Leksemalararo lisoniy ziddiyatlar va leksik paradigma - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	29.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Leksemalararo lisoniy ziddiyatlar va leksik paradigma

Купить

LEKSEMALARARO LISONIY ZIDDIYATLAR VA LEKSIK
PARADIGMA
Reja:
1. Lisoniy ziddiyatlar va ularning turlari.
2. Leksik sathda lisoniy ziddiyatlarning namoyon bo lishi.ʻ
3. Leksik paradigma, leksik-semantik munosabatlar va ularning turlari.

Sinonimiya. Shaklan har xil, ammo bir tushunchani turli bo‘yoq va ottenka
tusi bilan ifodalaydigan leksemalar sinonim deyiladi (gr. synonymos – “bir nomli”).
Sinonim leksema orasidagi munosabat sinonimiya yoki sinonimik munosabat deb
yuritiladi.
Sinonim leksemalar sememalaridagi atash va vazifa semasi aynan bir xil
bo‘lib, ifoda semasi farqlanadi. Misol sifatida yuz – bet – aft – bashara – turq
qatorini keltirish maqsadga muvofiq. Ma’nodoshlik qatoridagi mazkur
leksemalarning barchasida atash semalari bir xil: «odam boshi old tomoni»,
«peshonadan iyakkacha». Ammo ifoda semalari har bir leksemada o‘ziga xos.
Aniqrog‘i, «shaxsiy munosabat» har bir leksemada boshqa-boshqa namoyon
bo‘lgan. U yuz leksemasida «shaxsiy betaraf munosabat» ko‘rinishida bo‘lsa, turq
leksemasida «o‘ta kuchli shaxsiy salbiy munosabat» tarzida.
Ma’nodoshlik qatoridagi leksemalarning ifoda semasi turli-tuman. Ulardan
ayrimlari quyidagilar:
1) ijobiy yoki salbiy baho yoxud munosabat semasi;
2) leksemaning qo‘llanish davrini ko‘rsatuvchi sema: «eskirgan», «yangi»,
«o‘ta yangi», «arxaik», «tarixiy»;
3) leksemaning qo‘llanilish doirasini ko‘rsatuvchi sema: «shevaga xos»,
«so‘zlashuvga xos», «kitobiy», «ko‘tarinkilik» va h.k.
Ma’nodoshlik qatoridagi leksemaning bittasi dominanta (bosh) leksema
bo‘lib, boshqalari shu leksema atrofida birlashadi, ma’nodoshlik qurshovi hosil
qiladi. Dominanta leksemaning yuqorida sanalgan barcha ifoda semasi neytral,
betaraf. Masalan, katta – ulkan – bahaybat sinonimik qatori «kitobiylik»,
«ko‘tarinkilik» ifoda semalari asosida tashkil topgan. Qatordagi katta leksemasida
bu sema belgilanmagan (neytral) , ulkan va katta leksemalarida ifodalangan,
oydinlashtirilgan.
Ma’nodoshlik qatoridagi dominanta leksemaning bir qancha o‘ziga xos
xususiyati bor:

1) dominanta leksemaning mazmuni boshqa leksemalarnikiga nisbatan
«kambag‘alroq» bo‘ladi. Qiyoslang: chiroyli, go‘zal va suluv. Qatordagi chiroyli
leksemasida go‘zal va suluv leksemasidagi ko‘tarinkilik bo‘yog‘i yo‘q;
2) dominanta leksemaning qo‘llanish doirasi va miqdori boshqa
ma’nodoshlarnikiga nisbatan keng va ko‘p bo‘ladi;
3) dominanta leksema belgilanmagan ifoda semasiga ega bo‘lganligi bois
istalgan vaqtda o‘z ma’nodoshlarini almashtira oladi;
4) ma’nodoshlik qatori mansub bo‘lgan katta tizimga faqat dominanta
leksema kiradi. Masalan, «kishi tanasi a’zolari» lug‘aviy ma’noviy guruhiga yuz
dominanta leksemasi kirib, quloq, burun, lab, qosh, peshona leksemalari bilan
paradigma hosil qiladi. Boshqa ifoda semasi belgilangan leksema «betaraf»
bo‘lolmaganligi bois yuqori paradigmaga kira olmaydi va uning betaraf vakili bu
huquqqa ega bo‘la oladi, xolos.
Ma’nodoshlik paradigmasi doimo ochiq. Jamiyat, davr talabi asosida keraksizi
iste’moldan chiqib, qator yangilari bilan boyib boraveradi. Nutqda ma’nodoshlik
qatorlari nutqning atash birliklari, iboralar, mustaqil leksema sememalarining turi,
yasama so‘z, so‘z birikmasi, nutqiy ko‘chma so‘z bilan to‘lib, kengayib boradi.
Bular kontekstual sinonim sifatida nutqning go‘zalligi va boyligini ta’minlovchi
vosita sanaladi.
Antonimiya (gr. antionymo – “zid nom”) leksemalar orasidagi zidlik
munosabatidir: katta – kichik, yosh – qari, mitti – ulkan, oq – qora va hokazo.
Antonim leksemalarning umumiy, birlashtiruvchi semasi bilan bir qatorda,
qarama-qarshi semasi ham bo‘lishi lozim. Masalan, katta va kichik leksemalari
umumiy – «sifat», «ko‘lam» semasi bilan birga, qarama-qarshi – «nisbatan ortiq»
( katta ) va «nisbatan katta bo‘lmagan» ( kichik ) semasiga ham ega. Yoki qish –
«yilning eng sovuq fasli», yoz – «yilning eng issiq fasli», kirmoq – «ichkariga
harakatlanmoq», chiqmoq – «tashqariga harakatlanmoq». Antonim leksemalar
asosida borliqdagi qarama-qarshi hodisaning in’ikosi bo‘lgan qarama-qarshi

