Landshaftlarning inson xo‘jalik faoliyati ta’sirida o‘zgarishi - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	1.4MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	ppt
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Landshaftlarning inson xo‘jalik faoliyati ta’sirida o‘zgarishi

Купить

М avzu : Landshaftlarning inson xo’jalik
faoliyati ta’sirida o’zgarishi

Yer yuzasida muayyan landshaftlar haddan
tashqari ko‘p bo‘lganligi uchun ularning har birini
alohida-alohida o‘rganish va ta'riflab berishning
iloji bo‘lmay qoladi. Shuning uchun landshaftlarni
ma'lum maqsadlarda (masalan, qishloq xo‘jaligi,
shahar qurilishi va h.k.) guruhlab ta'riflashga va
shunga mos holda bir turdagi tadbirlarni
rejalashtirishga to‘g‘ri keladi. Bu landshaftlarni
tasnif qilishining amaliy ahamiyatga ega ekanligini
ko‘rsatadi.
Fanning o‘rganish obyekti qanchallik serqirra,
xilma-xil va murakkab bo‘lsa, uni tasniflash ham
shunchalik murakkab bo‘ladi.

Keyingi 15-20 yil ichida geograflar tomonidan
bajarilayotgan ko‘plab ishlar uchun, jumladan
xalq xo‘jaligini rivojlantirish, aholining yashashi
va sog‘lig‘i nuqtai nazaridan landshaftlarni
baholash, geografik bashorat qilish va tabiat
muhofazasini ko‘zlab bajarilayotgan ishlar uchun
ham katta-katta rayonlar, tabiiy geografik
o‘lkalar miqyosida barcha landshaftlar haqida
batafsil ma'lumotlarga yoki boshqacharoq qilib
aytganda landshaftlar kadastriga ega bo‘lish
ahamiyatlidir. Mamlakatimiz landshaftlarining
aniq va puxta tasnif jadvalini ishlab chiqish
landshaftshunoslikning eng yirik masalalaridan
biridir.

Landshaftlarni tasniflash bilan ko‘pchilik geograflar shug‘ullanishgan.
Ulardan ayniqsa D.L.Armand, N.A.Gvozdetskiy (1961), A.G.Isachenko (1961,
1975), V.A.Nikolayev (1973, 1979) kabilarning tajribalari e'tiborga loyiq. Bu
olimlar tavsiya etgan tasniflar ichida V. A.Nikolayev (1979) bajargan tasnif
o‘zining anchagina mukammalligi bilan ajralib turadi. Bu tasnifning yaratilishi
asosida landshaftshunos olim N.A.Nikolayev ko‘p yillar davomida turli dasht
mintaqalarida landshaftlarni xaritaga tushirish borasida olib borgan izlanishlari
yotadi.

Taksonomik
nomi Bo’linish asosi Landshaft namunalari
Bo’lim Geosferalarning o’zaro
ta’siri quruqlik va suvlik
Qism Geografik zonalarning
termal parametrlari Arktik, subarktik, boreal, subboreal,
subtropik, tropik
Kichik qism Kontinentallik, sektoral
iqlim farqlari Okean bo’yi, mo’tadil kontinental,
kontinental, keskin kontinental
Oila hududlarni fizik-geografik
miqyisda mintaqaviy
mahalliylashtirish Boreal, mo’tadil continental - Sharqiy
Evropa, subboreal, kontinental
g'arbiy Sibir, Turon.
Sinf Megarel y ef
morfostrukturasi Te kis lik , tog'
Kichik sinf M akro rel y ef
morfostruktura lar i Te kisliklar: balandlik, pastlik,
pasttekislik. To g': past tog', o'rta tog',
baland tog'lar

Taksonomik
nomi Bo’linish asosi Landshaft namunalari
Guruh suv va geokimyoviy tartibi elyuvial (avtomorf), elyuvial-gidromorf
(yarim gidromorf), gidromorf
Tur Tuproq turlari va
o'simliklar formatsiyasi Ta iga, aralash o'rmon, keng bargli
o'rmon , o'rmon-dasht, dasht, chala
cho'l, cho'l
Kichik tur Tuproqning kichik turlari
va o'simliklarning kichik
sinflari Shimoliy tayga, o'rta tayga, Janubiy
tayga, dasht; o’tloqi, botqoq, sho'rhok
Toifa Relyefning morfologiyasi
va kelib chiqishi
(relyefning genetik turi) Muzlikli tepaliklar, suv-muzlikli
to’qinsimon yuzalar , yassi-to'lqinli
qadimgi allyuvial yotqiziqlar
Kichik toifa Yuza yotqiziqlar
litologiyasi Qumloq, lyossli, qumli, tosh-shg’alli
Xil Landshaftlarning
morfologik tuzilishiga
ko`ra G'arbiy Sibir tekisliklaridagi engil
qumloq tarkibli qora tuproqli, turli o’t
qoplamiga ega bo’lgan dashtlar

Landshaftlar tasnifida ishlatiladigan eng yirik birlik
landshaftlar bo‘limi hisoblanadi. Bo‘lim darajasiga
kiruvchi landshaftlar asosan Ye rning geografik qobig‘ini
tashkil qiluvchi turli geosferalarning bir-biri bilan
tutashib turishi va o‘zaro ta'sir turiga qarab aniqlanadi.
Landshaftlar bo‘limi ichida dastavval landshaftlar
qismini ajratamiz. Landshaftlar qismi birligi
landshaftlarning eng asosiy energetika bazasi bo‘lmish
namlik va issiqlik balansidagi farqlar va o‘xshashliklarga
qarab birlashtirishga imkoniyat beradi. Bunday
o‘xshashlik yoki farqlar joylarning makroiqlimiy
xususiyatlari bilan belgilanadi. Bu xususiyatlar bilan o‘z
navbatida joyning gidrologik rejimi, hukmron bo‘lgan
o‘simlik turi va biologik modda aylanish turi kabilar
chambarchas bog‘liqdir.

Landshaftlar tasnifidagi navbatdagi birlik-
landshaftlar sinfidir . Bu birlik yuqorida misol
keltirilgan barcha tasnif tarixlarida (N.A.Gvozdetskiy,
A.G.Isachenko) ishtirok etadi. Bu tasniflash
tajribalarining deyarli hammasida ham sinflarni
aniqlashda birgina xususiyat, ya'ni landshaftlarning
morfotektonik xususiyati asos qilib olinadi va asosan
ikkita landshaftlar sinfi ajratiladi:
1. Tog‘ landshaftlari sinfi
2. Tekislik landshaftlari sinfi.
Bu ikki sinf orasidagi eng asosiy farq ularda tabiiy
zonalarning ikki xil ko‘rinishda (tekislikda kengliklar
bo‘ylab, tog‘larda esa pastdan yuqoriga) bo‘lishidir.

Navbatdagi tasnif birligi-landshaftlar
guruhidir. Bu birlikni aniqlab olishda asosiy
belgi sifatida landshaftlarning suv va
geokimyoviy tartibi, ya'ni landshaftlarning
atmosfera yog‘inlari hisobiga, grunt suvlari
hisobiga yoki yana bir boshqa suvlar hisobiga
namlanish nisbati asos qilinib olinadi. Ana shu
belgilarga qarab tekislik landshaftlari ichida
elyuvial (avtomorf), elyuvial-gidromorf
(yarim gidromorf), gidromorf landshaftlar
guruhlarini ajratish mumkin.

Landshaftlar guruhi o‘z navbatida landshaft turlariga bo‘linib ketadi. Bu tasnif
birligi deyarli barcha tasnif tarxlarida uchraydi. Uning izohi ham mazmun jihatidan
deyarli bir-biriga yaqin. Faqat A.G.Isachenko tuzgan tasnif tarxidagi tur birligi o‘zining
hajmi va mazmuni jihatidan V. A.Nikolayev tarxidagi landshaft qismlariga mos keladi.
Landshaft turlarini aniqlashda tuproq va bioiqlim belgilariga asoslanishga to‘g‘ri
keladi.

Landshaftlar tasnifinig keyingi birligi kichik tur bo‘lib,
kichik zonalarga xos belgilarga asoslanib aniqlanadi.
Masalan, (O‘rta Osiyo) tekisliklaridagi cho‘l landshaftlari
ikkita kichik turga, ya'ni shimoliy cho‘l landshaftlari va
janubiy cho‘l landshaftlariga bo‘linib ketadi.
Landshaft turlari yoki kichik turlari o‘z navbatida
landshaft toifalariga bo‘linadi. Qaysi landshaft qaysi
toifaga mansub ekanligini aniqlashda ayrim
landshaftshunoslar (N.A. Gvozdetskiy, V. A. Nikolayev)
geomorfologik belgilarga asoslanishsa, ayrimlari (Yu renkov
1982) esa ma'lum landshaft turlari ichidagi provinsial
xususiyatlarga ko‘proq e'tibor berishadi. Geomorfologik omil
asos qilib olingan sharoitda esa e'tiborni ko‘proq relyefning
genetik turlarini o‘rganishga qaratish kerak bo‘ladi.

Shunday qilib, V. A.Nikolayev ishlab chiqqan tasnif jadvali ko‘p pog‘onali
bo‘lib, har bir pog‘onani aniqlashda asos bo‘la oladigan ko‘plab tasnif belgilari
keltirilgan. Ushbu tasnif jadvaliga asoslanib Qarshi dashti (I. Hasanov), Janubiy
Orolbo‘yi (A.Rafiqov, I.Hasanov), Turon tekisliklari (N.A. Kogay, Sh.S. Zokirov),
Amudaryo va Sirdaryo oralig‘i (Sh.S. Zokirov) landshaftlarini o‘rganish yaxshi
natijalar berdi.

A.RafiqovN.A. Kogay
Sh.S.Zokirov
I.A.Hasanov

Антропоген ландшафтлар, уларнинг
таснифи.

Landshaftlarning inson xo‘jalik faoliyati ta’sirida o‘zgarishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish