Kvant va ionlovchi nurlar. Radioaktivlik - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	32.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Kvant va ionlovchi nurlar. Radioaktivlik

Купить

Ma’ruza: Kvant va ionlovchi nurlar. Radioaktivlik .
Reja:
1. Ionlovchi nurlarning turlari.
2. Ionlovchi nurlarning manbalari va xossalari.
3. Radiologik kattaliklar, birliklar.
4. Radiatsiyani qayd qilish prinsiplari va dozimetriya usullari.
5. Ionlovchi nurlardan saqlanishning fizik usullari va radioaktiv
moddalardan tozalanish.
6. Radioaktiv ifloslanishdan saqlash va uni bartaraf qilish

Ionlovchi nurlarning turlari . Ionlovchi nurlar tabiati bo‘yicha ikki katta
guruhga-korpuspulyar va kvant nurlarga bo‘linadi. Korpuspulyar nurlar o‘ta
mayda, elementar zarrachalardan tartib topgan.
Eslatma. Moddiy muhit atom va molekulalardan tarkib topgan. Atom
kimyoviy bo‘linmaydigan eng kichik zarracha bo‘lib, (atom - bo‘linmas demakdir)
tuzilishi - musbat zaryadli, og‘ir yadro va uning atrofida aylanuvchi elektronlardan
tarkib topgan. Atom yadrosi nuklonlar deb atalmish (nukleus - yadro)
zarrachalardan tarkib topgan. Nuklonlar ikki xil, musbat zaryadli zarachalar –
protonlar va zaryadsiz zarrachalar –neytronlardan iborat. Proton va neytronlar
massasi atom massa birligiga, ya’ni 1ga teng. Protonlar zaryadi +1ga teng.
Elektronlar zaryadi –1, massasi o‘ta kichik, 1/1837 atom massa birligiga teng
zarrachalardir. Atom massasini belgilashda elektron massasi e’tiborga
olinmaydi. Elektronlar, protonlar, neytronlar elementlar zarrachalar hisoblanadi,
ulardan atomlar tarkib topadi. Bu zarrachalar, alohida yoki turli nisbatda
bog‘langan holatda, nur sifatida namoyon bo‘lishi mumkin. Proton va neytronlar
tugal zarrachalar bo‘lmay, yanada kichik zarrachalardan tarkib topgan, hozirgi
paytda 40 ga yaqin zarrachalar tafovutlanadi.
Alfa ( a a) nurlar – tarkibi geliy atomi yadrosiga o‘xshash, 2 proton va 2
neytrondan iborat zarrachalar oqimi ( 4
2 Ne). Alfa zarrachaning massasi 4 atom
massa birligiga teng, zaryadi +2. Bu nur asosan tabiiy radioaktiv moddalar
(uran, radiy, toriy, poloniy, rodon va boshqalar) dan tarqaladi. Alfa
zarrachalarning muhitdan o‘tuvchanligi kichik bo‘lib, energiyasiga bog‘liq holda
havoda 1-16 sm (o‘rta hisobda 10 sm), yumshoq to‘qimalarda bir necha o‘n
mikronni tashkil qiladi (0,1 mm-dan oshmaydi) alfa nurlar odam terisining shox
qatlamida deyarli to‘liq tutilib qoladi.
Alfa zarrachalar muhitdan o‘tayotib atom elektronlariga to‘qnashib, ularni
orbitadan o‘rib chiqaradi va buning uchun o‘rta hisobda 35 EV energiya sarf
qiladi. Radioaktiv atomlardan uchib chiquvchi alfa-zarrachalar energiyasi 2-11
MEV (milion EV) ni tashkil qiladi. Zarrachalar muhitdan to‘g‘ri yo‘nalish bilan
o‘tadi, o‘z yo‘lida dastlab nisbatan siyrak, uning nihoyasida o‘ta zich ionlar -