tushuncha yotadi. Antonim leksemalar bir turga kiruvchi giponim leksemalar: issiq
– sovuq (harakat), katta – kichik (hajm), erkak – ayol (jins) va hokazolar.
Antonimlarning mantiqiy asosini ikki tur qarama-qarshilik tashkil etadi:
a) kontrar qarama-qarshilik;
b) komplementar qarama-qarshilik.
К ontrar qarama-qarshilik – darajalanuvchi leksema qatoridagi tafovutning
farqlarga, farqning ziddiyat, ya’ni qarama-qarshilikka o‘sib borishi natijasida
birinchi a’zo bilan oxirgi a’zoning antonimlashuvi. Masalan, kichik – o‘rta – katta ,
yosh – o‘smir – o‘rta yosh – qari kabi. Bunda kichik va katta , yosh va qari
leksemalari daraja qatorining ikki qarama-qarshi qatori a’zolari o‘rtasida ikki
antonim a’zo belgilarini o‘zida mujassamlashtirgan bog‘lovchi bo‘g‘in bor.
Yuqoridagi o‘rta leksemasida kichik va katta leksemalarining qarama-qarshiligi
so‘nadi. Demak, leksemalarning kontrar qarama-qarshiligini ularning darajalanish
(graduonimik) qatoridan izlash lozim.
К omplementar antonimiyada qarama-qarshilik uchinchi, oraliq bo‘g‘insiz
bo‘ladi: rost – yolg‘on, arzon – qimmat, oson – qiyin . Bu leksemalar orasida oraliq
uchinchi leksema yo‘q.
Antonimlar strukturasiga ko‘ra quyidagi turlarga bo‘linadi:
1) har xil o‘zakli antonim: katta – kichik , kirmoq – chiqmoq , muhabbat –
nafrat ;
2) bir xil o‘zakli antonim: madaniyatli – madaniyatsiz , aqlli – aqlsiz ,
ongli – ongsiz .
Graduonimiya (gr. gradatio – “ko‘tarilish”, “o‘sish”, onymo – “nom”).
Lug‘aviy birliklar o‘zaro ma’noviy munosabatiga ko‘ra ma’lum bir darajalanish
qatorini hosil etishi fanga qadimdan ma’lum va uning eng yorqin namunasi – o‘rta
so‘zini o‘z ichiga olgan so‘zlar qatori. Masalan:
К atta – o‘rta – kichik
Yosh – o‘rta – qari

Uzoq – o‘rta – yaqin
Baland – o‘rta – past
Uzun – o‘rta – qisqa .
Ma’lumki o‘rta so‘zi bilan ifodalangan belgi-xususiyat tom ma’noda o‘rtalik,
oraliq, ya’ni ikki bir-biriga zid belgi oralig‘idagi holatni ko‘rsatadi. O‘rta
leksemasi antonimlar oralig‘idan o‘rin olsa, katta – o‘rta – kichik darajalanishi
kam seziladi. Lekin o‘rta leksemali birliklarni zid belgi asosida emas, ma’lum bir
belgining kamayishi yoki o‘sishi asosida idrok etilsa, ma’noviy darajalanish yaqqol
anglashiladi.
Darajalanish qatori a’zolari kamida uchta bo‘ladi.
Darajalanish munosabatlari bilan bog‘langan so‘zlar qatorini:
a) g‘ayrilisoniy asos;
b) sof lisoniy asosga tayanib ajratish mumkin.
G‘ ayrilisoniy omilning mohiyati shundaki, borliqdagi narsa, belgi-xususiyatda
sifat farqi bilan birga miqdor farqi ham mavjud. Masalan, inson go‘daklik, yoshlik,
navqironlik, yetuklik, qarilik holatini, o‘simlik navnihollik, ko‘chatlik, yetilganlik,
quriganlik davrini boshidan kechiradi – o‘sadi. Tabiatdagi rang va boshqa belgilar
shunchalik xilma-xilki, bo‘yoqchilar birgina qora rangning hatto o‘ndan ortiq turini
ajratadilar. Insonning faol ongi ana shu miqdoriy va sifatiy farqni aks ettiradi. Til
ongning ifodasi bo‘lganligi bois u ongdagi aks ettirilgan mana shunday miqdoriy
farqlarni ham ifodalashi lozim. Bunday miqdoriy farq turli usul bilan, jumladan,
alohida-alohida leksema bilan ham ifodalanadi. Chunonchi, nihol – ko‘chat –
daraxt, ninni – chaqaloq, go‘dak –bola, buzoq – tana – g‘unajin – sigir kabi.
Graduonimik lug‘aviy qatorni ajratishning lisoniy omili quyidagilar:
a) ma’noviy omil;
b) so‘zlararo paradigmatik munosabat.

Graduonimik qatorni ajratishdagi ma’noviy omilning mohiyati shundaki, bir
qator leksemalar sememasida ma’lum bir belgining oz-ko‘pligiga, turli xil
darajalariga ishora mavjud. Masalan, darcha – eshik – darvoza leksemasining
«O‘zbek tili izohli lug‘ati»dagi izohini kuzataylik:
1. Darcha – ilgari vaqtlarda deraza vazifasini o‘tagan bir yoki qo‘sh tavaqali,
eshik yoki devorga o‘rnatilgan kichkina eshikcha (O‘TIL, I, 212.)
2. Eshik – uy, xona, bino yoki hovlining kiraverishida o‘rnatilgan ochib-yopib
turiladigan moslama (O‘TIL, II, 457).
3. Darvoza – hovli, qo‘rg‘on, qal’a, zavod va shu kabilarga kiriladigan,
ochib-yopiladigan katta eshik, qopqa (O‘TIL, I, 209).
Ajratilgan so‘zlar miqdoriy ko‘rsatkichlarni ifodalovchi leksemalardir. Bu
darcha leksemasi izohidagi kichkina va eshikcha so‘zlari, darvoza leksemasi
izohidagi katta so‘zi .
Boshqa bir leksema qatorini olamiz: gulobi – pushti – qizg‘ish – qizil – ol –
qirmizi.
Bu leksemalar qayd etilgan lug‘atda quyidagicha izohlangan:
1. Gulobi – gulob rangli, pushti (O‘TIL, I, 197).
2. Pushti – shaftoli guli rangidagi, och qizil (O‘TIL, II, 608).
3 . Qizg‘ish – qizilga moyil, qizilga yaqin rangdagi, qizg‘imtir (O‘TIL, II,
573)
4. Qizil – qon rangidagi, qirmizi, olvali (O‘TIL, II, 570).
5. Ol – qizil, qirmizi (O‘TIL, II, 529).
6. Qirmizi – qizil rangli, qizil, ol (O‘TIL, II,581).
Bu tavsif, albatta, mukammal emas. Chunki ular o‘zining graduonimik
tizimidan uzib tavsiflangan. Agar ular bir sistema a’zolari sifatida tahlil etilsa,
quyidagi tavsiflarga ega bo‘lishar edi:
1. Gulobi – gulob rangli, oqdan qizillikka, pushtiga moyil bo‘yoqli rang.

2. Pushti – shaftoli guli rangidagi, och qizil, gulobidan to‘qroq.
3. Qizg‘ish – pushtidan to‘qroq, qizildan ochroq, qizg‘imtir rang.
4. Qizil – qon rang.
5. Ol – qizildan to‘qroq rang.
6. Qirmizi – to‘q qizil rang.
Bu leksemalar denotativ ma’nolaridagi rangning miqdoriy semasi asosida
quyidagicha darajalanadi:
« qizillik »

-3 -2 -1 0 1 2
gulobi pushti qizg‘ish qizil ol qirmizi
Demak, lug‘aviy graduonimik qatorni ajratish uchun ma’noviy omil o‘zaro
yaqin tushunchani ifodalovchilar sirasidagi har bir leksemada ma’lum bir belgining
turlicha darajalanishiga ishora mavjudligida namoyon bo‘ladi. Shu asosda
ma’noviy omilning o‘zi ikki turga bo‘linadi:
1) bir-biriga yaqin va o‘xshash tushunchani ifodalashi;
2) ayni bir belgining turli xil miqdoriga ishora qilishi.
Graduonimik qator lug‘aviy paradigmaga qo‘yiladigan quyidagi talabning
barchasiga javob berdi:
1) lug‘aviy paradigmaning bitta yetakchi leksema (dominanta) atrofida
birlashishi;
2) lug‘aviy paradigmaning ochiqligi;
3) lug‘aviy paradigmaning boshqa kattaroq paradigma tarkibiga yetakchi
leksema bilangina kirishi;

4) lug‘aviy paradigmadagi qurshov leksemaning dominant leksema bilan
osonlikcha almashtirila olishi.
Demak, leksemalararo lisoniy munosabat sanaluvchi graduonimiya hodisasi
bir necha leksemaning ma’lum bir belgining oz-ko‘pligiga qarab, lug‘aviy
ma’noviy qatorda, tizimda namoyon bo‘lishi bo‘lib, bunda dominanta va qurshov
leksema farqlanadi.
Lug‘aviy graduonimik qatorda dialektikaning eng umumiy qonunlari mavjud:
a) graduonimik qatorda belgining darajalanib, oshib yoki kengayib borishida
miqdor o‘zgarishining sifat o‘zgarishiga o‘tishi qonuni tajallilanadi;
b) graduonimik zanjirning ikki chekka uchi ma’lum bir belgining tasdig‘i
bilan birga, bir-birini inkor etishida inkorni inkor qonuni namoyon bo‘ladi;
d) bir-birini inkor etuvchi (antonimik munosabatda turgan) leksemalarning bir
yetakchi leksema (dominanta) atrofida birlashib, bir lug‘aviy ma’noviy qatorni –
paradigmani, butunlikni tashkil etishda qarama-qarshilik birligi va kurashi qonuni
voqelanadi.
Giponimiya . Leksemalararo semantik munosabatning yana bir turi
giponimiya (aniqrog‘i, gipo-giperonimiya), ya’ni tur-jins munosabati.
Giponimik munosabatda giperonim (jins) va giponim farqlanadi.
Giperonim jins belgisini bildirgan predmetning nomini ifodalovchi ko‘pgina
ma’noni semantik jihatdan umumlashtiruvchi mikrotizimning markaziy leksemasi,
dominantasi sifatida namoyon bo‘luvchi lug‘aviy birlik. Giponim esa ma’lum jins
turining nomini hamda o‘zining semantik tarkibida implisit tarzda jins ma’nosini
ham ifodalovchi, semantik jihatdan giperonimga nisbatan boy bo‘lgan lug‘aviy
birlik.
Giponim va giperonim orasidagi aloqa mantiqiy asosga ega. Bu esa obyektiv
borliqdagi umumiylik tushunchasi bilan bog‘liq. Masalan, daraxt giperonimi jins
ma’nosini ifodalovchi leksema sifatida daraxtning barcha turini ifodalovchi
leksemalarni leksik-semantik munosabat asosida birlashtirib, leksik-semantik

guruh hosil qiladi. Shu boisdan daraxt leksemasi giperonim sifatida giponimi bilan
leksik-semantik aloqaga kirisha oladi. Masalan, daraxt – qayin, daraxt – terak,
daraxt – dub, daraxt – archa .
Giponimlar teng huquqli bo‘lib, giperonimga munosabati bir xil. O‘z
navbatida, bu munosabat polisemiya va omonimiya hodisasi bilan ham bog‘lanadi.
Masalan, o‘zbek tilidagi daraxt nomi dastlab ikki guruhga bo‘linadi: mevali daraxt
va manzarali daraxt . Mevali daraxt o‘z mevasining nomi bilan ataladi. Shuning
uchun bu leksema ko‘p ma’noli bo‘lganligi bois bir tomondan meva , ikkinchi
tomondan daraxt giperonimi bilan semantik munosabatga kirishadi:
Meva : olma – o‘rik – shaftoli – behi.
Daraxt : olma – o‘rik – shaftoli – behi.
Daraxt giperonimi jins tushunchasini ifodalovchi leksema sifatida, birinchi
navbatda, shu jinsning turini bildiruvchi so‘z bilan bog‘lanadi. Daraxt leksemasi
uning turi nomi o‘rnida qo‘llanishi ham mumkin. Lekin giperonim giponim o‘rnida
qo‘llanganda uning mohiyatini yorqin ifodalay olmaydi. Shu boisdan o‘z oldidan
giponimni aniqlovchi sifatida qabul qiladi: o‘rik daraxti, shaftoli daraxti kabi.
Giponim leksemaning sememasi giponim leksemalar uchun birlashtiruvchi
sema bo‘lib xizmat qiladi. Masalan, daraxt giperonim leksemasining sememasi
«tanasidan shoxlanuvchi o‘simlik» bo‘lib, «qizil, yashil, yoki sariq rangli
yong‘oqdan piyolagacha bo‘lgan hajmdagi sersuv meva beruvchi daraxt»
sememasiga ega olma leksemasining «daraxt» semasi daraxt giperonim leksemasi
semasining sememalashgan ko‘rinishi.
Giperonimning ma’nosi giponim leksemanikiga nisbatan kengroq va
«xiraroq» (noaniqroq), giponim leksemaning ma’nosi esa giperonimnikiga
nisbatan torroq va «yorqinroq». Shu boisdan, aytish mumkinki, giperonimning
ma’noviy mohiyati barcha giponimining ma’noviy mohiyati yig‘indisiga teng.
Aytilganidek, daraxt mevali va mevasiz daraxtga bo‘linadi. Demak, borliqdagi
bu bo‘linish giponimiya hodisasi sifatida tilda ham aks etadi. Lekin daraxtning

mevali va mevasiz turini ataydigan alohida leksema o‘zbek tilida yo‘q. Demak,
giponimning o‘rni bo‘sh bo‘lib, ular leksik lakuna (bo‘sh xona) hosil qiladi. Leksik
lakunani turli nutqiy nominativ birlik to‘ldiraverishi mumkin (Masalan: mevali
daraxt va mevasiz daraxt so‘z birikmalari).
Har bir gipo-giperonimik qator cheklanmagan miqdorda lug‘aviy lakunaga ega
bo‘ladi. Bu bo‘sh xona ayni bir jinsning turli belgisi bilan chegaralanmagan
miqdorda to‘lib borish imkoniyatiga ega. Masalan, 10 ta uzum nomini biluvchi
odam uchun o‘zbek tilidagi 600 ta uzum navi nomining 590 tasi lug‘aviy lakuna
hisoblanadi. Demak, lakunalar ijtimoiy ham («mevali daraxt» va «mevasiz daraxt»
tushunchasini ifodalovchi leksemalar), individual ham (mavjud leksemani ma’lum
bir kishining bilmasligi) bo‘lishi mumkin.

ADABIYOTLAR
Asosiy adabiyotlar
1. Jamolxonov N. Hozirgi o‘zbek tili. 1-qism. –T.: O‘qituvchi, 2005.
2. Sayfullayeva R. va boshqalar. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. –T.: Fan va
texnologiya, 2010.
Qo‘shimcha adabiyotlar
3. Rahimov S., B.Umurqulov. Hozirgi o‘zbek tili. –T.: O‘qituvchi, 2003.
4. Jamolxonov H. Hozirgi o‘zbek adabiy tili I-II qism. –T., 2004.
5. Qilichev E. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. –Buxoro, 1999.
6. Qudratov T., Nafasov T. Lingvistik tahlil. –T.: O‘qituvchi, 1981.
7. Qo‘chqortoev I. So‘z ma’nosi va uning valentligi. – T.: Fan, 1977.
8. Mirtojiev M.M. O‘zbek tili semasiologiyasi. –T.: Mumtoz so‘z, 2010.
9. Ne’matov H., Bozorov O. Til va nutq. –T.: O‘qituvchi, 1993.
10. Ne’matov H., Rasulov R. O‘zbek tili sistem leksikologiyasi asoslari. –T.:
O‘qituvchi, 1995.
11. “O‘zbek tili va adabiyoti” jurnallari. –T., 1990-2015.
12. “Til va adabiyot ta’limi” jurnallari. –T., 1990-2015.

Leksemalararo lisoniy ziddiyatlar va leksik paradigma

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish