushbu qoidalar kitoblar qoidalariga o'xshash tavsiflarga olib keladi, bir muhim istisno - nashr maydoni (260 maydon). Tezislar odatda nashr etilmagan materiallar bo'lgani uchun ularda faqat qo'lyozma sanasi ko'rsatilgan, joy va nashriyot ko'rsatilmagan bo`ladi. Shunga mos ravishda tavsifni aks ettiruvchi aniq belgilangan maydon kodlari quyidagilardir: Leader 06: 19 Type of record: t   (=  manuscript   language   material) Unicorn   =   Rec_Type RLIN  = DCF Leader  07: Bibliographic level: m   (=  monograph) Unicorn  = Bib_Lvl RLIN  = BLT 008/15-17: Place of publication, production, or execution: xx   (=  no  place,  unknown,  or undetermined) Unicorn  = Ctry RLIN  = CP 008/24-27: Nature of contents: m   (=  Theses) Unicorn  = Cont RLIN  = CON 502 maydoni dissertatsiya tafsilotlarini yozish uchun ishlatiladi. Bu ilmiy daraja turi (magistratura, fan nomzodi va h.k.), universitet nomi (barcha BYU tezislari uchun kafedra nomidan keyin) va sanasi bilan tavsiflangan “Diplomat tezis” atamasi yordamida amalga oshiriladi. ilmiy daraja berildi. (Quyidagi misolga qarang.)Iltimos, esda tutingki, Ph.D. Ph. va D. (LCRI 1.0C) o rtasida ʻ bo sh joy qo yilgan holda ishlatiladi. ʻ ʻ Shuni ham yodda tutingki, nashr etish uchun qayta ko'rib chiqilgan tezisda 502 emas, balki 500 yozuvi biroz boshqacha ifodalangan. Misollar: 500: : Dastlab mualliflik dissertatsiyasi sifatida taqdim etilgan (Ph.D.–Indiana universiteti, 1980). 500: : Dastlab mualliflik dissertatsiyasi sifatida taqdim etilgan (M.A. – Yuta universiteti, 1995): __________. An'anaviy qisqartmalar qo'llanilmaydigan tezislar uchun "doktorlik" yoki "magistr" atamalaridan foydalanish mumkin. 20 Misollar: 502: : Dissertatsiya (doktorlik) – Heidelberg universiteti, 1998 yil. 502: : Dissertatsiya (magistrlik) – Madrid universiteti, 1990 yil. BYU ilmiy maqolalari uchun (ya'ni, dala loyihalari, faxriy dissertatsiyalar, marketing tadqiqotlari loyihalari va boshqalar) biz ilmiy darajaga (agar mavjud bo'lsa), Brigham Young universitetiga, o'ziga xos ilmiy maqola turini ko'rsatish uchun 502 maydonidan foydalanamiz. Universitet bo'limi (agar mavjud bo'lsa) va qog'oz ishlab chiqarilgan sana (260-maydonda sana). Hozirgi vaqtda qo'llaniladigan terminologiyaga misollar: 502: : Faxriy loyiha – Brigham Young universiteti, 2001 yil. 502: : Marketing tadqiqoti loyihasi – Brigham Young universiteti. Marriott menejment maktabi, 2000 yil. 502: : Yopish loyihasi (B.I.S.) – Brigham Young universiteti. Mustaqil ta’lim bo‘limi, 1999 yil. 502: : Loyiha (M.S.) – Brigham Young universiteti. Hamshiralik ishi bo'limi, 2001 yil. Shuni yodda tutingki, eski BYU yozuvlari ushbu turdagi ma'lumotlarni yetkazish uchun turli terminologiya, tinish belgilari, intervallar va bosh harflar, shuningdek, turli teglardan foydalangan bo'lishi mumkin. Ba'zi yozuvlar sarlavha sahifasidan aniq so'zlarni transkripsiya qiluvchi 500 maydondan foydalangan bo'lishi mumkin - masalan, "Universitet faxriylari uchun bitiruv talablarini qisman bajarish uchun Brigham Young universitetiga topshirilgan". Boshqalar universitet faxriylari uchun ilmiy maqolani belgilash uchun turli atamalardan foydalangan bo'lishi mumkin - masalan, Honors Project (BA); Dissertatsiya (Favori diplomi); Dissertatsiya (Universitet imtiyozlari); Universitet faxriylari; "Universitet olimlari loyihasi." Boshqa yozuvlarda sana ko'rsatilmagan bo'lishi mumkin. Qadimgi yozuvlar uchun 21 vaqt va resurslar imkon berganidek, teglashni (rasmiy 502 maydonidan foydalangan holda) standartlashtirishga harakat qilamiz.[ 7] Ushbulardan ko`rinib turibdiki elektiron katalog dasturida izlash natijasida faqat chiqarilgan ilmiy maqola nomi muallifi va muallifning ilmiy darajasi ko`rsatilgan bo`ladi. Bundan tashqari Kazan federal universtetining quyidagi katalog dasturini ham o`rganib chiqildi: 3 -rasm. Kazan federal universtetining elektiron katalog dasturi Unda mamlakatdagi 500 ta eng yirik kutubxonalar fondidan 6 milliondan ortiq bibliografik yozuvlar mavjud. 18-asr boshidan 1945-yilgacha va 1980- yildan hozirgi kungacha bo lgan hujjatlar eng to liq tarzda taqdim etilgan.ʻ ʻ 1981 yildan hozirgi kungacha tabiiy, aniq va texnik fanlar bo'yicha mahalliy va xorijiy nashrlarning federal ma'lumotlar bazasi. Kitoblarning bibliografik yozuvlari, maqolalar to'plamlari, avtoreferatlar va dissertatsiyalar, saqlashga 22 topshirilgan qo'lyozmalar, shuningdek, to'plamlar va davriy nashrlardagi maqolalarning tahliliy tavsiflarini o'z ichiga oladi. Rus tilidagi yuridik adabiyotlarning bibliografik yozuvlari soni bo'yicha dunyodagi eng katta katalog. Unga nafaqat kitoblarning, balki 19-asrdan to hozirgi kungacha bo lgan davrni xronologik tarzda qamrab olgan davriy ʻ nashrlar va to plamlardagi maqolalarning bibliografik yozuvlari ham ʻ kiritilgan. Ilmiy pedagogika kutubxonasi. K. D. Ushinskiy Elektron katalogda kitoblarning bibliografik yozuvlari (monografiyalar, darsliklar), dissertatsiyalarning avtoreferatlari, shuningdek, davriy nashrlar va to‘plamlardagi pedagogik mavzulardagi maqolalar mavjud.[ https://kpfu.ru/library/katalogi/elektronnye-katalogi-krupnyh-bibliotek-i/ elektronnye-katalogi-krupnyh-bibliotek-i-5399.html] Bu yerda keltirilgan elektiron katalog dasturi barcha qulayliklar asosida ish olib boradi. Har xil izlash turlari saytga joylangan. 1.2. Kutubxonalar faoliyatidagi ilmiy adabiyotlar uchun elektiron katolog dasyturiy taminotini yaratish bo`yicha resbublika olimlarining tadqiqot ishlari . O zbekiston 1991-yil o`z mustaqilligiga erishgandan so ng ʻ ʻ respublikaning barcha qatlamlarida yangiliklar yuz berdi. Iqtisodiyot sohasi da o tish ʻ davri boshlandi. Har bir sohada iqtisodiyotni, moddiy bazasini mustahkamlash, ijtimoiy, iqtisodiy, marifiy, madaniy sohalarda bo lgani ʻ kabi axborot texnoligiyalari sohasida ham yangilikka e tibor oshdi. Milliy ʼ kutubxonamiz milliy adabiyotlar bilan boy etilib, takomillashtirildi. Milliy qadriyatlarimizni yanada o rganish, ʻ etirof qilish, ayniqsa, o zbek ʻ millati tarixini yangi nuqtayi nazardan o rganish ʻ masalasida adabiyotlar yanada boy etildi, ma naviyatning ʼ shakllanishi, rivojlanishi pechqadam o ringa ʻ chiqdi. Diniy mazmundagi kitoblar qaytadan tiklandi. Chet mamlakatlari bilan barcha sohalarda hamkorliklar kuchaydi. Chet el investetsiyalari davlatimiz 23 rivojlanishiga ta sir eta boshladi. Kutubxonashunoslik sohalarida ham chet elʼ grantlari, kadrlar almashinish yordamlari vujudga keldi. Ularning yordamida va etiborida kutubxonashunoslik ishi sohalarida avtomatlashtirilgan tushunchalari vujudga kelib, amaliy ishlarda tadbiq etilishiga olib keldi. Shular qatorida eng birinchilaridan elektron katalogning vujudga kelishi bo ldi. ʻ Davlatimizda birinchi bo`lib Toshkent viloyatidagi “Turon” ilmiy kutubxonasining, O zbekiston FA eng asosiy kutubxonasini faoliyatlarida ʻ birinchi yangi texnologiya vujudga kelib, Rossiyada ishlatilib kelinayotgan “IRBIS” katalog dasturi asosida ilmiy kataloglar vujudga kela boshladi. “Turon” kutubxonaning bir qancha chet el grantlari yordami bilan respublikaning barcha kutubxonachiklari uchun o quv-ilmiy ʻ seminarlari tashkillashtirilib, electron - katalog tashkil qilish tushunchalari, ko`chirish uskunalari yordamida ilmiy- adabiyotlarni elektiron qila olish, bibliografika yozuvlarning dasturga kiritilishi, kompyuterda ishlash savodxonligining oshirilishi masalalarini tahlil qilish mashg ulotlari tashkillashtirildi. ʻ K o m pyut е r yordamidagi k utub xo n a d е b – aniq h iso b lashlar kompyuter v o s i t a s ida (ko m p y u t е r, t е l е k o m m u n ik a t si on v o s i t a l ar yoki b o shqa) ba z a d as t u r i v o sita l a ri (opеratsion s i stе m alar, o f i s ilovalar)yordami b i l a n t a ` m inl a ng a nligi, lekin k u t ub x o n a d ag i asosiy ma`lumot ja r a y o n l a r i ning (ax b oro t la r ni izlash , s aq l ab qo`yish , qayta ishlov b еrish, izlash yoki u zatish avto m atlashtirishning i m koni y ati a v t o m atl a sh t ir i l g anligi ax bo rot - k u t u b x o n asi ti zi m i bor b o `l m agan kutubxonasiga tushuniladi. Avt o matik ishlaydigan k utubx o na ( a uto m a ted work l i b r a r y ) – b u n day, k u t u b x o n alar jara y o n l ar i ni ma`lum qis m i va ax bo ro t-kutubxonasi x i z m a t ining as o s a n a v t o m a tl a s h t i r i lgani ( PC ko m p y u t еrlari, s еr v еrlari, t ashkiliy t еx n i k v ositala r ini , i xtiso s l a sh tirilgan tuzulgan d a s tu r i y t a ` m ino tdir ) yoki t еlе k o m m u n ik a t si y alar v o s i t a l a r y or d a m i bilan qilinadi . Bunday kut u bxonalarda a vto m a t lash t i r il ganligi a xborotning k utubxonasi 24 ti z i m ini t at b i qi q i l ing a n b o `lishi kerak. E l е k tr o nlashtirilgan k utub xo na (the ele c tronic li br a r y ) – kutubxonaning a vto m a t la s hti r ilg a nligi m axsuli bu sinflashtirish v a a xbor o tlarning kodlashtirilishini alohida ti z i m iga asoslangan bo`l i b, k u tubxon a ning avtomatlashtirilgan k atal o g ini , annotats i y alarni yoki hammasi m atnli bo`lgan ma`lu m otl arni bazala r ining birlashmasidan ibor a t bo ` l ishi kerak . Axbo ro tlar rеsurs m ark az ini el е k t r on - k u t u b x o n a sini a xbor o t ti z i m lari bu m a`lu m b i rorta qoid a l ari a s osidagi avtomatlashtirilgan va t a r tiblangan elеkt r on ilmiy- hujjatlar asosida (elеkt r o n k ata l ogi, hammasi m a tn yoki m ult i m еdiali bo`lgan m a` lu m otlarning b azala r va b oshq a l a rdir ) shunday qilib ma`lumotlarni s a ql ab qo`yish , qayta ishlovlar b еrishni, izlashni va uzatishli i m koni y ati bor bo ` lg a n dastur lar ko m plе k si bor b o `l ishi kerak . Avtomatlashtirilgan i l m i y k utubx o n a : global y o k i lo k a l qayta ishlash u c h un tuzulgan , d a sturiy t e x no lo g i k v o sitalar k o m l e k s i y o rda m ida elektiron xujjatlardan tashkil topgan tar t i b langan ko`rinishni hosil qilish, tadbiq qilish va s a qlab qo`yishni amalga oshiruvchi a x bo r ot tizimidir. [4] O‘zbekiston Respublikasi Prezidentini 2017- yil 7- fevraldagi “O‘zbekiston Respublikasini yana ham rivojlantirish bo‘yicha harakatlarning strategiyasi to‘g‘risida”gi PF-4946-raqamli, 2018 yil 19 fevraldagi “Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalari sohasini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-5349-son, 2017 yil 30 iyundagi “Respublikada axborot texnologiyalari sohasini rivojlantirish uchun shart-sharoitlarni tubdan yaxshilash chora tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-5099-son Farmonlari, 2017 yil 20 apreldagi “Oliy ta’lim tizimini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-2909-son Qarori va mazkur faoliyatga tegishli boshqa meyoriy-huquqiy hujjatlarda belgilangan vazifalarni amalga oshirishga ushbu dissertatsiya tadqiqoti muayyan darajada xizmat qiladi. 25 Hozirgi kunda O’zbekiston respublikasida ta’limining bosqichlariga bo`lgan talab yildan yilga yanada oshmoqda. Har bir ta’lim bosqichining o`zining maqsad va vazifalari mavjud. O`zbekistonda ta`lim olishning quyidagi bosqichlari amalda:  maktabgacha ta’lim va tarbiya;  umumiy o‘rta va o‘rta maxsus ta’lim;  professional ta’lim;  oliy ta’lim ;  oliy ta’limdan keyingi ta’lim;  kadrlarni qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish;  maktabdan tashqari ta’lim. Bu yerda maktabgacha ta`limni ham maktab ta`limini ham o`zining vazifalari mavjud. Oliy ta`limga kelganda esa har bir talaba o`zining ilmiy yo`nalishini tanlab magistratura bosqichiga o`qishga o`tishi mumkin. Bunda magistratura bosqichidan boshlab ilmiy izlanuvchi sifatida o`qishi kerak, ya`ni bunda boshqa talim olish turlaridan farqli o`laroq har bir ilmiy izlanuvchi o`zining ilmiy yo`nalishiga ega bo`lishi kerak. Va o`sha tanlagan ilmiy yo`nilishi bo`yicha ilmiy yangilik qilishi kerak, ilmiy yangilik qilishda ilmiy izlanuvchiga o`zi tanlab olgan mavzusi bo`yicha avvalroq qilingan ishlarini o`rganib chiqib xulasalar qilishi maqsadga muvofiqdir. Bunda hozirgi kunda zamonaviy axborot texnologiyalaridan foydalangan holda amalga oshirsa vaqti sarfi kamayadi. Ya`ni ilmiy izlanuvchi o`zining tanlagan mavzusi bo`yicha qilingan ishi(izlanuvchining o`zi Samarqandda bo`lsa) Toshkentda bo`lsa bunda vaqt sarf qilib Toshkentga borib kelishiga to`g`ri keladi(albatta mavzusini topaolsa). Shundan kelib chiqqan holda magistrlik dissertatsiyasi mavzusini “Ilmiy adabiyotlar uchun elektiron katolog dasturini yaratish(Respublika oliy ta`lim muassasalari misolida)” mavzusini tanladik. XX asrni oxirgi yillariga keliboq, davlatimiz kutubxonalarini faoliyati elektiron-komyuterlar bilan boy etildi. Ularning yordami bilan kutubxonashunoslik ishi turlarini avtomatlashtirilishi bilanoq kutubxonachilik mehnatining yengillashtirilishi, ularni ishi samaradorligi va sifatlarini takomillashtirish masalalarini tartibga olinib chiqildi. Shu boisdan, 1994- 26 yillardan beri axborot komminikatsion texnologiyalari bo`yicha davlatimizda birinchi bo lib, Rossiya davlatining “IRBIS” elektiron-dasturi shaklidaʻ electron-kataloglarni ishlab chiqishga kirishildi. 1998-yildan buyon kutubxonachilik ishi jarayonlaridan shu dasturi vositasida avtomatlashtirish bo`yicha kiritila boshlangan edi, kitobxonalarning internet tarmog larida ishlashning imkoniyatlari vujudga ʻ keldi va elektron - pochta aloqasining ishga tushurildi. 2001-yillarda FAAK Osiyo mamlakatlarini ichida birinchilardan bo lib ʻ “Avtomatlashtirilgan kutubxonalar modelining yaratilishi” ishi doirasidagi respublikaning kutubxonalari xodimlarining axborot texnologiyalarini savodxonligini o rgatishga ko`zlangan o quv ʻ ʻ markazlari o`z ishlarini boshlagan edi va 150 va undan ortiq ortiq kutubxonachilar xodimlarini o qitilgan edi. ʻ 1994-yillardan beri, axborot komminikatsion texnologiyalar bazasiga kiritilgan hujjatlarni elektron kataloglari, 9 mingdan ziyod dissertatsiyalarni bibliografikali yozuvlarini o`z ichiga oldi. Lekin bunday ishlarning undan avvalgi davrlarda tuzulgani va kutubxonachilik xodimlarining elektron katalogini tuza olish qobiliyatlari yetarlicha emasligi sababidan bibliografikli yozuvlar kiritishida ko plaba ʻ xatolari boredi. 2000 va 2004-yillardayoq Toshkent viloyatining “Turon” ilmiy-amaliy kutubxonasi (2006-yillardan keyin axborot-kutubxonasi markaziga aylantirildi) Toshkent viloyatining kutubxonalaridan, balki davlatimizning kutubxonalarining faoliyati rivojlantirishni ko`zlab chet el grantlaridan tayanib, 5 tadan ortiq viloyatning kutubxonalarida “Huquqiy axborot markazlari”ning tashkil etilishi, ularning kompyuterlar, printerlar, skanerlar va boshqa uskunalar bilan ta minladi va electron-kataloglari tashkil etildi, ʼ kutubxonalarning faoliyatida fandrayzinging usulining olib kirilishi asosida bir yildan ortiq mobaynida o quv ʻ seminarlarini tashkil etish yo`lga qo`yildi.[12] 1. A K A T - Avt о m a t lashtiri l g a n kutub х о na-a х b о r о t t i zi m i. 27 2 . АКМ - Ах borot- k u t ub x o na m arkaz i . 3 . A K A T - А vto m a t lashtiri l g a n ku t ubxona ax bo ro t t i z i m i . 4 . AIJ - Avt о m a t lashtiri l g a n ish j о y i. 5 . А R М - А х b o r ot - resurs m arkaz i . 6 . ASP - Analiti c h е sk ое о pisa n i е s t at`i p о l n ое . 7 . A U N TD - Analiti c h е sk ое о pisa n i е y uridic h е sk о g о d о ku m е nta. 8 . BBK - B i bli о t е chn о -bibli о gra f i c h е s k a y a k l as sifikatsi y a. 9 . BYo - B i b l i o gr a fi k y oz u v . 10 . BT - B i b l i о gr a fi k t as vi r. 11 . VGBIL - Vs е r о ss i y s k a y a g о sudarstv е nn a y a b i b l i о t е k a i n о str a nn о y li t е r a tu r i. 12 . G PNTB -G о sudars t v е nn a y a pu b l i ch na y a n auchn о -t е х n ich е s k a y a b ibl i о t е k a. 13 . GTSNMB - G о sudarst v е nna y a s е n t ral` n a y a n au c hna y a m е ditsins ka y a b ibl i о t е k a. 14 . GPIB - G о s u dars t v е nna y a p u blich n a y a i st о rich е ska y a bi bli о t е ka. 15 . GRN T I - G о s u dars t v е n n i y r ub ri k at о r n auch n о -t е х n i c h е sk о y i n f о r m a ts i i . 16 . D Ya - D u b l i n y a dr os i . 17 . IRBIS - I n t е g ri r о va n na y a bi b l i о t е chn о -i n f о r m atsi о n n a y a s is t е m a. 18 . IA - I n dividual avt о r. 19 . INI О N - Institut n a u c h n о y inf о r m atsii p о о bsh е stv е nnim na u ka m . 20 . Y H О K - Y ig` m a hi s о b g a о li s h kit о bi. 21 . KARMAT - Korp o rativ axb o rot resu r s m arka z larining a v to m a tl ashtirilgan ti z i m i . 22 . MARC - Machine – Readab l e Ca t a logue or Catal o guing. 23 . MB - Ma`lu m о tlar ba z asi. 24 . MBBT - Ma`lu m о tlar ba z asini b о shqarish tiz i m i . 25 . MDH - M u st a qil D a vlatlar H a m do`stligi. 26 . ME - Ma`lu m о t el е m е nti . 27 . М H - M u a ll i f lik huqu q i. 28 . N TD - Nauchn о -t е х nich е s k ое d о ku m е nt . 29 . O PAC - Onli n e P ub l ic Ac c e s s Cat a l ogue. 28 30 . OCLC - Onli n e C o m p u t er Library Ce n ter. 31 . О O`Yu - О li y o`quv y urti. 32 . PDF - P or table Docu m ent For m a t . 33 . RNB - R о ssi y ska y a n a t s i о na l ` n a y a bi b l i о t е k a. 34 . U DK - Univ е r s al`n a y a d е s y a t i chna y a kl assifikatsi y a. 35 . XML - Ext e n s ible Markup Lang u age. 36 . EK - El е kt r о n kata l о g . 37 . UNIMARC - U n i v e r sal MA R C. 38 . RUSMAR C - R о ss i y sk i y k о m m u n i k a ti v n i y f о r m at p r е d st a v l е n i y a b ibl i о grafich е ski х z a p is е y . 39 . SGML - S t a ndard G e ner e lized M a rkup L a nguage. El е ktron k a t a l ogli ( E K ) tizimlashtirilgan k utubxona uchun – malumotlar tiz i m i n i (A K M T ) shunday qisimchalardan bi r ortasi h isobl a n a di. AKMTning elektiron kutubxonasi birlashmasiga ikki asosiy ma`lumotlar o qi m ini : kito b xonlarning shaxs xususida hamda malumotlar r е su r si m ark az ining (MR M ) bazasidagi adabiyotlarning ( k itob l ari, har doimgi n a s h rlari, ER(elektiron resurs)dagi hamda turli sh a kllardagi m at е r i allari) xususidagi axborotlar ifodalaydi . El е ktron k atal o gi k it o bxonlarning so ` r ovlariga k o ` r a izlash f a r m o y ishlarini a s o s i d agi m a` lu m ot larning b a z a s id a n hamda (MB) izlab t o p gan h u j j atlari to ` g`risi d agi hamda bibliografikli axb o rotla ri ni (ba`zida to`l aqonli m a tn li dokimunt l arn i ) m o n it o rid a ko`rsatadi. Chop etib c hiqari s hi hamda f a y lli k o`rinishdagi x otir a sida s a ql ab qo`yishi i m ko n i y a t larini beradi . El е k t r o n k at a logining shunday funks i y a laridan biri – e l е ktronni b i b lio gi ra f ikli malumotl a rni ishononarli s aqlashidu r . Quyidagi Respublika olimlari tomonidan ishlab chiqilgan elektiron katalog dasturini o`rganib chiqamiz. Ilmiy adabiyotlari uchun i l m i y - ka t aloglar ba z a sining tu z il m a larini ishlab chiqishi ilmiy adabiyotlar i l m i y - ka ta lo gini y aratilishida asosiy 29 is hlardan biridur. M a `lu m otl arning b az a si to` g `r isidagi shakllanti rilgan elektiron katalogi d a n f o y da l anilishida s a m aradorl i kni oshirish omilidir. B i zlarga ayonki , AKM T larning t ark i bi bo`lib elektiron katalog malumotlar bazasin i n g tu zi l malarida hammasi b irlashtirilgan hamda har qanday ayon bi rorta x ossalariga bo`lingan m a y do n l a ri dan i b o r a tdir . Shu m a y donlarining aniq tu rl i-tuman AK M Tlar d a bunday ichidagi ma`lumotlari q anda y ligi bo`yicha t u rli c h a ko`rinishlari mavjud. Shulardan, UNIMARk f o r m at idagi as osiy elektiron katalog malumitlarning umumiy bazasi tu z il m a s i d agi 2 61 danda o rtiqroq as o si yroq m a y d onl a rning 6 10 danda o r t i qroq fakult i tiv m a y don lari hamda m a ydon s t illari m avj uddir . O`ylaymizki, b i zning ishlab chiqmoqchi bo`lgan elektiron katalogli ma`lumotlarning umumiy bazasiga 10 ta m a y donlar d an: M u a ll i fi, s a r lavhasi, b il i m lari so h alari , fa nl a ri, anno t a tsi y alari, n as h rlari ti llari , c hiqarish m a`lu m otl a r ini (n a s h ri e t i l g a n jo ylari , n as h r i y o tlar no mlar i hamda n ashri y ili ), parol so ` zlari, KBBK in d е kslarining hamda f i zi kaviy xususiyatlaridan tashkil topgan bo`lsin . Dasturning asosiy ishchi oyna interfeysini 4-rasmdan ko`rish mumkin. Ushbu oynada kataloglar(izlash turlari ) keltirilgan. Birinchi, elektiron katalogli m a ` l u m o t l a r n i n g b a z a s i g a kitobning m u a l l i f i t o ` g ` r i s id a gining m a`lu m otlarin i kiri t uvchlari m a y d on ning y aratishni ko` ri b o ` t a y lik. B u n i n g u chun K AR MA T-elektiron katalogi sistemasin i n g “ A d m in” tizimlashtirilgan i shi ko`rinsihida fo y da l ab ola m iz. Tiz imning i s hi ga t us hi r il ishida (Lo g i nni = a d m ins; Parolni = 1 2) b е ramiz v a qu y id a g i cha oyna ochiladi Elektiron katalogli ma`lumotlarning bazasiga m a y don l a rni y arati s hda “ M a yd o nlarning” tug m asiga ham teginib hamda new m a y d o ndan y aratilishi i m koni y atlari g a e galik sahifasigaa o` t ib olamiz (5- ras mda ). 30 4-rasm Karmat dasturi bilan ishlash. Bunday sax i f a d a gicha “ Ya n gicha m a y donlar qo ` shilishi” tug m acha s i n i bosishimiz o rq a l iham t iz i mimiz ni n g “ Konstrukto r lari ” ga o `t ib olamiz hamda shu y е r d agi bizlarga k е rakli b o ` lg a ncha x o ss a larimizga egalik m a y d o nining y arati shimiz g a ki ri s h ib olamiz ( 5 - r a s mda ). K o n st ru k t o ri d a g i birorta m a y d o ni ga b е r i li s h imiz m u m ki n b o ` l g a nicha xossa l arini tavfsiflab c h i q a miz . 1 . “ M a y do nda” m a y don idagi D u b l i n C or e (MARC 2 1 va ( UNIM ARC) 5-rasm 31 f or m atlari d a gi m a y d o n tart i bini b е lgil o vc h i raqa m lar k i r it i l a di , m asal an “ Mual l if” MARC 21 da 100- m a y don b il a n b е lgil a nsa UNIMARC for m atida 7 0 0 - m a y don bi l a n b е l g i l anadi. 2 . “ Tartib” m a y d o n i g a m a y do n l ar k е t m a-k е tl i gi tar t ib i ni b i ldi r uvchi ra q am ki ri t i l a di . M a s a lan, m ua lli f fa m ili y as i , is m i , s ha r i f i m a y d o nl a r k е t m a- k е t l ig i d a 1 9 0 o ` ri nda t u rsin, bunday ho l d a m az kur m a y donga 1 90 qiy m a t i b е ril a di. 3 . “ N o m i ( o`zb)” m a ydoni g a – m a y d o n n o m in i x arak t е rl ov c hi m a`lu m o t ki ri t i l a di . M a sa la n , b ib li ografik y o z u v n i n g a s o si y s arlavhasi-shaxs n o m i o ` z b е k tilida k iritil a d i . 4 . “ N o m i (r u s ) ” m a y do n iga – m a y d o n n o m in i xa r a kt е rl o v ch i m a`lu m o t ki ri t i l a di . Mas a lan, bibli o gr a fik y o zu v n i n g a s o si y sa r l a vh a si – s h ax s n o m i r u s ti l i d a k iritil a d i . 5 . “ Takr o rlan i sh so n i ” m a y don i ga m a y do n ning n е c ha m aro t a ba t akr o r l a n ishi to ` g` ri s i d a gi m a`lu m o t ki r it i l a di . Ma s ala n, k i to b m ua l lifiga t е g i s h l i m a`lu m otlar ( F a m iliya si , is m i , sh ari f i avlodl a r n o m е ri, ti tu li (u n v o ni ), s ana, to`liq n o m ) 5 t a b o ` l s a, m azku r m a y don g a - r aqa m i- ki ri t i l a di. 6-rasm. 6 . “ M a y do n tipi” n o m l i m a y d o n g a b е r i l ad igan q i y m a tl ar n i b a tafs i l k o ` rib c h i q a m iz. 32 KARMAT t iz i m id a MARS f o r m a t i m a y d o n larni t a vsi f lash m aqs ad ida, qu y idagi m a y d o n tip l ari ki r it i lgan: - Sa t rlar - Ma ` l u m o t no m alar - Sa t r m a`lu m ot no m alar · - Sa n alar -S o nlar - Matnlar - T o `p l amlar - Fa y l hu jj atlari - T i pla n m aganlar 6 .1 Satrlar – oddiy sa t r m a`lu m o t larni k i riti s h uchu n ishlatila di . B u t i p d agi m a y d o nlar q idir i s hda ishlatil m a y di. 6 .2 S o nlilar – 0 -9 f a q a t s onli m a`lu m otl arni ki ri tishda i shlatiladi m a s a l a n , b е tl a r s o n i , n usxalar s o n i va h . k .). Satr t ipidagi ma y don lar k ab i s o n l i tipli- m a y donlar ha m qidirish jara y onida ishl a til m a y di. 6 .3 S a n alar – sonl i tipga o `xshash b o`l i b, y a go n a f a rqi bu tipda m a y- d o n l ar y i l (Y Y Y Y ) y oki s ana ( DD.MM. Y Y Y Y) f o r m a tda gi m a` lu- m o t lar k i r i tish g a m o` l jallan g an. 6 .4 Matnlar – sa tr t i p l i m a`lu m otlarning k е nga y tirilgan sh a kli bo`lib, bu ti p d a gi m a y d onla rga k at t a o `lcha m da gi a xb o ro t l a r ki r i til a d i ( Masa l a n , h u j- j at t o` g ` r i sid a g i an n ot a t s i y a). 6 .5 M a`lu m otn o m alar – a v t o m a tl a s h t i r i lgan k utubxo n a axb o rot tiz i m- l a r i EK b az a s i ni to`ldi r is h da avvaldan tay y orlab qo` y ilgan m a `lu m o t- n o m a l ar d a n ( m a s a l an, n ashr t ili, m a m la k a t lar n o m l a r i va b o s h q.) f o y da- l a nish k atta s a m ara b е radi. B u tu rd a gi m a y don l ar qidi r- ish jara y o n i-da h am is h l a ti l ad i, A d ab i y otlarni q i di r ishda m a`lu m- otn o m a tip li m a y do nlar ham i s h l at i l a di. Ma`lu m otno m a tip iga e g a b o`lg a n m a yd o nlar u chun y ana bi r p ara m е tr ki ri t i l is hi k е r a k , y a ` ni m a`lu m o t no m a n i g turi qan d a y ? M a ` lu m o t no m a turl a r i “ A d m in”ning AIO` d a n b o shqariladi ( y a n g i m a`lumotno m a y aratiladi, t ahr i r l a n a di , o ` c hiril a di) va “ K a t al o g- 33 l a s h t i r u vchin i ng” AIO` d a u l arn in g el е m е n t la ri to`ldiriladi. Bunday t ipda g i m a`lu m otno m alar st a t i k ti pdagi ma`lu m otno m a d е b y ur it i l a di, y a`ni k a t a lo g las h ti r ish jarayon i d a m az k u r m a` lu m otno m a t ark i b i o `zgar- m a y di. Ma`lu m o t no m a g a z arur h olla r da k е r a kli e l е m е n tlar q o `shish m u m kin . H o z i rda KARMAT ti z i m ida “T i llar”, “ M a m la k at l ar n o m l ari ” va b o s hq a bi r q a to r m a`lu m ot n o m a l ar m a v j ud . 6 .6 Satr m a` l u m o t no m alari – b u n d ay t ipd a gi m a y don l ar q i ym a t lari as o sida l u g ` a t lar t ashkil k ilin a di . KARMAT-I T A ti zi m idagi as o siy q idi- ri s h funksi y a l ari xam S at r m a` l u m otn o m alari aso s iga qu r ilga n . M a `lu m otno m a ti pli m a y do n l ard a n farqli r a vis h d a s a tr m a`lu m o tno m al ar tu r- l a ri q a t`iy o` r n atilgan va h е c h bir AIO` d a ul a rni b o shqa r ish i m koni y a t i y o` q . Bu n dan tashqari a d a bi y ot ki r it i l g a n i s ari ularn i ng el е m е n t lar s oni o rta b o r adi. KARMAT ti z i m i d a qu y i d a gi satr ma`lu m ot n o m a- l ar m avj ud: Odatda S a t r m a`lu m ot no m alari “ dina m ik m a`lu m otl ar b aza- lar i n i ” sh a kllan t i ri sh d a f o y d alan i lad i . KARMAT-ITA ti z i m idagi “ Mualliflar”, “ K BK i nd е kslari”, “ Oc h q i c h s o ` z l a r ” , “ Sarla v ha”, “ Nashr et i l g a n y il ” va boshqa bir q a to r MB di n a m ik m a`lu m otl ar b azalari h is o b l a nadi. D in a m ik ma`lu m otlar b a z asi n i y ar ati sh b е vosita “ A d m in- i s t r a t o r” AIO`da a m alga o s h i r is h i m ko n i y a t i y aratil m a g a n. D i na m i k MB y ara t i s h u chun d a s tur tuzuvchisi to m on i dan b a`zi b ir o p е r a t s i y alar ba ja r ili s h i k е rak. 6 .7 T o`pl am – bu turdagi m a y do nlar b i r x il MARS m a y d o n raqa m iga ega bo `l gan m a y do nl arni to`pl a sh uch u n i shl a til a di. Shu t ufa y li b unday m a y do n l ar d a m a y d o n o s ti r a qa m i b o `l m a y di. Ma s a l a n : sizda 100^A, 1 00^ B, 100^D k a bi m a y d o nlar m avju d . Agar si z 1 0 0 r a qa m l i to ` pl am t i pga bo`l g a n m a y don ki ritsangiz, ka ta l og l a s h t iri s h jara y onida y uq o ri d agi m a y d onl a r 1 00 to ` plam m a y d o ni o s t i da c hiq a di , bu esa MARS m a y donlarni g u ru hl as h da ju d a q o`l k е ladi. Ma y d o n va 34 m a y d o n o s tilarni ja m l a s h uch u n “ to` p la m ” x o s sas i dan f o y dalani l a di. 6 .8 F a yl x ujjat – b ibl i o graf i k to`liq matnni b og`l a s h u c h un i shla- tilad i gan m a y d on. T o`liq m a t n bog`l a nadigan jo y ni k o `rs at uvchi m a y d o n. 6 .9 Tiplash m agan m a ydon - t ip i USMARC x alqaro fo r m a tid agi 007 va 0 0 8 m a y d o nlarni t a v s i f l ash u chun kiri t ilg a n. Bu m a y donlarni n g boshqa MA R S m a y d o nlard a n farqi s hund a ki, ula r d a m a y d on osti el е m е n tla ri m av jud e m as v a m a y d o n el е m е ntl a ri qiy m atlari esa jo y la s hish o` r ni b o` y ic h a aniqlan a di. Respublika universitetlaridan biridagi "Elektron kutubxonalar" kursi talabalari ilmiy adabiyotdan ushbu atamaning 65 ta ta'rifini to'plab, umumiy xususiyatlarni ajratib olishdi. Unga ko'ra elektron kutubxona: * ma'lum jamoalar yoki jamoalar majmuiga xizmat qiladi; * yagona ob'ekt bo'lmasligi mumkin (ya'ni qismlar turi domenlar yoki tashkilotlarga biriktirilgan); * barcha qismlar uchun umumiy bo'lgan mantiqiy tashkiliy strukturaga ega; * nafaqat erkin foydalanish imkoni, balki ta'limiy komponentlarni o'z ichiga olgan; * inson va texnologik resurslardan unumli foydalangan; * tez,samarali va to'siqsiz kirishni ta'minlaydi; * kirishning turli darajalarini ta'minlaydi (user, contributor, administrator vahok.); * bepul foydalanishni taklif etadi (ehtimol foydalanuvchilarning faqat ayrim-guruhlariga); * resurslarga egalik va nazorat qilish; **_kolleksiyalar: ** yirik va uzoq muddatga saqlab kelinadigan; ** yaxshi tashkillashtirilgan va boshqariladigan (fayllarning mavjud kategoriyalarga to'g'ri kiritilishi, metadata qoidalarga mos shaklda 35 ta'minlanishi va hok.); **turli xil formatlarni o'z ichiga olgan; ** nafaqat ob'ektlar haqida ma'lumot (abstrakt, bibliografik ma'lumot va hok.), balki ularning o'ziga ham ega bo'lishi (kitob, maqola, jurnal va hok.); ** boshqa yo'l bilan qo'lga kiritib bo'lmaydigan noyob manbalarga ega bo'lishi; ** ba'zi fayllar raqamli shaklda yaratilgan (ab origine) bo'lishi mumkin. Elektron kutubxona tushunchasining quyidagi ta'riflari alohida e'tiborgaloyiq: Elektron kutubxonalar shu turdagi tashkilotlarki, ular raqamli asarlar kolleksiyalarini ma'lum bir jamoalar yoki jamoalar majmuiga oson va iqtisodiy jihatdan qulay holda foydalanish uchun taqdim qiladi; saralash, strukturasini tuzish, intellectual yo'l ochish, talqin qilish, tarqatish, to'laligicha saqlab qolish uchun zarur resurslar, shu jumladan, ixtisoslashgan xodimlar bilan ta'minlaydi. [8] Shuningdek: 1. Raqamli kutubxonalar elektron resurslar majmui bo'lib, axborotni yaratish, izlash va foydalanish uchun zarur texnik quvvatlarni o'z ichiga oladi. Bu ma'noda ular axborot saqlash va qidiruv sistemalarini to'ldiradi va kengaytiradi; distribyutlashgan tarmoqlardan job olib, har qanday ko'rinishdagi media (matn, surat, ovoz, sokin va dinamik suratlar)ni manipulyatsiya qiladi. Raqamli kutubxonaning tarkibida ma'lumotning o'zi va uning turli xossalarini tasvirlaydigan metadata (masalan, aks ettirish ( representation ) yo'llari, yaratuvchisi, egasi, qayta bo'yicha huquqlar va hok.) va boshqa ma'lumot yoki metadata (tashqi yoki raqamli kutubxona ichidagi)ga bo'lgan link yoki munosabatni ko'rsatadigan elementlardan tashkil topgan bo`ladi. 2. Elektron kutubxonalar foydalanuvchilar jamoasi tomonidan 36 shakllantirilib, ularning funksional imkoniyatlari o'sha jamoaning axborotga bo'lgan ehtiyojlarini qondiradi. Ular jamoalarning ajralmas qismi bo'lib, bundagi yakka shaxs va guruhlar bir-biri bilan ma'lumot, axborot va bilim resurslari hamda sistemalari orqali aloqada bo'ladilar. Axboro t r е surs m arkaz i da el е kt r on k u t ub x o n a y ara t i s h uch u n ish n i n i m a d an b o s hl as h k е ra k ? 1 . Axboro t r е s u r s m arkazi y е tarli m iqd o rda k o m pyut е r l ar s o t i b oladi. AR M da i ch k i t ar m o q y aratila di . ARM x odi m l ari ning ba r chasi k o m p y ut е rlardan f o y da l anish g a o`rga ti lad i . ARM ko m p y ut е r l a r i In t е rn е t t a r m o g `iga ul a n a di . ARM x o d i m l ari I nt е rn е td a n a x b o r o t qi d irish, el е k t r o n k a t al o g d a n (In t е rn е t n ing e l е k t r o n bibl i og r af i k r е sursla r ida n ) fo y d a l anishga o `r g a ti l a di . 2 . ARM d agi a s o s iy axb o rot jara y onlari (axbo ro tlarni y ig `is h , s a ql as h , i s h lov b е rish, q idiri s h va u z a t i s h ) avto m atl a sh t ir i sh i m ko n i y a t i n i b е r u vchi m axsus d as t u r i y vosita ( avto m atlashti ri lgan ax b o r o t kutubxo n a tiz i m i (AK A T ) so t i b o li n adi va t a t bi q qil i nadi . A K AT sot i b o l ish b il a n c h е klan i b q ol m a y , b alki ARM x odi m lar i ni u n d a n f o y dalanishga o` r gat i sh ham k е rak bo`la di . AR M da A K A T ni g t a tbiq qil i ni s hi ARM fondini o c hib b е ru v c h i e l е k tr o n k a t al o g y aratil i shi g a olib k е l adi. K i to b b е rish, q a y t a r ib o l i sh , “ qarzdo r lar n i” a n iql a s h , kutubxona st a tistik a sini y urit i s h , kitobxonlarga m a so f a d an x iz m at ko ` r s a t i s h k a bi b ir q ator jara y onlar a v to m a t l a s h ti r i l g a n t arzda k o m p y ut е rl a r y or d a m ida b ajariladi. 3 . ARM f o ndini el е ktron ka t al og y or d a m ida o chib b е rish i m ko n i y ati y aratil g ach, k i t ob x onla rn i ng eh ti y o j l a rini o ` r g an i s h u c h un y angi i m koni y atlar o c hi l a di. ARM st ati s tik a sini AK A T o r q ali o lib b o rish q a y s i a d abi y otlarni n g ko `proq o ` qila y o t g a n l i g i , q a y s i adabi y otlar g a eht i y oj ko ` pli g i n i an i q a y tish i m kon i y at i tu g `il a di. Shunday q i l i b, A R M fondid a g i a d abi y o tlarni 37 el е k t r o n s h aklga o `tkazi sh da k itobxo n la r n ing e h ti y ojla r i d an k е l i b c h i qib is h tutishga sh a r oit y aratilad i . ARM m axsus sk a n е r s o t i b o ladi va k е r a kli adab i y otlarni e l е ktron sh aklga o `tkaza boshla y di. A y n i pa y tda A K A T e l е ktron k at a l og i da g i b ibliogra fi k t a v sifga k i t obning to`liq m atni b o g `l a nadi. V i rtu a l k u tubxona q an d ay y aratiladi? Ko`pincha k o m p y u t е r l a s h tiri l g an k utub x o n a, a vto m a t lashti r ilg a n kutub x ona, ra q- a m li k u t ubxona, e l е k tr o n k utub x o n a, v i rt u al k utu b x o n a t u s h u n cha l a r ini a r a l ash holda i sh l a t i l i s h i n ing g u v o h i bo ` la m iz. V i r tual kutubxona bu el е ktron k u t ub x o n a l ar maj m uining axbor o t ko m m un i kats i y a vosi t a l a r i o rqali birla s hti r ishdan hos i l b o `l a di. Tar m o q o r qali i xti y oriy el е k t ron k u t ub x o n a d a n fo y dalanish - virtu a l k u t u b x o n a d an fo y da l a n ish bo ` l a di. Shun d ay q ilib, ARMda el е kt ro n k u t u b x o n a yaratish b osq i c h lari qu y idagi c ha: 1 . Ko m p y ut е r l asht i r ilgan kutubxona. 2 .Avto m a t lashtirilg a n k u t u b x o na . 3 .El е ktron(raqa m li) k utubx ona. 4 . V i rtu a l k u t u b x o n a. Axboro t r е surs m ar k azini a vto m a t lasht i rish n i m a d an bosh l a nadi? Axboro t r е surs m ar k azi va k u t u b x o n ala r ni r i vojl a n ti ri s hni r е j a l a shtira y otg a n ax bo ro t r е surs m arkaz i , k oll е j va b oshqa t a shk i lot r ahbarlari a x b o ro t t е x n o l o g i y a l a r i n i t a t biq qil i s h , el е ktr o n k u tubxona y aratishni k o m p y u t е r l ar va ul a r u c h un dastur i y v o s i t alar s o t i b o l i shdan iborat d е b o` y la y di. U l arning fi kric h a, ARM g a qa nc h a k o `p t е xni k a v o s i t a l a r i s ot ib o l i n s a, s h u n chal i k i s h y axshi b o ` l a di. T е x n ika v a d a s tu r i y v osit a l arni o`zl a shtiri s h u chun v a q t h a m d a x o di m la rn ing m a l a k a s i n i oshirish y е tar l i d е b o` y l a y d i l ar. As l ida esa ARM va k utub x o nal arda y angi a xborot t е xno l ogi y alarin i , k ut u bxon a jara y o n lari n i a v to m a t lasht i rish v o s i t a l a r ini jo r i y q i l ishga asosli va iz c hil 38 y o n d a s h i sh z a r ur. Birinchi bob bo`yicha xulosalar: Keltirilgan fikirlardan, elektiron katalog saytlardan ko`rinib turibdiki barchasida aynan bir yo`nalishda emas balki barcha yo`nalishlar bo`yicha keltirilgan ya`ni aynan bir janr emas badiiy ham ilmiy ham barcha janrlar bo`yicha qilingan ishlar hisoblanadi. Shuning uchun ham mavzuni aynan ilmiy yo`nalish bo`yicha tanlangan dessertatsiya mavzuyimda. Ilmiy izlanuvchilar uchun qulayliklar yaratish maqsadida keltirilgan va o`rganib chiqilgan elektiron katalog saytlari bilan ham o`zaro bazaviy bog`liq hisoblanadi, dastur interfeysi ham shunga qarab tayyorlangan. 39 II-BOB: KUTUBXONALAR FAOLIYATIDAGI ILMIY ADABIYOTLAR UCHUN ELEKTIRON KATOLOG DASTURINI MODELINI YARATISH. 2.1. Kutubxonalar faoliyatidagi ilmiy adabiyotlar uchun elektiron katolog dasturiy taminotini modeli . Katalog dasturi uchun izlash ilgoritmari modellari. [9] Kalit so’zlar : Binar izlash, Raqamlb izlash daraxti, Massivli izlash. Judа ko’p аmаliy mаsаlаlаr izlаsh аlgоritmlаrigа kеltirilаdi. Jumladan bizning asosiy ishimiz hosil qilingan ma`lumotlar bazasidagi ma`lumotlardan keltirilgan kalit so`z orqali(yoki toliq nom orqali) izlashdan iboratdir. Izlаsh – bu оldindаn yig’ilgаn kаttа хаjmdаgi ахbоrоtlаr mаjmuаsi ichidаn aniq mа’lumоtlarni qidiruv jаrаyonidir. Bеrilgаnlаr yozuvlаrdаn ibоrаt bo’lib, hаr bir yozuv kаlitni o’z ichidа sаqlаydi(yoki to`liq nom bo`lishi mumkin). Bu kаlitlаr yozuvlаrni bir-biridаn fаrqlаsh uchun ishlаtilаdi. Izlаsh mаqsаdi bеrilgаn kаlitgа to’g’ri kеluvchi bаrchа yozuvlаrni tоpishdаn ibоrаt. Оldin fоydаlаnuvchi nаzаridаgi izlаshni ko’rib o’tаmiz. Izlаsh jаrаyonlаrini quyidаgichа klаssifikаsiyalаsh mumkin: 6-rasm. Ma`lumotli izlash modeli. 40 Izl а sh j а r а yonl а rining modelini ushbu kl а ssifik а siyasini izl а sh v о sit а l а rini kl а ssifik а siyasid а n f а rql а y bilish k е r а k. I х tiyoriy izl а sh modeli turli а lg о ritml а r yord а mid а а m а lg а о shirish mumkin. Yozuv modeli. L = -1 (L = 1) bo’l а di, p а std а n(yuq о rid а n) yaqinl а shish о rq а li izl а sh h о lid а ; L = 2 bu, m о s tushish bo’yich а izl а sh h о lid а (bitt а yozuv); L = 3 bo’l а di, b а rch а yozuvl а r m о s tushishi bo’yich а izl а sh h о lid а . L = 3 v а usp = 1 (izl а sh j а r а yoni muv а ff а qiyatli)bo’lg а nd а t о pilgan m (Eng kichik), k (eng k а tt а ) l а r izl а n а yotg а n yozuvl а r guru х l а rig а qo’shni p о zisiyal а rni b е lgil а ydi,q о lg а n h о ll а rd а , ya’ni usp = 1 ("muv а ff а qiyat") bo’lg а nd а , t о pilg а n yozuv n о m е ri m d а n ib о r а t bo’l а di. Izl а sh а rgum е nti о shk о r ko’rs а tilm а g а n. Bu а rgum е nt f о yd а l а nuvchi t о m о nid а n yozil а dig а n m а ntiqiy f1, f2 bitt а j yozuv n о m е rid а n ib о r а t bo’lg а n p а r а m е trli funksiyal а rd а b е rkitilg а n. fl (f2) d а yozuv k а liti а rgum е ntd а n kichik( k а tt а ) bo’lg а nd а f1 (f2) r о st d е b yozil а di. m, k – yozuvlarning n а tij а viy n о m е rl а rigin а bo’lm а sd а n, izl а sh n а tij а viy s о h а sining t а shqi ch е g а r а l а ri h а mdir. Indеksli kеtmа-kеt izlаsh modeli . Ushbu model sаrаlаngаn fаyldа izlаsh jаrаyoni effеktivligini оshirаdi, аmmо u qo’shimchа хоtirа sоhаsini tаlаb etаdi. Bundа sаrаlаngаn fаylgа qo’shimchа sifаtidа indеks dеb аtаluvchi yordаmchi jаdvаl kiritilаdi. Indеksning hаr bir elеmеnti k index kаlitidаn vа ushbu kаlitgа mоs kеluvchi fаyldаgi yozuv ko’rsаtkichidаn ibоrаt bo’lаdi. Indеksdаgi elеmеntlаr fаyldаgi elеmеntlаr kаbi ushbu kаlit bo’yichа sаrаlаnishi kеrаk. Аgаr indеks fаylning 1/8 qismigа tеng хаjmgа egа bo’lsа, fаyldаgi hаr bir 8- yozuv indеksdа ifоdаlаnаdi.Bu quidаgi tаsvirdа ko’rsаtilgаn: 41 7-rasm.Indexli ketma-ket izlash modeli. Binаr Dаrахtdа izlаsh modeli . Ushbu izlаsh аlgоritmi аmаldа kеng qo’llаnilib, аnchаginа sоddа vа effеktiv izlа sh modeli bo’lib hisоblаnаdi . quyidаgi dаrахtni ko’rib o’tаmiz: 8-rasm. Binar Daraxt izlash modeli. M о s tushishl а r bo’yich а izl а sh jud а о s о n usul his о bl а nib,uning m о hiyati quyid а gich а : а g а r izl а n а yotg а n yozuv k а litd а n kichik bo’ls а , ch а pg а yur а miz v а o’ngg а yur а miz, а ksinch а bo’lg а nd а . Yaqinlik bo’yich а izl а sh. Bund а d а r ах tni ko’rib chiqishd а izl а sh yo’lid а gi tugunl а rg а ko’rs а tkichl а rni st е lk а kiritib b о r а miz. 20 g а t е ng izl а sh а rgum е ntid а 21 d а izl а shni to’ х t а t а miz v а st е lkaning b о shid а n 20 g а yaqin s о nni а niql а ymiz . 42 Int е rv а l bo’yich а izl а sh modeli . Bund а ch а p yoki o`ngg а eng m а ksim а l yaqinl а shg а n ch е g а r а t о pil а di. So’ngr а st е lkani t е sk а ri t а rtibd а ko’rib chiqish yo’li bil а n o’ng ch е g а r а ni qidir а miz, ya’ni ch а p ch е g а r а d а n k а tt а yoki t е ng v а o’ng ch е g а r а d а n kichik tugunl а rni qidir а miz. 9-rasm. Interval bo`yicha izlash modeli. Ushbu 9-r а smd а 5-d а r а j а li V-d а r ах t if о d а l а ng а n. Bu yerd а h а r bir tugun q а nd а ydir t а rtibl а ng а n (p 1 , k 1 , p 2 , k 2 , ..., k n-1 , p n ) guru х о rq а li if о d а l а nishi mumkin. Bu y е rd а p i ko’rs а tkich (bo’sh ko’rs а tkich ag а r b е rilg а n tugun а vl о d bo’ls а ) k i es а q а nd а ydir k а lit. P i ko’rs а t а yotg а n tugund а gi k а litl а r k i-1 v а k i о r а sid а j о yl а sh а di. h а r bir tugun ichid а es а k 1 <k 2 <.. .<k n-1 t е ngsizlik b а j а ril а di. 43 Rаqаmli izlаsh dаrахtlаri. Izlаsh jаrаyonini tеzlаshtirish uchun dаrахtlаrdаn fоydаlаnishning bоshqа usuli kаlitlаr tаrkib tоpgаn simvоllаrgа аsоslаnаdigаn qаndаydir umumiy dаrахt shаkllаntirishdаn ibоrаt. Mаsаlаn, аgаr kаlitlаr sоnli bo’lsа, hаr bir rаqаm pоzisiyasi bеrilgаn tugunning 10 tа mumkin bo’lgаn аvlоdlаridаn birini аniqlа ydi. 1 0 - rasm . Dаrахtning hаr bir tuguni mахsus eok simvоligа egа. Bu simvоl qаysidir kаlit охirini bildirаdi.Bundаy tugun sаqlаb qоlinuvchi yozuvni ko’rsаtivchi ko’rsаtkichni hаm o’zidа sаqlа ydi. 44 11- rasm . Shtri х l а ng а n chiziq d а r ах t tugunid а n k а litg а ko ’ rs а tkichni if о d а l а ydi . Shunday qilib izlash modellarini ko ` rib chiqib Binar daraxt modelini mukammalroq deb topdik chunki ushbu modelda algoritmda vaqt sarfi kamroq va algortmida xotira kamroq joy egallaydi . 2.2. Kutubxonalar faoliyatidagi ilmiy adabiyotlar uchun elektiron katolog dasturi algoritmi . Ilmiy adabiyotlar uchun elektiron katalog dasturiy taminotini ishlab chiqishdan avval o`zi so`rovnomalar asosida aynan qanday qulayliklarga ega bo`lishi kerakligini tushunib oldik va quyidagicha o`zimga maqsad qo`yib oldim:  Tuzlgan dasturiy taminot avvalgi tuzulganlarni kamchiliklarini to`ldirishi kerak;  Qulash foydalanuvchi interfeysiga ega bo`lishi kerak; 45  Tuzulgan dasturiy taminotdan har kim ham foydalanolishi kerak emas(albatta shaxsini tanishtirganlardan tashqari);  Tuzulgan dasturiy taminotga azo foydalanuvchilar tomonidan ham ma`lumot kiritilin baza boy etilib borilishi kerak;  Har kiritilgan kitob yoki ilmiy yo`nalishdagi ma`lumot bo`lsin qanaqa turga mansub ekanligini bildirib turuvchi filtr joylashtirish kerakligini; Ushbu maqsadlar asosida dasturiy taminotni yozib ma`lumot joylandi. Hozirgi kunda oliy ta`lim muassalarining ilmiy izlanuvchilari axborot texnologiyalarini uzatish rivojlanganligi uchun uni o`ziga kerak bo`lgan ma`lumotni ijtimoy tarmoqdan qidiradi. Ushbu dasturiy taminotga izlash bo`limi ham joylangan. E l е k tr o n k a ta l o g yaratish t a m oy i ll a ri «Parij t a m o y ili » n o m i bil an m a s hhur b o ` l gan t a m o y i l l ar haqid a g i q o i d alar 1 9 6 1 y il k a t a l og l as h t i rish t a m o y illari b o` y i cha o `t k a z i l g a n Xalqaro konf е r е nt s i y ada m a`q ull a ng a n ed i . Uning m a q s a di– k atalog l as hti r ishda x al q a r o st andartlash- ti r i s hn i ng a s o si bo`lib x iz m at q i li sh – s h u b h a si z a m alga o shdi: k atal o g l a s h ti r i s h b o ` y icha s h u va qtgacha b u t u n du n yo d a i shlab c h iqilgan ko`pgina q o i d a lar a y nan , y o k i h е ch bo`l m aga n da, ko ` p j i hatdan Pa r ij t a m o y illariga m o s k е lard i . Q i rq y i l d a n o shiqroq va qt i c hida k a talogl a shtiri s hn i ng u m u m i y x al q a r o t a m o y i ll a r i y anada z a r u rroq bo ` lib qol di , c h u n k i h a m m a k a t a logchila r , kit o bxonlar ham bu tun du n y o d a OR AS e l е k t ron k a t a l og l a rni k е ng q o ` l l ay bo shladilar. Endilik d a, y a`ni X X I a s r b oshid a , I F LA Par i j t a m o y il la rini e l е kt ro n k atal o g l a r h a m d a ma`lu m otlarning bosh q a b ib li ografik ba zasi 46 o l d ida qo` y ilgan v azifalar n u q t a i n az a ridan k е l i b ch i q q a n h olda m os l ashti r is hg a ha r a k at q il m oqda. Bu v azifala r ning i c hida e ng dastlabk is i – kat a logni f o y dala n uvchilar g a qulay q ilishdan i b o r a t . Mazkur y a n gi t a m o yi llar P a r ij t a m o y ill ar in in g q o `ll a ni s h doir a si n i y anada k е ng a y t i ri b , u larning t a`si ri ni m a t n l i asarl a r d an tor tib h ar q and a y ma t е r i alga t at b i q q il is h m u m k in . Chun on c hi , naf a qat sa rla v halarni t a nlash, ba l ki u n i n g sh a k l ini b ibl i ografik v a k u tu b x o n a k at a logla r ida fo y dalani l adigan qoid a lard a ham qo`l l a sh i m konini b е ra d i . Sh u n d ay qi lib e l е ktr o n kat alogl a sh t ir i shda “Parij t a m o y illari” no m ini ol g a n katalogla s ht i ri sh q oidalari bilan t a nishib ch i qa m iz. T a m o y ilni n g l o y ih a si q u y i d a gi so h alarga h a m qo `l l a nil a di: Qo`ll a n ish soh a si; O b ` е k t la r i , a t r ib u t l a ri va aloqa l ari; K a t al o g funksi y asi; Bibliografik sharhi (t a v si f i ) ; Kirish nuqt a si; A vt o rit е t q a y dlar; Iz l a s h i m koni y a t larining asoslari.15 47 Ush bu y a n g i t a m o y i l lar jahonning e ng b o y k a t a loglashti r ish a n `an a l a r i ga, s h u n i n g d е k, I FLA to m o n i d a n «Bibliogrfik t a vsifla r ga funktsion a l t a labla r » (FRBR:Functional R equi r em e nts of B i bli o gra p h i c Re c o r d s ) ha m da « A vto r it е t t av s i f l ar va ula r ni n o m е rl as hga fu nk t s i o n a l ta l a blar» ( F R A N A R:F u n c t ional Requ i rements a nd N u m b e r i n g of A u t h o r i ty Records ) h u jja t la r da ishl a b chiqi l g a n k o n ts е p tu a l m o d е llarga a sosl a n a di, u l a r e s a Par i j t a m o y i ll ar i ni m a z m unan k atal o g l a s h ti r i s h soh a s iga qo `l la y di . Mazkur ta m o y illar b i b liografik va A v torit е t m a`lu m o t larning x a lq a r o a l m a s h i n u v i g a y o r d a m b е ra d i , ha m da k a t al o glas h ti r ish q o id al arini tuzuvch i la r ga k atal o g l as hti r ishning x al q a r o q o id a l a ri ni i s hl a b chiqi s hda y o r d a m b е r a d i d е b u m i d q ila m iz. Q o `lla n ish s o ha si Ush bu h ujjatda b е l gil a ngan t a m o y illar k at a logla s ht i ri sh q oid a- lari n i r i vojl an tirish u c h un q o ` llan m a si fatida xi z m at q i li s h ga m o`l j a ll an g a n . U l a r b ibl i ografik v a A vt ori t е t tavs i flar h a m d a za m o n av i y k u t ubxon a ka t aloglarida qo ` l l a n i l a di . Ushbu t a m oyillar shuningd е k, kut u bxona l ar, arxivlar, m uz е y lar v a b oshqa tashki l ot l ar to m onidan tashkil etiladig a n b ibliogr a fi y alar va f a y llarda ham qo ` l l a n i l is hi m u m kin. T a m o y ill ar t a vsi fl i va m a z m u n an k ataloglash t i r ishning b arc h a tu r lariga k е lish u vchanlik bi l a n y ondosh i s hni b е lgil a y di. Katalogl a shtiri s h q oi dalari n i ish l a b chiqis h da as o siy e` t ib o r k atalog d an f o y da l a nu v chil a r g a i m ko n q adar q u l a y li k y aratishga q arati l g a n b o `l ishi k е rak. Bibliogr a fik t a v sifl a rn i n g o b` е k t la ri 48 B i bli o gra fi k t a v s i f l arni t uza y o t ganda, i n t е ll е k tu a l y o ki b ad ii y i jo d m a h s u l o tla r ini o` z ida m uja ss a m la sh tirg a n qu y i d a gi o b ` е k tl a r e ` tiborga o li n i s hi lo z i m : - A sa r; -Ifo d alanis h ; - T i m s o l i; - J i s m oni y bi rl i k. B i bli o gra fi k t a vsi f lar o d a t da t i m soll a rni a k s e tti r adi. Ular o ` z i d a as a rlar to `pla m i, a lo hida asar y o k i a sarn in g t a rk i bi y qis m in i m u jass am e t a di . T i m sollar bir y ok i bir n е chta j i s m oni y b i r likda b е rilishi m u m k i n . Qoida b o` y ich a h ar b i r ji s m o n i y f o r m at u c h un alohida b i bl i o g r a f ik t av si f y aratil i shi k е rak . A loqal a ri Ob` е ktlar a ro bibli og rafik a ha m i y atga e ga b o ` lgan al o qalar k atalog d a o `z a k sini to p i s h i k е ra k . K a tal o gning fun k siyalari Katalog n ing fun k s i y a l a r i – m ijoz g a qu y idagi i m k o ni y atlarni y ar at i s hd a n i bor a t : Fondda b iblio g rafik m anb ala r n i t o pish (r е al m a v j u d y oki v irtua l ), y a `n i a t ributlar y o ki m an b alar aloqavi y ligid a n fo y da l anil g a n lar. · B i tta m anbaning o `rnini an i qlash; · Man b alar g u ru hini n g o ` r ni n i aniql a sh. B i tta asar bil a n a l o q a d o r barc h a m a nb ala r ; Mazkur sh a x s avlod ( s ulol a ) y oki t a shk i lo t asarning i fodalan i s h ning b archa sh a kllar i ; Ush bu m a v zu bo ` y i c ha barcha m a nb a l a r. 49 B o shqa kr it е r i y l ar bilan x arakt е r l a na d igan b arc h a m an b alar (chunon c hi , t i l, n ashr m a m l a kati , n a shr s o h a si , f i zik h aj m i va h . k .) o datda u l ar q idir u v n a t i j a l a r ini c h е kl o v c h i q o `s hi m c h a m е ` y or l ar s i f a ti d a q o `ll a n il adi. Foydala n uvc h i n ing t a la b lariga m os k е l a digan bibliografik m anb a l a r n i t a n l a s h ( y a`ni, m a z m u n n u q t a i n azaridan, f i zik for m a t i v a h . k . m ijo z ning so ` roviga m o s k е l m a sl igi sababdan rad e tish) ; Ta v sifla ng a n f i z i k b i rl i k ni so t i b o l i sh y o k i ru xs a t o li s h ( y a`ni , k i t obxon i zla y otgan k i to b ini sotib o l i shi y oki vaqtincha f o y dalanishi u chun k е r a kli a x b o ro t b il a n ta` m inl a s h va h o k azo , y o k i o n -la y n a loqa o rq a li el е kt r on d o iraga k i r i sh i n i t a` m inlash); K a tal o gda y o`na l ishni to` g ` ri a n i qlash ( b ibl i ografik axborotni m a nt i q a n tashkil eta olish va q i d iruv usu l ining an i q t avsi y a y o rd a m ida as arlar, i b oralar, ti m sollar va fiz i k bi r liklarn i ng o ` zaro bog `l iqli g i n i a ni q lash). Bibliogr a fik t a v sif B i bli o gra fi k t a vs i f l a r n i n g t a vsi f iy qis m i m `lum b i r x alqaro standart g a a s osl a ngan b o `lishi k е rak; Tavs i f k a talog y o k i bib l iogra f ik fa y ln i ng m aq s adi g a q a rab m a`lu m otlarning to`liqligi d ara j asini t a ` m in l a shi z ar u r. K i r is h nu q tas i . U m u m i y q oi da la r B i bli o gra fi k va A vtorit е t t a vs i f la rn i i z l a s h u c h un k i r i s h n uq t asi u m u m i y t a m o y i ll a r g a m u v o fi q t ar z d a sh a kllanishi k е r a k ; U l ar n azorat qi l i n a dig a n ha m da n azorat qil i n m a y dig a n bo`lishi m u m kin . Naz o rat qilin m a y digan kiri s h n uqtas i da a s osiy s arlav h a l ar qan d ay bo `l s a s h u nd a y li g i cha kirit i lad i , shuningd е k b ibliog r afik 50 t av si fn ing x o hl a g a n jo y ida u c h r a s h i m u m kin bo ` lg a n m uhim s o `zlar qo ` shi m cha ra v ishda kiriti l ishi m u m kin. Naz o rat q i l i n a digan k i ri sh nuqt a si m an b alar g u ruhini iz l a sh d a zar u r bo ` lgan bi r xi l li k ni ta` m inl a y di va ular standartga m uvofiq s h a k l g a k е l ti rilishi lozi m . K i r is h nu q tasini t anlash B i bli o gra fi k qa y dlarni k i r i s h n uqtasi si f a ti d a asar s arl a v h asi v a d i s kr е p torlar ( na zor a t q ilinadig a n ) , ti m sol n o m i ( o d atda n a z o rat q ilin m a y d ig a n ), shun i ngd е k , a s arni y ar a tg a nl a rning is m lar i ning na z orat q ilin a di g a n s h ak ll a ri fo y dalani l a di. B i bli o gra fi k q a y d l arg a q o `shi m cha k iris h n uqtalari boshqa sh axslarn i ng n azorat qil i nad i g a n s h a kli qo ` ll an ilis h i m u m k i n . Avtorit е t q a y d l ard a ki ri sh n u qtasi s ifatida o b ` е k t n ing n o m i , s h uningd е k u ning va r i a n tli shak l i A vto r it е t ki r ish n u qtasi g a q o `sh i l a di. Qo`sh i m c h a k i r ish n u q t a s i aloqador no m l ar x i z m at q i l i s h i m u m k i n . Muq o bil sa r lav h a Ob` е kt u c h un m uqobil sarlavha o b` е k tn i t е gishli sh a klda id е ntifika t si y a q il u v ch i n o m lanish i , y a` n i ti m sol d a ust u nlik y o ki n o m n ing e ng m aqb u l s h akli d a bo `l ish i , ha r holda k atalogdan fo y da l a n u vchiga qulay ( m a s al an, « u m u m qa b ul q iling a n n o m ») bo`l is h i loz i m . Tili A g ar no m l a n i s h b i r n е c ha t ilda ta qd i m e ti lg a n bo` l sa, ax b o ro tga asoslangan s a r l avh a a sl n u s x a t i li d a v a y ozuvida b е r i lgan ti m sol afzal ko ` ri l a di . Sha x s no m larin i n g sha k llari 51 A g ar s h a xs n o m i bi r n е c h a s o`zdan ib o r at bo `lsa, boshlang` i c h so`zni t a n la s h sh a xs n o m i s h akl i ga m uv o fiq t arzd a, y o k i m u a l lif fuqaro s i bo `lg a n m a m la k at q o i d a lari as o sida an iq lanadi; A g ar fuqa r ol i gini a n iq l as h i m k o n i b o `l m a s a, y o k i as o si y shaxs y a sh aydig a n m a m la ka tda qa b u l qiling a n n o m la n ish shakliga m uvo f iq; Ush bu s haxs a s o s a n a y n an qa y si m a m l a kat da y ashashligini a niql a b b o `l m asa, no m n i ng b o s h la n g ` i c h so`zi s haxs o dat d a fo y dalanadigan til b ir l i g iga m uvofiq t arzda tanl a nadi. T a nlov t i m so llar y oki as o si y m a`lu m otlarga asoslan a di. Avlodl a r n o m la n is h i sh a k llari (su l o la lar n o m lani s h i) A g ar a vlodn i n g no m i ( s ulol a n o m i ) b i r n е chta so`zd a n iborat b o ` l sa, bosh so `z u s h b u avlod (sulola) qa y si m a m l a katd a a s otsiats i y al a ngan b o ` l sa o`sha shaklga m uvofiq a niql a nadi, y ok i u s h b u a vlod ( sulola) qa y si m a m l a k at b il a n a s o t si at s i y a l a n g an i n i aniql a sh m u m kin bo `l m a sa , unda m azk u r a vlod ( s u l o l a ) o datda qa y si til n o r m al a r idan f o y da l ansa o` s hang a m u v o fi q t anla n adi. T a sh k ilotla r ni n o m la s h sha k l la ri · Y u risdik t s i y a u chun A v to r i t е t sarl a v ha u s h b u k atalog d a n f o y da l a nu v chil a rning eht i y o j l a r iga m uv o fiq t arz d a z a m onav i y s haklda h u d u d n o m i t i li va y ozuvi d a if o dal a ni s hi k е rak; · A g ar tas h kilot o `z mavjud l igi d a v ri d a turli n o m l ani shlardan f o y da l a n g a n bo ` lsa, u n da aha m i ya t ga m olik bo`lgan har bir o `zgarishga h uddi y angi ob ` е ktday q a r a li s hi v a t е gishli Av t orit е t q a y dl ar har bi r o b ` е kt u c h u n m a`lu m d a l illar b i l an 52 b o g `l a nishi – shuningd е k q aralishi (old i n,k е y inchalik) lo z i m . Unif i k a ts iya l a n gan sarlavhalar sh a k l i Uni f ikats i y al a n gan sarl a vha m ustaqil y oki boshqa n o m lar ko mbinatsi y asida i s h la t i li shi m u m kin, y oki sarlavha tas h kilot n o m i , m a n z ili , ti l i, s a n a s i k ab i id е nti fi kat s i y alovchi e l е m е n t lar b i l an to`l d iri l ishi m u m kin. · U ni fika t si y alangan sar l a v ha sifatida o riginal sa r l a v ha d a n y oki u s h bu asar ti m sollarida en g k o`p u c hra y d i g an s arlavha d an fo y da l ani s h mu m kin. B a` z i h ol a t l arda asl s arl a vhasi o `rniga a s os sifa t ida A vt o rit е t sarlavha u c h u n k atal o g ti li v a y ozu v ida u m u m q a b u l qili n gan sar l avha tanl a n is hi m u m kin. Avt o rit е t tavsi f lar Avtorit е t t av s i f l ar s ha xs, a vlod (sulola), ta s h k i lo t, asar , if o da, ti m sol, f i z i k birlik, k onts е p t s i y a l a r, p r е d m е tl ar, h o d i s a l ar va m a nz il ka bi o b` е ktla r ga kirish n u q t asi sifatida qo`l l anilad i gan Avto r it е t nom v a d a l i l s h a k l l arini nazorat q ilib turish u c h un y aratil a di. A g ar sh axs, a vl o d (su l ola) y ok i t a sh k il o t variantli no m l ar yoki v a r i a ntli sh a kllar n i qo `llasa, b itta ism va b itta nom sha kli h ar b i r k o n k r е t s haxs u chun Avtorit е t sa rl av ha si f ati d a t an l a n a di . A g a r a sa r sarla v h a s i n i n g b i r n е c ht a v ari a ntlari bo ` lsa, u nda bitta sarla v h a unif i k a ts i y alangan sar l avha uch u n t an l anad i . Q i d ir u v va q i d iruv na t ijalari K i rish nuqt a lari b o`lib, qu y idagi biblio g ra f ik q a y dl ar x iz m at q il a di: B i bli o gra fi k va A vtorit е t t a v s i flar va ul a r b il a n a loqador bibli o g ra fi k m an b alar q i d i r u v na t i j a l ar in i ishonchliligini t a ` m in l a y d i va qi d iruv n atij a la r ini c h е kla y d i . 53 Q i d ir u v u s u lla r i Mazkur katalog y o ki b ib l iogr a fik fa y l d a i s m v a no m la ni sh qidir u v ob` е kti bo ` l a di. Ma s al a n: is m lar, k a lit s o `z, i b o r a, qisqar ti sh va boshq a lar. B i bli o gra fi k va Avtor i t е t t a vsifning h a r b i r o b` е ktidan as o siy x a r akt е risti k a va a l o q a larda y a s h ir i ng a n kiri s h n u qt al ari m ajb u r i y his ob l anad i . B ibli o grafik t av s i f l arda m a j bu r iy ki ri sh n u q t alari qu y i d a gila r; M u a l l i f ni n g n o m i y oki a gar m uall i f lar b i r n е chta bo`lsa, ula r dan bi ri nchi ko ` r s a t i l g a n m uallif n o m i ; K ataloglasht i r gan x o d i m t o m o n i d a n i f o da l an g a n as o siy s ar l avha y oki s a r lav h a; Nashr y o k i alohida na s hrning chiqa r i lgan y i l i ; Unifika t si y alangan sarlavha ( a s a r uchun,i fo da uchun); Pr е d m е tli rubrik a lar va t е m atik t е r m inl ar k l a ssifikat s i y ali ind е k sl a r; Ta s virlana y otgan o b` е kt u chun s tand a r t no m е r lar, id е ntifi k ats i y alar va « m uh i m s a r l av h a». Avtorit е t t av si f u c h un m ajb u r i y ki rish nuqta l ari qu y idagilar: O b ` е k t ni n g A v to r it е t no m i y oki s arl a vhasi; Ma z k u r o b ` е kt n o m la n i s hining v ari a ntli shaklla r i y o k i s a r l a v hasi. Q o `shi m cha k ir is h n uqta la r i B i bli o gra fi k t a s v i r y o ki A v to ri t е t t a vsifl a rning boshqa sohad a gi a tribut l ari faku l ` t е t kiri s h nuqt a l a r i s ifat i da x i z m at qi l i shi m u m k i n . U s h b u b i bliogra fi k qa y d a t r ibutla r i ch е klan m a g an v a ular qu y idagilarni ja m l a y di: Biri n chidan tashqa r i b o s h q a m u a l l i f la r n i n g no m ini; M u a l l i f ni n g n o m in i , s h u n ing d е k s ha x s lar, av l odlar va ta s hkilot l a r 54 no m ini, ul a r y aratuvchi b o `l m asligi m u m kin, l е kin boshqa v azif a ni b ajari s hi m u m kin ; Par a ll е l s a r lavha, m u qov a s a rlavh a s i va h . k.; S е r i y a ll a rn i n g u nifikatsi y a l ang a n s arl av halari; Bibliografik t a vsi f l a rn in g id е n tifik a t s i y a l a r i ; T ili; Nashr qi l gan m a m l a k a t ; Fizik s h akli. Avtorit е t t a vsi f lar uchun m azk u r a t ribu t lar shunin g d е k, c h е kl an g a n va u o `zida q u y i da g i la r n i j a m l as h i m u m ki n: Aloq a do r ob` е k tla r n ing n o m i va s arl a vhasi avto r it е ti. Ushbu dasturiy ta`minot dastur interfeysi quyidagicha: 12-rasm. Ilmiy katalog dastiy taminot interfeysi. Ishlab chiqilgan ilmiy adabiyotlar uchun elektiron katalog dasturi faqat ilmiy adabiyotlar uchun mo`ljallangan bo`lib, bunda ilmiy maqola, ilmiy adabiyot, ilmiy tezis va monografiyalardan iborat bo`lishi mumkin. Bundan tashqari dasturiy taminotda izlash bo`limi orqali asosan ilmiy adabiyotlar bazasidagi ilmiy kitoblardan izlashi mumkin. 55 Kutubxona katalogining asosiy vazifasi o`zi kutubxonada mavjud kitoblarni izlash uchun qulaylik yaratilgan tartibidur. Bular kitoblarning nomining bosh harflaridan iborat bo`lishi mumkin. Bunday holdagi kitoblarni izlash biroz vaqt talab etadi, yoki muallif bo`yicha izlash ham mumkin, bunda unchalik vaqt talab etmaydi. Chunki biror kitobni muallifi chiqargan adabiyotlarni topish unchalik qiyin ish emas. Bu kutubxonalardagi adabiyot izlashning klassik ko`rinishlari edi. Hozirgi kunda hamma narsa avtomatlashib ketayotganini hisobga oladigan bo`lsak ishlab chiqiladigan dasturiy taminot ham inson omilisiz bajariladi. Shundan dasturda izlash bo`limiga etibor berilgan. Ya`ni izlash natijasida so`rovchi izlagan ma`lumotini haqiqiyligini, mualliflik huquqi borligini ko`rib ma`lumotdan foydalanadi. Buning uchun esa izlash natijasida topilgan ma`lumotlar kim tomonidan yozilgani ish joyi ko`rsatilgan. Izlanayotgan ma`lumot qaysi turga mansubligi ham inobatga olingan buning uchun quyidagi filtir oynasi kiritilgan (13-rasm) 13-rasm.Filtr oynasi. Dastur algoritmi quyigicha: Boshlash. Foydalanuvchi tomonidan kerakli ma`lumotni kalit so`zi(to`liq nomi ham bo`lishi mumkin) yoziladi; 56 Qidirish. Foydalanuvchi tomonidan berilgan so`rovning natijasi aytiladi, bunda ma`lumot topilgan bo`lsa topildi va quyidagi natijalar olindi deb xabar beriladi, agar ma`lumot topilmagan bo`lsa “ma`lumot topilmadi” degan xabar foydalanuvchiga beriladi. Qaytish. Bunda foydalanuvchi asosiy bo`limga qaytib agar ro`yxatdan o`tgan bo`lsa, sayt bazasiga o`z maqolasi yoki dessertatsiya ishini yuklashi mumkin. Sayt ma`lumotlaridan foydalanish. Bundan tashqari elektiron katalog dasturiy taminoti interfeysida ma`lumotlardan ham foydalanish mumkin. Bunda sayt admini tomonidan kiritilgan ma`lumotlarni o`qishi ham mumkin. Bular hozircha quyidagilar: 14- rasm 57 Ilmiy adabiyotlarni yozish qoidalari qanday yozish kerakligi , nimalarga etibor berish kerakligi haqidagi ma ` lumotlar bo ` lishi mumkin . Blok sxima ko`rinishi. 58Boshlash Kitob haqida birorta ma`lumot kiriting: Kiritilgan ma`umotlarni katalog orqali bazadan qidir tekshiriqsh Kiritilgan ma`lumotlar mavjud emas Kiritilgan ma`lumotlar bo`yicha izlash natijasi Tugatish Elektron resurs tavsi f i n i yaratishga m o`lj a llan g an Dublin Ya d ro si m et ama`lu m otlari l е ktron k a t a l og ( E K ) a vt o m atlashtiri l g a n k utubxona – axbo r ot tiz i m i n i ng (A K A T ) asosi y q ismlarid a n bi r i h isobl a n a di. AKATning EK bazas i ga a s o san ikki ax bo ro tl a r o qi m i : kito b xonlar t o ` g` r isid a g i va axb o rot r е su r s m ark az i (AR M ) f o ndidagi huj j a t l ar ( k itob l ar, da vr i y n a s h rlar, e l е kt ro n r е surslar va b o s h q a sh a kldagi m at е r i allar) t o`g`risi d agi m a`lu m otlar k iradi. El е ktron k atal o g k it o bxonni n g so ` r oviga k o ` r a q i d i r u v f a r m o y ishlari a s o s i d a m a` lu m ot lar b a z a s id a n (MB) q i d i r i b t o p i l g a n h u j j atlar to ` g`risi d agi bibliografik axb o rotla r ni (ba`zi bir h olla r da to`l i q m a tn li h u j j a t l arn i ) m o n it o rd a a k s e t t ir a di . Print е r d a b o s i b 59 c hiqari s h va f a y l k o`rinishida x otir a da s a ql as h i m ko n i y a t i n i y ara t adi. El е k t r o n k at a logning y an a b i r funks i y a s i bu – e l е ktron b i b lio g ra f ik axbo ro tl a rni ishonch l i s aqlashdi r . E K ni ng f u n k t s i o n a l sx е m a s i q u y ida k е lti ril m oqda. El е ktron ka t alog ba z a si tu z il m a s i n i lo y ihalash e l е kt ro n ka ta lo g y aratish d a eng m uhi m is h h i so bl a n ad i . M a `lu m otl ar b az a sini to` g `r i shakllanti r ish E K d a n f o y da l a nish s a m aradorl i gining g ar o vi h isobla n adi . B i zg a m a`lu m ki , AKA T lar t ark i bidagi EK M B n i n g tu zi l m a s i o `za r o b og ` l a n gan v a h a r b i r i m a`lu m bi r x ossalarga e g a bo`l g an m a y do n l a r dan i b o r a t . Bu m a y donlarning s o n i tu rl i AK A Tlar d a u l a r n ing i c h ki for m atlari q anda y ligiga qar a b t u rli c h a dir. M a s a l an, UNIMARC f o r m at i as osidagi EK MB tu z il m a s i d a 2 60 dan o rtiq as o si y m a y d onl a r 6 00 dan o r t i q fakul ` t a tiv m a y don lar va m a ydon o s t ilar m avj ud . II bob bo`yicha xulosalar. Olingan natijalardan ma`lumki tuzulgan ilmiy adabiyotlar uchun elektiron katalog dasturi turli xil izlash modillaridan foydalanildi, va dastur ishlashi mobaynida turli xil muammolar keltirib chiqarmaydi, ya`ni masalan foydalanuvchi tomonidan berilgan so`rovlarni bazani bor yoki yo`qligini 60 aniq ravshan aytaoladi va kam vaqt Ichida javob beradi. Bundan tashqari foydalanuvchini katalog saytiga a`zoligi ham nazorat qilinadi. Buning uchun alohida foydalanuvchilar bazasi shakillantirilgan va bunda aniqlik bo`lishi uchun har bir foydalanuvchi azo bo`lishi uchun alohida elektiron pochta manzili orqali azo bo`lishi yo`lga qo`yilgan. Bunda albatta har bir foydalanuvchi uchun alohida elektiron pochta manzili bo`lishiga alohida etiborga olingan. Agar foydalanuvchi kiritgan login yoki parolini unutib qo`ysa pochtasidan ma`lumotlarini olishi ham yo`lga qo`yilgan. Olingan umumiy xulosalar quyidagilar: 1. Katalog dasturi uchun izlash algoritm modillari tahlil qilindi; 2. Tuzulgan katalog dasturiy taminoti uchun qulayliklari aytib o`tildi; 3. Tuzulgan elektiron katalog dasturiy taminoti bo`yicha algoritm tuzuldi; 4. Ishlab chiqilgan elektiron katalog dasturiy taminotining blok algoritmi blok sxima ko`rinishida taqdim etildi. 61 III Bob: ILMIY ADABIYOTLAR UCHUN ELEKTIRON KATOLOG DASTURINING SINOV NATIJALARI. 3.1 Kutubxonalar faoliyatidagi ilmiy adabiyotlar uchun elektiron katolog dasturiy ta`minotini yo`llanmasi Elektiron katalog dasturi uchun sinov natijalari quyidagilardan iborat bo`ldi: 1. Dasturiy taminotdan foydalanish(izlash va ma`lumotlaridan foydalanish); 2. Dasturiy ta`minotga ma`lumotlar qo`shish; 3. Dasturiy ta`minot haqida. Dasturiy ta`mindan foydalanish. Dasturiy taminotdan foydalanish uchun quyidagi oynalarga murjaat qilishimiz mumkin: 15-rasm. Bu yerda quyidagilarni ishlatishimiz mumkin: 62 Bu yerda ilmiy adabiyotlarni izlashimiz mumkin. Bunda katalog ko`rinishida bo`ladi izlashimiz ya`ni foydalanuvchi ilmiy adabiyot kalit so`zini kiritishi mumkin. Izlasak quyidagi natijani olamiz: Izlagan ma`lumotlarimiz bir nechta bo`lsa hammasini chiqarib beradi. Bundan tashqari foydalanuvchi aynan ilmiy yo`nalishlar bo`yicha ham ma`lumotlar kiritilgan bular quyidagi oynalarda: 17-rasm Bu yerdagi ma`lumotlar quyidagilaridir: Ilmiy kitoblar bo`limida asosan dessertatsiya yozish tartibi kiritilgan: 63 Asosan dessertatsiya haqida ma`lumotlar yozilgan. Ikkinchi bo`limida ilmiy monogirafiya haqida ma`lumotlar keltirilgan: Ilmiy monogirafiya haqida foydalanuvchiga ma`lumtlar beriladi. 3-bo`limda ilmiy tezis haqida ma`lumot berilgan: 64 Bu yerda keltirilgan ma`lumotlar esa ilmiy tezis nimaligi haqida ma`lumotlar berilgan. Keyingi bo`limlar esa quyidagilardir: “Ilmiy ish necha bet bo`lishi kerak” sarlavhasi ostidagi ushbu bo`limda esa ilmiy ish bo`yicha jahonning yetakchi universtetlarining professor domlalarining fikirlari keltirilgan. 65 Keyingi bo`limda esa maqola yozish tartibi haqida ma`lumotlar berilgan. Bu yerda ilmiy maqola nima uchun kerakligi , qanday yozilishi qolgan ilmiy maqolalardan farqi ( monografiya , dessertatsiya ishi vahakazo ) nimadaligi haqida ma ` lumotlar berilgan . Dasturiy taminotga ma`lumotlar qo`shish: Buning uchun foydalanuvchi uchun quyidagi tugma kiritilgan: 66 Ushbu tugma bilan murojaat qilganimizdan so`ng quyidagi oyna ochiladi: Bo ` limni tanlang tugmachasi orqali kiritayotgan ma ` lumotimiz qaysi turga mansubligini ya ` ni : ilmiy maqola , ilmiy dessertatsiya , ilmiy tezislardan birini tanlashimiz mumkin . Keyingi bo`limchasida esa belgilagan faylimizni pdf shaklda kiritishimiz kerak. Keyingi bo`limda kitob muallifi haqida (ism familiyasi, ilmiy unvonini) kiritishimiz kerak. Keyingi bo`lim orqali kitob haqida qisqacha ma`lumot kiritamiz(kitob nomi, nima haqidaligi qisqacha). Masalan: Elektiron katalog dasturiga maqola joylashtirishga namuna keltirilgan. Ma`lumot joylangan bo`lsa quyidagicha xabar beradi: 67 Ishlab chiqilgan dasturiy taminotning ro `yxatdan o`tish bo`limi quyida- gicha bo`ladi: 18-rasm. Ushbu ro`yxatdan o`tish bo`limi googlening elektiron pochta xizmatiga ko`proq bog`langan. Har bir ushbu dasturiy taminotdan foydalanuvchilar o`zlarining accountlari orqali saytdan to`liq foydalanishlari mumkin bo`ladi. Ushbu ko`rsatilgan oyna orqali elektiron pochta xizmatidagi accountini foydalanuvchilar taqdim etishlari kerak bo`ladi. Buni qulayligi shundaki har bir kishiga bir marta account berilishi va biz tuzib chiqgan dasturiy taminot ham shunday qulaylikdan foydalanishidir. 19-rasm. 68 Dasturiy taminotdan foydalanganlar o`zlariga kogin bilan parolni o`zlari maxfiy ravishda kiritishlari kerak bo`ladi. 20-rasm. Dasturiy ta`minot haqida. Dasturiy taminotdan ko`zlangan maqsad respublika ilmiy adabiyotlarini bir joyga jamlash va ilmiy izlanuvchilarga qulaylik yaratish, dastur php da tayyorlandi. Uchunchi bor bo`yicha xulosalar. Ishlab chiqilgan dasturiy vositaning kodlari web ilova ko`rinishida bo`lib, undan foydalanuvchilar avval ro`yxatgan o`tgan xolda, ro`yxatdan o`tgandan so`ng foydalanuvchining elektiron pochta manziliga login va paroli yuboriladi, va bir foydalauvchi faqat bitta elektiron pochtani o`ziga ishlatishi mumkin, agar foydalauvchi kiritgan elektiron pochta pochta tizimida ro`yxatdan o`tmagan bo`lsa, ro`yxatdan o`tilmadi deb xabar yuboriladi foydalanuvchiga. 69 Umumiy xulosalar. Ushbu dessertatsiya ishi kutubxonalar faoliyatidagi ilmiy adabiyotlarning elektiron katalogning modeli, algoritmi va dasturiy taminotini yaratish uchun yozildi. Ishlab chiqilgan dasturiy taminotdan respublikamizning barcha oliy ta`lim tashkilotlari talabalari, ilmiy izlanuvchilar, tadqiqotchilar va barcha magistrantlar foydalanishi mumkin. Ilmiy adabiyotlarning bazasi shakillantirilgan va turlarga ajratilgan(ilmiylik bo`yicha). Ishlab chiqilgan dasturiy taminot foydalanuvchilarning aynan bir login orqali kira olishini ham taminlaydi. Ushbu dessertatsiya ishini shakillantirishda xorij olimlari tomonidan ishlab chiqilgan va hozirgi kunda faoliyat yuritib kelinayotgan dasturiy taminotlarning kamchiliklari o`rganilgan holda tayyorlandi. Quyidagi natijalarga erishildi: 1. Ishlab chiqilgan dasturiy taminotning xavfsizligi yuqoriroq hisoblanadi. 2. Ishlab chiqilgan dasturiy taminotdan foydalanish juda osson hisoblanadi. 3. Ishlab chiqilgan dessertatsiya ishida ushbu dasturiy taminotning modeli algoritmi keltirilgan. 4. Ishlab chiqilgan dessertatsiya ishida dasturiy taminot bilan ishlash ko`nikmalar va barcha xulosalar keltirilgan. 70 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR R О‘YXATI. 1. Mirziyoyev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. T.: “О‘zbekiston”, 2017-yil. 2. Mirziyoyev Sh .M. Erkin va farovon, demokratik О‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. T.: “О‘zbekiston”, 2017-yil. 3. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz. T.: “О‘zbekiston”, 2017-yil. 4. Ijtimoiy tarmoqlar. https://uz.wikipedia.org/wiki/Kutubxona_katalogi . 5. Google ijtimoiy tarmoqlari. https://www.loc.gov/publish/pcn/ London milliy kutubxonasi. 6. Google ijtimoiy tarmoqlari https://www.bl.uk/about-us/our-story/history-of-the-british-library Britaniya kutubxonasi. 7. Google ijtimoiy tarmoqlari. https://cataloging.lib.byu.edu/department- manual/catalog-records/3-4-instructions-and-policies/3-4-2-descriptive- cataloging-of-theses-dissertations/ AQSH kutubxonasi, dessertatsiya ishi. 8. Google ijtimoiy tarmoqlari. https://kpfu.ru/library/katalogi/elektronnye-katalogi-krupnyh-bibliotek-i/ elektronnye-katalogi-krupnyh-bibliotek-i-5399.html Rossiya federatsiyasi Kazan federal universteti milliy kutubxonasi. 9. Google ijtimoiy tarmoqlari https://tuit.uz/elektron-kutubxona . Muhammad Al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universteti ilmiy kutubxonasi. 10. Karimov I.A. “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch”.T.: “Ma’naviyat”, 2008-yil. 71 11. О‘zbekiston Respublikasining “Ta`lim to`g`risida”gi va “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi tо‘g‘risida”gi Qonuni. 7 oktyabr 2013 yil (о‘zgartirish va qо‘shimchalar bilan). 12. “ O’ZBEKISTONDA KUTUBXONACHILIK SOHASINING RIVOJI” Yo`ldasheva Sohibaxon O`zbekiston Davlat san`at va madaniyat institutning Farg`ona mintaqaviy filiali "Oriental Art and Culture" Scientific-Methodical Journal - Issue 7 / 2021 13. О‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI PREZIDENTINING QARORI Oliy ta’lim tizimini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari tо‘g‘risida (О‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari tо‘plami, 2017 y., 18-son, 313- modda, 19-son, 335-modda, 24-son, 490-modda, 37-son, 982-modda) zamonaviy ilmiy adabiyotlarning elektron kataloglari va ma’lumotlar bazalariga kirish imkoniyatlarini kengaytirish. 14. G`ulomov S. Abdullayev A. Ta`lim sifatini oshirishda elektrion darsliklarni tutgan o`rni //Ta`lim muammolari. –Toshkent. 2004.-1-4 son. 65-68 betlar. 15. Sariyev A. Animatsiyalar yaratishda FLASH texnologiyasidan foydalanish. <<O`MKXTT da zamonaviy o`qitish texnologiyalarini ishlab chiqish va o`quv adabiyotlarining yangi avlodini yaratish muammolari>>. Respublika ilmiy-amaliy anjumani matireallari. 76-77 bet. Buxoro 2006. 16. Kutubxonalar faoliyati konsepsiyasi.-Toshkent, XTB,1995 yil. 17. Ro`ziyev F.J. O`quvchilar intelektual-manaviy darajasini o`sishida axborot-komunikatsiya texnologiyalarining didaktik imkoniyatlaridan foydalanish. Toshkent, uzluksiz ta`lim 6-son, 2016 yil. 72 18. Baxtiyor Donyorov. Innavatsion texnologiyalar asosida umumiy o`rta ta`lim kaktablarida ta`lim jarayonlari sifat va samaradorligini oshirish muammolari.Toshkent, Xalq ta`limi jo`rnali. 2013 yil, 6-son. 19. Mengliyev Sh. Mutimedia vositalari va ulardan foydalanish. Ilmiy maqola 2014-yil, tami.uz 20. Shoira Shodmonova. Multimedia texnologiyalari ta`lim istiqboli kafolatidir. 2017-yil, info COM.UZ 21. Saida Beknazarova. Multimedia texnologiyalarining asosiy xususiyatlari. 2017-yil,infoCOM.UZ. 22. Khodjayev Utkirjon. Multimedia vositlari turlari va ta`lim tizimida qo`llanishi. 2016-yil, multiurok.ru 23. Usmonov A.I. Zamonaviy axborot texnologiyalari,-T.: “Akadimiya”,2007 yil 154 bet, myshared.ru 24. Abdiyev SH. Ta`lim sifat va samaradorligini oshirishda axborot texnologiyalarining o`rni. Samaraqand 2015-yil, new.tdpu.uz 25. G`ulomov S. Axborot tizimlari va texnologiyalari-T.: <<Sharq>>,2000- yil, library.ziyonet.uz 26. N Karimova. D Zuparova. Maxsus fanlarni o`qitish jarayonida multimedia vositalaridan foydalanish. 2015-yil, new.tdup.uz 73 Internet saytlari: 1. w ww.dsmi.uz 2. www.dsmimarkaz.uz 3. www.lugat.uz 4. www.natlib.uz 5. www.sciencedirect.com 6. www.scopus.com 7. www.unesco.org/culture/ich 8. www.wikipedia.ru 9. www.ziyonet - .uz 74 Ilovalar. <!DOCTYPE html > <html lang = "en" > <head>     <meta charset = "UTF-8" >     <meta http-equiv = "X-UA-Compatible" content = "IE=edge" >     <meta name = "viewport" content = "width=device-width, initial- scale=1.0" >     <link href = "https://cdn.jsdelivr.net/npm/bootstrap@5.2.3/dist/css/bootstrap.min .css" rel = "stylesheet" integrity = "sha384- rbsA2VBKQhggwzxH7pPCaAqO46MgnOM80zW1RWuH61DGLwZJEdK2Kadq2F9CUG65" crossorigin = "anonymous" >     <title> Ilmiy Kitoblar </title> </head> <body>     <div class = 'container' >         <div class = 'row' >             <div class = "col-md-6 mx-auto my-3" >                 <h1></h1>                 <p> Dissertatsiya yozishga kirishishdan oldin, keng tarqalgan fikrga zid ravishda, uni boshidan,                     ya’ni kirish qismidan yozish kerak emas, Dissertatsiyaning eng ma’suliyatli qismi bo‘lib unda,                     xuddi shaffof ko‘zgudagi kabi, uning eng yaxshi jihatlari, yangilik elementlari aks etishi kerak.                     Bularning barchasi ishning eng oxirgi bosqichida tanlangan mavzu to‘liq anglab yetilganda                     batamom aniq bo‘ladi, Matnning asosiy qismidan boshlagan ma’qul, uning eng optimal                     variantiga erishish, so‘ngra esa kirish va xulosa qismlarini yozgan ma’qul.                 </p>                 <p>                     Dissertatsiyaning asosiy qismi uning to‘liq hajmining 70% dan kam bo‘lmagan qismini tashkil                     etishi kerak. U bayonning mantiqiy strukturasidan kelib chiqib boblar va paragraflarga                     bo‘linadi. Nomzodlik dissertatsiyasida 3 yoki 4 bob, doktorlik ishida esa 4 va undan ortiq bob                     bo‘lishi mumkin. Har bir bob 2 va undan ortiq paragrafga ega bo‘ladi. Boblar hajm jihatdan                     bir xil bo‘lishi maqsadga muvofiq bo‘ladi.                 </p>                 <p> 75                     Dissertatsiyaning mantiqiy strukturasi darrov ayon bo‘lib qolmaydi. U batamom aniq bo‘lishi                     uchun siz uni himoyaga olib chiqilayotgan holatlarning batafsil isboti ko‘rinishida qurilgan                     mantiqiy butunlik sifatida fikran maketlashtirishingiz kerak. Avval bunday "maket”ni reja                     shaklida, har bir paragrafini to‘g‘ri nomlab, to‘g‘ri joylashtirib ishlab chiqish lozim. Ishni boblar                     va paragraflarga bo‘lish mavzuni yoritish mantiqiga xizmat qilishi kerak. Shuning uchun, bir                     tomondan, rejaga mavzu doirasidan chiqib ketadigan yoki u bilan bilvosita bog‘langan                     strukturaviy birliklarni kiritmaslik kerak, ikkinchi tomondan esa, punktlar mavzuni to‘liq                     yoritishi kerak. Dissertatsiya rejasi- bayonning mantiqiy skleti bo‘lib, unda hamma narsa joyjoyida bo‘lishi kerak.                 </p>                 <p>                     Dissertatsiya boblari – matnning asosiy strukturaviy birliklaridir. Ularning har birining nomini                     shunday shakllantirish kerakki, u mazmun hajmi jihatdan mavzudan kengroq yoki teng                     bo‘lmasligi kerak, chunki bob mavzuning aspektlaridan biri xolos va uning nomi ushbu                     tobelikni aks etishi kerak.                 </p>                 <p>                     Reja tuzib bo‘lgach, matnning qoralamasini yozishga kirishish mumkin. Katta hajmli ishni                     yozayotganda uni yaxshisi kichikroq qismlarga bo‘lib yozgan ma’qul, bunda har bir qism                     dissertatsiyaning umumiy intellektual fabulasiga mos kelishi kerak.                 </p>                 <p>                     Dissertatsiya ishi kompozitsiyasining muayyan standarti mavjud emas, albatta. Har bir                     tadqiqotchi ilmiy materiallarni tashkil etish tartibini o‘zi tanlaydi. Biroq dissretatsion asarning                     kompozitsion strukturasiga muayyan umumiy talablar ishlab chiqilgan. Dissertatsiya quyidagi                     elementlarga ega bo‘lishi kerak:                 </p>                 <ul>                     <li> Titul varag‘i </li> 76                     <li> Mundarija </li>                     <li> Kirish </li>                     <li> Asosiy qism boblari </li>                     <li> Xulosa </li>                     <li> Bibliografik ro‘yxat </li>                     <li> Ilova </li>                     <li> Yordamchi ko‘rsatkichlar </li>                 </ul>                 <p>                     Titul varag‘i (1-ilovaga qarang) dissertatsiya ishining birinchi sahifasi hisoblanadi va qat’iy                     belgilangan qoidalar bo‘yicha to‘ldiriladi.                 </p>                 <p> Yuqori maydonda o‘quv yurti yoki ilmiy ish bajarilgan ilmiy tashkilotning to‘liq nomi                     ko‘rsatiladi. Ko‘rsatilgan matnli yuqori maydon titul varag‘ining qolgan qismidan chiziq bilan                     ajratiladi.                 </p>                 <p>                     So‘ngra dissertantning F.I.Sh. (bosh kelishikda) ko‘rsatiladi. </p>                     <p> O‘rtada dissertatsiya ishining nomi "mavzu” so‘zisiz, qo‘shtirnoqqa olinmasdan beriladi. </p>                     <p> Dissertatsiya nomidan keyin mutaxassislik nomenklaturasidan shifr, himoya qilinayotgan                     ilmiy daraja joylashtiriladi. </p>                     <p> Keyin, titul varag‘ining o‘ng chekkasiga yaqinroq joyda ilmiy rahbar (maslahatchi)ning F.I.Sh.,                     ilmiy darajasi va lavozimi ko‘rsatiladi. </p>                     <p> Pastki maydonda dissertatsiya ishi bajarilgan joy (shahar) va uning yozilgan yili ("yil” so‘zi                     yozilmaydi) ko‘rsatiladi. </p>                     <p> Titul varag‘idan so‘ng mundarija joylashtiriladi (2-ilova), unda dissertatsiya ishining barcha                     boblari, paragraflari, rubrikalari, ularning boshlang‘ich sahifasi raqami beriladi. Mundarijadagi                     sarlavhalar matndagi sarlavhani to‘liq , aniq takrorlashi kerak. Ularni matndagi sarlavhaga zid                     ravishda qisqartirish, o‘zgartirish mumkin emas. </p>                     <p> Rubrikatsiyaning bir xil bosqichlari sarlavhalari ketma-ket joylashtiriladi. Har bir keyingi                     bosqich sarlavhasi oldingi bosqich sarlavhasiga nisbatan 3-5 belgi o‘ngroqda joylashtiriladi.                     Har bir sarlavha bosh harf bilan yoziladi va oxirida nuqta qo‘yilmaydi. Har bir sarlavhaning 77                     oxirgi so‘zi sahifa raqamigacha ko‘p nuqtalar bilan birlashtiriladi. </p>                                 <p> Kirish dissertatsiyaning eng ma’suliyatli qismi hisoblanadi (3-ilova), chunki barcha                     fundamental holatlarni o‘z ichiga oladi. Bu tanlangan mavzuning dolzarbligi, maqsadi,                     mazmuni, tadqiqot ob’ekti va predmeti, tadqiqot metodi, nazariy va amaliy ahamiyati va h.z. </p>                 <p>                     Mavzuning dolzarbligi to‘g‘risida yuqorida barcha narsa aytib bo‘lindi. Dissertatsiyaning                     kompozitsion strukturasi nuqtai nazaridan mavzu dolzarbligini asoslash kirish qismining 1-2                     sahifasidan ortiq joy egallamasligi va nega ushbu mavzuga hozir murojaat qilish kerak, uning                     ilmiy va amaliy zaruriyati nimada, tadqiqot predmeti haqida zamonaviy tasavvur holati                     qanday ekanligini tushuntirishi kerak.                 </p>                 <p>                     Dolzarblik asoslab bo‘lingach muammoning ilmiy ishlab chiqilganlik darajasi ko‘rib chiqilishi                     kerak. Bunda o‘tgan va hozirgi mamlakatimiz va xorijiy olimlarning ushbu muammo bilan turli                     rakurslarda qanday shug‘ullanganliklari, yetarlicha yoritilmagan jihatlar, noto‘g‘ri yoritilgan                     adabiyotlar haqida so‘z yuritilish kerak. Aynan shu mavzuga murojaatni xorijiy adabiyotda                     Vatanimizga tegishli materiallarning yetarlicha yoritilmaganligini asos qilib olish mumkin.                 </p>                 <p>                     Bu yerda siz mavzuni yaxshi anglab olganingiz, matn bilan ishlash mahoratingiz, bibliografiya                     bilan tanishligingiz, shu sababli sizdan oldingi olimlarning ushbu mavzuning yoritilishiga                     qo‘shgan hissasini to‘g‘ri baholay bilishingizni namoyish qilishingiz mumkin. Mavzuning                     yoritilishida o‘zingiz qo‘shgan hissangizni ham ob’ektiv baholay bilishingiz kerak. Ba’zida                     tadqiqotchilar o‘ziga qadar ushbu mavzuga hech kim murojaat qilmagan degan xulosaga                     keladilar. Agar sizda ham shunga o‘xshash fikr paydo bo‘lsa, bu haqda kirish qismda so‘z 78                     yuritishga shoshilmang. Mavjud adabiyotlarni obdon tahlil qiling, ilmiy konsultantingiz bilan                     maslahatlashing, ana undan keng bunday keng masshtabli da’vo bilan chiqish kerakmi, yo‘qmi                     hal qilishingiz mumkin.                 </p>                 <p>                     Muammoning ilmiy ishlanganlik darajasini ko‘rib chiqqach, ushbu muammoni tadqiq etishda                     shaxsan sizning ulushingizni mantiqan asoslashga o‘tish mumkin. Bu yerda dissertatsion                     tadqiqotning maqsadi va vazifalari, uning strategiyasi va taktikalari bayon qilinadi. Bunda                     shuni yodda tutish kerakki, vazifalarni sanab o‘tish ish matnining ichki mantig‘i va rejasini                     belgilaydi. Keyin tadqiqot ob’ekti va predmeti shakllantiriladi. Ilmiy tadqiqot ob’ekti –bu                     reallikning tanlangan elementi bo‘lib, u o‘z chegaralari, avtonomligiga ega va atrof-muhitdan                     uzoqlashganligi bilan ajralib turadi. Ob’ekt muammoli holatni keltirib chiqaradi va uni                     o‘rganish uchun tanlanadi. Ilmiy tadqiqot predmeti – ob’ektning mantiqiy bayoni bo‘lib,                     tadqiqotchi tomondan o‘rganish, sharh uchun tanlanadi.                 </p>                 <p>                     Ilmiy tadqiqot ob’ekti va predmeti ilmiy jarayon kategoriyasi sifatida umumiy va xususiy                     jihatlari bilan bir-birlari bilan bog‘liqdir.                 </p>                 <p>                     Ob’ektda tadqiqot predmeti bo‘lib xizmat qiluvchi qism ajralib turadi. Aynan shu narsaga                     dissertantning e’tibori qaratiladi, aynan tadqiqot predmeti dissertatsion ish mavzusini                     belgilaydi va tutil varaqda uning sarlavhasidek belgilanadi.                 </p>                 <p>                 Tadqiqot predmetini aniqlash mahorati tadqiqotchining, birinchidan, ob’ektning dolzarb                 dinamik holati sferasiga, ikkinchidan, ob’ektning tashkiliy tizimiga ta’sir ko‘rsatuvchi aloqa va                 elementlar sohasiga yaqinlashganligi bilan bog‘lanadi. 79                 </p>                 <p>                     Bayonni strukturaviy bosqichlari to‘g‘risida qisqacha aytib o‘tish va uning tuzilish mantiqini                     asoslab berish majburiy bo‘lmagan, lekin maqsadga muvofiq bo‘lgan jihat hisoblanadi.                 </p>                 <p>                     Ishning asosiy qismi umimiy hajmning 70%ni tashkil qilishi va strukturasi bo‘yicha                     dissertatsiya rejasiga mos kelishi kerak. Bu yerda tadqiqotingizning borishi batafsil bayon                     etiladi, uning oraliq natijalari asoslanadi. Faktlarning isbot qilinganligi, izchilligi, unda ortiqcha,                     zarur bo‘lmagan materialning yo‘qligi asosiy qismga qo‘yilgan qat’iy talablardan biri                     hisoblanadi.                 </p>                 <p>                     Dissertatsiyaning xulosa qismi butun ish natijalari bo‘yicha qilingan xulosalar va tavsiyalardan                     iborat bo‘lishi kerak (4-ilova). Bu qism hajm jihatdan eng kichkina bo‘lgani bilan alohida                     ahamiyatga ega, chunki aynan shu qismda ilmiy ishingizning yakuniy natijalari tugallangan,                     mantiqan mukammal shaklda ilmiy hamjamiyat e’tiboriga taqdim etasiz. Xulosa –bu nafaqat                     erishilgan natijalar yig‘indisi, balki o‘ziga xos sintez,ishingizning alohida va yig‘ma yakuni                     hamdir. Xulosada olingan natijalarni kirish qismda belgilangan maqsad va vazifalar bilan                     birlashtirish, xulosalarni jamlash o‘z ishining muvaffaqiyatini baholash kerak. Ba’zida bu                     qismni xulosalar ro‘yxati ko‘rinishida qurish, uni punktlarga bo‘lib, har birida alohida xulosani                     asoslab berish mumkin. Agar ish nazariy natijalar bilan birga amaliy ahamiyatga ega bo‘lsa                     ham buni xulosa qismda gapirib o‘tish kerak, Bundan tashqari ish natijalari asosida                     kelgusidagi tadqiqotlar istiqbolini ko‘rsatib o‘tish, shu sababli yangi vazifalarni belgilash, yangi                     g‘oyalarni rivojlantirish yo‘llarini ta’kidlab o‘tish mumkin.                 </p>                 <p> 80                     Xulosadan keyin bibliografik ro‘yxat keladi (5- ilova). Bu mavzu bo‘yicha muallif foydalangan                     adabiy manbalar ro‘yxatidir. Bunday ro‘yxatga kiritilgan har bir manba dissertatsiya                     qo‘lyozmasida aks etgan bo‘lishi kerak. Qandaydir faktlarga havola bo‘lganda, material                     qaerdan olinganligi ko‘rsatilishi kerak. Havolalar bo‘lmagan, dissertatsiyada foydalanmagan                     manbalarni ro‘yxatga kiritish shart emas.                 </p>                 <p>                       Yordamchi yoki qo‘shimcha materiallar ilova qismda joylashtiriladi.                 </p>                 <p>                     Mazmun jihatdan ilovalar turli-tuman:                 </p>                 <ul>                     <li> oraliq matematik isbotlar, formulalar, hisoblar; </li>                     <li> statistik ma’lumotlar va ularga ishlov berish metodlari; </li>                     <li> konkret eksperimentlar natijalari; </li>                     <li> birlamchi materiallar; </li>                     <li> yordamchi nomogrammalar va jadvallar; </li>                     <li> eksperimentlar, o‘lchamlar va sinovlar o‘tkazishda qo‘llaniladigan apparatura va                         uskunalar tavsifi; </li>                     <li> dissertatsion tadqiqotni bajarish jarayonida ishlab chiqilgan, EHMda yechiladigan                         ikkinchi darajali algoritmlar va masalalar dasturi metodikasi;                     </li>                     <li> yordamchi illyustratsiyalar; </li>                     <li> yoyilgan sharhlar; </li>                     <li> dissertatsion ish natijalaridan foydalanish dalolatnomalari (14-ilova). </li>                 </ul>                 <p>                     Ilovalar dissertatsiya oxirida joylashtiriladi. Har bir ilova yangi sahifadan yuqori o‘ng                     burchakda "Ilova” so‘zi bilan boshlanishi va o‘z sarlavhasiga ega bo‘lishi kerak.                 </p>                 <p> 81                     Agar dissertatsiyada 1 dan ortiq ilova bo‘lsa, ulan arab raqamlari bilan nomerlanadi (№ belgisi                     qo‘yilmaydi), masalan "1 ilova”, ilovalar berilgan sahifalar nomeri asosiy matn sahifalari                     numeratsiyasini davom ettiradi.                 </p>                 <p>                     Asosiy matnning ilovalar bilan aloqasi havolalar yordamida "qarang” so‘zi bilan o‘rnatiladi.                     Masalan, "1-ilovaga qarang”.                 </p>                 <p> Namuna sifatida quyidagi qismlardan iborat dissertatsiya ishi strukturasini ko‘rib chiqamiz: </p>                 <ul>                     <li> Mundarija </li>                     <li> Kirish </li>                     <li> Birinchi bob </li>                     <li> Ikkinchi bob </li>                     <li> Uchinchi bob </li>                     <li> To‘rtinchi bob </li>                     <li> Xulosa </li>                 </ul>                 <p>                     Ilmiy daraja himoyasi uchun dissertatsiya odatda, titul varaq, mundarija, asosiy belgilar va                     qisqartmalar, kirish, asosiy matn (3-5 bobdan iborat bo‘lib, har bir bobga aniq xulosalar                     beriladi), umumiy ishga xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati (nomzodlik dissertatsiyasi                     uchun 100-170 ta) ilovadan iborat bo‘ladi.                 </p>                 <p>                     <strong> Kirish qismda </strong> (7-10 bet) tadqiqotchi tadqiqot ob’ektini qisqa belgilaydi, muammo                     dolzarbligi, uning hozirgi vaqtdagi holati, muammoni hal qilishda mavjud qiyinchiliklarni qayd                     etadi, qo‘yilgan ilmiy vazifa yoki yangi ishlanmalarning mohiyatini, shaxsiy tadqiqotlari                     maqsadi, yo‘nalishlari, metodlari, boblar bo‘yicha mazmunini bayon etadi, ilmi rahbari,                     maslahatchisi, hamkasblariga tashakkur bildiradi. Bu qisqa annotatsiya bo‘lib muammoning                     ishlanganlik darajasini yoritadi, tadqiqot predmetiga muallif tomondan kiritilgan yangiliklar,                     asosiy qoidalar bayon etiladi. Bu yerda nafaqat natijalar, balki yangi g‘oyalar, qarashlar, ularni 82                     realizatsiya qilish usullari keltiriladi. Shunday qilib, kirish qismda dissertatsiya mavzusining                     dolzarbligi asoslanadi, maqsad bayon etiladi, vazifalar belgilanadi, ish haqida umumiy                     tasavvur beriladi.                 </p>                 <p>                     Shuni qayd etish kerakki, tadqiqotchi ishning turli bosqichlarida kirish qismini bir necha marta                     e’tibor bilan ko‘chirish maslahat beriladi. Chunki bu qiziquvchan shaxslarning birinchi                     o‘qiydigan bo‘limi bo‘lib, ish va dissertant to‘g‘risida birinchi, o‘zgartirish qiyin bo‘lgan                     tasavvur shu bosqichda paydo bo‘ladi.                 </p>                 <p>                     <strong> Birinchi bob </strong> ma’lum tadqiqotlarning batafsil sharhi, patent tahlili va qo‘yilgan vazifalarni                     yechish uchun nimalar zarurligini bayon etuvchi materiallarni o‘z ichiga oladi.                 </p>                 <p>                     Ma’lum tadqiqotlar sharhida yechilayotgan masala bo‘yicha ilmiy fikr rivojida asosiy va tub                     burilish yasovchi bosqichlar ocherki beriladi. Ma’lum tadqiqotlarning dissertant tomondan                     o‘tkazilgan sistematizatsiyasi bobni va umumiy ishni bezaydi, ishning yaxlitligi to‘g‘risida                     umumiy tasavvurni mustahkamlaydi. O‘zidan oldingi tadqiqotchilar ishini qisqa, tanqidiy                     yoritib dissertant yoritilmay qolgan masalalarga alohida to‘xtalib o‘tishi va muammoni                     yechishda o‘z o‘rnini belgilashi, dissertatsion tadqiqot vazifalarini aniqlab, shakllantirib olishi                     kerak. Nomzodlik dissertatsiyasining birinchi bobi odatda 20-25 betdan iborat bo‘ladi.                 </p>                 <p>                     Keyingi bo‘limda dissertantning shaxsiy tadqiqotlari to‘liq bayon etiladi, bunda muammoni                     ishlab chiqishda u kiritgan yangilikka alohida to‘xtalib o‘tiladi. Ushbu yangilik nazariy qoidalar                     bilan asoslanishi, nazariya va amaliyotning mashhur qoidalariga mos kelishi kerak.                 </p>                 <p> 83                     Dissertatsiyani bayon qilishning butun tartibi dissertant himoya qilayotgan asosiy g‘oyaga                     bo‘ysunishi kerak.                 </p>                 <p>                     <strong> Ikkinchi bob </strong> vazifaning yechimini nazariy asoslash, uning yechimi metodikasiga                     bag‘ishlanishi mumkin. Bobning vazifasi –masala nazariyasini umumiy ko‘rinishda berish.                     Nomzodlik dissertatsiyasida masala yechimining yangi nazariy tamoyillari kamdan kam                     beriladi. Mavjud matematik apparatda ko‘pincha zarur nazariy platformani topishga erishiladi,                     biroq dastlabki holatda u keyingi fikrlar uchun tayyorlov mahsuloti bo‘lib qoladi. Keyingi fikr                     odatda moslashish koeffitsientlarini, tenglamalarda yangi bo‘laklarni, tahlil qilinayotgan                     jarayonning fizikasini aks ettiruvchi qo‘shimcha tenglamalarni, yangi topilgan faktorlarni                     o‘rnatishdan iborat bo‘ladi.                 </p>                 <p>                     Moslashish koeffitsientlaridan foydalanishda aniqlikka e’tibor berish kerak. Eng oddiy holatda                     bu nazariya va eksperiment natijalarini kelishtiruvchi empirik koeffitsientlardir. Biroq olg‘a                     borish va moslashish koeffitsientining o‘ziga nazariy asosni topish mumkin. Balki ular statik                     emas, balki dinamikdir va o‘z navbatida boshqa parametrlarga bog‘liqdir. Moslashish                     koeffitsientidan eksperiment va nazariya natijalariga qo‘shimcha sifatida foydalanish                     metodologik xato hisoblanadi. Eng ideal teoriya zamonaviy kompyuter vositalaridan                     foydalanilgan yechim. Biroq shuni esda tutish kerakki, son yechimi bu har doim xususiy                     yechim. Ayni paytda analitik yechim ko‘proq yechimlarni ko‘rib chiqish, jarayonni sifatli tahlil                     qilish imkonini beradi. Masalaning bir yechimi ikkinchisidan afzalroq deb o‘ylash kerak emas.                     Jarayon rivojlanishini tushuntira oladigan va bashorat qila oladigan istalgan nazariy                     umumlashtirish yashashga haqli. Ikkinchi bob hajmi 35-40 bet.                 </p>                 <p> 84                     <strong> Uchinchi bob </strong> , odatda masalani yechishning eksperimental asoslanishi, eksperimental                     tadqiqotlar usullar bayoni, tajriba va nazariy natijalar aniqligi va tahlilini o‘z ichiga oladi.                     Eksperimental bobning vazifasi – masalaning umumlashtirilgan nazariy yechimini                     konkretlashtirish, tajriba koeffitsientlarini taqdim etish, nazariyani tekshiruvchi eksperimental                     nuqtalarni berish. Bu yerda yangi qurilmalar tavsifi, ularning ishlashini tekshirish,                     eksperimental tadqiqotlar o‘tkazishning yangi usul va texnologiyasini bayon etish mumkin. 3-                     bob hajmi 30-35 bet.                 </p>                 <p>                     <strong> To‘rtinchi bob </strong> , konkret yechimlar, qurilmalar, grafikalar, bog‘liqliklar, ikkilamchi modellar,                     nazariy qarashlarning konkret model uchun eksperimental ma’lumotlarga mos kelishni                     baholashni o‘z ichiga olishi mumkin. Dissertatsiya ishi natijalarini muhokama qilish va                     baholashga alohida paragrafni bag‘ishlash mumkin. Ish natijalarini baholash sifat va son                     jihatdan bo‘lishi kerak. Ma’lum yechimlar bilan taqqoslashni barcha aspektlar bo‘yicha,                     jumladan samaradorlik bo‘yicha amalga oshirish kerak. Bobga 20-25 bet ajratiladi.                 </p>                 <p>                     <strong> Xulosada </strong> ishning natijalari keltiriladi. Tadqiqotlar natijalari bo‘yicha asosiy fikrlar                     shakllantiriladi, Aprobatsiya to‘g‘risida, dissertatsiyaning asosiy mazmunining ilmiy                     nashriyotda yoritilishi, uning natijalari, yechimlarning patentlar bilan himoyalanganligi                     to‘g‘risidagi ma’lumotlar beriladi. Dissertatsiya natijalari qo‘llanilayotgan va qo‘llanishi                     mumkin bo‘lgan tashkilotlar ko‘rsatiladi. Ushbu bo‘limga sakkiz betgacha joy ajratiladi.                 </p>                 <p>                     <strong> Dissertatsiyaga </strong> ilovada qo‘shimcha, ma’lumotnoma xarakteridagi materiallar                     joylashtiriladi. Bu jadvallar, grafiklar, dasturlar, masalalarning EHMdagi yechimi, formulalar                     bo‘lishi mumkin. 85                 </p>             </div>         </div>     </div> <script src = "https://cdn.jsdelivr.net/npm/bootstrap@5.2.3/dist/js/bootstrap.bundl e.min.js" integrity = "sha384- kenU1KFdBIe4zVF0s0G1M5b4hcpxyD9F7jL+jjXkk+Q2h455rYXK/7HAuoJl+0I4" crossorigin = "anonymous" ></script>     </body> </html> 86 87

Kutubxonalar faoliyatidagi ilmiy adabiyotlar uchun elektiron katalogning modeli,algoritmi va dasturiy taminotini yaratish

Купить