ionizatsiya ustuni hosil qiladi. Alfa nurlari vositasida tashqaridan nurlash biologik
o‘zgarishlar chaqirmaydi, chunki bu nurlar yutilgan terining shox qatlami o‘lik
hujayralaridir. Aksincha, alfa nuri manbasining organizmga kirishi (ichki nurlash)
chuqur o‘zgarishlar keltirib chiqaradi. Bu sharoitda, nur tirik hujayralar orqali
o‘tadi, unda kuchli ionizatsiya va biologik o‘zgarishlar chaqiradi.
Beta nurlar (  ) asosan manfiy zaryadli zarrachalar - elektronlar (e-) yoki
ularning aks zarrachasi pozitronlar (e+) oqimidir. Bu nurlar engil zarrachalarga
kiradi. Aksariyat beta nurlar sun’iy radiaktiv moddalardan tarqaladi. O‘tuvchanligi
havoda 10 metr, yumshoq to‘qimalarda 1 smgacha, qo‘rg‘oshinda 0,3 mm. Beta
zarracha manfiy zaryadli bo‘lgani uchun muhit atomlari elektronlarining elektr
maydonida itariladi, massasi kichik bo‘lgani tufayli osonlik bilan o‘z
yo‘nalishini o‘zgartiradi va egri chiziqli yo‘l (trek) hosil qiladi. Nur dastasi aniq
cheklanmaydi. Ionlashtirish qobiliyati kuchsiz - havoda 1 sm masofada 50-100
juft ion hosil qiladi. Alfa nurlari esa shu masofada bir necha o‘n ming juft ion
hosil qiladi.
Beta nurlari tashqi nurlashda teri va uning osti qatlamlarida biologik
o‘zgarishlar chaqiradi. Ichki nurlashda alohida beta zarracha chaqirgan
o‘zgarishlar, ionlar zichligiga bog‘liq holda, alfa-zarraga nisbatan deyarli 10
barobar kuchsiz. Radioaktiv moddalardan tarqalgan  nurlar vositasida tashqi
nurlash tibbiyotda asosan teri kasalliklarini davolashda ishlatiladi.
Tibbiyot amaliyotida maxsus tezlatgichlarda (betatronlar va siklotronlarda
hosil qilingan) yuqori energiyali (megavoltli) elektronlar oqimi ham qo‘llaniladi.
Bu nurlar to‘qimalarda ancha chuqurlikka kirishi mumkin.
Pozitronlar - elektronlarning aks zarrachasi bo‘lib, ularning zaryadi va
massasining kattaligi bir xil, ammo zaryadning xarakteri teskari- musbat.
Pozitronlar o‘z aks zarrachalari elektronlar bilan to‘qnash kelgancha yashaydi.
To‘qnashish ularning annigilyasiyasi, bir-birini yo‘q qilishga olib keladi. Ular
o‘rnida ikkita kvant hosil bo‘ladi. Bu kvantlar, atom elektronlariga to‘qnash kelib
yutiladi.
Neytronlar (n 0
), massasi 1, zaryadsiz. Asosan, og‘ir yadrolarni ( 239
U 239
Ru)

yadro reaktorlarida parchalab olinadi. Bundan tashqari ba’zi transuran elementlar
( 292
Sf) parchalanishida hosil bo‘ladi. Neytron nurlarining o‘tuvchanligi juda kuchli,
u suvda, vodorodli muhitda ko‘proq yutiladi. Biologik ta’sir kuchi yuqori, bu
nurlar tibbiyotda nisbatan kam qo‘llanadi. Asosan tadqiqot maqsadlarida, sun’iy
radioaktiv izotoplar olish va yadrolarni parchalashda ishlatiladi.
Proton nurlari –massasi 1, zaryadi +1 bo‘lgan zarrachalar, sun’iy ravishda
maxsus tezlatgichlarda hosil qilinadi, o‘tuvchanligi katta, ionlashtirish qobiliyati
kuchli. Bu nur uchish yo‘lining oxirida o‘ta zich ionlash va kuchli biologik
o‘zgarishlar chaqiradi. Proton nurlari tibbiyotda tananing chuqur qismlarida yotgan
kichik o‘smalarni davolashda keyingi yillarda qo‘llana boshladi. Asosan tadqiqot
maqsadlarida va yangi radioaktiv izotoplar olish uchun qo‘llanadi.
Deytronlar –(deyeriy 2
1 N yadrosi) – 1 proton va 1 neytrondan iborat.
Tritonlar – (tretiy 3
1 N yadrosi ) 1 proton va 2 neytrondan iborat zarrachalar.
Tadqiqot maqsadlarida maxsus tezlatgichlarda hosil qilinadi va radioaktiv
izotoplar olishda qo‘llanadi.
p p - Mezonlar - massasi elektron massasidan 236 marta og‘ir zarrachalar.
Musbat va manfiy zaryadli p p -mezonlar ma’lum. Manfiy p p -mezonlar tibbiyot
amaliyotida nur terapiyasida qo‘llanadi. O‘tuvchanligi juda katta, tanaga kirishida
dastlab protonlar kabi siyrak ionlar hosil qiladi. O‘tish yo‘lining oxirida atom
yadrolari tomonidan tutiladi va uning parchalanishiga olib keladi.
Minnatyuradagi yadro portlash yuzaga keladi va shu sohada kuchli ionizatsiya
ro‘y beradi.
Kvant tabiatli nurlar - energiya porsiyalari yoki fizikaviy iborani ishlatsak
fotonlar oqimidir. Bu nurlarga radioto‘lqinlar, infraqizil, yorug‘lik kabi muhitni
ionlashtirmaydigan, - oraliq holatdagi ultrabinafsha va ionlovchi xususiyatga ega
rentgen, gamma, va yuqori energiyali tormozlanish nurlari kiradi. Bu nur to‘lqin
tabiatli. Kvant energiyasi ortib borgan sari nurning to‘lqin uzunligi qisqaradi,
o‘tuvchanligi ortib boradi.
Ultrabinafsha nurlarning qisqa to‘lqinli qismi ionlashtirish xususiyatiga
ega, u to‘qimalarda bir-ikki mmga o‘tadi. Rentgen va gamma kvantlar energiyasi

ancha katta, to‘lqin uzunligi qisqa to‘qimalarda 5-10 sm va undan chuqur
masofaga o‘ta oladi. Kvant nurlari muhit atomlari elektronlariga duch kelib ularda
yutiladi va bu elektronlarga nur tabiatini baxsh etdi. Rentgen yoki gamma kvantni
yutgan elektronlar muhit atomlarini  b zarracha kabi ionlashtiradi.
Ionlovchi nur manbalari ni ikki guruhga - tabiiy va sun’iy manbalarga
bo‘lish mumkin.Tabiiy manbalarga quyidagilar kiradi:
1.Kosmik nurlar. Ular tabiati jihatdan turli korpuskulyar yoki kvant nurlar
oqimidan iborat.
2.Geologik jinslardagi radioaktiv moddalar. Uran, radiy, poloniy, radon va
boshqa kimyoviy elementlar.
3.Suv, havo, odam tanasi radiaktivligi.
Tabiiy manbalardan tarqaluvchi nurlar hayot uchun zaruriy radioaktiv
muhitni hosil qiladi. M.Kyuri o‘z vaqtida aytganidek, radioaktiv muhit odam,
hayvonlar va boshqa tirik mavjudotlar yashashi uchun zarurdir. Tirik mavjudot,
shu hisobda odamlar evolyusiya jarayonida bu muhitga moslashgan va radioaktiv
muhit hayot uchun zararsiz.
Ionlovchi nurlarning sun’iy manbalari radioaktiv fonning ortishiga olib
keladi, turli asoratlar keltirib chiqarishi mumkin. Bu manbalarga inson faoliyati
tufayli yuzaga keluvchi radioaktiv ifloslanishlar, chiqindilar, turli nurlovchi
uskanalar, atom reaktorlari, energetik, texnologik va tadqiqot reaktorlari, nurlovchi
uskunalar va radioaktiv preparatlar kiradi. Bu manbalarni ham bir necha guruhga
bo‘lish mumkin.
1.YAdro sinovlari, atom elektrostansiyalaridagi avariyalar, radioaktiv
moddalarni qazib olish, uranni boyitish, fabrikalarning chiqindilari, uran bilan
ishlovchi ob’ektlarida texnologik jarayonlarining buzilishidan yuzaga kelgan,
tabiiy muhitdagi radiatsiyaning sun’iy manbalari Qozog‘istonda, Semipalatinsk
yadro poligoni; ANSHda Nevada shtatida va Polineziya orollaridagi yadro
poligonlari hududi va uning atrofidagi radioaktiv qoldiqlar va osmondan yog‘ilgan
chang, CHelyabinsk shahri yaqinida Techa daryosiga radioaktiv chiqindilarni katta
miqdori tushishi natijasida yuzaga kelgan radioaktiv ifloslanish havzasi, Kishtim

shahri yaqinida radioaktiv chiqindilar portlashidan, CHernobil, AESning avariyasi
natijasida Belorusiya, Ukraina va Rossiyaning unga yaqin viloyatlarni qamrab
olgan radioaktiv ifloslanish regionlari.
2.Atom energetik, texnologik va tadqiqot qurilmalari, turli tezlatgichlar,
AESlar, tadqiqot o‘tkazish va radioaktiv moddalar olish uchun mo‘ljallangan
reaktorlar, atom suv usti va suv osti kemalari, radioizotoplar olinadigan
siklotronlar eksplatatsiyasi ma’lum darajada nurlanishga sabab bo‘ladi.
3.Texnologik gamma va rentgen uskunalar. Bu turdagi nur manbalariga
sanoat mahsulotlari kalinligi va defektining nurli nazorat gamma ustanovkalari,
aeroportlarda va boshqa muhim ahamiyatli ishlab chiqarishda turli nazorat
uskunalari misol bo‘ladi.
4.Tibbiyotda qo‘llanuvchi diagnostik va terapevtik uskunalar: turli
rengenodiagnostik apparatura; rentgenoterapevtik, beta nurlovchi uskunalar,
betatronlar, chiziqli tizlatgichlar, gammaterapevtik qurilmalar.
5.Radioaktiv preparatlar – diagnostika va davolash maqsadida qo‘llanuvchi
turli radioaktiv moddalardir.
Radioaktiv preparatlar ikki guruhga bo‘linadi: ochiq va yopiq. YOpiq
radioaktiv preparatlar – tashqi muhitdan germetik to‘silgan moddalardir. Bu tur
preparatlar ichiga radioaktiv modda kiritilgan kavak igna, naycha, disk, granula,
munchoqchalar shaklida yasalgan. Preparatning tashqi devori oltin,
zanglamaydigan po‘latdan yasaladi. Radioaktiv modda sifatida 226
Ra, 60
Co, 137
Cs,
192
Ir qo‘llanadi. YOpiq radioaktiv preparatlar devoridan faqat gamma nuri teshib
o‘ta oladi, shu sababli ular vositasida gammaterapiya amalga oshiriladi. YOpiq
radiaktiv preparatlar bilan ishlashda nurlanish xavfi bor. Muolaja tugagach,
radioaktiv preparat tanadan chiqarib olinadi.
Ochiq radioaktiv preparatlar suyuq, kolloid yoki chin eritma, gazsimon
radioaktiv moddalar bo‘lib, ular ko‘proq diagnostikada va oz miqdorda davolanish
maqsadlarida ishlatiladi. Bu preparatlar og‘iz orqali ichiriladi, venalar yoki
to‘qimalar orqali tanaga yuboriladi. Bu preparatlarni yuborish, tayyorlash va
organizmga kiritish jarayonida personal radioaktiv moddalari bilan ifloslanishi va

nurlanishi mumkin. Tanasiga ochiq radioaktiv modda yuborilgan odam yoki
hayvon radioaktiv ifloslanish manbaiga aylanadi. Unda ochiq radioaktiv preparat
to‘liq parchalanib bo‘lmaguncha va organizmdan chiqib ketmaguncha tanada
saqlanib turadi.
Radioaktiv kattaliklar va birliklar. Aktivlik, doza va ularning birliklari
Radioaktiv moddalardan tarqaluvchi nurlar, alfa, beta yoki gamma
nurlardan iborat bo‘lib, atomlar parchalanishi jarayonida hosil bo‘ladi. Radioaktiv
atomlar parchalanishi turlicha, ammo shu modda uchun doimiy bo‘lgan tezlikda
ro‘y beradi. Har bir radioaktiv modda uchun, tashqi faktorlarga bog‘liq bo‘lmagan
parchalanish doimiyligi mavjud. Unda doim vaqt birligi ichida atomlarning
ma’lum bir ulushi parchalanadi. Radioaktiv atomlar parchalanish tezligi
amaliyotda yarim parchalanish davri - modda atomlarining yarmini
parchalanishiga ketgan vaqt bilan belgilanadi. YArim parchalanish davri T harfi
bilan ifodalanadi va vaqt birliklari bilan o‘lchanadi. Misol tariqasida bir nechta
radioaktiv moddalarning yarim parchalanish davri va ular tarqatadigan nurlarni
keltiramiz:
238
U – T =4,5 mld yil, alfa nurlovchi
226
Ra – T = 1590 yil, alfa nurlovchi, (9/5% a a va 5% g g)
222
Rn – T = 3,2 sut Alfa nurlovchi
137
Cs – T = 30 yil beta, gamma nurlovchi
90
Sr – T = 27 yil beta nurlovchi
131
Y – T =8,1 kun beta, gamma nurlovchi
198
Au – T = 2,7 kun beta, gamma nurlovchi
24
Na – T = 15 soat beta, gamma nurlovchi
99m
Te – T = 6 soat gamma nurlovchi
YUqorida keltirilgan misollardan ko‘rinib turibdiki, radioaktiv moddalardan
yarim emirilish davri (T1/2) ular tarqatadigan nurlari turlicha bo‘lib, shu
moddalarning qanday maqsadlarda qo‘llanishi mumkinligini belgilaydi.
Aktivlik va uning birliklari

Radioaktiv moddaning miqdori uning massasi bilan belgilanmaydi. Sababi
uning asosiy xarakteristikasi - nur tarqatishi vaqt birligi ichida ro‘y beruvchi atom
parchalanishlar soniga bog‘liq. SHu sababdan radioaktivlik, bir sekundda ro‘y
beradigan atom parchalanishlar soni bilan belgilanadi va uni aktivlik deb ataladi.
CI sistemasi bo‘yicha aktivlik birligi qilib Bk (Bekkerel) qabul qilingan.
Bk – bir sekundda bir atom parchalanadigan radioaktiv modda miqdoridir,
ming Bk – KBk (kilobekkerel), million Bk – MBk (mega- bekkerel) deb ataladi.
Ayni bir vaqtda radioaktivlikning eski, CI sistemasiga kirmagan birligi - Ku (CI)
kyuri ham qo‘llanib kelinadi. 1 Ku 1 gramm toza radiy aktivligi bo‘lib, unda 1
sekundda. 3,7 x 10 10
atom parchalanishi ro‘y beradi, Ku katta birlik hisoblanadi.
Ko‘p hollarda uning ulushlari mKu (millikyuri – mingdan bir ulushi) yoki mkKu
(mikrokyuri – Kyurining milliondan bir ulushi) qo‘llaniladi. 1 mkKu = 37 KBk.
Doza va uning birliklari. Dozimetriya
Ionlovchi nurlar miqdori doza deb nomlanuvchi atama ibora bilan
belgilanadi. Doza deb, muhitning massa birligida (1 gramm) yutilgan nur
miqdoriga aytiladi. YUtilgan dozaning asosiy birligi CI sistemasi bo‘yicha Gr –
grey, (Gy) hisoblanadi. 1 Gr – 1 kg moddada 1 djoul energiya yutiladigan nur
dozasidir. Radiologiya amaliyotida CI sistemasiga kirmagan yutilgan doza birligi
rad (rad) ham qo‘llanib keinadi. Bir rad = 0,01 Gr.
Rentgen va gamma nurlarining havoda yutilishini (ekspozitsion dozani) aks
etuvchi birliklar ham mavjud. Ekspozitsion dozaning CI sistemasiga kirmagan
asosiy birligi R- rentgen hisoblanadi.
1 Rentgen – 1 sm 3
havoda normal atmosfera sharoitlarida (0 0
S, 760 mm
Hg) zaryadlarining yig‘indisi bir elektrostatik birlikka teng ionlar (2,1 x 10 9
juft)
hosil qila oladigan nur miqdoridir.
Rentgenning ulushlari mavjud: mP milli rentgen, mkR mikrorentgen. CI
sistemasi bo‘yicha ekspozitsion doza birligi qilib kulon/kg – bir kg moddada 1
kulon energiya yutilishi qabul qilingan.

Vaqt birligi ichida yutilgan nur-doza quvvati deb ataladi va u R/soat,
R/min., R/sek., Gr/min., rad/min. kabi birliklar bilan o‘lchanadi.
Radiatsiyani qayd qilish prinsiplari va dozimetriya metodlari
Dozimetriya – fizikaning ionlovchi nurlar miqdorini o‘lchash bilan
shug‘ullanuvchi bir bo‘limi. Bu maqsadlarda qo‘llanadigan asboblar dozimetrlar
deyiladi. Ayni vaqtda rentgen va gamma nurlarning terapivlik maqsadlarda
qo‘llanuvchi miqdorini o‘lchash asboblari rentgenometrlar, radioaktiv nurlari qayd
qiluvchi va o‘lchovchi asboblar radiometrlar deyiladi.
Dozimetrlar qanday maqsadlar uchun qo‘llanishiga qarab 4 turga bo‘linadi:
1.Radiatsion – kimyoviy jarayonlarning nazorati uchun mo‘ljallangan
dozimetrlar. O‘lchov diapozoni 10 4
–10 10
rad, (100 –100.000.000 Gr).
2.Klinik va radiobiologik amaliyotlarda qo‘llanuvchi dozalarni o‘lchovchi
dozimetrlar. O‘lchov diapozoni 1 - 10 4
rad, (0,01 – 10 Gr).
3.Individual dozalarni o‘lchovchi dozimetrlar. O‘lchov diapozani 0,01 -
100rad, (0,0001 - 1Gr).
4.Radiatsion xavfsizlikni nazorat qilish dozimetrlari. O‘lchov diapozoni 0,1
– 10 3
mk rad/sek.
Registratsiya qilinadigan nur turiga qarab quyidagi dozimetrlar bo‘lishi
mumkin: rentgen va gamma nurlar uchun beta dozimetrlar, neytronlar va aralash
nurlar uchun (M.: beta va gamma; gamma va n 0
).
Dozimetriya usullari nur ta’sirida muhitda ro‘y beradigan o‘zgarishlarni
qayd qilishga asoslangan. SHunga binoan dozimetriyaning fizikaviy (ionizatsion,
lyumenssent kalorimetriya, yarim o‘tkazgichli), kimyoviy (fotokimyoviy) va
biologik usullari mavjud.
Dozimetriyaning ionizatsion usuli nur ta’sirida ionlashgan havoning elektr
o‘tkazuvchanligini aniqlashga asoslangan. Ionizatsion dozimetrlar eng keng
qo‘llanadigan turi bo‘lib, soddalashtirilgan namunasi uch qismdan iborat: detektor,
o‘zgarmas tok manbai, o‘lchovchi qismi. Detektor (datchik-sezuvchi qism) sifatida
ionizatsion kameradan foydalaniladi. U sodda variantda tok ulangan ikki
plastikadan yoki silindrsimon kondensator, angishvona (o‘ymoqcha) shaklida

yasalgan. Silindr devorlari va markazga o‘rnatilgan sterjen elektrodlar rolini
o‘ynaydi. Ionizatsion kamera sezgir galvanometr va akkumlyator-batareyaga
(transformator va v ы pramitelga) ulangan (chizmaga qarang). Kamera elektrodlari
orasidagi havo izolyator. SHu tufayli nurlanish bo‘lmagan sharoitda undan tok
o‘tmaydi. Agar ionizatsion kamera nur ta’sirida bo‘lsa undagi havo ionlashadi va u
elektr o‘tkazuvchan bo‘lib qoladi.
Ionlanish darajasi nur dozasiga proporsional, kamera orqali o‘tuvchi tok
miqdori ham shunga mos bo‘ladi. Bu tok ionizatsion tok deb ataladi va uning
miqdorini sezgir galvanometr ko‘rsatib turadi. SHu tariqa nur dozasi ionlashgan
havoning elektr o‘tkazuvchanligini aniqlash asosida o‘lchanadi. SHu prinsipda,
davolash maqsadida qo‘llanadigan rentgen va gamma nurlarining miqdorini
o‘lchovchi uskunalarning qancha nur bera olishi aniqlanadi. Bu tipdagi
dozimetrlar rentgenometrlar deb ataladi, ular yordamida katta dozalar o‘lchanadi.
Ionlashgan gazlarning tok o‘tkazishi asosida kichik dozalarni o‘lchovchi
dozimetrlar ham mavjud. Masalan: muhofazani nazorat qilish dozimetrlari (DKZ-
dozimetr kontrolya za щ it ы ) va individual dozani o‘lchovchi dozimetrlar. Bu
dozimetrlarda ionizatsion kamera hajmi turlicha silindrik kondensator tariqasida
yasalgan. Bu kondensatorga ish boshida maxsus zaryadlovchi- o‘lchovchi uskuna
yordamida ma’lum bir elektr zaryadi beriladi, so‘ngra kamera nur ta’siriga
qo‘yiladi.
Nur ta’sirida kondensator plastinkalari (elektrodlari) orasidagi havo
ionlana boshlaydi. Ionlar qarama-qarshi zaryadli elektrodlar tomon harakatlanib,
vaqt o‘tishi bilan kondensator zaryadning kamayishiga olib keladi. Ish kuni
yoki haftaning oxirida kondensatorlarda qolgan zaryad o‘lchanadi.
Kondensatorning razryadlanish darajasi unga ta’sir etgan dozaga proporsional
bo‘ladi.
Individual kondensatorli dozimetrlar avtoruchkaga o‘xshash
yasalgan. Ular turli hajmdagi ikki silindirdan iborat va turli kattalikdagi
dozalarni o‘lchashga mo‘ljallangan. KID-1, KID-2, KID-20, KID-60 individual
dozimetrlari rentgen va gamma nurlarni 0,01-50 rad diapozonida ko‘rsata oladi.

Lyumenssent yoki flyuorissent usuli nur ta’sirida ba’zi minerallarda ro‘y
beruvchi chaqnashlar, nur tarqatishini qayd qilishga asoslangan.
Dozimetriyaning kimyoviy usullari, nurlanish chaqirgan kimyoviy
o‘zgarishlarni qayd qilish asosida amalga oshiriladi. Bu xususda ko‘p yillardan
buyon dozimetriyaning fotokimyoviy usuli qo‘llanib kelinadi. Kumushning
galloid birikmalaridan biri AgVr fotoimulsiyaning asosini tashkil qiladi.
Fotoimulsiya AgVr ning jelatinadagi butkasi bo‘lib, u foto, kino, rentgen va
boshqa plyonkalar yuziga bir tekis surtiladi. Nurga ta’sirchan bu plyonkalar
maxsus kasseta ichiga joylashtiriladi. Ish jarayonida ionlovchi nurlar kasseta
devoridan o‘tib plyonka yuzasiga surtilgan. AgVr-ni tarkibiy qismlarga
parchalaydi. Nurlangan plyonka maxsus eritma -«ochqich» (proyavitel) ga
tushirilsa unda fotoimulsiyadagi erkin kumush atomlari oksidlanadi, Ag
2 O
hosil bo‘ladi va nurlangan plyonka qorayadi. Plyonkaning qorayish darajasi
ta’sir qilgan nur dozasiga bog‘liq. Doza plenkaning qorayish darajasini o‘lchab
fontometrid belgilanadi. Hozirgi paytda individual dozani aniqlashda, ichiga
rentgen plyonkasi solingan plastmassa kassetadan iborat individual fotografik
nazorat (IFK) dozimetri keng qo‘llanadi. IFK-dozimetrlari beta, gamma va
rentgen nurlarining individual dozasini ko‘rsatadi.
Kimyoviy dozimetriya boshqa kimyoviy moddalarda nur ta’sirida ro‘y
beruvchi o‘zgarishlar asosida ham amalga oshiriladi. M. temir sulfatning o‘zgarishi
(ferrasulfat usuli), seriy sulfatning o‘zgarishi (seriy usuli) benzol, zangori metilen
va galloyidlarning organik birikmalarining o‘zgarishiga asoslangan
dozimetriyalardir.
Kolorimetriya usuli – nur yutilishida moddalardan issiqlik energiyasi
ajraladi. SHu jarayonda ajralgan infraqizil nurlarni qayd qilish asosida nur
miqdorini aniqlash mumkin. Ammo ajralgan issiqlik energiyasi o‘ta kichikligi va
uni aniqlash murakkabligi tufayli bu usul kundalik amaliyotda qo‘llanilmaydi.
YArim o‘tkazgichlar usuli – nur ta’sirida yarim o‘tkazgichlarning tok
o‘tkazishi o‘zgaradi (dozaga proporsional ravishda ortadi), shu asosda nurning
dozasi aniqlanadi. Aytish kerakki, yarim o‘tkazgichlar detektorlarning sezgirligi

ionizatsion kameraga nisbatan yuqori. YArim o‘tkazgichli detektorlar juda kichik,
ularni turli sohalarda qo‘llab dozimetriya o‘tkazish mumkin.
Dozimetriyaning biologik usullari to‘qimalar, organlar va butun
organizmda nur ta’siridan kelib chiquvchi o‘zgarishlarni qayd qilishga asoslangan.
Rentgeno - radiologiyaning dozimetriya muammosi hal qilinmagan dastlabki
davrlarda, nur miqdori teridagi o‘zgarishga qarab belgilangan. O‘sha paytlarda
imperik yo‘l bilan rentgen va gamma nurlarning terining cheklangan sohasiga
qisqa muddatli ta’siridan eritema keltirib chiqargan miqdori aniqlangan. Bu
miqdorni eritema dozasi deb atalgan va u o‘lchov birligi rolini o‘ynagan. Hozirgi
paytda teridagi o‘zgarishlarga qarab dozani aniqlash amalda qo‘llanilmaydi. Uning
sabablari, birinchidan, terining, umuman odamlarning nurga ta’sirchanligi turlicha,
demak eritema dozasi aniq ko‘rsatgich emas. Oq teri nuri sezuvchan, bug‘doyrang
teri - chidamli. Hatto bir odamda ham nurga sezuvchanlik o‘zgarib turishi mumkin.
Terining ho‘lligi, giperimiyasi – qon aylanishining kuchayishi, haroratning
yuqoriligi nurga ta’sirchanlikni oshiradi. Badan turli sohalarining terisi turlicha
sezuvchanlikka ega: qovoq, qultiq osti, bilakning ichki yuzasi, chov-chot sohasi
nurga sezuvchan. Ikkinchi sabab, eritema nur ta’siridan ancha keyin (ikki hafta
o‘tgach) yuzaga chiqladi. Uchinchidan, ta’sirchanlik nurning turi va energiyasiga
bog‘liq: uzun to‘lqinli, past energiyali rentgen nurlari terini tezroq qizartiradi va
kuydiradi, qisqa to‘lqinli nurlar kamroq ta’sir qiladi. Biologik dozimetriyaning
kamchiliklariga qaramay, teri o‘zgarishlari o‘smalar nurli terapiyasi jarayonida
qo‘shimcha nazorat testi sifatida xizmat qiladi.
Tashqaridan qaraganda dastlab nurlangan odam yoki hayvon
nurlanmagandan dastlab farq qilmaydi. SHu sababli nur ta’sirida organizmda
rivojlanadigan o‘zgarishlarni qayd qilishning biodozimetriyada ahamiyati katta.
Rivojlanayotgan o‘tkir nurlanish kasalligining og‘irlik darajasi va yutilgan nur
dozasini dastlabki 2–3 sutkaning oxirida, nurga eng sezuvchan to‘qima-lifoid
to‘qimada hosil bo‘luvchi shakliy elementlar ya’ni limfotsitlar miqdoriga qarab
aniqlash mumkin. Keyinroq 7–10 sutkalarda leykotsitlarning umumiy soni

kamayadi. Bu paytda leykotsitlarning umumiy soni bioindikatsiya ko‘rsatgichi
bo‘lishi mumkin (jadvalga qarang).
Turli og‘irlikdagi o‘tkir nurlanish kasalligida hayvonlar periferik qonida
limfotsitlar va leykotsitlar sonining o‘zgarishi
Kasallikning
og‘irlik darajasi va doza 2–3 sutkada
limfotsitlar soni 7 – 10 sutkada
leykotsitlar soni
Engil (1 – 2 Gr) 1000 (20%) < 3000
O‘rtacha (2 – 4
Gr) 500-1000 (6-
20%) 2000-3000
Og‘ir (4 – 6 Gr) 100-400 (1-
5%) 1000-2000
O‘ta og‘ir (<6 Gr) > 100 (>1%) >1000
Nurlanishni, suyak ko‘migidagi o‘zgarishlar, hujayralar umumiy sonining
kamayishi, ko‘mik hujayralarida xromosoma abberatsiyalarini sanash asosida
daslabki 15-30 soatda aniqlash mumkin. Bundan tashqari nurlanishni aniqlashda
qondagi boshqa shakliy elementlar, trombotsitlar, retikulotsitlar hamda
biokimyoviy o‘zgarishlar diagnostik va prognostik ahamiyatga ega.
Ionlovchi nurlardan saqlanishning fizik usullari va radioaktiv
moddalardan tozalanish
Odam organizmini ionlovchi nurlarning zararli ta’siridan uch xil fizik usul
bilan muhofaza qilish mumkin: to‘siq-ekran, masofa va vaqt. Birinchi usul nur
manbai bilan odam o‘rtasida radiatsiyani yutib qoluvchi to‘siq-ekran o‘rnatishdan
iborat. Bu to‘siqlar nur miqdorini xavfsiz darajagacha pasaytira oladigan, nurni
kuchli yutuvchi, og‘ir moddalardan yasaladi.
Bu maqsadlar uchun ko‘pincha qo‘rg‘oshin, cho‘yan, temir, po‘lat
ishlatiladi. Radiatsiyadan saqlovchi ekran - to‘siklar uch guruhga bo‘linadi:

ko‘chmas (statsionar), ko‘chuvchi va individual muhofaza vositalari. Dastlabki
ikki tur kollektiv muhofaza vositalari hisoblanadi.
Statsionar vositalarga nur manbalari o‘rnatilgan xona devorlari, kuzatuv
darchalarini berkituvchi qo‘rg‘oshinli oynalar, eshiklar, rentgen trubkasi
o‘rnatilgan muhofazalovchi g‘ilaflar, gammaterapevtik apparatlarning muhofizali
boshchasi (za щ itnaya radiatsionnaya golovka), devoriy seyflar kiradi. Nur manbasi
o‘rnatilgan xona devorlari og‘ir jins-betondan yasaladi, suvoq uchun baritli beton
ishlatiladi.
Devor qalinligi, o‘rnatiladigan nur manbaining quvvati va uning nurlarini
o‘tuvchanligini hisobga olgan holda belgilanadi. Muhofaza seyflari, g‘iloflar ikki
qavatli bo‘lib, ichi qo‘rg‘oshin, tashqi tomoni-qattiq og‘ir metalldan yasaladi.
Neyron nurlari-engil moddalarda vodorodga boy muhitda, M: suvda ko‘p yutiladi.
Ko‘chuvchi (siljuvchan - peredvijn ы e) muhofaza vositalariga ko‘rg‘oshinli
kontenteynerlar (suyuq va qattiq radioaktiv chiqindilarni saqlash yoki
radioaktiv moddalarni bir joydan ikkinchi joyga eltish (transport) uchun
mo‘ljallangan), muhofazali sterilizatorlar, shpritslar, siljuvchi to‘siq-ekran
«shirma» (qo‘rg‘oshinli rezinadan yoki metall qoplamali) muhofaza stullar,
muolaja (manipulyasion) stollar, kravatlar, generatorlar, yuvish shkaflari kiradi.
Barcha ko‘chuvchan nurlovchi qurilmalar o‘z muhofaza vositalariga ega.
Individual muhofaza vositalarga alohida bir shaxsni nurlanishdan
saqlovchi buyumlar kiradi. Bunga qo‘rg‘oshinli rezina fartuklar, qo‘lqoplar,
yubkalar, kalpoqlar, ko‘zoynaklar misol bo‘la oladi.
Masofa vositasida saqlanish quyidagi qonuniyatga asoslangan. Nur
manbai bilan ob’ekt o‘rtasidagi masofa ortishi bilan nur dozasi shu masofaning
kvadrati barobar kamayib beradi. Masalan: masofa ikki marta ortsa doza 4
barobar, 3 marta ortsa 9 barobar, 5 marta ortsa-25 barobar kamayadi. Masofa
vositasida nurdan saqlanish uchun radioaktiv moddalar, bilan olib boriladigan
hamma amal va muolajalar distanitsion instrumentlar (mexanik qo‘llar, tutqich-
zaxvatlar, uzun karnsanglar, pinsetlar) vositasida bajariladi. Xodimlar o‘tiruvchi
xonalar, boshqa muassasa va uy-joylar kuchli nur manbalaridan radiatsion

gigiena normalarida ko‘rsatilgan masofada bo‘lishi lozim. Radiologiya
bo‘limlarida, xodimlar radioaktiv moddalar bilan ishlamaydigan soatlarda
o‘tirish uchun dam olish xonalari mavjud.
Vaqt bilan nurlanishdan saqlanish - nur ta’siri davomiyligini
qisqartirishga asoslanadi. Buning uchun nurlanish bilan aloqador kasb egalariga
qisqa 5 soatli ish kuni, boshqa xodimlar uchun qo‘shimcha ta’til belgilangan.
Nafaqa olish uchun professional nurlanishning davomlligi ayollar
uchun 7 yil, erkaklarga 10 yil, nafaqa yoshi 45 va 50 yosh qilib belgilangan.
Nurlanishni kamaytirish uchun har qanday amal va muolajalar avval aktivlikka
ega bo‘lmagan preparatlarda o‘rganilgach, tez va chaqqon bajarishga
erishgandan so‘ng amalga oshiriladi.
Radioaktiv ifloslanishdan saqlanish va uni bartaraf qilish .
Ochiq holatdagi radioaktiv moddalar bilan ishlanganda atrof-muhitni
ifloslanishdan saqlash uchun turli sanitariya-gigiena vositalari ko‘zda tutiladi.
Radioaktiv moddalar radioaktiv ifloslanishga imkon bermaydigan idishlarda
germetik - yopiq holatda saqlanadi, hamma amal va muolajalar maxsus stol,
muolaja shkaflarda, bug‘lanuvchi va gazsimon moddalar bilan amallar havo
so‘ruvchi shkaflarda bajariladi. Ishxonalarda, albatta havoni ichga tortuvchi va
tashqariga chiqarib yuboruvchi vintilyasiya bo‘lishi ta’min etiladi. Radioaktiv
chiqindilar (ifloslangan pinsetlar, tamponlar, salfetkalar, radioaktiv modda
saqlangan flakonlar va hokazolar) maxsus konteynerlarda aktivligi belgilangan
darajaga qadar kamayguncha saqlanadi. Aktivligi kamaygan, ishga yaroqsiz
preparatlar maxsus joylarda ko‘miladi. Xodimlarni ish jarayonida radioaktiv
ifloslanishga yo‘l qo‘ymaslik uchun maxsus sanitariya-gigiena normalariga rioya
qilishlari va individual vositalar (jarrohlik rezina qo‘lqoplar, plastik fartuklar,
lozim bo‘lganda respiratorlar)dan foydalanishlari talab qilinadi.

Radioaktiv ifloslanish ro‘y bergan hollarda ularni bartaraf qilish, uni mexanik
yo‘q qilishdan iborat. Radioaktiv ifloslanishlarni bartaraf qilishdan iborat
tadbirlar - dezaktivatsiya deb ataladi. Dezaktivatsiya tadbirlari radioaktiv
moddalar bilan ifloslangan jismlarni yuvish, qirib, supurib tozalashdan iborat. Er
yuzasi ifloslanganda lozim bo‘lsa, yuza qatlamni kirib olinadi, hamma
chiqindilar maxsus joylarda ko‘miladi. Har qanday yuqori yoki pastki harorat,
bosim, kimyoviy moddalar radioaktivlikka ta’sir ko‘rsatmaydi.

ADABIYOTLAR
1.Ярмоне нко С.П., Вайнсо н А.А. Радиобиология человека
нживотных.
М., "Высшая школа", 2004.
2.
Remizov .Tibbiy va biologik biofizika. Toshkent Ibn Sino nashriyoti
,2006.
3.
Yu.B. Kudryashov. Radiaщyunnaya bi ofiz ika ( ionnziruyush ie
izlucheniya). Moskva, Fizmatlit.2004.
4. Ye
. Ismoilov, N. Mamatqulov, G‘. Xodjaev, Q.Norboev, Biofizika
va radiobiologiya, Sano-standart nashriyoti, Toshkent-2018.
5.
Radjabov A.I. Radiobiologiya, “Fan va texnologiya” Toshkent-
2018
6.
Umarova F.T. Universitet. 2003.

Kvant va ionlovchi nurlar. Radioaktivlik

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish