Lev Tolstoy va uning hayoti va ijodi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	24.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Lev Tolstoy va uning hayoti va ijodi

Купить

Lev Tolstoy va uning hayoti va ijodi
Reja:
1. Lev Tolstoy hayoti va ijodi.
2. Lev Tolstoyning ijodiy faoliyati.
3. Lev Tolstoy asarlari va ulardan iqtiboslar.
4. Hayot safarining tugashi.

Lev Nikolaevich Tolstoy Tula gubernyasi Yasnaya Polyana qishlog‘i —
1910.7(20).11, Lipetsk viloyati, hoz. Lev Tolstoy bekati; Yasnaya Polyanada dafn
etilgan] — rus yozuvchisi. Rossiyadagi kadimiy dvoryanlar sulolasidan, graf.
Peterburg Fanlar Akademiyasi muxbir a’zosi (1873), faxriy akademigi. (1900).
1844—47 yillarda Qozon universitetining arab-turk va huquqshunoslik
fakultetlarida o‘qigan. 1851—53 yillarda Kavkazda bo‘lib, janglarda ishtirok
etgan. 1854 yil Dunay armiyasiga yuborilgan; iltimosiga ko‘ra, qamaldagi
Sevastopolga o‘tkazilgan. Qrim urushida qatnashgan. Tolstoy 1855 yilda
Peterburgga borib, N. A. Nekrasovnnng «Sovremennik» («Zamondosh») jurnali va
jurnal atrofidagi yozuvchilar (I. S. Turgenev, I. A. Goncharov, va b.) bilan
hamkorlik qilgan. Bolalik kezlarida rus va arab xalq ertaklari, A.S.Pushkin
she’rlari, shuningdek, Yusuf haqidagi Injil rivoyati ta’sirida she’rlar yozgan.
Birinchi yirik asari — «Inson kamolotining to‘rt davri» avtobiografik asari
(«Bolalik», 1852; «O‘smirlik», 1852-54; «Yoshlik», 1855-57; «Yigitlik»,
yozilmay qolgan). Urush lavhalari va askarlarning maishiy turmushi Tolstoyning
«Sevastopol hikoyalari» (1855) to‘plamiga kirgan hikoya va ocherklarida o‘z
ifodasini topgan.
50-yillar Tolstoy ruhiy hayot lavhalari va maishiy turmush tafsillarini tarixiy
voqealarning keng manzarasi, hayotning axloqiy-falsafiy asoslari tasviri bilan
uyg‘unlashtirishga harakat qiladi. Tolstoy ijodida shakllana boshlagan bu ijodiy
tamoyil «Kazaklar» qissasi (1863)da, ayniqsa, yaqqol ko‘rinadi. Bu asarda o‘z
in’ikosini topgan xalq hayoti mavzui va voqelikning epik tasviri Tolstoyning 60-
yillar ijodida yanada teranlashadi.
Rus va jahon adabiyoti xazinasidan mustahkam o‘rin olgan «Urush va tinchlik»
(1863—69) epopeyasi Tolstoyning 60-yillarda ijodiy kamolotga erishganidan
shahodat beradi. Ayrim sovet adabiyotshunoslari garchand bu asarni Tolstoyning
o‘z davri muammolaridan qochishi, deb baholagan bo‘lsalarda, yozuvchi «Urush
va tinchlik» romani bilan o‘z davrida ro‘y bergan va o‘zi shaxsan guvoh bo‘lgan
voqealarga faol munosabat bildirgan. Eng muhimi, u Napoleonning 1805—07 va
1812—14 yillardagi harbiy yurishlari mavzuiga murojaat etib, ko‘plab

qahramonlar ishtirok etgan epik voqealar bilan birga qahramonlarning ruhiy
tasvirlari ilk bor katta mahorat bilan uyg‘unlashgan tarixiy roman janrini yaratdi.
Holbuki, 19-asr o‘rtalarida epik asarlar davri o‘tdi, degan fikrlar keng tarqalgan,
60-yillarda rus jamiyatida kuch ola boshlagan sinfiy ziddiyat va kurashlar esa
«Urush va tinchlik»dek epopeyaning maydonga kelishi uchun unumli zamin bo‘la
olmas edi. 1812 yilda Rossiyaning Napoleon qo‘shinlari tomonidan bosib olinishi
mumkinligi bir-biri bilan kelisha olmagan turli tabaqa va sinflarni dushmanga
qarshi kurash shiori ostida birlashtirdiki, Tolstoyning rus xalqi ongidagi ana shu
uyg‘onishga murojaat etishi «Urush va tinchlik» romanining yuzaga kelishi uchun
hayotbaxsh zamin vazifasini o‘tadi.
Tolstoyning 70-yillar ijodida «Anna Karenina» romani alohida mavqega ega.
«Urush va tinchlik»dan bu romanni yozguniga qadar bo‘lgan davrda Tolstoyning
rus jamiyatidagi ijtimoiy tenglik va adolat to‘g‘risidagi orzu umidlari ro‘yobga
chiqmadi. 60-yillardagi islohot yozuvchi kutgan natijani bermadi. Mazkur romanda
Tolstoyning jamiyat hayotida kechayotgan noxush jarayonlar haqidagi iztirobli
o‘ylari aks etdi. Romanda Kareninlar, Oblonskiylar va Levinlardan iborat 3
oilaning bir-biri bilan chatishgan, ammo mustaqil syujet chizig‘iga ega bo‘lgan
tarixi tasvir etilgan. Tolstoy, aksar rus yozuvchilaridek, nasroniy diniga katta
e’tiqod qo‘ygan, hayotda ro‘y berayotgan voqealarga va kishilarning xatti-
harakatlariga ham shu din nuqtai nazaridan yondashgan. Uning diniy qarashlari
jamiyat va shu jamiyatda yashovchi kishilarga, binobarin, u yoki bu qahramoniga
bo‘lgan munosabatiga, shak-shubhasiz, ta’sir o‘tkazgan. Tolstoyning oila
masalasiga, chunonchi, Kareninlar oilasida sodir bo‘layotgan voqealarga
yondashuvida ham diniy qarashlari seziladi. U jamiyat a’zolarida qanday chirkin
xislatlar mavjud bo‘lmasin, kishilar diniy qonun-qoidalar doirasida harakat
qilishlari lozim, aks holda jamiyat halokat sari boradi, degan fikrdan kelib chiqib,
qahramonlar obrazini yaratadi.
70-yillarda ruhiy iztirob iqlimida yashagan Tolstoy o‘z hayot yo‘lini qayta
nazardan o‘tkazdi va shu jarayonda ijtimoiy kelib chiqishi, tarbiyasi va hayot yo‘li
bilan bog‘liq jamiyat qatlamining ma’naviy asoslari yolg‘onga asoslangan, degan

xulosaga keldi. Uning bunday qarashlari «Iqrornoma» (1880) va «E’tiqodim
nimada?» (1884) asarlarida o‘z ifodasini topdi. Tolstoyning shu davrda yozgan
asarlari orasida «Ivan Ilichning o‘limi» (1886), «Kreytser sonatasi» (1889)
qissalari, ayniqsa, e’tiborga loyiq.
Tolstoy 80-yillarda dramaturgiya janrlarida ham ijod qilib, «Zulmat hokimiyati»
(1886) dramasi va «Ma’rifat mevalari» (1890) komediyasini yozadi. Bu asarlarda
qishloq ahlidagi jaholat, shahar madaniyatining qishloqqa ko‘rsatayotgan salbiy
ta’siri katta badiiy kuch bilan tasvirlangan.
Tolstoy dunyoqarashida tobora kuchayib borayotgan ziddiyatlar uning so‘nggi
yirik asarlaridan biri — «Tirilish» romani (1889—99)da o‘z aksini topdi. Xdyotda
bo‘lib o‘tgan oddiy voqea — bir sud jarayoni asosida yaratilgan bu asarda Tolstoy
ijtimoiy adolatsizlikka asoslangan jamiyatning ichki, ma’naviy asoslarini ochib
tashlaydi. Mazkur asardagi kishilar taqdiri bilan voqealarning o‘zaro chambarchas
bog‘likligi masalasi «Hojimurod» (1896— 1904) qissasining ham asosini tashkil
etgan.
Tolstoy dindor yozuvchi sifatida kishilar ruhiyatidagi ziddiyatlarni tasvir etibgina
qolmay, o‘zi ham jamiyat va kishilar hayotidagi bunday ziddiyat va mayllardan
jarohatlanib yashagan. Yozuvchidagi murakkab ruhiy holat uning so‘nggi asarlari
(«Tirik murda», 1890; «Baldan so‘ng», 1903 va b.) da ham aks etgan. Tolstoy
hayotining Yasnaya Polyanadagi so‘nggi kunlari ruhiy iztiroblar po‘rtanasida
kechdi. U yaqin kishilari to‘qigan ig‘vo va fasod to‘ridan qochib, 1910 yil Yasnaya
Polyanadan bosh olib chiqib ketadi va yo‘lda shamollab, vafot etadi.
O‘zbekistonda Tolstoy ijodiga qiziqish u hayot paytlardayoq boshlangan. Uning
«Odamlar nima bilan tirik?», «Xudo haqiqatni ko‘rsa ham tezda ayta olmaydi»
makrlalari 1887—1902 yillarda «Turkiston viloyatining gazeti»da o‘zbek tilida
nashr etilgan. Tolstoy haqidagi «Rossiya mamlakatining mashhur yozuvchisi»
degan maqola esa 1889 yil shu gazetada tanikli ma’rifatparvar Sattorxon
Abdug‘afforov tarjimasida bosilgan. Tolstoyning bolalar uchun yozgan qator
hikoyalari Saidrasul Aziziy («Ustodi avval», 1902), Aliasqar Kalinin («Muallimi
soniy», 1903), Abdulla Avloniy («Birinchi muallim», 1909; «Ikkinchi muallim»,

1912) singari jadid ma’rifatparvarlarining o‘quv qo‘llanmalari va darsliklarida
e’lon qilingan hamda usuli savtiya maktablarida o‘qitilgan.
Tolstoy nafakat buyuk yozuvchi, balki adolatparvar va xalqparvar inson sifatida
ham o‘zbek jadidlarining e’tiborini o‘ziga jalb etgan. Birinchi o‘zbek advokati
Ubaydulla Xo‘jaev 1909 yilda Tolstoyga uning yomonlikka yomonlik bilan javob
bermaslik haqidagi ta’limoti yuzasidan xat yozib, o‘sha yilning 5 iyunida undan
javob olgan. Islom dinining taniqli arboblaridan biri Abduvohid Qoriev esa 1910
yil Yasnaya Polyanaga maxsus borib, Tolstoy bilan bir necha marta muloqotda
bo‘lgan. Ammo o‘zbek xalqining Tolstoy ijodi bilan yaqindan tanishishi 20-
asrning 30-yillaridan boshlangan va uning barcha asosiy asarlari o‘zbek tiliga
tarjima qilingan.
Leo zodagon oilaning to'rtinchi farzandi edi, shuning uchun u qarindoshlarining
e'tiboridan mahrum emas edi. Adabiy daho hech qachon o'z dardlari bilan
yo'qotishlar haqida o'ylamagan. Aksincha, bolaligidan faqat yoqimli xotiralar
saqlanib qolgan, chunki ona va otasi u bilan juda mehribon edilar. Xuddi shu
nomdagi asarda muallif bolalik yillarini idealizatsiya qilib, hayotining eng ajoyib
davri bo'lganini yozadi.
Kichkina graf o'z ta'limini uyda oldi, u erda uni taklif qilishdi Frantsuz va nemis
tili o'qituvchilari... Maktabni tugatgandan so'ng, Leo uchta tilni yaxshi bilardi,
shuningdek, turli sohalarda keng bilimga ega edi. Bundan tashqari, yigit musiqiy
ijodkorlikni yaxshi ko'rar edi, uzoq vaqt davomida o'zining sevimli bastakorlari:
Shuman, Bax, Shopen va Motsartning asarlarini o'ynashi mumkin edi.
Nihoyat o'z chaqiruvini topganini sezgan yosh graf o'z ishini davom ettirmoqda.
Qalamdan birin -ketin ajoyib hikoyalar chiqadi, ularning o'ziga xosligi va
haqiqatga hayratlanarli real yondashuvi tufayli darhol mashhur bo'lib ketadigan
hikoyalar: "Kazaklar" (1852), "O'smirlik" (1854), "Sevastopol hikoyalari" (1854) -
1855), "Yoshlik" (1857).Adabiy dunyo yangi yozuvchi kirib keladi Lev Tolstoy,
batafsil tafsilotlar bilan o'quvchining tasavvurini hayratga soladigan, haqiqatni
yashirmaydi va yangi yozish texnikasini qo'llaydi: ikkinchi to'plam "Sevastopol
hikoyalari" hikoyani o'quvchiga yanada yaqinlashtirish uchun askarlar nuqtai

nazaridan yozilgan. Yosh muallif urush dahshatlari va qarama -qarshiliklari haqida
ochiq, ochiqchasiga yozishdan qo'rqmaydi. Qahramonlar rassomlarning rasmlari
va rasmlari qahramonlari emas, balki boshqalarning hayotini saqlab qolish uchun
haqiqiy yutuqlarni bajarishga qodir oddiy odamlardir. Hayot safarining
yakunlanishi
O'z hayotida ko'p asarlar yozgan graf, zamondoshlari va avlodlari oldida kuchli
diniy rahbar va ruhiy ustoz sifatida paydo bo'lgan, masalan, ular bilan yozishgan
Mahatma Gandi. Yozuvchining hayoti va ijodi nima kerakligi haqidagi g'oya bilan
to'la har soat ruhingiz bilan yovuzlikka qarshi turing kamtarlik ko'rsatib, minglab
odamlarning hayotini saqlab qolgan. So'z ustasi adashganlar orasida haqiqiy
ustozga aylandi. Yasnaya Polyana mulkiga butun ziyorat safarlari uyushtirildi,
buyuk Tolstoyning shogirdlari yozuvchi o'zining tanazzulga uchragan yillarida
o'zlarining mafkuraviy gurusini tinglab, "o'zlarini bilish" uchun kelishdi.
Muallif-murabbiy muammolari, savollari va ruhiy intilishlari bilan kelganlarning
barchasini qabul qildi, har safar o'z jamg'armalarini tarqatishga va hojilarga
boshpana berishga tayyor edi. Afsuski, bu uning rafiqasi Sofiya bilan
munosabatlardagi keskinlik darajasini oshirdi va oxir -oqibat shunday bo'ldi buyuk
realistning o'z uyida yashashni xohlamasligi... Lev Nikolaevich qizi bilan
birgalikda Rossiyaga haj safariga borib, yashirincha sayohat qilishni xohlardi,
lekin bu ko'pincha foyda bermadi - ularni hamma joyda tan olishardi.
1910 yil noyabr yozuvchi uchun halokatli bo'ldi: u kasal bo'lib, temir yo'l
vokzali boshlig'ining uyida qoldi va u erda 20 noyabrda vafot etdi. Lev
Nikolaevich haqiqiy but edi. Haqiqatan ham mashhur yozuvchining dafn marosimi
paytida, zamondoshlarning xotiralariga ko'ra, odamlar qattiq yig'lab, tobutga
ergashib, minglab odamlar orasida yurishgan. Shohni dafn qilayotganday, juda
ko'p odamlar bor edi.
Tolstoy o'z xalqining milliy g'ururi. Uning rus va jahon madaniyatiga xizmatlarini
ortiqcha baholash qiyin. Gorkiy to'g'ri yozgan:

U bizga boshqa adabiyotimiz singari rus hayoti haqida ham ko'p narsalarni
aytib berdi. Tolstoy ijodining tarixiy ahamiyati allaqachon XIX asrda rus
jamiyatining boshidan kechirgan hamma narsaning natijasi sifatida
allaqachon tushunilgan va uning kitoblari daho qilgan mashaqqatli mehnat
yodgorligi sifatida asrlar davomida saqlanib qoladi ...
Nafaqat yozuvchi, balki mutafakkir va jamoat arbobi sifatida ham Tolstoy
tafakkurni rivojlantirish uchun aql bovar qilmas ishlarni amalga oshirdi; u o'z
asarlarida o'z davrining barcha xarakterli xususiyatlarini, kayfiyatlarini to'plagan
va ifodalagan va uning shaxsiyati o'zi yashagan davrning aksidir. Shuning uchun
nafaqat ijodkorlik, balki Tolstoyning tarjimai holi ham ko'plab tadqiqotchilarni
qiziqtiradi. Va Lev Tolstoy qanday vafot etganini aytish uchun uning hayotini
qisqacha bayon qilish kerak.
Bugun shunday tuyulardi Lev Tolstoyning hayoti va ijodi Shu qadar yaxshi
o'rganilganki, ularda oq dog'lar yo'q va uning tarjimai holida e'tiborga loyiq
qiziqarli faktlar yo'q. Uning hayot yo‘li, o‘lmas adabiy ijodi haqida yuzlab kitoblar,
ilmiy monografiyalar yozildi, o‘nlab hujjatli filmlar suratga olindi. Ammo bu
yozuvchining ijodiga chin dildan qiziqqan deyarli har bir kishi Tolstoyning
tarjimai holi faqat qiziqarli faktlar ekanligini biladi. Misol uchun, u mualliflik
huquqidan, keyin esa adabiyot bo'yicha Nobel mukofotidan voz kechdi, o'sha
davrdagi davlat siyosatiga qarshi edi, pulni ochiqchasiga xor qildi.
Lev Nikolaevich yaxshilik qilishga intildi, hayotida u dehqonlar tomonini oldi.
Uning nochorlar tomonida bo‘lishga bo‘lgan ichki ishonchi esa uning harakatlarida
namoyon bo‘ldi – Tolstoy shunchaki poyabzal kiyishni to‘xtatdi va yalangoyoq
yura boshladi! Biroq, keyinchalik yozuvchi buni o'z sog'lig'ini saqlash uchun
qilgan degan versiya paydo bo'ldi.
Tolstoy dinga nisbatan ikki tomonlama edi, buning uchun unga xiyonat qilishdi
anathema. Ruhoniylar uning ismini Mazepa Grishka Otrepyev bilan
tenglashtirdilar. Buyuk yozuvchining o'zi bunday mahallaga unchalik ahamiyat
bermadi va ko'kragiga ko'krak xochi o'rniga frantsuz ma'rifatparvari Jan-Jak
Russoning kichik portretini kiyishda davom etdi. U shaxsiy nasroniy ta'limotini

ishlab chiqdi - "Tolstoyizm", bu juda ko'p sheriklarni topdi. Shunisi e'tiborga
loyiqki, bu ta'limotga mashhur "Usta va Margarita" muallifi Mixail Bulgakov ham
ishongan.
2018-yil 9-sentabrda butun jahon jamoatchiligi muhim adabiy yubileyni
nishonlamoqda - buyuk rus yozuvchisi, atoqli mutafakkir va faylasuf Lev Tolstoy
tavalludining 190 yilligi.Hayoti davomida rus adabiyotining rahbari sifatida tan
olingan adib, muallif mashhur "Urush va tinchlik", "Anna Karenin", "Tirilish"
asarlaridan va bugungi kunda ham dunyodagi eng yaxshi yozuvchilardan biri
hisoblanadi.
Bir vaqtlar Maksim Gorkiy Lev Tolstoyni “eng insonparvar odam” deb atagan.
"Beqiyos so'z! Stefan Tsvayg o'zining Tolstoy haqidagi inshosida ta'kidlagan.
"Chunki u hammamiz kabi odam edi, xuddi shu mo'rt loydan yasalgan va xuddi
shu yerdagi kamchiliklar bilan taqdirlangan, lekin u ularni chuqurroq o'rgangan,
ulardan ko'proq azob chekgan."
Lev Tolstoy hayoti, ijodi, dinga, oilaga munosabati haqida yuzlab kitoblar,
maqolalar yozilgan. Lev Nikolaevich butun dunyoda tanilgan, ammo uning
tarjimai holidagi ko'plab faktlar hali ham noma'lum. Mana ulardan bir nechtasi,
ehtimol siz biror narsa haqida bilmagandirsiz. Bu zo'r adibning hayoti sir va
sirlarga to'la.
Lev Nikolaevich Tolstoy Aleksandr Sergeevich Pushkinning uzoq qarindoshi edi.
Pushkinning buvisi va Lev Tolstoyning onasining buvisi opa-singillardir. Shunday
qilib, Lev Nikolaevich Aleksandr Sergeevichning to'rtinchi yoshli jiyani edi.
18 yoshida Tolstoy o'zi uchun "hayot manifestini" shakllantirdi - alohida
guruhlarga bo'lingan bir necha o'nlab hayot qoidalarining puxta tuzilgan to'plami:
"tanaviy iroda", "shahvoniy iroda", "oqilona irodani rivojlantirish qoidalari" "va
hokazo. Ular orasida, masalan, "hech qachon his-tuyg'ularingizni tashqi ko'rinishda
ifoda etmang", "iloji boricha kamroq uxlang", "xizmatkorlar yo'q", "ayollardan
uzoqlashing". Yillar davomida u ushbu qoidalarning ko'pini buzganligini va yangi,
kam bo'lmagan qat'iylarni ixtiro qilganini tan oldi.

Lev Nikolaevich rus, frantsuz, ingliz, nemis tillarini yaxshi bilgan, yunon va lotin,
ispan va italyan, chex va polyak, bolgar va boshqa tillarni bemalol o‘qigan. Lev
Tolstoyning uy kutubxonasida 39 tilda 23 000 dan ortiq kitob mavjud edi.
Dunyoda baxt degan narsa ba’zan juda adolatsizlik bilan taqsim qilinar ekan.
Agar hamma faqat o‘z e’tiqodi asosida urushadigan bo‘lsa, dunyoda urush degan
narsa bo‘lmas edi.
* * *
Xotinga bog‘lanib qoldingmi, demak, kishanga tushding – butun erkingni
yo‘qotasan. Dilingdagi butun umid, belingdagi butun quvvat – hammasi o‘zingga
ortiqcha yuk bo‘ladi: pushaymondan azob chekkaning chekkan.
Yovg‘on oshimu beg‘alva boshim.
* * *
Qirq yil qirg‘in bo‘lsa ham ajali yetgan o‘ladi.
* * *
Insonda bo‘ladigan nuqsonlarning ikki manbai bor: biri – bekorchilik, biri –
xurofot.
* * *
Insonda ikki fazilat bor: biri – faoliyat, biri – aql.
* * *
Matematika – buyuk ish.
* * *
Harakatda barakat degan gap bor.
* * *
Mashaqqat tortsang, murodga yetasan.
* * *
Hamma vaqt kulfat lazzatdan kuchliroq bo‘ladi.
* * *
Faqat ahmoq odamlar-u fosiq odamlar salomat bo‘lmaydi.

* * *
Har kimning bir kamchiligi bo‘ladi.
* * *
Biron yoqqa ketayotganida yoki hayotida biron o‘zgarish bo‘lgan vaqtda o‘z
qilmishlarini o‘ylab ko‘rish qobiliyatiga ega bo‘lgan kishilar odatan jiddiy fikr va
mulohazalar qiladi.
Lev Tolstoy hayotini o’rganish uning yozgan asarlarini o’qish kitobxonga
o’zgacha zavq beradi. Uning barcha asarlari kitobxonni o’ylayshga va fikrlashga
undaydi. Inson boshqa jonzodlardan ongi bilan ajralib turadi va shu ongimizni
rivoshlanishi to’g’ri tafakkur qilishimiz uchun biz kitoblarni ko’proq o’qishimiz
kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Ziyo istagan qalblar uchun ziyouz.com Naim Karimov maqolasi.
2. “Jahon adabiyoti” jurnali 2013-yil 9-soni
3. Lev Tolstoy hikmatlari. Akmal Saidov maqolasi.
4. O’zbekiston milliy ensiklopediyasi. 2000-2005

Lev Tolstoy va uning hayoti va ijodi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish