Limonning fiziologik xususiyatlariga biopreparatlarning ta’siri - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	1.2MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Limonning fiziologik xususiyatlariga biopreparatlarning ta’siri

Купить

LIMONNING FIZIOLOGIK XUSUSIYATLARIGA
BIOPREPARATLARNING TA’SIRI
MUNDARIJA
KIRISH ……………………………………………………….…………..3
1. ADABIYOTLAR SHARHI ………………………………..………….8
1.1. Jahon limonchilik tarixi va O’zbekistonda limonchilikning
rivojlanishi.............................................................................................................8
1.2. Asosiy turning morfologik tavsifi va qo’llanilishi ......................... …..15
1.3.Reproduksiya usullari…………………………………………...…….20
2. TADQIQOT SHAROITI, OB’YEKTI VA USLUBLARI ……...…..26
2.1. Tadqiqot o’tkazilgan hududning iqlimi va tuproq sharoitlari..……....26
2.2. Tadqiqot ob’yektlari …………..…………………………………… 29
2.3. Tadqiqot uslublari………………………………………………… ...35
3. TADQIQOT NATIJALARI… …………………………………….....39
3.1. Limonning fenologik xususiyatlar i ………………………….
……...39
3.2. Iqlimlashtirilgan o’simliklarning morfologik xususiyatlari................49
3.3. Gulchangningning hayotiyligi..............................................................51
….. 3.4.Limon navlarining mahsuldorligi...…………………………………...59
4. MEVA SIFATINI BAHOLASH ........................................................65
4.1.Mevalarning morfometrik xususiyatlari .................................................65
4.2. Mevalarning mexanik tarkibi...............................................................66
XULOSALAR ……………………………………………………..…….70
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI …………………73
1

KIRISH
Magistrlik dissertatsiyasi mavzusining asoslanishi va uning
dolzarbligi:
2021-yilning 15-dekabr kuni Prezidentimiz tomonidan meva-sabzavotchilik
sohasini qo’llab-quvvatlash va yanada rivojlantirish bo’yicha yangi qaror qabul
qilindi. Unga ko’ra 2022-yil 1-yanvardan boshlab Qishloq xo’jaligini davlat
tomonidan qo’llab-quvvatlash jamg’armasi mablag’lari hisobidan tijorat
banklari orqali quyidagilarga: ● fermer, dehqon xo’jaliklari va boshqa
mahsulot yetishtiruvchilarga – meva, uzum, sabzavot, kartoshka, poliz ekinlari,
ko’katlar va dorivor o’simliklar, dukkakli va moyli ekinlarni yetishtirish uchun
hosil qiymatining 50 foizigacha yillik 14 foiz (shundan 2 foizi bank marjasi)
stavkada 6 oylik imtiyozli davr bilan 12 oy muddatga kreditlar ajratiladi;
● meva-sabzavotlarni qayta ishlovchi, saqlovchi va eksport qiluvchilarga –
yetishtirilgan qishloq xo’jaligi mahsulotlarini xarid qilishga talab etiladigan
aylanma mablag’larni to’ldirish uchun yillik 14 foiz (shundan 2 foizi bank
marjasi) stavkada 12 oylik “revolver” kredit ajratiladi. Bunda ushbu kredit
hisobidan klaster va kooperatsiyalarning tijorat banklaridan olingan boshqa
kreditlarni so’ndirishga yo’l qo’yilmaydi. Bundan tashqari, hosilni xavf-
xatardan sug’urtalash, xorijdan malakali mutaxassislarni jalb qilish, kichik
agrologistika markazlarini barpo etish, sovitkichli sig’imlar tashkil etish, qishloq
xo’jaligida innovatsion biomahsulotlarni sinovdan o’tkazish xizmatlari tizimini
joriy etish va boshqa muhim yo’nalishlar bo’yicha imtiyozlar berish ko’zda
tutilgan.
O‘zbekiston Respublikasi Qishloq xo’jaligi vazirligi, Yevropa Ittifoqining
O’zbekistondagi delegatsiyasi va BMT Taraqqiyot dasturining O’zbekistondagi
vakolatxonasi o’rtasida “Agrar oziq-ovqat sektorida yashil iqtisodiyotga
inklyuziv o’tishni qo’llab-quvvatlash va qishloq xo’jaligida bilimlar va
innovatsiyalarning iqlimga moslashgan tizimini rivojlantirish” loyihasini amalga
oshirish bo’yicha hujjat imzolandi. Loyiha byudjeti 4 150 000 yevroni tashkil
etadi, amalga oshirish muddati esa 2025-yil 30-sentyabrgacha. Loyihani
2

imzolash marosimi Qishloq xo’jaligi vazirligida qishloq xo’jaligi vaziri Jamshid
Xojayev, Yevropa Ittifoqining O’zbekistondagi elchisi Sharlotta Adrian va BMT
Taraqqiyot dasturining O’zbekistondagi doimiy vakili Matilda Dimovska
ishtirokida bo’lib o’tdi. Yangi qo’shma loyiha O’zbekistonning oziq-ovqat va
qishloq xo’jaligi sektorida yashil iqtisodiyotga inklyuziv o’tish va qishloq
xo’jaligida bilimlar va innovatsiyalarning “iqlimga optimal moslashgan” tizimi
(UAKIS)ni joriy etishga hissa qo’shishga qaratilgan. Loyiha doirasida mamlakat
agrar sektori ishtirokchilarining institutsional salohiyatini oshirish, Yevropa
institutlari bilan hamkorlikni rivojlantirish ko’zda tutilgan. Shuningdek, avvalo,
kichik va oilaviy fermer xo’jaliklari, keyin esa fermer xo’jaliklari kooperativlari
va mikro agrobiznes darajasida innovatsion loyihalarni amalga oshirish
rejalashtirilgan. Loyihaning tajriba-sinov hududlari tariqasida Toshkent,
Qashqadaryo, Surxondaryo viloyatlari hamda Farg’ona vodiysi tanlab olindi.
Loyihadan kutilayotgan asosiy natijalar agrar oziq-ovqat sektorida
innovatsiyalar va vositachilikni qo’llab-quvvatlash xizmatlarini yaratish va
operativ guruhlarni tuzish hamda hamkorlik o’rnatishdan iborat. Shuni
ta’kidlash kerakki, 2019-yil oktyabr oyida 2019–2030-yillarga mo’ljallangan
O’zbekiston Respublikasining yashil iqtisodiyotga o’tish strategiyasi
tasdiqlangan edi.
“Agrobank” O’zbekiston fermer, dehqon xo’jaliklari va tomorqa yer egalari
kengashi bilan hamkorlikda fermer xo’jaliklari rahbar va ishchi xodimlari uchun
intensiv o’quv kursi tashkil etdi. Mazkur o’quv kursida 80 mingga yaqin fermer
xo’jaligini qamrab olish rejalashtirilgan bo’lib, fermerlar qishloq xo’jaligi
sohasidagi yangiliklarni o’rganib boradi. Shuningdek, zamonaviy texnika va
texnologiyalar, yerdan unumli foydalanish, innovatsion yechimlar, amaliyotda
uchraydigan muammolarni bartaraf etishda mahalliy va xorijiy yondashuvlar
bo’yicha dastlabki bilim va ko’nikmalarga ega bo’ladi. Mazkur o’quv kursi
ko’lami bo’yicha mamlakatimizdagi eng yirik loyiha bo’lib, bir vaqtning o’zida
yurtimizning 13 ta hududida “Agrobank” viloyat boshqarmasi binolarida
zamonaviy jihozlangan o’quv kurslariga 100 dan ortiq malakali trener jalb
3

qilingan. O’quv kursini yuqori darajada va sifatli tashkil etish maqsadida har bir
hudud bo’yicha menejerlar tanlab olingan holda 2021-yilning noyabr oyidan
2022-yilning yakuniga qadar tashkil etiladi. Loyiha doirasida O’zbekiston
Respublikasi Qishloq xo’jaligi vazirligi, Suv xo’jaligi vazirligi, Toshkent davlat
agrar universiteti, sohadagi oliy o’quv yurtlari va ilmiy tadqiqot institutlari,
Shveytsariya taraqqiyot va hamkorlik agentligining O’zbekistonda suv
resurslarini boshqarish bo’yicha milliy loyihasi, qishloq xo’jaligi sohasidagi
xalqaro tashkilotlar hamkorlik qilmoqda.
Tadqiqotni maqsadi:
Limonning fiziologik xususiyatlariga ayrim biopreparatlarning ta’sirini
o’rganish;
Limon navlari biologiyasining xususiyatlarini o’rganish
Tadqiqotning vazifalari .
-Limon ontogenezining fenologik xususiyatlarini o rganish.ʻ
-Sitrus turdagi mevalarning urug’ unumdorligini va limon gulchangining
yashovchanligini o’rganish.
- Limon navlari bargining epidermal xususiyatlarining qiyosiy
xarakteristikasini o’rganish va ularning taksonomik ahamiyatini baholash.
-Limonning fiziologik xususiyatlariga biopreparatlarning ta’sirini aniqlash.
-Limonning rivojlanish jadalligini aniqlash.
-Limonning o’sishi, gullashi, assimilatsion yuzasi va meva hosil qilishini
o’rganish.
-Limonning hosildorlik ko’rsatkichlarini aniqlash.
Tadqiqot ob ’yektlari’ va predmeti. Limon ning Respublikamizda ken g
yetishtirilayotgan “Meyer”, “Toshkent”, “Salavat” navi.
Tadqiqot predmeti limon ning fiziologik xususiyatlariga biopreparatlarning
ta’siri.
Ilmiy yangiligi. Limon navlarini rivojlantirishning fenoritmlari birinchi
marta tasvirlangan . Limon issiqxona sharoitida, o’sishi va rivojlanishining
4

xususiyatlari o’rganiladi . Limon bargining epidermal belgilariga ko’ra tur va
navlarning xususiyatlari (uzunligi, kengligi, epidermal hujayralar indeksi va
stomata) o’rganildi. Limonning amfistomat barg turi , bargning abaxial
tomonidagi adaxial va ko’p sonli stomata ustidagi yagona stomata xilma-xilligi
o’rganildi. Limonga turli biopreparatlarni qo’llagan holda uning hosildorligi va
sovuqqa chidamliligini oshirish mumkinligi aniqlandi.
Nazariy va amaliy ahamiyati.
Limon turli navlari bargining stomatografik xususiyatlari (o’lchami,
uzunligi, kengligi), epidermal hujayralar soni va shakli, uzunligi, kengligi va
indeksi stomatal indeks), bargning adaxial va abaxial tomonlarida stomataning
joylashuviga ko’ra barg turi tur- va xilma-xil xususiyatlari va yaqin bog’liq
turlar va navlarni taksonomik farqlash uchun foydalanish mumkin.
Limon ning yaratilgan navlari to’plami maxsus ta’lim muassasalarida o’quv
va amaliy mashg’ulotlarni o’tkazish uchun ishlatiladi. Tadqiqotlar natijalari
Samarqand Davlat Universiteti va Toshkent Davlat Agrar universiteti
Samarqand filialida o’sayotgan botanika, florikultura, dendrologiya,
dekorativ daraxtga oid maxsus kurslarni o’qish uchun ishlatiladi.
Himoya qilinadigan asosiy tamoyillar.
1. Limon navlari O’zbekiston Respublikasida issiqxona sharoitida
rivojlanishning to’liq siklidan o’tadi, turli xil o’ziga xos fenoritmalar bilan
tavsiflanadi, Limon vitamini miqdori bo’yicha ular ochiq joylarda
yetishtiriladigan mevalardan past emas.
2. Turlarni saqlab qolish va targ’ib qilish Limon navlari an’anaviy
usullar va payvandlash usullari bilan birgalikda in vitro usuli (klonal
mikropropagation va mikrograflash) yordamida ham ko’paytirish mumkin.
3. Sitrus navlarining yaqin aloqada bo’lgan turlari va navlarini
taksonomik farqlash uchun stomatografik xususiyatlardan foydalanish mumkin
: hajmi (uzunligi, kengligi), epidermal hujayralar soni va shakli, stomatal indeks,
stomata joylashgan joy bo’yicha barg turi.
Tadqiqotning metodologiyasi va metodlari. Ishning uslubiy asosi
5

issiqxona sharoitida yetishtiriladigan biologiyaning xususiyatlarini o’rganish va
Sitrus jinsining ayrim navlarini in vitroda y etishtirish xususiyatlariga tizimli
yondashuv bo’ldi. Ishda quyidagi usullar qo’llanildi: ontogenetik, introduksiyali
(umumiy kompleks), anatomomorfologik, biotexnologik ( in vitro kultivatsiya ),
kimyoviy, statistik. Ilmiy tadqiqot natijalarining ishonchliligi uchun sezilarli
darajada ma’lumotlar namunasi yig’ildi. Bu usullar ilmiy jihatdan asosli usullar
yordamida olindi
Nashr qilish. Dissertatsiya mavzusi bo’yicha 5 ta bosma ishlar chop
etildi, shulardan 2 ta maqola, 1 ta Scopus ma’lumotlar bazasida indeksatsiya
qilingan jurnalda chop etildi

1.ADABIYOTLAR SHARHI
6

1.1. Jahon limonchilik tarixi va O’zbekistonda limonchilikning
rivojlanishi
Citrus mevalar kelib chiqishiga ko’ra subtropik mintaqaga to’g’ri keladi.
Xitoyning Yunnan viloyatida 2009 va 2011 yillarda topilgan
follikulalangan sitrus mevalari Miosen davridan beri mavjudligini
ko’rsatmoqda, ya’ni 7 million yil oldin (https:// www. milliygeografiy ).
P.M. Jukovskiy (1971) fikricha , Sitrus jinsi Himolay tog’larida paydo
bo’lgan va paydo bo’lgan, Hind subkontinenti, Janubi-Sharqiy Osiyo, Markaziy
va Janubiy Xitoy. Koplab changlanishlar murakkab kultigenik gibridlarning
paydo bo’lishiga olib keldi. Sitrus mevalarning genetik o’zgaruvchanligi
gibridlanish, mutatsiya va ko’payish turi kabi ko’plab omillarning natijasi
sanaladi (Usun, Yesiloglu, 2012).
Boshqa mualliflarga ko’ra (Takhtajyan, 1981; Dankov 2014; Tanaka,
1929; Swingl, Ris 1967; Nicolosi, 2007), Hindiston va Birma shimoli-g’arbida
sitrus o’sgan bo’lishi mumkin. Shuningdek, Tolkowskiy (1938) sitrusning kelib
chiqish markazi Xitoyning janubiy qismi bo’lishi mumkinligini aytib o’tgan.
Ehtimol, mandarinning uchta kelib chiqish markazi bor: Xitoy, Yaponiya,
Hindiston; pomelo - Malayziya arxipelag; greypfrut - West Indies yoki
Barbados; apelsin- Hindiston. Yevropaga birinchi bo’lib sitrus, so’ngra to’q
sariq va limon, mandarin XIX asr boshida Yevropaga yetib bordi (Kuznetsov,
1989; Dankov, 2014 yil Ollitrault; Navarro, 2012).
Yaqinda "Sitrus G" turini genetik tadqiqotlar natijalariga ko’ra . (2018)
sitrusning kelib chiqish markazini Sharqiy Assam, Myanma shimoli va
Yunnanning g’arbiy qismini o’z ichiga olgan mintaqa deb hisoblangan.(Wu va
boshq., 2018) sitrus mevalari janubi-sharqiy Osiyodan Avstraliyagacha bo’lgan
Uolles liniyasi bo’ylab joylashdi, shundan so’ng ular asta-sekin turli iqlimga
moslashib, madaniyatga kiritildi.
Sitrus mevalarning kelib chiqishining qadimiy yo’li
7

Limon C vitaminiga boy, dunyoda eng ko’p tarqalgan mevalardan biri
hisoblanadi. Mazkur meva qachon va qayerda paydo bo’lgani noma’lum, lekin
ilk ma’lumotlarga ko’ra, limon bir paytlar Hindistonning shimoli-g’arbida keng
tarqalgan. So’ng mazkur meva arab savdogarlari orqali Italiya, Misr va Eronda
tarqalib, Xristofor Kolumb bilan birga AQShning Florida va Kaliforniya shtatiga
kirib borgan. Endi limon dunyoning turli mamlakatlarida topiluvchi va eng katta
savdo aylanmasiga ega meva hisoblanadi.
2020-yilda mazkur mahsulotning jahon bozoridagi tovar aylanmasi qariyb
sakkiz milliard dollarni tashkil etib, hajm miqdorida mazkur aylanma 6 ming
tonnadan ziyod. 2018-yilda dunyo miqyosida 3,3 ming tonnadan ziyod
limonning kilosi 1,19 dollardan xarid qilingan bo’lsa, 2020-yilga kelib import
hajmi 8 foiz oshib, narxlar oldingi yilga nisbatan 5 foiz pasaygan. Oxirgi yilda
importning keskin ko’tarilishiga asosiy sabab sifatida limonning tabobatda
shamollash va boshqa kasalliklarga qarshi keng qo’llanishi va 2020-yilda dunyo
miqyosida COVID-19 pandemiyasi deb ko’rish mumkin (1-diagrammaga
qarang). Limon importi bo’yicha jahon bozoridagi yetakchi davlatlar soni 88
tani tashkil qiladi. Ularning umumiy limon importi hajmi 3592 ming tonna
bo’lib, har bir kg mahsulot narxi o’rtacha 1,13 dollar etib belgilangan. Eng yirik
importyor davlatlar va ularning o’rtacha import narxini 2-diagrammada
ko’rishingiz mumkin.
8

2-diagrammada ko’rib turganingizdek, eng yirik importyor AQSh
hisoblanadi. U 2020-yilda 853 ming tonna mahsulot import qilib, jahon
bozorining chorak qismini egallagan. O’tgan yillarda ham ushbu importyor
davlat 700 ming tonnadan ortiq mahsulot import qilib yetakchilikni qo’lida
ushlab turgan. Keyingi o’rinlarni esa Germaniya, Niderlandiya, Rossiya
egallagan bo’lib, ularning bozordagi ulushi 6- 7 foizni tashkil qilgan. Undan
keyingi o’rinlardan Yevropaning old iqtisodiyotga ega davlatlari va arab
davlatlari, jumladan, Saudiya Arabistoni va Birlashgan Arab Amirliklari joy
olgan. Ushbu davlatlarning import narxi diagrammada ko’rsatilgan bo’lib,
yetakchi importyorlar orasida eng yuqori narxda Germaniya (1,75 $/kg) va
9

Fransiya (1,6 $/kg) import qilgan bo’lsa, eng past narxda AQSh (0,77 $/kg) va
Birlashgan Arab Amirliklari (0,71 $/kg) sotib olgan. Jahon miqyosida esa 1 kg
mahsulotning o’rtacha narxi 1,13 dollarni tashkil etmoqda. Jahon bozorida
limon eksportyorlari holati esa nisbatan boshqacharoq. Dunyo bozoridagi 65 ta
davlatning limon eksportidagi jami ulushi 2760 ming tonnani tashkil etib, 1 kg
mahsulotning taklif etilgan o’rtacha narxi 1,39 dollar. Bu narx o’tgan yillarda 1-
1,09 dollarni tashkil etardi. Turkiya har yili limon bozoridagi eksportyorlarning
ilg’or o’ntaligiga yetakchilik qiladi. Jumladan, 3-diagrammada ko’rib
turganingizdek, 2020-yilda Turkiya 471 tonna mahsulot bilan jahon bozorining
17,1 foizini egallagan. Undan keyingi o’rinlarda ozroq farq bilan Janubiy Afrika
(458 ming tonna) va Meksika (454 ming tonna) turibdi. Shu bilan birga ushbu
diagrammadan yirik eksportyor davlatlar – Argentina, Niderlandiya, AQSh,
Braziliya, Chili, Xitoy va BAA ham joy olgan. Ushbu yirik eksportyorlar
orasida o’z mahsulotini eng yuqori narxda sotgan davlatlar – Xitoy va
Niderlandiya ham bo’lib, ular har kg limonni 1,71-1,69 dollarga sotishga
muvaffaq bo’lgan. Arzon narxda esa Turkiya (0,58 dollar), Janubiy Afrika (0,82
dollar) va Argentina (0,72 dollar) sotgan. Eksport muddati 1-jadvalda 2020-
yilda yirik eksportyor davlatlarning limon eksporti mavsumidagi holatni
kuzatish mumkin. Jadvalda ko’rib turganingizdek, dunyoda eksportyor davlatlar
hisobiga yil bo’yi jahon bozorining limon bilan ta’minlanishi qariyb teng
miqdorda taqsimlangan. Yil bo’yicha eng kam limon eksporti yanvar-fevral
oylariga to’g’ri kelsa, eng talabgir davr may-iyun oylariga to’g’ri keladi.
Davlatlardagi limon mavsumi taqsimotiga ko’ra, yil bo’yi uzluksiz eksportni
amalga oshiruvchi davlatlar Meksika, Niderlandiya va Braziliya hisoblanadi.
Eng qisqa mavsum Argentina davlatida. Mazkur davlat o’z mahsulotini 6 oy
ichida eksport qiladi. Yetishtirgan limonining 42 foizini may oyining o’zida
eksport qiladi. Ayni shunday holatni Chili davlatida ham ko’rish mumkin.
Ushbu davlat yillik hosil hajmining eng ko’p qismini iyul (28 foiz) va avgust (33
foiz) oylarida sotib ulguradi. Yetakchi importyorlarning xarid narxi Dunyodagi
yetakchi limon importyorlari taklif etadigan narx keskin farq qiladi. Xususan,
10

Birlashgan Arab Amirliklarida yilning eng savdo sust mahali – yanvar-noyabr
oylarida bir kg limonning import narxi 0,55-0,56 dollarni tashkil etsa,
mavsumning limon xaridorgir davrida 0,92 dollardan oshmaydi. Ayni paytda
limon importining gegemoni hisoblangan AQShda ham eng yuqori narx (1,23
dollar) mart oyiga to’g’ri kelsa, eng past narx (0,69-0,75) noyabr-yanvar
oylarida kuzatiladi. Ayni paytda limonni katta miqdorda sevib iste’mol qiluvchi
Germaniyada eng quyi narx mart oyida 1,28 dollarni tashkil etsa, sentyabr oyida
1,80 dollargacha ko’tariladi. Xuddi shunday bozori chaqqon davlatlardan biri
Fransiya bo’lib, unda limon narxi 1,2 dollardan pastga tushmaydi. Eng yuqori
narx, 3-jadvalda ko’rib turganingizdek, oktyabrda 1,64 dollarni tashkil qilgan.
O’zbekistonning limon eksporti O’zbekistonda 2017-yildan buyon limon
eksporti muntazam o’smoqda. Eksport geografiyasi 2017-yilda 7 davlatni
qamrab olib, 3,9 ming tonnani tashkil qilgan. 2020-yilga kelib mazkur
ko’rsatkich 10 ta davlat va 7,1 ming tonnaga yetib, yillik o’rtacha o’sish 26 foiz
11

yoki 1000 tonnani tashkil etdi. Shundan kelib chiqib aytish mumkinki, 2021-
yilda eng pessimistik hisobga ko’ra, limon eksporti hajmi 8,1 ming tonnani
tashkil qilishi, optimistik qarashga ko’ra esa, eksport hajmi qariyb 10 ming
tonnaga yetishi mumkin.
Ma’lumot uchun shuni aytish lozimki, O’zbekiston limonining yirik
xaridorlari Rossiya, Qozog’iston va Qirg’iziston hisoblanadi. 2020-yili oylar
kesimi bo’yicha tahlil shuni ko’rsatadiki, O’zbekistonning o’tgan yilda bir kg
limon uchun o’rtacha hisoblangan narxi 1,21 AQSh dollarini tashkil qilgan. Iyul
oyida ushbu narxga nisbatan qariyb ikki baravar past narx (0,68 dollar)da
eksport qilingan bo’lsa, nisbatan baland narx yilning aprel (1,30 dollar), oktyabr
(1,26 dollar) va noyabr (1,32 dollar) oylariga to’g’ri kelgan. O’zbekistonning
asosiy eksport hajmi yanvar-mart oylarida amalga oshirilgan bo’lib, bu
oylardagi eksport hajmi umumiy eksport hajminig 54 foizini tashkil etgan (3-
jadvalga qarang). Xulosa o’rnida shuni aytish mumkinki, O’zbekiston uchun
mazkur yo’nalishda eksportni rivojlantirish birmuncha qiyin. Bunga asosiy
sabab O’zbekistonning hamma hududi ham mazkur o’simlik o’stirish va
rivojlantirishga iqlim jihatidan to’g’ri kelmaydi. Shu bilan birga, O’zbekistonga
raqobatchi hisoblangan yirik eksportyor davlatlardan biri – Turkiyaning
yurtimizga logistik jihatdan qulay bo’lgan bozor – Rossiyada katta ulushga
12

egaligi. O’zbekiston limoni uchun juda muhim bo’lgan bozorlardan biri Yevropa
davlatlari hisoblanadi. Jumladan, Germaniya va Fransiya ham hajm, ham narx
jihatdan juda jozibador. Afsuski, bu davlatlarga mahsulotni to’g’ridan-to’g’ri
yetkazish o’ziga xos qiyinchilik tug’diradi. Avvalo, mazkur davlatlarga olib
boruvchi yo’l bugungi kunda Yevropa Ittifoqi bilan o’ziga xos ziddiyatli
vaziyatda turgan Belarus orqali o’tadi. Ushbu mamlakatda migratsiya va siyosiy
inqiroz mavjudligi O’zbekiston limonini Yevropaga olib borish yo’lini uzaytirib,
xarajatni ham oshiradi. Bu omillar mahsulot tannarxi va sifatiga jiddiy ta’sir
qilishi mumkin. Bu borada tegishli vazirliklar boshqa muqobil transport
koridorlarini tashkil etishi yoki yangicha logistik yechim topishi lozim.
O’zbekistonda limon o’simligi nisbatan yangi hisoblanadi. Respublikamizda
limonni iqlimlashtirish 1932-yilda gruziyalik olimlar ko’magida mahalliy
mutaxassislar tomonidan boshlangan edi. Biroq uch yillik sinov kutilgan natijani
bermadi va limonni O’zbekistonda yetishtirib bo’lmaydi degan xulosaga
kelinadi. Keyinchalik 1957-yilda xalq seleksioneri Zayniddin Faxriddinov
tomonidan limonni iqlimlashtirish ishlari davom ettiriladi. Seleksionerning
izlanishlari tufayli Gruziyadan olib kelingan limon nihollari mahalliy sharoitga
moslashtiriladi. Seleksioner ilk bora iqlimlashtirgan limonning Toshkent navi
1967-yilda mahalliy sharoitda meva tugdi. Keyinchalik Zayniddin Faxriddinov
limonning yubileyniy, zolotaya yabloka, O’zbekiston kabi navlarini seleksiya
qilgan. Navlar serhosilligi, mevasining yirikligi, o’zgacha mazasi bilan
hozirgacha iste’molchilar orasida alohida qadrlanadi. Limonchilikning
respublikamizda rivojlanishiga M.Mirzayev nomidagi Bog’dorchilik,
uzumchilik va vinochilik ilmiy-tadqiqot instituti ham katta hissa qo’shmoqda.
Bu yerda 1966-yildan boshlab limon o’simligi o’rganib kelinmoqda. Institut
olimlari tomonidan O’zbekiston to’ng’ichi, akademik M.Mirzayev nomli limon
navlari yaratildi. Bugun respublikamizda limonning introduksiya qilingan meyer
va mahalliy sharoitda seleksiya qilingan Toshkent, yubileyniy, O’zbekiston
to’ng’ichi navlari
13

(jadvalga qarang) davlat reyestriga kiritilgan. Bu navlar issiqxonalarda keng
ko’lamda yetishtirilib, ulardan mo’l hosil olinmoqda. Quyida rayonlashtirilgan
limon navlarining qisqacha tasnifi beriladi. Meyer navi. O’zbekistonga
Gruziyadan introduksiya qilingan. 2015-yildan davlat reyestriga kiritilgan va
respublika bo’yicha ekishga tavsiya etilgan.
1.2.Asosiy turning morfologik tavsifi va qo’llanilishi
Citrus va shu bilan bog’liq nasllar pastki apelsinga tegishli -
Aurantioideae Engl, rutaceae oilasi - Rutaceae Juss. Rutaceae - asosan doimo
yashil daraxtlar yoki butalar, ba’zan lianalar, kamdan-kam ko’p yillik o’tlar
(Takhtajyan, 1981; Vitkovskiy, 2003; Andreeva, Rodman, 2005; Vebber, 1967;
Nicolosi, et al, 2000; http :// www . theplantlist; http://idtools. org ).
Citrus turi yumaloq, oval, tasvirli silindrli, armut shaklidagi yoki tuxum
shaklidagi mevalar bilan doimo yashil daraxtlar bilan ifodalanadi, nozik et bilan
to’ldirilgan 6-20 lobullar bo’lgan, oq, krem, sariq yoki to’q sariq sharbati va efir
moyi tomchilari bo’lgan sharbat bilan to’ldirilgan (Witkowski, 2003). Jins
vakillarida barglar oddiy, butun, barg plitasi petiole bilan artikulyatsiyaga ega.
Barglarning hajmi turlicha, ammo ignalar turlicha ular 2,5 m gacha etadi.
Xarakterli xususiyat - efir moylari hosil bo’lgan kichik bezlarning mavjudligi,
aniq bir xushbo’y hidni keltirib chiqaradi (Takhtajyan, 1981; Saakov, 1983).
Sitrus mevalari tarkibida flavonoidlar (hesperidin, sitrin, rutin va
boshqalar), efir moylari, kislotalar, shakarlar, vitaminlar, taninlar, organik
kislotalar (sitrik, malik, oksalik va boshqalar), shakarlar (fruktoza, glyukoza,
14

saxaroza) mavjud (Metlitskiy, 1955; Skipina, 1975; Noga, 1976; Kuznetsov,
1989; Semenin, 2001; Vitkovskiy, 2003; Pokrovskiy, 2005; Markelova, 2006;
Neumyvakin, 2007; Voikat, Galle et al., 2008).
Mevalar sistematik belgilar sifatida hisobga olingan o’ziga xos
glyukozidlarni o’z ichiga oladi (Jukovskiy, 1971). Limon va shirin o’rik
tarkibida hesperidin, eriodictiol; nordon o’rik (C. aurantium) - aurantamarin,
naringin va hesperidin; mandarin (C. reticulata) - tangerin.
Sitrus o’simliklar juda xilma-xildir. Ular ko’plab madaniyatlar bilan
ifodalanadi, ular orasida quyidagilar mavjud:
Limon (Sitrus limon (L.) Osbeck)
Limon mashhur mevali ekin hisoblanadi. U dunyoning 70 dan ortiq
mamlakatida yetishtiriladi. 100 ga yaqin turdagi limonning eng mashhur ishlab
chiqaruvchilaridan biri AQSh, Meksika, Kuba, Italiya, Ispaniya, Gretsiya,
Portugaliya, Hindiston, Turkiya, Xitoy, Misr va boshqalar (Sadykova, 2016).
Avvalroq, qulay iqlim sharoitlari tufayli Gruziya, Ozarbayjon, Tojikiston va
O’zbekistonda bu mevali ekinlarni yetishtirish sanoatda bo’lib o’tdi. Sitrus
mevalarning asosiy oqimi mamlakatning ko’proq shimoliy hududlariga kelib
tushgani shu respublikalardan bo’lgan. Bugungi kunga qadar ochiq zaminda
limon yetishtirish asosan Abxaziya va G’arbiy Gruziyada saqlanib kelinmoqda.
Limon — balandligi 3—7 m ga yetgan qimmatli subtropik meva hosili
(Murri, 1937; Saakov, 1983; Grekov, 2002; Rakitin, 2003). Zavod remontant
bo’lib, yil davomida har ikkala barg, gullar, tuxumdonlar daraxtlarda paydo
bo’ladi va turli darajadagi yetuk mevalar (Xurkovskiy, 1971; Sadykova, 2009).
Urug’lar endosperm bilan yoki bo’lmasa, tog’ri mikrobga ega. Limon —
poliembryoniya (1971 yil, 1971); Takhtajyan, 1981). Limonning urug’siz
mevalari ham bor. Urug’larning sifati to’la va yaqqol, mos ravishda yashovchan
va yashovchan. limon parthenocarpy bilan tavsiflanadi.
Bugungi kunga qadar limonning ko’plab navlari keng tarqalgan: Pavlovskiy,
Novogoruzinskiy, Panderosa, Lissabon va boshqalar (Murri, 1937; Vogel,
2001; Levashov, 2002; Markelova, 2006; Vorontsov, Uleyskaya, 2008). Eng
15

qadimgi navlardan biri - XIX-XX asr boshlarida Qo’shma Shtatlarda ishlab
chiqarilgan Panderosa navlari, qaysi limon va sitron gibrididir (Getko va boshq.,
2018; Kiseleva va boshq., 2018), katta og’irligi (500 grammgacha), qalin va bir
parcha qobiq ko’rsatilganidek, qalin va bir parcha qobiq. turli masalan,
Pavlovskiy turli yirik limon navlari ko’p keyingi navlarining ajdodiga aylandi.
Pavlovskiy xilma-xilligi uzoq tanlov natijasidir. Targ’ibot markazi
Pavlovo-on shahri bo’lib, Nijniy Novgorod mintaqasi. Balandligi 1-1,5 m
bo’lgan daraxtlar, yumaloq toj bilan. Remontant xil. Ajoyib ta’mga ega
xushbo’y mevalar. Meva qobig’i - 2-5 mm qalinligi. Plode shakli oval, aniq
papilla bilan. C vitaminining tarkibi 100 g pulpa uchun 25-57 mg.
Novogruzinskiy navi - turli xil uy sharoitida kelib chiqishi. Balandligi 2 m
gacha yetadi. Remontant xili. Meva shakli oval, kichik bluntli nipel bilan. Pech
o’rta nozik, silliq. C vitaminining tarkibi 100 g pulpa uchun 58 mg dan ortiq.
Panderosa limon va pomelo, ya’ni limon va sitronning gibridi sanaladi.
AQShdan import qilinadi. Daraxt kam o’sadi. Mevalar qalin bumpy teri bilan
dumaloq yoki armut shaklida. C vitamini tarkibida 100 g pulpa uchun 36 g dan
ortiq.
Lissabon xilma-xilligi portugal kelib chiqishi, remontant. Daraxti kuchli.
Mevalar nozik terili, groove bilan kichik qoqilgan nipel bilan cho’zilgan.
Mevaning go’shti xushbo’y, suvli. Tarkibida 78% C vitamini mavjud.
Meyer ( =Sitrus x meyeri Yu. Tanaka) – AQShda iqlimlashtirilgan. 1908-yilda
Pekindagi ushbu bog’ o’simligini Frank Meyer kashf etgan. U yo mandarin-
limon yoki apelsin-limon gibridi sanaladi. Bo’yi 1,5 m atrofida bo’yi ixcham toj
bilan past o’suvchi daraxt. Turli remontant. Mevalar juda nozik teri bilan yorqin
sariqdan to’q sariq ranggacha to’q sariq rangda yumaloq bo’ladi. Tarkibida 40%
C vitamini mavjud .
Bu nav limon va apelsinning tabiiy duragayi hisoblanadi. U past
bo’yli, kichik tikanli yoki tikansiz daraxt. Tupi kuchsiz o’sadi, bo’yi 1,8-2
metrga, shox-shabbasining eni 2 metrgacha yetadi. Shoxshabbasi ixcham
bo’ladi. Bir yillik novdalari to’q yashil tusda, o’rtacha uzunlikda, ingichka, uchi
16

burchaksimon, serbarg bo’ladi. Barglari cho’ziq shaklda, barg bandlarida uncha
katta bo’lmagan qanotchalari mavjud. Hosilga ikkinchi-uchinchi yili kiradi.
Mevalari turli shaklda bo’ladi: cho’ziq, yumaloq yoki noksimon. O’rta va yirik,
vazni 40-90, ba’zan 200 grammgacha boradi, ta’mi yaxshi, yoqimli nordon va
xushbo’y. Po’stlog’i yupqa, silliq, to’q sariq tusli, o’ziga xos xushbo’y hidli.
Mag’zi nozik, nordon sharbatga boy. Urug’i kam: 6-10 dona. Mevasi uzoq
saqlanadi va tashishga chidamli. Har yili mo’l hosil tugadi. Oktyabrning oxiri –
noyabr boshlarida yetiladi. O’zini o’zi changlanuvchi hisoblanadi. Boshqa
navlardan ertaroq gullaydi. Erta, ya’ni ikkinchiuchinchi yili hosilga kiradi, 4-5-
yili to’liq hosil bera boshlaydi. Bu nav juda serhosil bo’lib, xandaqda
o’stirilganda 9-10 yillik daraxtlar 200-300, ba’zan esa 500-600 donagacha meva
tugadi. Sovuqqa juda chidamliligi bilan boshqa navlardan farq qiladi. Mazkur
nav xonaning issiq, quruq sharoitiga mos. Yorug’likni yoqtiradi. Toshkent navi.
Nav xalq seleksioneri Zayniddin Faxriddinov tomonidan yaratilgan. 2015-
yildan davlat reyestriga kiritilgan va respublika bo’yicha ekishga tavsiya etilgan.
Daraxtining bo’yi o’rtacha balandlikda, 1,5 metrdan 3 metrgacha. Barglari
mayda, to’q yashil tusda, odatda uchi uchli, yaltiroq, qirralari biroz tishli. Guli
mayda. Yiliga ikki marta (bahorda va kuzda) gullaydi. Hosilga erta, ya’ni
ekilganining ikkinchiuchinchi yili kiradi. Mevasi mayda, o’rtacha o’lchamli
bo’lib, og’irligi 80-90 gramm bo’ladi. Mevasining po’sti yupqa, rangi
zarg’aldoq. Etining rangi biroz to’q sariq (lekin meyer kabi emas), sharbati
boshqa navlarnikiga nisbatan yuqori. Daraxti sekin o’sadi. Boshqa navlarga
nisbatan kam kesiladi. Kam hollarda unga shakl berish mumkin. Yubileyniy
navi. Nav xalq seleksioneri Zayniddin Faxriddinov tomonidan yaratilgan. 2015-
yildan davlat reyestriga kiritilgan va respublika bo’yicha ekishga tavsiya etilgan.
Daraxti past bo’yli, odatda 1,5-2 metrli. Barglari to’q yashil, yirik va qalin. Oq,
yirik gulining 15 tagacha g’unchasi g’ujumda to’planadi, 2-3 yilda hosilga
kiradi. Mevasi cho’zinchoq, po’sti qalin. Eng yirik limonning o’rtacha vazni
500–900 grammgacha, ba’zida 1500 grammgacha boradi. Mevasi asosan qayta
ishlanadi, ammo uzib olingandan so’ng issiqxona va uy sharoitida yetishtirilgan
17

mevasini bir hafta o’tib iste’mol qilish mumkin. Mazkur nav yorug’sevar va
nam havoga talabchan. O’zbekiston to’ng’ichi navi. Akademik M.Mirzayev
nomidagi Bog’dorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy-tadqiqot institutida
seleksiya yo’li bilan chatishtirishdan olingan tabiiy duragay hisoblanadi. 2020-
yildan davlat reyestriga kiritilgan va yurtimizning Qoraqalpog’iston
Respublikasi, Buxoro, Navoiy, Xorazm viloyatlaridan tashqari barcha
viloyatlarida ekishga tavsiya etilgan. Tupi kuchsiz o’suvchi bo’lib, tikanchalar
bilan biroz qoplangan yoki tikansiz, bo’yi 2-2,5 metrga, shox-shabbasining eni 2
metrgacha yetadi. Shoxshabbasi ixcham bo’ladi. Tanasi va asosiy shoxlari
o’rtacha yo’g’onlikda, tanasining diametri 7,5-8 cm, shoxlarida siyrak
joylashgan mayda tikanlar mavjud. Bir yillik novdalar to’q yashil rangda,
o’rtacha uzunlikda, ingichka, uchi burchaksimon, serbarg bo’ladi. O’zini o’zi
changlatadi. Bargi to’q yashil rangda, qalin va pishiq, o’rtacha yirik, ovalsimon,
asosi va uchi ingichkalashgan, deyarli biroz egik ko’rinishga ega. Cheti kuchli
arrasimon, barg bandida mayda qanotchalari bor. Mevasi turli shaklda bo’lib,
ovalsimon, yumaloq yoki noksimon shaklda, o’rtacha yoki yirik o’lchamli, vazni
90-100 gramm bo’ladi. Mevasining ta’mi yaxshi, yoqimli nordon va xushbo’y.
Mevasi oktyabr-noyabr oyida pishib, uzoq saqlanadi va tashishga
chidamliligi yuqori. Respublikamizda bugun limonchilikni rivojlantirishga katta
e’tibor qaratilmoqda. Limonchilik aholi tomorqalarida, ayniqsa, keng miqyosda
rivojlanmoqda. Xalqimiz tomorqasidagi kichik hajmli issiqxonalarda bu bebaho
o’simlikni katta ishtiyoq bilan parvarishlamoqda. Sohani yanada rivojlantirish
uchun olimlarimizdan yangi, yuqori hosilli, eksportbop, sovuqqa nisbatan
chidamli, past haroratda yaxshi rivojlanadigan navlarni yaratish talab etilmoqda.
O’ylaymizki, limonchilik respublikamizda yanada ommalashadi. Shahar
shovqinidan horigan paytingizda qishloqqa qaytib, toza havodan bahra olishga
nima yetsin. Yo’l-yo’lakay ko’zingiz dalalarda javlon urib mehnat qilayotgan
odamlarga tushadi. Kimdir kuzgi hosilni sovuq kunlar boshlanmasidan
yig’ishtirish harakatida bo’lsa, yana kimlardir kechki ekin ekish uchun yerni
shudgorlash jarayonini boshlab yuborgan. Darvoqe, qishning birinchi oyi –
18

dekabr ham boshlandi. Qish faslida ham bobodehqonlarimiz yerdan unumli
foydalanib, mo’l hosil olish hadisini o’zlashtirgan, desak mubolag’a bo’lmaydi.
Masalan, qishloq joylarda istiqomat qiluvchi aholi o’z tomorqasida qishda ham
turli ko’katlarni yetishtiradi. Buning uchun ikki metr joy va to’rt metr plyonka
kifoya. Qarabsizki, mo’jazgina, biroq ichida to’qsonbosti ekinlar barq urib
turgan issiqxona tayyor. Xalq tilida bu issiqxona “parnik” deb ataladi.
1.3.Reproduksiya usullari .
Sitrus mevalarni yetishtirishda asosan ikki marta ko’paytirish usuli
qo’llaniladi, jinsiy va aseksual (Yusufi, Gulov, 2004). Meva ekinlari urug’ini
ko’paytirish davrida dastlabki ota-ona shakllarining xususiyatlari va alomatlari
bo’linib ketadi va bu usul yangi navlarni ko’paytirish, ildizdor o’stirishda keng
qo’llaniladi (Sadykova, 2009). Subtropik mamlakatlarda urug’chilikdan birinchi
mevalar 5-6 yil ichida kutilmoqda. Windowsillsdagi o’rta bandda bu davr
odatda bir necha marta uzaytiriladi (Kulyan, 2012). Shimoliy kengliklar
sharoitida urug’dan o’stirilgan sitrus juda kech meva bera boshlaydi, ba’zi
hollarda faqat 15-20 yil davomida, ba’zan keyinchalik.
Sitrus ekinlarni aseksual (vegetativ) takror ishlab chiqarishning bir nechta
usullari mavjud. Ularning ko’payishi odatda qalamchalar, payvandlash,
ajratmalar bilan amalga oshiriladi. Vegetativ ko’payish bilan, ona o’simligining
irsiy belgilari saqlanib qoladi, ammo virussiz material olish har doim ham
mumkin emas, yil davomida yetarli miqdorda genetik gomogen material olish
qiyin.
Qalamchalar bilan tarqalish - sitrus mevalarini yetishtirishning eng oson
va tezkor usuli bo’lib, bunday o’simliklar ildiz otgandan keyin 2-3 yil o’tgach -
meva berishni boshlaydi (Vorontsov, Uleyskaya, 2008; Sadykova, 2009;
Fakhritdinov, 2016). Ildizlash uchun, sog’lom mevali ona navli o’simlikdan 3-5
bargli filiallarning qismlari kesiladi. Kurtaklar 2-3 ishlab chiqilgan kurtaklari va
taxminan 10 sm uzunligi bilan bo’lishi kerak. Kurtaklar yil davomida amalga
19

oshirilishi mumkin, ammo eng yaxshi natijalar bahor kurtaklaridan olinadi
(Chhotua, 1952; Ramishvili, Barkabadze, 1982; Saakov, 1983; McMillan
Brose, 1987; Sadykova, 2008, 2009; Mayer, 2012; Fakhritdinov, 2016). Biroq,
barcha sitrus mevalari bir xil kurtaklar bilan yaxshi ildiz otmaydi. M. A. .
Kapnitzel (1953), ga ko ra, sitrus ekinlarining barchasidan kurtaklar faqatʻ
limonda yaxshi ildiz otadi. Mandarin va apelsinda ildizni ancha
yomonlashtiradi. Ishlab chiqarish sharoitida o’simliklarni kesishda, kurtaklarni
kesish uchun ko’p sonli bir xil ona o’simliklari kerak. Ammo bu tarzda
ko’paytirilgaan o’simliklar kuchsizroq bo’lib, payvandlangan va urug’li
o’simliklardan farqli o’laroq sekinroq rivojlanadi.
Payvandlash sitrus ekinlarni nasl saqlashining asosiy usullaridan biri
(Agroprálya..., 1937; Cherevchenko, 1988; Cherevchenko, Lavrentyeva, 2008).
Ildiz orqali ko’paytirish o’simlikning barcha hayotiy jarayonlariga, shu
jumladan, noxush omillarga qarshilik ko’rsatishga ta’sir ko’rsatadi. Payvandlash
yordamida turli sharoitlarda "sitrus o’stirish chegaralari"ni oshirish mumkin
(Kapnitsel , 1953). Ildiz va poyaning to’g’ri tanlovi sog’lom o’simliklarni
olishda muvaffaqiyatli payvandlashni ta’minlaydi.
Payvandlash orqali ko’paytirish, yaxshi meva beradigan o’simlikda eng
ko’p ishlab chiqarilgan yillik kurtak 20-25 sm uzunlikda tanlanishi, qalinligi 0,4-
0,6 sm. otishning pastki chetidan 10-12 sm orqaga qadam qo’yib, ikkita aylanma
kesma bir-biridan 0,8-1,2 sm masofada o’tkir pichoq bilan yasaladi, so’ngra
kesilgan qobiq halqa bilan olib tashlanadi. Bu joyning 5 sm yuqori va pastdagi
barcha barglari kesiladi.
Ushbu usullarning barchasi o’zlarining afzalliklari va kamchiliklariga
ega. Urug’larni ko’paytirishning kamchiliklari natijasida hosil bo’lgan ekish
materialining genetik xilma-xilligi va o’smirlar davrining davomiyligini o’z
ichiga oladi. Vegetativ propagatsiya ona o’simligining genotipini saqlab qoladi
va o’smirlar davri davomiyligini qisqartiradi. Biroq aksariyat turlar uchun
vegetativ takror ishlab chiqarish muammosi hal etilmay qolmoqda. Bunga
quyidagi sabablar sabab bo’ladi:
20

1) barcha navlar va turlar, hatto pregenerativ davrda ham kerakli
samaradorlik bilan vegetativ ravishda ko’payishi mumkin emas;
2) standart ekish materialini olish har doim ham mumkin emas
(infektsiyani to’plash va uzatish ehtimoli mavjud);
3) payvandlash yordamida kattalar (yog’ochli) o’simliklarni ko’paytirish
bo’yicha operatsiyalar og’ir va murakkab;
4) ishlab chiqilgan texnologiyalar yil davomida yetarli miqdorda genetik
jihatdan bir xil material ishlab chiqarishda samarali emas.
Hujayra va to’qimalar madaniyati sohasidagi yutuqlar vegetativ takror
ishlab chiqarishning yangi usuli - klonal mikropropagatsiya ( dastlabki
namunaga genetik jihatdan o’xshash o’simliklarning in vitro (in vitro) jinsiy
bo’lmagan holatlarini olish) yaratilishiga olib keldi (Butenko 1964; 1999;
Volova, 1999; Netrusov, 2014).
Klonal mikropropagatsiya bosqichlari:
- Klonal mikropropagatsiyaning birinchi bosqichi - bu donor bo’lib
xizmat qiladigan ona o’simtasini tanlashdir. Ayni bosqichda ekspluatatsiyalar
alohida - keyingi o’sish va rivojlanish uchun sun’iy muhitga o’tkaziladigan
to’qimalar. Natijada, yaxshi rivojlanayotgan steril madaniyatni olish muhimdir;
- ikkinchi bosqichda to’g’ridan-to’g’ri jarayon mavjud
mikropropagasyon, uning natijasi mikro-yugurlarning maksimal sonini olishdir;
- uchinchi bosqichda targ’ib qilingan o’simliklar turli tuproq
sharoitlariga keyingi moslashishi bilan ildiz otadi. Zarur bo’lsa, regenerativ
o’simliklar past haroratda qo’yiladi;
- to’rtinchi va yakuniy bosqich - issiqxonaning maxsus sharoitlarida
olingan o’simliklarni etishtirish , shuningdek, ularni ekishga tayyorgarlik
ko’rish.
So’nggi yillarda sitrus ekinlarini saqlash va ko’paytirish uchun in vitro
madaniyati usullari muvaffaqiyatli qo’llanilmoqda (Samarqand va boshq., 2012;
Samarqand, 2013a; Kolomiets, 2014 va boshqalar). Va’da beruvchi va yuqori
hosil beruvchi navlarning in vitrosida klonal mikropropagatsiyada keng
21

ko’lamda yetishtirish usullari qo’llaniladi (Samarqand, 2013 a; 2013 b; Karimi,
1995, 2001 a, 2001 b, Chaturvedi et al, 2002, Marin va Duran-Vila, 1991;
Kour, 2012, Gosvami , 2013, Kasprzyk-Pawelec, 2015, t.b.), jumladan mikro-
vaktsinatsiyalar (Samarqand, 2013 b; Navarro, 1975, 1992). Klonal
mikropropagationning eng samarali va tobora ommalashib borayotgan
usullaridan biri, keyingi vaqtlarda L. tomonidan ishlab chiqilgan mikrograftdir.
Navarro (1975), keyinchalik L.S. Samarqandiy tomonidan o zgartirilgan usulʻ
(2013 b).
Mikroklonal reproduktsiyaning samaradorligi turli omillar ta’siriga ega.
O’simlikning kimyoviy va fizik ko’rsatkichlari hamda madaniyatga kiritilgan
o’simlikning fiziologik xususiyatlari kabi. Muhim nuqta donor o’simlikni
tanlash va eksplant. Donor o’simlikni tanlashda uning fiziologik, navli va tur
xususiyatlarini hisobga olish kerak. Dastlabki o’simliklar faol o’sma holatida
bo’lishi kerak. Ular qo’ziqorin, bakterial va virusli kasalliklarni kuzatmasliklari
kerak. Eksplant tanlashda uning yoshi, tuzilishi va kelib chiqishini ham hisobga
olish zarur (Butenko, 1964; Kalinin va boshq., 1980, 1982; Kataeva, 1983,
Netrusov, 2014 va boshqalar).
Sitrus jinsi turlari misolida ( S. jambhiri, C. retikulata, C. limon, C.
sinensis) o’simliklarning urug’lari, vegetativ va reproduktiv organlari in vitro
boshqaruvi uchun ekspluatatsiya sifatida ishlatilishi mumkinligi ko’rsatilgan .
Regeneratsiya turli konsentratsiyalarda ozuqaviy o’rtaga turli o’sish
stimulyatorlarini qo’shish orqali mumkin, ishlatiladigan o’stirish usullari ham
boshqacha bo’lishi mumkin (Carimi va boshq., 2001 yil a, b; Singh va boshq.,
2006; Sarma et al., 2011; Kour, Singx, 2012; Goswami et al., 2013;
Kasprzyk-Pawelec, 2015, t.b.).
In vitro C.ni takrorlashda. Limon navi Primofiore ekspluatatsiya
sifatida barglar va quritilgan urug’larni ishlatgan, ishlatiladigan o’stirish usuli
kallusogenez (Kasprzyk-Pawelec va boshq., 2015). Ekspluatatsiyachilar S.
limon 16 turli ommaviy axborot vositalarida o’simlik o’sish regulyatorlari,
shuningdek, auxinlar va sitokinlarning turli kombinatsiyalarini qo’shish bilan
22

madaniyatga ega bo’ldi. Eng yaxshi natijalar MURASIGE va Tucker o’rta
ustida barg explants pory o’stirish tomonidan 3,5 mg / l BAP (6-
benzilaminopurin) qo’shilishi bilan olingan.
F. (2001a) turli yoshdagi o’simliklardan olingan pistil stigmalardan
foydalanib, limon, greypfrut, mandarin, achchiq to’q sariq va shirin to’q sariqni
explants sifatida targ’ib qilish uchun ishlatilgan. Nisbatan yosh o’simliklar
embrioidogenezga moyilligi ko’rsatilgan.
(2011) Sitrus jinsining turli turlarini kesib o’tishda gibrid urug’lardan
embrionlarning o’sishini kuzatgan . Bog’langan mevalar foizi,
tuxumdonlarning tushishi, rivojlangan urug’lar o’rganildi. in vitro yetishtirish
davrida embrionning o’sish foizi hisobga olindi . Tuxumdonlarni abort qilish
jarayoniga harorat va namlikning ta’siri o’rnatildi.Mualliflar ota-ona
shakllarining turli kombinatsiyalarining mos kelmasligi tufayli homilalarni
bog’lab qo’yish ehtimoli pastligini aniqladilar.
M. L. Marin va N. Duran-Vila (1991) sitrus genetik resurslarini
muhofaza qilish uchun in vitro usullarining potentsialini baholovchi tadqiqot
o’tkazdi. Sitrus ekinlarining germplazmini in vitro saqlash texnikasi taklif etildi.
To’qima madaniyati tizimi Sitrus sinensis ekspluatatsiyalari yordamida ishlab
chiqildi , regenerativlar ishlab chiqarildi nodoz ildiz segmentlaridan,
o’simliklar ketma-ket o’stirish davrida saqlab qolish bilan.
Y. (2000) in vitro regeneratsiyasi haqida ozuqa vositasida nur,
gormonlar va ekspluatatsiya ta’sirini o’rgandi . Natijalar sitrus mevalarning 4
turida solishtirildi (C. aurantium, C. makrofilla, S. reshni va C. sinensis) va
gibrid Troyer sitrange (C. sinensis x Poncirus trifoliata) o’sish stimulyatorlari
qo’llanilishi bilan. kalla hosil bo’lish vaqti va regeneratsiya sharoitlari har bir
genotip uchun individual ekanligi ko’rsatilgan.
Sitrus navlarini in vitroda saqlab qolishning yana bir usuli – birinchi
bo lib L. tomonidan ishlab chiqilgan va o zgartirilgan mikrograflashdir.ʻ ʻ
Navarro (1975; 2008) dar in vitro sitrus mevalari etishtirish uchun (Samarqand,
2013a).
23

L.S.Samarqandiy E.K. bilan birgalikda Flutokina (2013b) Sitrus
jinsining ayrim a’zolarining intravariat polimorfizmini aniqlash uchun isSR
primerlarining samaradorligini o’rgandi.
Shunday qilib, in vitroda klonal mikropropagasyon o’simliklarni
vegetativ ko’paytirishning eng samarali usuli bo’lib, nafaqat yuqori sifatli
sog’lom materialni olish, balki ishlab chiqarilgan navlarning reproduktsiya
darajasini oshirish imkonini beradi. Ushbu usul Sitrus jinsining turlarini tanlash
uchun mos keladi.. Gibridizatsiya jarayonida olingan urug’larni samarali va
yo’qotishsiz embrionalizatsiyadan foydalanish, shuningdek, tanlash
jarayonining asosi sifatida embrionalizmdan foydalanish mumkin.
Xulosa
Sitrus madaniyati qadim zamonlardan beri ma’lum. Sitrusning kelib
chiqishi markazi, ehtimol, Osiyo mintaqalari. Hozirgi kunga qadar Sitrus jinsi
turlari dunyoning ko’plab mamlakatlari subtropik hududlarida o’stiriladi.. Sitrus
jinsining asosiy turi uchta asosiy turning gibridizatsiyasi natijasida paydo
bo’ldi: sitron, mandarin turi I (sof turlar) va pomelo, genetik usullar bilan
tasdiqlangan. Limon sitron va nordon to’q sariq gibriddir. Yovvoyi tabiatda
sitrus va limonlar noma’lum. Sitrus mevalar, turi va xiliga qarab, pechning
o’lchami, shakli, qalinligi va rangi bilan juda farq qiladi. Citrus turining
o’simliklari o’zlarining dekorativligi, dorivor xususiyatlari, vitaminlarning
yuqori miqdori va mevaning ta’mi bilan qadrlanadi.
Sitrus bugungi kunda o’sib borayotgan sitrus uchun quyidagi vazifalar
muhim ahamiyatga ega: ochiq va yopiq zamin to’plamlarida, shuningdek,
seleksiya uchun asos bo’lgan in vitrodagi madaniyat to’plamlarida genetik
bankning shakllanishi va saqlanishi ; yangi, yetishtirish sharoitlariga
moslashtirilgan, navlarni yaratish; istiqbolli yuqori samarali va kasallikka
chidamli navlarni takror ishlab chiqarish.
Sitrus jinsining turlarini yetishtirishda urug’lik va vegetativ ko’paytirish
usullari ularning afzalliklari va kamchiliklariga ega bo’lgan saqlash va keyingi
24

tanlov uchun ishlatiladi. Sitrus mevalarni ommaviy ko’paytirishning samarali
usullaridan biri hozirda in vitroda mikroklonal ko’payishdir . Sitrus ekinlarining
uyg’unligini hisobga olgan holda , in vitroda klonal dunyo targ’ib qilish
usullaridan foydalangan holda o’simliklarning vegetativ targ’ibotidan
foydalanish Sitrus jinsining biologik xilma-xilligini saqlab qolish uchun yangi
navlar va turlarni hosil qilish imkonini beradi .
2-BOB. TADQIQOTNING OB’EKTLARI, MATERIALLARI VA
USULLARI
Tadqiqot 2018-2022 yillarda Samarqand viloyati Toyloq tumaniga
qarashli fermer xo’jaligida 4 yil davomida va 2020-2022- yillarda Samarqand
Davlat Universiteti laboratoriyasida bajarilgan.
2.1. Samarqand viloyati Toyloq tumani “Turob bobo” fermer
xo’jaligi issiqxonasining tuproq va iqlim sharoitlari (Limonarium)
Tuman hududi Zarafshon daryosining hozirgi davr qayirlari hamda
ko hna qayir (terrasa)laridan iborat bo lib, asosan, tekislik. Zarafshon daryosiʻ ʻ
keltirgan oqindi (qum, shag altosh, loyqalar)dan tarkib topgan. Ular ustini 5–10
ʻ
m qalinlikdagi lyoss yotqiziqlari qoplagan. Tuman hududidan Markaziy
magistral, Darg om kanallari va Zarafshon daryosi, Krrasuv soyi oqib o tadi.
ʻ ʻ
Tuprog i bo z, o tloqbo z, o tloqbotqoq va allyuvial tuproq. Foydali qazilmalari,
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
asosan, shag altosh, qum va lyosslardan iborat. Iklimi keskin kontinental.
ʻ
Iyulning o rtacha temperaturasi 25,9°, yanvarniki 0,2°. Vegetatsiya davri 215—
ʻ
230 kun oralig ida. Yiliga 320–350
ʻ mm yog in tushadi ʻ . Qishki vaqt noyabr
oyining o’rtalaridan keladi va mart oyining o’rtalarigacha davom etadi. Eng
sovuq oy - yanvar oyi bo’lib, o’rtacha havo harorati -12,4 ° C. Qishda havo
harorati ko’pincha -30 ° C dan pastga tushadi, bahorgi sovuqlar o’rtacha iyun
oyining boshigacha davom etadi.
Eng issiq oy - iyul oyi o’rtacha havo harorati +19,7 ° C. Ba’zi yillarda
25

havo harorati +38,6 ° C gacha etadi, quruq davrlar vaqti-vaqti bilan kuzatiladi.
Bu hudud namlikning o’tkinchi sharoitlarida joylashgan. Kalendar yili
davomida shahar hududiga taxminan 590 mm yog’ingarchilik tushadi, ularning
maksimal miqdori yoz oylariga, eng kami esa erta bahorda tushadi. Qor qoplami
kech kuzda hosil bo’ladi va deyarli 4 oy davom etadi. Qopqoqning o’rtacha
balandligi taxminan 50 sm ( http :// www . meteo-tv . uz ) . Tashqi iqlim
sharoitlarini hisobga olgan holda, o’simliklarni, ayniqsa sitrus mevalarni
yetishtirish qiyin.
Tuproq qoplami loy granulometrik kompozitsiyaning kulrang o’rmon
jigarrang zaif rangli podzolik tuproqlari bilan ifodalanadi. Ushbu tuproqlar
uchun tuproq hosil qiluvchi qoyalar Permiya tizimining turli xildagi marlalaridir
(Churagulova, 2014).
Yopiq yer issiqxonasida, pmvogruentlarning agrokimyoviy, fizik-
kimyoviy, biokimyoviy ko’rsatkichlarini muntazam tekshirish ishlari olib
boriladi. So’rov jarayonida har bir bo’limdan aralash namunalar tanlab olindi
(GBPOU "Ufa o’rmon xo’jaligi texnik maktabi", 2018) ta’lim va eksperimental
iqtisodiyotning issiqxona tuproq (Limonarium) ning fizik-kimyoviy tarkibi
to’g’risida xulosa). Hozirgacha tuproq tadqiqotlari Ular organik va mineral
o’g’itlarni muntazam ravishda qo’llash bilan, tuproq sitrus ekinlarini etishtirish
uchun qulay ekanligini aytishadi. So’rovlar va laboratoriya testlari natijalariga
ko’ra, sitrus va fermada etishtirilgan boshqa ekinlarni o’simliklar etishtirishda
o’g’itlardan foydalanish bo’yicha tavsiyalar beriladi .
Butun yil davomida limonarium hududida zarur iqlim sharoitlari saqlanib
turadi: havo harorati 18-30 ° C , havo namligi 70-80% .
26

27.
Toyloq tumani “Turob bobo” limonariumining yopiq maydonida havoning
harorat rejimi (2013-2017)

890
85
80
75
70
65
60
55
50 2013 2014 2015 2016 2017O’rtacha harorat isitish mavsumida (oktyabr-may) issiqxona havosi
saqlanadi haqida +20 °C, haroratni +10-12 ° C dan kamroq pasaytirishga yo’l
qo’yilmaydi.
"g
Toyloq tumani “Turob bobo” limonariumining yopiq zaminida havo
namligi (2013-2017 yy.)
FAR ning qoplamasi orqali (fotosintetik faol radiatsiya) issiqxonaga
yarmi kiradi. FAR ning eng kichik miqdori noyabrdan yanvargacha
kuzatilmoqda, bu esa hosildorlikka salbiy ta’sir ko’rsatadi (Sadykova, 2016).
Yozda ventilyatsiya uchun issiqxonaning tomida joylashgan maxsus
ventilyatsiyadan foydalaniladi. Qo’shimcha soya yaratish maqsadida tomning
oqlanishi ham amalga oshiriladi.
Qo’llab-quvvatlanadigan sharoitlar sitrus ekinlar uchun optimal
hisoblanadi, ularning nazorati doimiy ravishda amalga oshiriladi. Xodimlar
sug’orish paytida suv iste’molini hisobga olishadi, o’simliklarni
urug’lantirishadi, shuningdek issiqxonada zararkunandalarni muntazam nazorat
qilishadi. Sitrus o’simliklarining faol o’sishi va rivojlanishi uchun fermaning
issiqxona sharoitlari subtropiklarga imkon qadar yaqin .

2.2. Tadqiqot ob yektlariʼ
Umuman olganda, sitrus turkumining 7 turining 23 ta taksoni, shu jumladan, 19
navi biologiyaning turli jihatlari bo’yicha tadqiqotlarga jalb qilingan. Asosiy
o rganish ob yektlari Citrus limon va Citrus medica navlari bo ldi – jami 6 ta C.
ʻ ʼ ʻ
limon va 3 ta C. medica navlari.
Turlarning nomlari xalqaro ilmiy tasnifga ko ra berilgan (http:
ʻ www .
theplantlist , http: // www . worldfloraonline ).
Generativ holatdagi o’simliklar o’rganildi. Tadqiqot vaqtida C. limon navlari
Leysan, Salavat, Urman va Citrus medica Uraltau va Zilya navlarining yoshi 25-
28 yosh; C. medica navi Pavlovskiy 36 yoshda; C. limon navi Pavlovskiy (22
yosh), Meyer (33 yosh), C. paradisi (18 yosh); C. maxima (20 yosh), C.
aurantifolia (10 yosh), C. sinensis (43 yosh), C. reticulate (13 yosh).
“Toshkent” navi. Ta’rifga ko’ra, Toshkent navi Meyerning
Novogruzinskiy xilma-xilligi bo’yicha payvandlash natijasida paydo bo’lgan
(Markelova, 2006; Sadykova, 2016; Fakhritdinov, 2016). Biroq, I.V.ning
"mentor usuli" ni davom ettirishiga qaramasdan. Tanlov usullariga Michurin,
hali ham ildizning xilma-xil shakldagi ta’siri foydasiga ilmiy bahslar yo’q,
ya’ni gibrid urug’larning "ta’lim"larida olingan xislatlarning merosga ega
bo’lishi to’g’risida (Borisov, Sokolova, 2014). Shuning uchun, turli xillikning
eng ehtimoliy kelib chiqishi Meyer xilma-xilligining urug’larni ko’paytirishdir.
Mevalari o’rta, yumaloq. Daraxtlar balandligi 2,8 m gacha, tojning diametri ikki
yo’nalishda 2,5 dan 3,0 m gacha.Toj zich, osilgan, tartibsiz shaklga ega,
shoxlanish tabiati tekisga yaqin, shoxlari qiyshiq, ixcham tartibga solingan.
Daraxtning poyasidagi qobig’i zaytun-kulrang, asirlari ingichka, yashil,
yalang’och. Barglari o’rta, tepasi o’tkir oval, yorqin yashil, yaltiroq, silliq, o’sish
yo’q, bargning qirrasi tishli. Mevasi o rtacha, balandligi 70-80 mm, kengligi 50-
ʻ
29

60 mm, tuxumsimon, qovurg asiz, tepasi biroz cho zilgan (8-rasm).ʻ ʻ (Sadykova,
2009).
“Yubileyni” navi. Yubileyni navi Panderosa va Novogruzinskiy gibrididir
(Markelova, 2006; Sadykova, 2016; Fakhritdinov, 2016). Mevalar katta,
yumaloq oval. Ularda ommaviy gullashning 3 davri bor, bitta gullar - butun yil
davomida.
Daraxtlarning balandligi 1,7 dan 2,9 m gacha, tojning diametri 2 yo’nalishda
1,8-2,5 m. O’rtacha zichlikdagi toj, osilgan. Shoxlanishning tabiati to’g’riga
yaqin, shoxlari egri, kamdan-kam hollarda joylashgan. Poyadagi po stlog ining
ʻ ʻ
rangi och jigarrangdan to q jigarranggacha, kurtaklari o rtacha, yoysimon,
ʻ ʻ
yashil, yalang och. Barglari yirik, keng ovalsimon, yaltiroq, silliq, o’simtasi
ʻ
yo’q, bargning cheti tishli, bargi kalta.
Gullari katta, qadahsimon, yolg’iz, lekin ko’pincha to’pgullarda, oq, xushbo’y.
Mevasi yirik, o rtacha bir o lchamli, tuxumsimon dumaloq, qovurg asiz, tepasi
ʻ ʻ ʻ
biroz cho zilgan, po sti qalin, silliq, yog li, yaltiroq (9-rasm). Iste’molchi
ʻ ʻ ʻ
yetukligi holatidagi rang butun meva bo’ylab och sariq rangga ega, mevasi
shirin va nordon ta’mga va kuchli hidga ega , suvli tuzilishga ega.
(Sadykova, 2009).
30 8-rasm. Meva sitrus limon nav Toshkent

Limon Meyer navi. Sinonomlari: Xitoy limoni, Xitoy pakana limoni.
Bu nav hosildor tezpishar navlardan biri. Xitoydan kelib chiqqan. Limon keng
tarqalgan subtropik o simliklardan biri hisoblanadi, uy sharoitlarida ham yaxshiʼ
o sadi. Bo yi past, shox-shabbasi kompakt, 10 yoshda o simligini bo yi 1.8-2.0
ʼ ʼ ʼ ʼ
metrgacha yetadi. Shox-shabbasining tarqalish kengligi 2 metrgacha, poyasining
diametri o rta kenglikda 8-9 sm.ni tashkil qiladi, yaxshi barglangan va kam
ʼ
tikonlangan. 1 yillik novdalari to q yashil rangda o rtacha uzun, ingichkaroq,
ʼ ʼ
oxirida burchaklashgan va yaxshi barglangan. Barglari to q yashil, semiz va
ʼ
baquvvat, o rtacha kattalashgan, oval, uchiga borib ingichkalashadi, tekis,
ʼ
ozgina egilgan. Oddiy limonlardan ko ra Meyer limonini barglarining chetlari
ʼ
tishsimonroq.
Ushbu navning asosiy belgisi bu apelsin barglariga o xshab kichkina qanotla ri
ʼ
bor.
Gullari o rta kattalikda, oq, juda xushbo y, to p bo lib joylashgan.
ʼ ʼ ʼ ʼ
Mevalarining o rtacha vazni 70-75 gr, yiriklarining vazni 200 gr.gacha bo ladi.
ʼ ʼ
Yumaloq oval shaklida, uchiga borib ingichkalashadi. А yrim hollarda
noksimon, juda uzun bo yinchasi bilan, mevasini shakli o zgarib turadi. Mevani
ʼ ʼ
usti silliq, yaltiroq, pishish fazasini boshida sarg ish rangda to la pishish
ʼ ʼ
fazasida qizg ish sariq rangda bo ladi. Po sti juda yupqa va mag zidan juda oson
ʼ ʼ ʼ ʼ
ajraladi.
319-rasm. Limonning “Yubileyni” navi.

Mag zi qizg ish sariq rangda, juda muloyim, sersuv mazali, nordon.ʼ ʼ
Limon o sish sharoitlariga uncha talabchan emas, suvga talabchanligi o rta,
ʼ ʼ
yengil ozuqaga boy bo lgan tuproqlarda yaxshi o sadi, juda serhosil meva hosili
ʼ ʼ
beradi, ko p meva tukkanligi uchun shoxlari egilib qoladi, mevalari
ʼ
maydalashadi.va sifati pasayadi. Shuning uchun solkashlik kuzatiladi. Shu
xususiyatlarini inobatga olib, ushbu navga yuqori agrotexnik tadbirlarni qo llash
ʼ
talab etiladi. Har yili yengil butash, gullarini ham yagona qilish kerak. Meyer
navi yaxshi sharoitda yil davomida gullab meva tugadi.
O zbekistond limon transheya sharoitida o stiriladi. Gullash fazasi aprelning
ʼ ʼ
oxiri mayning boshida kuzatiladi.
Nav o zidan changlanadi. Daraxtlar hosilga erta kiradi. 2 yildan boshlab
ʼ
hosildorlik oshib boraveradi. Transheyada yetishtirilganda 4-5 yillik daraxtda
o rtacha 50-70 dona limon hosil bo ladi, 9-10 yillik daraxtlarda esa hosil bo lgan
ʼ ʼ ʼ
mevalarning soni 120-150 donani tashkil qiladi. Meva pishishi oktyabrning
oxirlari – noyabrning boshlariga to g ri keladi.
ʼ ʼ
Mevalarning pishishi daraxtda bir xil bo lmaydi, shuning uchun hosilni
ʼ
yig ishtirish 2-3 marta o tkaziladi. Mevalarning saqlanuvchanligi va
ʼ ʼ
tashuvchanligi qoniqarli. Ta mi yaxshi ma zali, nordon va xushbo y. Tarkibida
ʼ ʼ ʼ
o rtacha shakar miqdori 3.2-3.5 % ni, kislota 2.5-4.0% ni, vitamin S 30-35
ʼ
mg/% ni tashkil qiladi. Transheya sharoitida limonni Meyer navida
O zbekistonning barcha viloyatlarida yetishtirish mumkin.
ʼ
Toyloq tumani “Turob bobo” limonariumining sitrus ekinlari to’plami
Toyloq tumani Bog’izog’on MFYda tashkil etilgan limonarium ta’lim-
eksperimental xo’jaligining sitrus ekinlar to’plami 1990 yilda o’zbek
seleksiyasining Sitrus limonining birinchi urug’ini ekish bilan yaratila boshladi,
O’zbek SSR (O’zbek SSR) Toshkent limonaridan keltirilgan limonariumdan
keltirilgan. Hozirgi kunga qadar jamg’arish fondi sitrus jinsli 7 turdan iborat 23
32

ta takson bilan ifodalanadi (1-jadval). Limonarium fondida asosan C. Limon
(L.) O’zbek seleksiyasiga mansub Meyer, Yubileyniy va Toshkent navlari
yetishtiriladi.
Limonariumda ekilgan va yetishtiriladigan limon navlari
(2021 yil holatiga ko’ra)
33Yo’q
p/p Ko rishʻ Nav
Bitta mevaning o’rtacha og’irligi, g O’simliklarning
hayotiy shakli
Manbalarda Limonarium ,
(Bog’izag’on)
1 Sitrus limon (L.) Osbek Toshkent 80,0-90,02 147,0±12,0
Kichik bo’yli
O’rta bo’yli
2 Sitrus limon (L.) Osbek yubileyni’ 400,0-500,02 488,0±50,0
Kichik bo’yli
O’rta bo’yli
3 Sitrus limon (L.) Osbek Evrika 120,04 meva bermaydi
Kichik bo’yli
O’rta bo’yli
4 Sitrus limon (L.) Osbek Pavlovskiy
150.0- 180,02
56.0- 250,0’ 135,2±11,9
Kichik bo’yli
O’rta bo’yli
5 Sitrus limon (L.) Osbek Genoa 100,0-110,04 meva bermaydi Kichik bo’yli
O’rta bo’yli
6 Sitrus limon (L.) Osbek Irkutsk 800,0-900,02
gacha meva bermaydi Kalta bo’yli
7 Sitrus limon (L.) Osbek Lissabon
120,0-150,02
110,04 meva bermaydi Kalta bo’yli
8 Sitrus limon (L.) Osbek Pervenets -
meva bermaydi Kalta bo’yli
9 Sitrus limon (L.) Osbek Leysan 468,4±35,0 Kalta bo’yli
10 Sitrus limon (L.) Osbek Urman -
378,0±24,0 Kalta bo’yli
11 Sitrus limon (L.) Osbek Salavat -
895,5±65,0 Baland bo’yli
12 Sitrus limon (L.) Osbek Novogruzinskiy 120,04 110,0-150,0 Baland bo’yli
13
Sitrus limon (=Sitrus x meyeri Yu.
Tanaka) Meyer
40.0- 90,0 3
90.0- 120,04 90,0-100,0 Baland bo’yli
14 Sitrus medica L. Pavlovskiy
90,0-400,0!
kam
uchraydigan1000,0 318,0±31,0 Baland bo’yli
15 Sitrus medica L. (qayer.
sarkodactylis) 250,0-410,0 Kichik bo’yli
16 Sitrus medica L. Zilya 245,0±50,0 O’rta bo’yli
17 Sitrus medica L. Uraltau 670,0±50,0 Baland bo’yli
18 Sitrus retikulata Blanko Unshiu -
80,0-97,0 Baland bo’yli
19 Sitrus retikulata Blanko Kavani ari 80,0-140,0 Kichik bo’yli
20 Sitrus maxima (Burm.) Merr. - -
370,0-900,0 Kichik bo’yli
21
Sitrus aurantiifolia - - 30,0-55,0 Kichik bo’yli
22 Sitrus paradisi Macfad. - -
170,0-390,0 Baland bo’yli
23 Sitrus sinensis (L.) Osbek - -
150,0-300,0 Baland bo’yli
*

To’plamning asosiy qismini sitrus limon navlari tashkil etadi - 56%. Bu
C. limon navlari Toshkent, Yubileyni, Salavat, Leysan, Urman, Pavlovskiy,
Meyer, Novogruzinskiy, S. Pavlovskiy , Zilya, Uraltau, C. sinensis, C.
aurantifolia, C. paradisi, S. maxima. Hammasi foydali va qayta ishlanuvchi
o’simliklar guruhiga tegishli.
Ikkinchi eng kattasi C. medica - 18%. Sitrus retikulata faqat 9% ni
tashkil etadi. Foiz nisbati C. sinensis, C. aurantifolia va C. paradisi katta emas
- 4-5%. ko’p yillar davomida rivojlanish to’liq tsikli (gul va meva) o’tish 75%
sitrus jins kiritilgan o’simliklar . Sitrus limon (L.) Osbek navlari Pervenets,
Lissabon, Irkutsk, Panderosa, Genuya, Kabo, Evrika bugungi kunga qadar
generativ davrga kirmagan va meva bermaydi.
Hayot shakliga ko’ra, mevali daraxtlar kalta o’suvchi yoki mitti - 2,0-3,0
m, ingichka o’suvchi - 3,0-4,0 m va bo’yi - 4,0-5,0 m dan yuqori (Kulyan, 2014)
ga bo’linadi. Ba’zi turlarda aralash shakl topilgan - kam va o’rta darajada.
Katta qismi past o’sadigan shakllar - 39%. Keyingi raqam bo’yi - 28%.
Aralash hayotiy shakldagi o’simliklar, shuningdek, o’rta namunalar mos
ravishda 19% va 14% bilan ifodalanadi.
Eng balandi C. limon xil salavat, C. medica navlari Pavlovsky va
Uraltau, C . paradisi , C. sinensis , S. maxima - ularning balandligi 4,0 m dan
ortiq. Cuitrus reticulata, C. aurantifolia, balandligi 3,0 m gacha yetadi. bilan.
Medica kultivar Buddaning qo’li 1,8 m ga etadi. limon navlari Yubiley,
Toshkent, Urman, Leysan, Pavlovskiy va C. Medica zilya navlari 2,03,8 m ga
etadi.
Yevrika, Kabo, Genuya, Irkutsk, Lissabon, Pervenets, Meyer,
Panderosaning balandligi 2,5 m gacha bo lgan daraxtlar, ʻ C. Limon xilma-xilligi
Pavlovskiy balandligi 1-1,5 m, kamroq tez-tez 2,0 m (Eliseev, 1974; Markelova,
2006). I.V. Markelova (2006) ma’lumotlariga ko’ra,
Yubileyni navi- meva massasi taxminan 400 g bo’lgan past o’simlik,
Toshkent navi o’rta, meva vazni 80,0 -90,0 g.
34

O quv-tajriba xo jaligida yirik mevali ʻ ʻ C. limon navlari Salavat, Leysan,
Urman, Yubileiny, C. medica, S. paradisi, S. maxima, mevalar massasi 400-
500 g dan oshadi (1-jadval). Mevalar hajmiga qarab, ta’lim va tajriba fermasida
o’stirilgan o’simliklarda, nisbatan kichik mevali C. limon navlari Toshkent,
Pavlovskiy, Meyer va Novogruzinskiy,
C. aurantifolia, C. reticulata i С. sinensis.
Sitrus limon navlari Yubileiny va Irkutskiy, S. Ba’zi mualliflarga ko’ra
Pavlovskiyning medika navi (Eliseev, 1974, Markelova, 2006, Vogel, 2011,
Fakhritdinov, 2016) ham yirik mevali deb ta riflanadi. Ba zi mualliflar (Murri,
ʼ ʼ
1937, Vogel, 2001, Levashov, 2002, Markelova, 2006, Fakhritdinov, 2016), S.
Limon navlari Genuya, Evrika, Lissabon, Meyer, Novogruzinskiy, Toshkent
ham kichik mevali, mevalarining vazni o’rtacha 200 g dan oshmaydi.
Shunday qilib, bugungi kunda eng shimoliy ekin maydoni bo’lgan
Janubiy Urals sharoitida, yopiq maydon sharoitida sitrus mevalarini kiritish
mumkin, turli turlar va navlarning ko’pgina o’simliklari rivojlanishning to’liq
tsiklidan o’tadi va muvaffaqiyatli meva beradi.
2.3.Tadqiqotning materiallari va uslublari
Kirish tadqiqotlarida genetik kompleks usulidan foydalanilgan (Rusanov, 1950,
1971). Fenologik kuzatuvlar o’tkazildi
I.N.ning usuli bo’yicha. Beideman (1960). Issiqxona sharoitida fenologik fazalar
aniqlandi: tomirlash, gullash, meva berish.
fenologik sanalar professor J.Xo’jayevning tavsiyasiga binoan amalga oshirildi.
Zaitseva (1984). 2014-2018-yillarning yoz, kuz va bahor-qish davrida C. limon
navlarining rivojlanish fenoritmlari va fenofazalarining davomiyligi o’rganildi.
Fenologik uchun
tadqiqot 1200 daraxt C. limon navlari Yubileiny, Toshkent, Salavt, Leysan,
Urman ishlatilgan.
2020 - 2022 yillarda iqlim zonamiz uchun atipik ob-havo sharoiti tufayli,
35

ba’zi navlarning gullash bosqichlari o’zgarib yoki gullash bosqichlari umuman
sodir bo’lmadi (Ch. 5). Sitrus limonda Urman navi qishda gullash bosqichini
kuzatmadi, bahor gullash bosqichi, Leysan navida bo’lgani kabi, o’zgarib ketdi.
Yosh holatlarini ajratib olishda, ontogenezning xususiyatlarini
o rganishda T.A. Rabotnova (1950) A.A. Uranov (I960)ningʻ
Rivojlanish bosqichlari qo llanildi. va A yosh davlatlarining morfologik
ʻ
tavsifida I.G. Serebryakov terminologiyasidan foydalangan (1952).
O simliklarning hayotiy shakli (past, o rta va baland o’suvchi) R.V.
ʻ ʻ
Kulyan (2014). tomonidan aniqlangan.
Sitrus limonning morfologik xususiyatlarining o’zgaruvchanligini
o’rganish 2018 yilda, generativ holatda bo’lgan 27 yoshdagi o’simliklarni tahlil
qilishda ishtirok etish bilan boshlangan. Tadqiqot uchun Meyer va Toshkent
navlarining 10 ta o’simliklari va Leysan, Urman, Salavat navlarining 3ta daraxti
sinovdan o’tkazildi. Quyidagi belgilarning o’zgaruvchanligi baholandi: o’simlik
balandligi (m), toj diametri (m), uzunligi va kengligi (sm), bargining
yaprog’ining indeksi (uzunlikning kenglikka nisbati). O’simliklarning
balandligi ildiz bo’ynidan tojning eng yuqori nuqtasigacha o’lchanadi. Tojning
diametri uning chetlarini masofa o’lchovi bilan gorizontal yuzaga
proyeksiyalash bilan o’lchanadi. Har bir navdan kurtak otishning markaziy
qismidan hozirgi o’sayotgan yil kurtaklaridan 10 ta barg tanlandi.
Barg epidermisini o’rganish Sitrusning 14 turi va turlarida amalga
oshirildi. Sitrus limon navlari Leysan, Urman, Salavat, Yubileyni, Toshkent,
Pavlovskiy; Sitrus medica navlari Pavlovskiy, Uraltau, Zilya; Sitrus paradisi;
Sitrus maxima; Sitrus aurantifolia, Sitrus sinensis; Sitrus retikulata. Tahlil
uchun o’sishini tugatgan generativ holatdagi o’simliklarning yosh barglari
qo’llanildi. Har bir tur va nav uchun namuna 3 daraxtdan iborat edi. Har bir
o’simlikdan tojning o’rta qismidan 5 ta barg tanlab olindi.
Barg epidermisini anatomik o’rganishlar Z.P.Pausheva (1988) tavsiyalari
yordamida binokulyar mikroskopi yordamida amalga oshirildi.
36

Barglarning epidermisi va stomatografik xususiyatlarini o’rganish uchun biz
A.Z. Gluxova, I.I. Strelnikova (2011) yordamida barg sirtini quyish texnikasi.
Buyum oynasiga bir tomchi suyuq shaffof preparat qo’yildi. Quritgandan so’ng,
hosil bo’lgan plyonka varaqdan olinadi va mikroskop ostida tekshiriladi.
Barg epidermisini o’rganishda bargning adaxial va abaxial tomonlarida
quyidagi xususiyatlar o’rganildi: 1 mm2
ga epidermal hujayralar va stomatalar
soni (pcs.); uzunligi va kengligi (μm); uzunligi va kengligi (μm); uzunlik va
kenglik (μm), yopishtiruvchi stomatal hujayralarning indeksi (hujayra
uzunligining kenglikka nisbati); stomatal indeks (stomata sonining epidermal
hujayralar va stomata yig’indisiga nisbati); epidermal hujayralar shakli; barg
turi. N. Inyama et al. (2015).
Stomatal apparat va epidermal hujayralarni o’rganish, gulchangning
hayotiyligi binokulyar mikroskop (ob’ektiv 40, okulyar 10x) va okulyar ob’ekt-
mikrometr yordamida amalga oshirildi. Stomata va epidermal hujayralarni
hisobga olish va o’lchash 1 mm2
qayta hisob-kitob bilan 3 ta ko’rinish sohasida
amalga oshirildi.
Mikroskop ko’rinish maydonining maydoni: S = pg2
A = W (1 mm2
/ S), bu yerda W ko’rinish maydonidagi hujayralar soni, A –
1 mm birlik maydoniga elementlar soni, S – ko’rinish maydonining maydoni
( mm2
).
Klaster tahlil qilish uchun 3 sinfdan iborat namunalar tekshirildi . medica
va C ning 6 navlari . limon. Jami 210 ta namunalar tahlil qilindi (har bir tur yoki
turga mansub 3 ta daraxt).
Gulchanglarning yashovchanligini aniqlash bahor, yoz va qishki davrlarda
(2019-2020) I.N. Golubinskiy (1962). Tadqiqot materiali o’rta yoshli generativ
o’simliklarning gullaridan ajratilgan gulchang namunalari edi.
Ozuqa muhit sifatida 5%, 10%, 15% va 20% konsentratsiyali saxaroza
eritmalari, shuningdek, 0,0001% bor kislotasi eritmasi qo’shilgan saxaroza
eritmalari ishlatilgan. Polen donalarining o’sib chiqqan gulchang naychalarining
37

uzunligi gulchang diametridan oshib ketgan yoki unga teng bo’lsa, hayotiy deb
hisoblanadi (Pausheva, 1988). 24 soatdan so’ng mikroskopning 5-7 ko’rish
maydonida yashovchan gulchang donalari sanab chiqildi.
Potentsial urug’lik hosildorligi (PSP), shartli real urug’lik mahsuldorligi
(URSP), meva bo’yicha haqiqiy urug’lik mahsuldorligi (RSP) (dona) o’rganildi
(Vainagiy, Xodachek, 2000).
Cs - urug’ hosil qilish koeffitsienti (shartli real urug’lik mahsuldorligining
potensialga nisbati),
Cr - yetilish koeffitsienti (urug’likning haqiqiy mahsuldorligining shartli haqiqiy
urug’lik hosildorligiga nisbati),
Cv - yashovchanlik koeffitsienti yetuk urug’lar orasida yashovchan qismni
ko’rsatadi (haqiqiy urug’lik hosildorligining potensialga nisbati).
Har bir generativ daraxt uchun Sitrus limon va Sitrus medica navlarining
o’rtacha hosildorligi issiqxonada (2019-2020) yillik o’simlik davri uchun
o’rganildi.
38

3-BOB. ISSIQXONA SHAROITIDA LIMON BIOLOGIYASINING
XUSUSIYATLARI
O’sish va rivojlanish uchun maqbul sharoitlar yaratish sitrus ekinlarini
yopiq joylarda yetishtirishda muhim omil bo’ladi: havo va tuproqning harorati
va namligini saqlash, yorug’lik rejimini kuzatish, o’simliklarni parvarish qilish
uchun agrotexnik tadbirlarni o’z vaqtida amalga oshirish. Sitrus ekinlarining
barchasidan Sitrus limon past haroratga eng sezgir hisoblanadi.
3.1. Limonning fenologik xususiyatlari
O’simliklarning mavjud sharoitlarga moslashish biologik xususiyatlari va
darajasini xarakterlovchi asosiy ko’rsatkichlardan biri mavsumiy rivojlanishdir.
Ma’lum sharoitlarda bir turning o’sishi muvaffaqiyati butunlay mavsumiy
ritmdagi o’zgarishlarga, shuningdek, har bir fenologik bosqichning
davomiyligiga bog’liq. Fenorritmlarni o’rganish o’simliklarning xususiyatlarini
oldindan aytib berishga va ularning rivojlanishi uchun eng qulay sharoitlarni
optimal rejimni shakllantirishga imkon beradi. Fenologik kuzatuvlar tufayli
meva pishishining vaqtini aniqlash va ekinlarning eng yuqori rivojlangan
davrlarini belgilash mumkin bo’ladi (Kozlovskiy, 2000).
Fenoritmlarni o’rganish introduksiya tadqiqotlarida qo’llaniladi. Shuningdek,
urug’larning hayotiyligi tahlili tufayli tadqiqotlar ham kengayib bormoqda
(Ishmuratova va Tkachenko), 2009. Kuzatishlar shuni ko’rsatdiki,
O’zbekistonning iqlim sharoitida "Tsitrus" limonining "Yubileyniy" va
"Toshkent" navlarini introduktsiya qilish ancha muvaffaqiyatli bo’lib, bu, o’z
navbatida, o’simliklarning faol gullashi va meva berishi bilan tasdiqlanadi.
Gullash va meva berish xususiyatiga ko’ra, bu navlar remontantdir (Sodiqova,
2009, Davlat reestri). :// reestr . gossort . com / reestr ).
Quyida issiqxonadagi sitrus limonining “Yubileyniy”, “Toshkentskiy”,
“Leysan”, “Salavat” va “Urman” navlarining mos ravishda yoz, kuz va qish-
39

bahorda rivojlanish fenoritmlari va fenofazalari davomiyligi keltirilgan.
(2-4-jadvallar). ).
Yoz davridagi kurtaklar fazasining boshlanishi (iyun-avgust) iyun oyining
birinchi (Leysan navi), ikkinchi (Yubileyniy, Salavat, Urman navlari) va
uchinchi (Toshkent navlari) o n kunliklariga to g ri keladi (2-jadval). O’rganishʻ ʻ ʻ
davrida bu bosqichning yakunlanishi asosan birinchi (Leysan, Yubileiny,
Salavat navlari), shuningdek, boshqa navlar uchun iyul oyining ikkinchi o’n
kunligida kuzatiladi.
Kurtaklash fazasining davomiyligi mayda mevali Toshkent navida qisqa
(taxminan 16 kun), yirik mevali navlarga qaraganda nisbatan uzoqroq (o’rtacha
24-28 kun) davom etadi.
Kurtaklash fazasining tugashi gullash fazasining boshlanishi bilan
almashtiriladi, u yozda yirik mevali navlar uchun iyunning ikkinchi va uchinchi
402-jadval S itrus limonining turli navlarini yopiq holda rivojlanish hodisalari iyundan
avgustgacha (2018-2022)
Fenofazalar
Baholar / O’rtacha Fenodatlar (± kun soni)
Yubileyniy’ Toshkent Leysan Salavat Urman
Kurtak hosil bo’lishi:
boshlanish
Oxiri 15.06±2
09.07±3 30.6 ±3
16.7 ±5 09.06±2
04.07±7 15.06±6
10.07±6 16.06±5
11.07±5
Kurtak h.b.
bosqichining
davomiyligi (o’rtacha
± kunlar soni) 25±6 16±3 28±6 25±6 24±6
Gullash:
boshlanish
Massa
Oxiri 22.06±5
06.07±6
21.07±6 03.07±14
15.07±8
25.07±12 11.06±8
07.07±14
10.07±9 20.06±5
05.07±5
17.07±7 22.06±7
08.07±7
22.07±7
Gullash bosqichining
davomiyligi (o’rtacha
± kunlar soni) 28±4 30±16 29±4 . 30±2 30±3
Meva berish:
boshlanish
tugallanishi,
yig’im-terim 22.07±7
19.01±33 25.07±11
31.0U16 10.07±11
10.01±31 07.07±9
23.01±26 21.07±11
29.01±9
Eslatma: farqlar kurtaklanishning boshlanishi, gullashning boshlanishi va tugashi fenofazi uchun
muhimdir

o’n kunliklariga, Toshkent navi uchun iyulning birinchi o’n kunligiga to’g’ri
keladi (2-jadval). C. limonning mo l gullashi iyulning birinchi va ikkinchi o nʻ ʻ
kunliklariga to g ri keladi.
ʻ ʻ
. Yozda gullash bosqichining davomiyligi barcha navlar uchun o’rtacha 28-30
kun. Bu bosqichning yakunlanishi iyul oyining ikkinchi (Leysan, Salavat
navlari) va uchinchi (Yubileyniy, Toshkentskiy, Urman navlari) o’n kunligida
sodir bo’ladi.
Yozda meva berish bosqichi iyulning birinchi (Leysan, Salavat navlari) va
uchinchi (boshqa navlar) o’n kunligida boshlanadi. Ommaviy meva berish,
shuningdek, meva yig’ish boshlanishi qishda - keyingi yilning yanvar oyining
ikkinchi (Yubileiny, Leysan navlari) va uchinchi (boshqa navlar) o’n
kunliklarida sodir bo’ladi.
Yozda kurtaklar paydo bo’lishidan to pishib yetilish va yig’im -terim
tugashigacha bo’lgan davr o’rtacha 215-227 kunni tashkil qiladi. Bu davr Urman
va Salavat navlari uchun eng uzun, Toshkent va Leysan navlari uchun eng qisqa
davr hisoblanadi.
Shunday qilib, yilning yoz davrida issiqxona sharoitida C. limon navlarining
kurtaklash va gullash bosqichi asosan iyun oyida kuzatiladi va yozda o sadigan
ʻ
mevalarning pishishi shu kunga to g ri keladi. Keyingi kalendar yilning yanvar
ʻ ʻ
oyi. C. limon ‘Tashkentskiy’ boshqa navlarga qaraganda kurtaklash, gullash va
meva berish fazalariga kechroq kiradi, shuningdek, kurtaklash fazasining
qisqarishi bilan ajralib turadi. Barcha navlar uchun gullash davri bir oy davom
etadi.
Kuz davridagi kurtaklash fazasining boshlanishi (sentyabr-noyabr)
sentyabrning ikkinchi (Toshkentskiy va Leysan navlari) va uchinchi (Yubileiny,
Salavat, Urman navlari) o n kunliklariga to g ri keladi. Bu fazaning tugashi
ʻ ʻ ʻ
41

butun oktabr oyiga to’g’ri keladi - Toshkent navida birinchi o’n kunlikda,
Yubileyniy va Leysan navlarida ikkinchi o’n kunlikda, Salavat va Urman
navlarida uchinchi o’n kunlikda (3-jadval).
Katta mevali navlarda kurtaklash fazasining o rtacha davomiyligi 25—29 kun,ʻ
undan qisqaroq — mayda mevali Toshkentskiy navida o rtacha 22 kun.
ʻ
C. limonining kuzda gullashi oktabr oyining birinchi (Yubiley, Salavat),
ikkinchi (Urman) va uchinchi (Leysan, Toshkent) o n kunliklarining oxirida
ʻ
boshlanadi. Toshkent va Leysan navlarining ommaviy gullashi oktabr oyining
ikkinchi o n kunligida, boshqa navlar uchun – biroz kechroq – oktabr oyining
ʻ
oxirgi haftasida kuzatiladi. Yilning ushbu davridagi gullash davrining
davomiyligi barcha navlar uchun o’rtacha 30-36 kunni tashkil qiladi, bu yozda
bu bosqichning davomiyligidan taxminan bir hafta ko’proq. Gullash oktabr
423-jadval Komponent bo’yicha resurs talablari
Sitrus limonning turli navlarini yopiq holda rivojlanish hodisalari sentyabrdan
noyabrgacha (2019-2022)
Fenofazalar
Limonli nav / O’rta fenodatlar (± kunlar soni
Yubileyniy Toshkent Leysan Salavat Urman
Kurtaklash:
boshlanish
Oxiri 24.09±16
19.10±13 18.9 ±16
10.10 ±15 17.09±17
16.10±13 . 25.09±16
22.10±15 26.09±15
23.10±11
Kurtaklash
bosqichining
davomiyligi (o’rtacha
± kunlar soni) 28±4 22±3 29±2 28±4 28±5
Gullash:
boshlanish
Massa
Oxiri 09.10 ±12
26.10 ±9
12.11±10 30.09 ±14
13.10±11
30.10±16 30.09±13
18.10±15
02.11±10 09.10±15
24.10±13
15.01±10 12.10±11
29.10±12
17.11±8
Gullash bosqichining
davomiyligi (o’rtacha
± kunlar soni) 35±3 26±8 35±2 36±3 37±4
Meva hosil qilish:
boshlanish
to’ldirish, yig’im-
terim 11.11±14
04.05±4 24.10 ±15
13.04±20 28.10±14
28.05±5 03.1U13 •
07.05±6 08.11±13
06.05±4
Izoh: Farqlar sezilarli p<0,05

oyining oxirida (Toshkent navi) va noyabrning birinchi (Leysan navi) va
ikkinchi (Yubileiny, Salavat, Urman navlari) o n kunliklarida tugaydi.ʻ
Kuz davrida gullash sezilarli pauzalarsiz birinchi mevalarning o’rnatilishi bilan
almashtiriladi. Demak, “Toshkentskiy”, “Leysan” navlari uchun meva berish
fazasining boshlanishi oktabr oyining so’nggi o’n kunligiga, “Yubileyniy”,
“Salavat”, “Urman” navlari uchun esa noyabr oyining birinchi yoki ikkinchi o’n
kunligiga to’g’ri keladi.
Keyingi kalendar yilining aprel oyida ommaviy meva berish davri
mavjud. Toshkent navlarining mevalari to’plami, odatda, aprel oyining ikkinchi
o’n yilligiga, qolgan mevalar esa - may oyining birinchi o’n yilligiga to’g’ri
keladi.
Kuzda o’simlik rivojlanishining pishgan va yig’im-terimlarni tugatish
bosqichidan boshlab o’rtacha 207 250 kunni tashkil etadi.
Shunday qilib, Toyloq issiqxona sharoitida yilning kuz faslida limon
o’simliklarining gullashi va kurtaklari asosan oktabr oyida sodir bo’ladi va
kuzda o’rnatilgan mevalarning pishishi keyingi kalendar yilning may oyida
kuzatilishi mumkin. Urman navining o’simliklari boshqa navlarga qaraganda
sezilarli darajada kechroq kurtaklash va gullash fazalariga kiradi. Yirik mevali
navlarda bu fazalarning davomiyligi bir oz farq qiladi, gullash va kurtaklash
muddati tezroq bo’lgan Toshkent navidan farqli o’laroq.
Qish-bahor davrida (fevral-aprel) kurtaklash bosqichi fevral oyining ikkinchi
(Leysan navi) va uchinchi (Yubileiny, Salavat, Urman navlari) o’n kunligida,
shuningdek mart oyining uchinchi (Toshkent navi) o’n kunligida boshlanadi. (4-
jadval). Kurtaklashning tugallanishi mart oyining birinchi (Leysan navi),
ikkinchi (Yubileiny, Salavat, Urman navlari) o n kunliklarida, Toshkent navida
ʻ
aprelning ikkinchi o n kunligida kuzatiladi.
ʻ
Barcha navlarda kurtaklash fazasining davomiyligi o’rtacha 21-24 kun (4-
43

jadval).
Qish-bahor davrida gullash bosqichining boshlanishi fevral oyining
oxiriga - ikkinchi (Leysan xilma) va uchinchi (Yubileiny, Salavat navlari) o’nlab
yillarga to’g’ri keladi. Toshkent navlarining gullab-yashnashi ancha keyin -
aprelning birinchi o’n yilligida sodir bo’ladi. Katta mevali navlarning massali
gullash C . Limon mart oyining ikkinchi o’n yilligiga tushadi, Toshkent navlari
uchun esa - aprel oyining uchinchi o’n yilligida. Barcha navlar uchun yilning
ushbu davrida gullash fazasining davomiyligi o’rtacha 35-38 kunni tashkil etadi.
Bu esa kuz faslida gullash fazasining davomiyligi bilan taqqoslanadi, ammo
yozda bu bosqichdan uzoqroq.
Gullash mart oyining uchinchi (Leysan navi) o n kunligida, shuningdek aprelʻ
oyining birinchi (Yubileyniy, Salavat navlari) va ikkinchi (Urman navi) o n
ʻ
kunliklarida tugaydi. Toshkent navi uchun bu davr kechroq keladi va may
oyining ikkinchi o’n kunligiga to’g’ri keladi.
S. Itonning turli navlarini yopiq holda rivojlanish hodisalari. fevraldan
aprelgacha
44 4-jadval.
Fenofazalar
Limonli nav / C fenodat (± necha kun)
Yubileyniy Toshkent Leysan Salavat Urman
Kurtaklash:
boshlanish
Oxiri 22.02±3
16.03±4 28.03±5
17.04±5 13.02±4
08.03±5 23.02±3
19.03±3 26.02±2
18.03±2
Kurtaklash
bosqichining
davomiyligi (o’rtacha
± kun soni) 22±1 21±3 24±2 24±2 22±3
Gullash:
boshlanish
Massa
Oxiri 26.02±4
16.03±4
09.04±10 09.04±8
21.04±11
14.05±11 16.02±5
12.03±6
27.03±4 25.02±5
16.03±2 ‘
03.04±6 27.02±3
18.03±4
11.04±10
Gullash bosqichining
davomiyligi (o’rtacha
± kun soni) 38±1 35±4 38±2 36±2 38±2
Meva hosil qilish:
boshlanish
to’ldirish, yig’im-
terim 1.04±12
16.10±10 07.05±9
06.11±14 17.03±11
30.09±19 23.03±4
12.10±5 02.04±12
16.10±9
Izoh: Meva tugashining fenofazasi uchun farqlar katta ahamiyatga ega p<0,05

Mevalar aprel oyining birinchi (Yubileiny, Urman navlari) o n kunligida,ʻ
shuningdek, mart oyining ikkinchi (Leysan navi) va uchinchi (Salavat navi) o n
ʻ
kunligida bog lanadi. Toshkent navida qish-bahor davrida meva berish may
ʻ
oyida boshlanadi.
Ommaviy meva berish va meva yig ib olish davri sentabrning uchinchi (Leysan
ʻ
navi) o n kunligiga, noyabrning birinchi (Toshkent navi) o n kunligiga to g ri
ʻ ʻ ʻ ʻ
keladi, qolgan navlar joriy yilning oktabr oyining ikkinchi o n kunligida fazaga
ʻ
kiradi.
Bahor-qish davrida, kurtakdan boshlab, voyaaga yetish va hosilni
tugatishgacha bo’lgan davrning umumiy davomiyligi o’rtacha 232-261 kunni
tashkil etadi.
Shunday qilib, qish-bahor davrida, issiqxona sharoitida, limon navlarining
gullash va meva tugish bosqichlari fevral oyining oxirida - mart oyining boshida
boshlanadi. Qish-bahor gullash davrida boshlangan mevalarning pishishi joriy
kalendar yilning oktabr-noyabr oylariga to’g’ri keladi. Toshkent navi boshqa
navlarga qaraganda ancha kech kurtaklash va gullash fazalariga kiradi. Shunga
qaramay, barcha navlarda kurtaklash bosqichining davomiyligi o’rtacha uch
haftadan bir oz ko’proq. Yilning boshqa davrlariga nisbatan qish-bahor davrida
gullash bosqichining davomiyligi eng uzun va taxminan 30 kun.
Olingan natijalarga ko’ra, 2018 yildan 2022 yilgacha qish-bahor va yoz
fasllarida Toshkent navida kurtaklanish fazasining boshlanishi "Yubileyniy"
naviga qaraganda o’rtacha kechroq sodir bo’lganligi va mart oyining oxiriga
to’g’ri kelganligi ma’lum bo’ldi. mos ravishda iyun oyining oxiri. Yubileyniy
navidagi kuzgi kurtaklar, aksincha, keyinroq keladi va sentabrning uchinchi o’n
kunligiga to’g’ri keladi. Bu navlar orasidagi kurtaklanish fazasining
boshlanishidagi farq yozda 15 kundan qish-bahor davrida 34 kungacha o’zgarib
turadi. O’rganilayotgan navlarda kurtaklanish fazasining davomiyligi ham farq
45

qiladi.Yubileyniy navida kuzgi kurtaklar eng uzun bo’lib, u o’rtacha 27 kunni
tashkil etadi, Toshkent navida xuddi shu faza o’rtacha atigi 16 kun davom etadi.
Turlarda gullashning boshlanish sanalari ham farq qiladi. Kichik mevali
Toshkent navida yozda gullash yirik mevali navga qaraganda o’rtacha 10 kun
kechroq sodir bo’ladi va taxminan 22 kun davom etadi. Yubileyniy navida
gullashning davomiyligi 10 kun ko’proq va o’rtacha 32 kun. Kuzgi gullash
sentyabrning uchinchi o’n kunligida katta mevali navlarda, kichik mevali
navlarda - bir hafta o’tgach sodir bo’ladi va 30 kundan ortiq davom etadi.Ikkala
navdagi eng uzoq gullash qish-bahor davrida kuzatiladi va o’rtacha 35 kun.
Yubileyniy navida fevral oyining so nggi o n kunligida, Toshkent navida esaʻ ʻ
taxminan 41 kundan keyin mart oyining oxirgi o n kunligida uchraydi. O’zbek
ʻ
seleksiyasining har ikkala navidagi o’simliklarning ommaviy gullashi kurtak
boshlanganidan keyin o’rtacha 14-21 kundan keyin sodir bo’ladi.
Ta’kidlanishicha, yopiq zamin sharoitida optimal harorat rejimi o’sish davrining
davomiyligiga ta’sir qiladi. 19-20 °C haroratda, odatda, kurtaklash boshlanadi va
harorat 20-25 ° C ga ko’tarilganda, gullash bosqichiga o’tish sodir bo’ladi.
Biroq, haroratning keskin o’zgarishi o’simliklarning hayotiga salbiy ta’sir
ko’rsatishi mumkin. Shunday qilib, masalan, 2018 yilda issiqxonadagi havo
harorati 40 ° C dan yuqori ko’tarildi, bu g’o’ralarning to’kilishiga olib keldi.
Meva o’sishi gullash bosqichi tugaganidan taxminan 160-170 kun
o’tgach, tugallanadi, shundan so’ng pishib yetish bosqichi o’rtacha 35-40 kun
davom etadi.
Shunday qilib, yozgi gullash davrida hosil bo’lgan mevalarning ommaviy
pishishi yanvar-fevral oylarida sodir bo’ladi; kuzda hosil bo lgan gullash
ʻ
Yubileyniy navida iyun oyining boshida, Toshkent navida aprelda sodir bo ladi.
ʻ
Qish-bahor gullashdan keyin hosil bo’lgan mevalarda pishib yetish davri oktabr-
noyabr oylariga to’g’ri keladi, u eng samarali deb belgilanadi.
46

Haroratning o’zgarishi nafaqat sitrus rivojlanishining asosiy fenologik
bosqichlarining o’tish vaqtiga, balki ularning mahsuldorligiga ham yomon ta’sir
ko’rsatadi. Sitrus mevalarning stress omillariga bo’lgan asosiy reaksiyalari
davriylikning buzilishi va unumdorlikning keskin pasayishidir (Ryndin, 2010).
Toyloq sharoitida yuqori harorat apreldan avgustgacha har kuni kuzatiladi.
Shunday qilib, 2021- yil aprel oyida o’rtacha harorat va may 25 ° C dan yuqori
ko’tarildi. Yubileyniy navi yozgi gullashning eng uzoq davri bilan ajralib turadi
(6-7-rasm). Xuddi shu nav C. limon 2020- yilning yoz oylarida juda yuqori
harorat - iyunda 30 ° C va avgustda 40 ° C tufayli nisbatan qisqa gullash davriga
ega. Shunday qilib, limonni optimal yetishtirish uchun o’rtacha harorat 15-25 °
C darajasida saqlanishi kerak. Jadvaldan. 2-4 dan ko’rinib turibdiki, o’rganish
davomida fenologik fazalar nisbatan barqaror ekanligi isbotlangan, 2016 yilni
hisobga olmaganda, yoz oylarida havo harorati me’yordan oshib ketgan.
S.M. Gulova va S.S. Maxmadbekova (2011) tomonidan o’tkazilgan tadqiqotga
ko’ra. O rta Osiyoda qo riqlanadigan yer sharoitida o sadigan C. limonidaʻ ʻ ʻ
asosiy fenologik fazalar nisbatan erta boshlanadi. Masalan, mart oyining
o’rtalaridan - aprel oyining boshidan kamroq tez-tez kurtaklar paydo bo’ladi,
Kavkazning Qora dengiz sohilidagi ochiq joylarda esa birinchi kurtaklar faqat
aprel oyining o’rtalaridan may oyining o’rtalariga qadar paydo bo’ladi. Bundan
tashqari, Markaziy Osiyoda ommaviy kurtaklash va gullash fazalari G’arbiy
Gruziyadagiga qaraganda yuqori haroratlarda sodir bo’ladi.
Kurtaklash fazasining boshlanishi o’rtacha 8 ° C havo haroratida qayd etiladi.
O’rtacha oylik havo harorati 10-17 ° C bo’lsa, kurtaklarning paydo bo’lishidan
boshlab gul tojining ochilishigacha rivojlanishi odatda 30-40 kun davom etadi.
C. limonining gullash bosqichi aprelda, kamdan-kam hollarda mart oyining
oxirida boshlanadi va mayning ikkinchi yoki uchinchi o’n kunligida tugaydi.
47

Gullash fazasining davomiyligi 30-40 kun bo’lib, havo va tuproqning o’rtacha
harorati 14-20 ° S gacha davom etadi.
A.D. Aleksandrovning (1948) fikriga ko’ra , limonning samarali o’sishi,
kurtaklari va mevasi uchun eng qulay havo va tuproq harorati 14-17 ° C.
Tuxumdondan gulbarglarning gullashigacha kurtak rivojlanishining davomiyligi
40-50 kun. Uning qayd etishicha, 150-170 kun ichida C. limon o simligi asosiyʻ
fenologik fazalarni - meva o sishidan to meva pishishiga qadar o tadi.
ʻ ʻ
Qozog’istonning issiqxona sharoitida bu davrning davomiyligi oshadi va 250-
270 kunni tashkil qiladi (Daulbaeva, 2010).
Varyansni tahlil qilish natijalariga ko’ra, fenofazalarning boshlanish vaqti
va davomiyligi sezilarli darajada farq qilishi aniqlangan (p<0,05). (1-ilova).
O’rganilgan turdagi barcha fenofazalarning boshlanish vaqtidagi farqlar qish-
bahor davrida ahamiyatlidir. Yozda bu farqlar kurtaklashning boshlanishi,
gullashning boshlanishi va meva paydo bo’lishining boshlanishi bosqichlari
uchun ahamiyatlidir. Kuz davrida meva hosil bo’lishining tugash fazalari
sezilarli darajada farq qiladi. Statistik jihatdan barcha muhim farqlar, asosan,
Toshkent navi fenomenologiyasining farqlanishi tufayli shakllanadi.
Dispersiya tahlili natijalari shuni tasdiqlaydiki, qish-bahor mavsumida
navlardagi fenofazalarning davomiyligi taxminan bir xil bo’ladi, kurtaklash
bosqichining boshlanishi turli nav bo’yicha farq qiladi. Qish-bahor davrida
kurtaklash bosqichidan boshlab, barcha navlarda mevalarning to’ldirilishigacha
bo’lgan fenofazalarning boshlanishidagi farq aniqlandi. Yoz mavsumida
navlarning farqlari kurtaklash davridan ommaviy gullashgacha va kurtaklash
boshlanishidan oxirigacha aniqlandi. Toshkent navi qish-bahor va yoz fasllarida
kurtaklanish fazasiga boshqa navlarga qaraganda kechroq kiradi.
Kuz faslida mevali fazaning davomiyligi va mevali fazaning tugashi
davridagi farqlar ma’lum bo’ldi.Kuzgi kurtaklash keyinchalik Yubiley navida
kuzatiladi.
48

Xullas, issiqxonasida o zbek va boshqird seleksiyasiga mansub C. limonʻ
o simliklari muvaffaqiyatli gullab, meva beradi. Iloji boricha tabiiy sharoitga
ʻ
yaqin bo’lgan optimal sharoitlarni yaratish va qo’llab-quvvatlash tufayli
o’simlik rivojlanishining fenofazalarining kurtaklari paydo bo’lishidan meva
terishgacha bo’lgan umumiy davomiyligi o’rtacha 200 kunni tashkil qiladi.
Kurtaklari paydo bo’lgan paytdan boshlab meva berishgacha bo’lgan eng uzun
davr bahor-qish davrida boshlanadi va oktabr-dekabr oylarida tugaydi. Shu bilan
birga, eng katta meva boshlanadi.
Alohida fenofazalarning davomiyligi xilma-xilligiga qarab o’zgarib
turadi.Masalan, bahor-yoz va kuz fasllarida Toshkent navli o’simliklarning
kurtaklash fazasining davomiyligi sezilarli darajada kamroq bo’lib, bu turning
yirik mevali navlariga qaraganda kechroq kuzatiladi.
Isitiladigan issiqxonalarda o’simliklarning o’sishi uchun sharoit ochiq joylardan
farq qilganligi sababli, Toyloq tumanining iqlim sharoitida kurtaklash va
gullash fazasining boshlanishi Markaziy Osiyo sharoitlariga qaraganda yuqori
haroratni talab qiladi.
3.2. Iqlimlashtirilgano’simliklarning morfologik xususiyatlari
Sitrus jinsidagi o’simliklarning samaradorligi agroklimatik resurslar
bilan belgilanadi, bu o’simliklarning o’sishi va rivojlanishi xususiyatlari va
shunga mos ravishda meva ekinlarini ishlab chiqarishning hosildorligi va
sifatiga bog’liq (Sadykova, 2009).
Toyloq tumani issiqxona sharoitida yetishtirilgan C. limon navlari generativ
o simliklarining morfometrik ko rsatkichlari 5-jadvalda keltirilgan.
ʻ ʻ
Jadval C.limonning turli navlari o’simliklarining parametrlari har xil ekanligini
ko’rsatadi. O’simlikning navlari bo’yicha balandligi 2,3 dan 3,3 m gacha
49

o’zgarib turadi.Leysan va Salavat navlari baland - 2,9-3,3 m.Tojning diametri
ham turlicha - 1,5-2,7 m. Maksimal toj diametri kuzatiladi (2,7 m). , Urman va
Leysan navlarida - minimal (1,5-1,6 m). Salavat navi eng katta barglari bilan
ajralib turadi, ba’zi o’simliklarda barg plastinkasining uzunligi 16,0 sm ga
etadi.Toshkent navi mayda barglari bilan ajralib turadi, kengligi 4,0 sm.
Sitrus limon va C navlarining morfologik xususiyatlari. Yopiq zamin
sharoitida
medika
Citrus medica xilma Zilya o’rta (2,8 m), Uraltau - bo’yi (3,5 m). Uraltau
xilma-xilligining medikasi Zilya xilma-xilligi va taqdim etilgan C navlaridan
kattaroqdir. limon. O’zbekiston Medica xilma Zilya barglari kichikroq,
yumaloqroq. Sitrus medica Uraltau xilma-xilligi katta cho’zilgan barglar bilan
ajralib turadi.
O rganilgan mezoni ʻ C. limon va C. medica o’ziga xos morfologik
xususiyatlarga ega. Sitrus limon navlari Toshkent boshqa navlaridan farq qiladi
C. yanada yoyilgan toj va 1,8 bir barg pichoq indeksi bilan nisbatan kichik
cho’zilgan barglari bilan limon . C uchun. Limon navlari Qutlug’ va uning
derivativ navlari Leysan, Salavat va Urman barg plitasining yaqin indeksi
bo’lgan barglar bilan tavsiflanadi - 1,5-1,6.
O zbekiston
ʻ sharoitida S. Limon isitilmagan issiqxonalarda o’stiriladi.
505-jadval Komponent bo’yicha resurs talablari
Turli
O’simliklarning
balandligi, m Toj
diametri, m Bargli plitaning belgilari
kengligi, sm uzunligi, sm indeks
Sitrus limon
Qutlug’ 2,3±0,5 2,1 ±0,3 5,7±0,8 9,8±2,0 1,5±0,1
Toshkent 2,3±0,3 2,7± 0,2 5,0±0,9 9,0±1,4 1,8±0,2
Leysan 2,9±0,5 1,6±0,4 6,8±1,2 10,4±2,0 1,5±0,1
Salavat 3,3±1,0 2,1 ±0,6 8,5±1,5 13,5±2,8 1,6±0,2
Urman 2,4±0,2 1,5±0,1 6,5±0,9 10,3±1,9 1,6±0,1
Sitrus medica
Zilya 2,8±0,6 2,3±0,5 7,2±0,8 9,9±0,5 1,4±0,1
Uraltau 3,5±0,8 2,8±0,8 7,8±1,2 12,5±1,0 1,6±0,2

Ushbu sharoitlarda Yilniy navining o’simliklarning balandligi odatda 1,5 m dan
oshmaydi va katta qalin barglari bor (Fakhritdinov, 2016).
Ufa issiqxonalarida Yubilein turli xildagi ba’zi daraxtlarning balandligi
3,0 m ga etadi, bu O’zbekiston o’simliklarining balandligidan ancha yuqori.
Ehtimol, bu yil davomida yopiq issiqxonada barqaror iqlim xususiyatlariga
bog’lik.
Boshqa mualliflarga ko’ra (Grekov, 2002; Kapnitzel, 1953) daraxtlar S.
Limon, o’sib borayotgan sharoitga qarab, 3-5 m ga yetadi va yoyiladigan tojga
ega. O’zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Markaziy kutubxonasida
issiqxonalar sharoitida S ekiladi . Meyer va Panderosa navlarining limon
(Grigortsevich, 2015). Meyer navlari balandligi 1,52,0 m ga yetadi va kuchli
bargli tojga ega bo’lib, 10-11 sm uzunlikda 4-5 sm kenglik bilan barglaydi.
Panderosa xilma-xilligi balandligi 2,5-3,5 m ga yetadi. Yopiq yer sharoitida esa
2 m dan oshmaydi va juda katta barglarga ega.
V.A.Vogel (2001) ma lumotlariga ko ra ʼ ʻ S. Medica qalin qovunli (3,5 sm
gacha) mevalarga ega bo’lib, og’irligi 450 g gacha. Tug’ruqxonalarda ular
asosan qozon madaniyatida etishtiriladi. I.P. Eliseev (1974) S. Medica xilma-
xilligi Pavlovskiy yoyilgan toj bilan kichik daraxtdir. Barglari katta, uzunligi 15
sm, eni taxminan 6 sm, qalinligi 90-400 g, kamdan-kam hollarda 800-1000 g.
Balandligi C. Taxminan 3 metrli yopiq maydonlarda Pavlovskiy barglari katta,
16-18 sm uzunlikda va 7-10 sm kengligida, qanotga o’xshash o’simliklar
mavjud. Mevalar katta, qalin qichqirib, og’irligi 250-560 g (Sadykova, 2016).
Shunday qilib, O‘zbekiston sharoitida yopiq issiqxonada optimal
mikroiqlimga bo’ysunadigan bo’lsak, morfometrik xususiyatlar jihatidan sitrus
turi kiritilgan o’simliklar turli iqlim zonasida etishtiriladigan o’simliklardan past
emas va ayni paytda turli xil xususiyatlarni saqlab qoladi.

51

3.3.Gulchangning yashovchanligi
Gulchanglarning yashovchanligini o'rganish kiritilgan turlarning hayotiy
holatining eng to'liq rasmini beradi. Meva hosil qilish imkoniyati va mevaning
ko'pligi gulchanglarning hayotiyligiga bog'liq.
Barcha o'rganilayotgan navlarning gulchanglarning yashovchanlik
ko'rsatkichlari oralig'i mavsumga qarab farqlanadi: bahorda u 4,04 dan 40,78
gacha, kuzda - 2,02 dan 84,17 gacha, qishda - 0,7 dan 85,1 gacha. C. limon va
C. medica gulchanglarining fasllar bo yicha yashovchanligi 6-8 jadvaldaʻ
keltirilgan. C. limonida unib chiqqan gulchanglar ulushi 1,1 dan 70,3 % gacha,
C. medicada 0,7 dan 85,1 % gacha o zgarib turadi va nav, mavsum va
ʻ
yetishtirish muhitiga bog liq. Undan chiqqan gulchanglar donalarining maksimal
ʻ
ulushi C. limon Leysan va C. medica Zilya navlarida topilgan.
C. limonining “Yubileyniy”, “Toshkentskiy”, “Salavat” navlari uchun har xil
fasllarda eng yaxshi natijaga gulchangni 5% va 10% saxarozali ozuqaviy
muhitda, shuningdek, 20% saxarozali ozuqaviy muhitda o stirish va unga
ʻ
0,0001% borat kislota eritmasini qo’shish orqali erishiladi (6-8-jadvallar).
C. limon Leysan navida gulchanglarning yuqori yashash qobiliyati qishda 10%
saxaroza (70,3%) va 5% saxaroza eritmasi + 0,0001% eritma borat kislotasi
(56,2%) bo'lgan ozuqa muhitida aniqlangan. kuzda (2,0%) 5% eritmada minimal
hayotiylik qayd etilgan. 15% va 20% gacha bo'lgan konsentratsiyalarda unib
chiqqan gulchang donalari ulushi 39,7% dan 61,0% gacha.
Barcha fasllarda gulchanglarning yashovchanligining past ko‘rsatkichlari C.
limonning “Toshkentskiy” va “Yubileyniyy” navlari tarkibida 5% saxaroza +
0,0001% borat kislota eritmasi bo‘lgan ozuqaviy muhitda ko‘rsatildi. Salavat
navi bahor va kuz fasllarida 10% li saxarozali muhitda unib chiqqanda
gulchanglarning yashovchanligining nisbatan past ko'rsatkichini ko'rsatdi.
52

Bahorda, C. limonning Yubileyniy va Salavat navlarida, 5% saxaroza eritmasi
(mos ravishda 35,85 va 17,25%), past ko'rsatkichlar (mos ravishda 9,55 va
7,65%) bo'lgan ozuqa muhitida unib chiqqan gulchang donalarining eng yaxshi
ko'rsatkichlari ko'rsatilgan. - saxarozaning 10% li eritmasida (6-jadval).
“Toshkentskiy” navida esa, aksincha, 10% saxaroza eritmasi bo lgan ozuqaʻ
muhitida va 15% li saxaroza eritmasi bo lgan ozuqa muhitida eng kam (5,1%)
ʻ
yashovchan gulchangning nisbatan yuqori nisbati (26,11%) kuzatilgan.
Saxaroza + borik eritmasining ozuqaviy muhit eritmasida gulchanglarning unib
chiqishi natijalari 6-8 jadvalda keltirilgan. Bahor davrida gulchanglarning
yashovchanligi nisbatan yuqori (40,78%) 20% saxaroza eritmasi bo lgan ozuqa
ʻ
muhitida Toshkent navida bor qo shilganda, nisbatan past (4,04%) 5% eritmali
ʻ
ozuqa muhitida kuzatildi. bor qo'shilishi bilan saxaroza. C. limonning barcha
navlarida 20% li saxaroza + borat kislota eritmasida gulchanglarning unib
chiqishining nisbatan yuqori darajasi kuzatildi. Yubileyniy va Salavat navlari
gulchanglarning hayotiyligining yaqin qiymatlarini ko'rsatdi.
Shunday qilib, bahorgi davrda Salavat navi uchun gulchanglarning unib
chiqishining eng yaxshi natijalari 5% saxaroza eritmasi va 20% saxaroza
eritmasi + 0,0001% eritma borat kislotasi bilan oziqlantiruvchi muhitdan
foydalanganda erishildi.
C. limon navlarining kuzgi davrda gulchanglarning yashovchanligini o rganish
ʻ
natijalari 7-jadvalda keltirilgan. Yubileyniy navi uchun 5% saxaroza eritmasi
bo'lgan ozuqa muhiti va 15- 20% saxaroza + borat kislota eritmasi bilan
oziqlantiruvchi muhit optimal bo'lib chiqdi. “Toshkentskiy” navida 0,0001% li
borat kislota eritmasi (35,7%) qo shilgan 20% li saxaroza eritmasida
ʻ
gulchangning maksimal unib chiqishi kuzatildi.
53

6-jadval
54Turli konsentratsiyali saxaroza eritmalarida va 0,0001% H3BO3 eritmasi qo'shilganda
Citrus navlarining gulchanglarning yashovchanligi (2021- yil may)
Turli
O'stirilgan chang donalarining ulushi, %
(arifmetik ± xato degani) turli oziqa muhitlarida
5% saxaroza eritmasi
10% saxaroza eritmasi 15% saxaroza
eritmasi
20% saxaroza eritmasi
Borat
kislotasiz Borat kislota
bilan Borat kislotasiz Borat kislota
bilan Borat
kislotasiz Borat kislota
bilan Borat kislotasiz Borat kislota
bilan
Toshkent 20,70±4,23 4,04±0,72 26,11±5,17 15,18±4,92 5,1±0,31 9,09±0,76 15,4±5,11 40 78± 8 85
meyer 35 85±6 07 5,25±0,51 9,55±1,71 17,6±6,86 22,15±7,45 22,5±6,84 14,05±4,41 24 84±7 96
Salavat 17,25±4,50 14,8±5,11 7,65±0,47 15,7±5,57 11,32±2,43 19,3±6,55 9,73±1,92 26,25±5,24

55Turli
O'stirilgan chang donalarining ulushi, % ( arifmetik xatolik ± anglatadi)
5% saxaroza eritmasi
10% saxaroza eritmasi
15% Saxaroza eritmasi 20% saxaroza eritmasi
Borat
kislotasiz Borat kislota
bilan Borat kislotasiz Borat kislota
bilan Borat
kislotasiz Borat kislota
bilan H3S3
bo'lmasa N3503 bilan
Sitrus limon
Toshkent 14 70± 4,9 4,02± 0,7 22 11 ± 5 , 1 7 13,18±4,67 3,1±0,11 10,09±1,05 13,4±4,43 35,78±7,54
meyer' 29,85±7,98 4,25±0,31 7,55±1,71 15,6±4,87 20,15±4,87 21,5± 4,9 15,05±4,0 22,84±5,01
Salavat 14,25±4,50 12,8±4,11 3,65±0,18 14,7±4,58 9,32±1,22 20,3±4,12 10,73±1,9 18,25± 6,23
Leysan 2,02± 0,01 6,22± 0,57 5,12±0,28 7,15±0,35 61 02± 9 74 32,45±7,4 46,5±8,79 38,55±8,85
Urman 3,45±0, 16 15 87±,99 5,16±0,27 9,46±1,64 53 89±9,05 7,23±0,24 61 21± 9 74 12 60±3 98
Sitrus medica
Zilya 79,34±11,5 52,37±9,04 72,10± 10,01 43,12± 8,23 80,23±11,6 30,14±7,01 84,17±11,89 27,67±5,37
Uraltau 17,0±6,86 5,49±0,44 18,37±7,1 8,03±1,0 54,58±9,08 28,06±5,99 31 59± 7 74 10,11±3,02
Izoh: Farqlar sezilarli p<0,05

57C. limon navlari Leysan va Urman bor qo'shilmagan saxaroza bilan oziq
muhitida gulchanglarning yuqori yashovchanligini (mos ravishda 61,21% va
61,0%) ko'rsatdi. Shuningdek, tarkibida 15 va 20% saxaroza bo lgan ozuqaʻ
muhitlarida C. medica navlarining gulchanglarning yashovchanligining yuqori
ko rsatkichlari kuzatildi.
ʻ
Qishda o tkazilgan tadqiqot natijalariga ko ra, C. limon gulchanglarining unib
ʻ ʻ
chiqishida maksimal natija 10% saxaroza eritmasi bo lgan ozuqa muhitida
ʻ
Leysan navida (70,3%) olingan (8-jadval). Leysan navida 5% saxaroza eritmasi
bo'lgan ozuqaviy muhitda gulchanglarning yashash qobiliyatining past
ko'rsatkichi (2,02%) kuzatildi. C. medica navlarida gulchanglarning
yashovchanligining maksimal ko rsatkichlari 15% saxarozali ozuqa muhitida
ʻ
Zilya navida – 85,1%, Uraltov navida – 84,6% kuzatilgan.
Qishda gulchangni 5% li saxaroza eritmasidan tashkil topgan ozuqa muhitida
0,0001% borat kislotasi eritmasi qo shib unib chiqqanda, C. limon Leysan
ʻ
navida (56,2%) va C. Medica Zilya navi (46,1%) da yashovchan gulchang
donalarining nisbatan yuqori nisbati kuzatilgan. Undan chiqqan gulchang
donlarining past foizi sitrus limonning Yubileyniy (1,2%) va Leysan (1,1%)
navlarida 10% saxaroza va bor bo'lgan muhitda va C. medica Uraltau (0,7%)
navida tarkibida 5% saxaroza mavjud qo'shilgan muhitda aniqlandi.
Qishda gulchangni 5% li saxaroza eritmasidan tashkil topgan ozuqa muhitida
0,0001% borat kislotasi eritmasi qo shib unib chiqqanda, C. limon Leysan
ʻ
(56,2%)navi va C. medica Zilya (46,1%) navida yashovchan gulchang
donalarining nisbatan yuqori nisbati kuzatilgan. Undan chiqqan gulchang
donlarining past foizi sitrus limonining Yubileyniy (1,2%) va Leysan (1,1%)
navlarida 10% saxaroza va bor bo'lgan muhitda va C. Medica Uraltau (0,7%)
navi tarkibida bor 5% saxaroza qo'shilgan muhitda aniqlandi. .

58C. medica Zilya va Uraltau navlarining gulchanglari borat kislotasi
qo shilmagan holda saxaroza qo shilgan ozuqa muhitida yaxshiroq unib chiqadi.ʻ ʻ
C. Medica zilya navida 85,1%, Uraltau 84,6% navida 15% saxaroza bo lgan
ʻ
ozuqa muhitida qishda gulchanglarning yashovchanligi yuqori bo lgan. Kuz va
ʻ
qishda 5% li saxaroza eritmasi bo'lgan ozuqaviy muhitda bor qo'shilishi bilan
navlarda farqlar mavjud, masalan, eng ko'p unib chiqish foizi Zilya navida, eng
kichiki Uraltau navida kuzatiladi (7.8-jadvallar).
Zilya navi kuz va qish mavsumida borat kislotasi bo'lmagan ozuqaviy muhitda,
borat kislotasi qo'shilgan 5% saxaroza eritmasida - kuzda yuqori samaradorlikni
namoyish etadi. Zilya navining gulchang donalarining yuqori yashovchanligi
(71,2% dan ortiq) kuz va qish fasllarida, qishda 10% saxaroza eritmasida
yetishtirilgan gulchanglar bundan mustasno (3,4%) deyarli barcha o'rganilgan
ozuqa kontsentratsiyasida kuzatiladi. ).
Shunday qilib, gulchanglarning hayotiyligini o'rganish natijalari turlarga va
navlarga xos xususiyatlarni ko'rsatadi. Nisbatan yuqori ko rsatkichlar tarkibida
ʻ
5% saxaroza bo lgan ozuqa muhitida va 20% saxaroza bo lgan ozuqa muhitida
ʻ ʻ
C. limonining “Toshkentskiy”, “Yubileiny” va “Salavat” navlarida borat
kislotasi qo shilganida aniqlangan. Leysan navida saxaroza yuqori bo'lgan
ʻ
ozuqaviy muhitda gulchanglarning hayotiyligining nisbatan yuqori
ko'rsatkichlari topilgan.
Umuman olganda, C. limon va C. medica gulchanglarining kuz va qishda
yashovchanligi bahorga qaraganda yuqori, kuz va qishda ko'rsatkichlar doirasi
bahorga qaraganda ancha keng. 5% va 10% sukroz eritmasidan foydalanganda
va 0,0001% borik kislotasi eritmasi qo'shilgan 20% saxaroza eritmalari bilan C.
limonning o'sib chiqqan gulchanglarining yuqori ko'rsatkichlari qayd etilgan; C.
medica navlari uchun - 15% foydalanilganda
saxroz eritmasi. Yilning turli vaqtlarida Ufa sharoitida tanishtirishda Sitrus

59limon va Sitrus medikasining barcha navlari nisbatan yuqori gulchaang
hayotiyligini saqlab qoladi.
3.4.Limon navlarining mahsuldorligi
Tadqiqot olib borilgan issiqxonada o'stirilgan o'simliklarning mevalaridagi
urug'lar soni o'rtacha 5 dan 95 donagacha o'zgarib turadi. (9-jadval).
Sitrus turi navlarining mevasidagi urug'lar soni
Urug'larning maksimal soni C. limon navi Yubileyniy, C. medica Pavlovskiy
va Uraltau navlari mevalarida topilgan. C. reticulata, C. sinensis, C. limon navi
Meyerning mevalari oz urug li bo lib chiqdi. Urug‘siz C. medica naviningʻ ʻ
mevalari jinsining boshqa turlari ko'p urug‘li. 9-jadval
Yo'
q
p/p Ko rish
ʻ Turli
Bir mevadagi urug'lar
soni, pcs.
1 Sitrus limon (L.) Osbek Toshkent 12,0±6,1
2 Sitrus limon (L.) Osbek Meyer 70,5±11,1
3 Sitrus limon (L.) Osbek Evrika meva bermaydi
4 Sitrus limon (L.) Osbek Pavlovskiy 5-251 20,2±3,5
5 Sitrus limon (L.) Osbek Genoa
meva bermaydi
6 Sitrus limon (L.) Osbek Irkutsk
meva bermaydi
7 Sitrus limon (L.) Osbek Lissabon
meva bermaydi
8 Sitrus limon (L.) Osbek To ng ich o g izi
ʻ ʻ ʻ ʻ
meva bermaydi
9 Sitrus limon (L.) Osbek Leysan 52,1±8,0
10 Sitrus limon (L.) Osbek Urman 42,0±5,2
11 Sitrus limon (L.) Osbek Salavat 68,1±17,3
12 Sitrus limon (L.) Osbek Novogruzinskiy deyarli urug'siz2
13 Sitrus limon (=Sitrus x meyeri Yu. Tanaka) Meyer 303
9,2±5,1 gacha
14 Sitrus medica L. Pavlovskiy 43-661 90,2±3,5
15 Sitrus medica L. (qayer. sarkodactylis) Budda qo'li urug'siz
16 Sitrus medica L. Zilya 45,5±10,2
17 Sitrus medica L. Uraltau 43,0±7,1
18 Sitrus retikulata Blanko Unshiu 4,1±1,2
19 Sitrus retikulata Blanko Kavani ari 12,4±4,3
20 Sitrus maxima (Burm.) Merr.
- 77,0±3,1
21 Sitrus aurantiifoli -
22,5±2,0
22 Sitrusparadisi Macfad. -
46,1±4,1
23 Sitrus sinensis (L.) Osbek -
4,0±1,4
*Izoh: 1
- I.P. Eliseev (1974), 2
- I.V. Markelova (2006), 3
- Rossiya Federatsiyasining seleksiya yutuqlari davlat reestri.

60 S itrus o simliklari orasida urug siz, kam urug li va ko p urug li mevalar borʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
(Murri, 1937; Semenin, 2001; Rakitin, 2003). Citrus medica ko'plab yirik
urug'larga ega (Jukovskiy, 1971; Eliseev, 1974). P.M. Jukovskiy (1971)ning
so'zlariga ko'ra. C. sinensis ko'pincha urug'siz shakllarga ega. Limon
partenokarpiya bilan ajralib turadi, shuning uchun ular orasida urug'siz shakllar
ham kam uchraydi (Jukovskiy, 1971; Rakitin, 2003).
C. limon navining shakllari orasida Pavlovskiy (I.P. Eliseev, 1974 bo'yicha)
urug'siz mevalar bilan partenokarpik bor, lekin ko'p urug'li namunalar ham
mavjud (maksimal 23 to'liq urug'li). Novogruzinskiy navi ham deyarli urug'siz
mevalarga ega (Markelova, 2006). C. limon cv. Meyerda urug'lar soni o'rtacha,
cv. Evrikada urug'lar soni arzimaydi yoki ular yo'q (Grigorsevich va boshqalar,
2015).
Introduksiya vaqtida turning yashovchanligini belgilovchi eng muhim
ko‘rsatkichlardan biri urug‘ unumdorligi hisoblanadi. Citrus limon va Citrus
medica ba'zi navlarining urug'lik mahsuldorligining xususiyatlari Jadvalda
keltirilgan. 10. Limonning yirik mevali navlari orasida urug'larning maksimal
soni C. limon navlari Yubileyny va Salavat vakillarida kuzatiladi - taxminan 80
dona. C. limonning Leysan va Urman navlari mevalarida har bir mevada
urug'larning yuqori miqdori ham qayd etilgan - 50-70 dona. C. limon Toshkent
navi mayda mevali va mayda urug li.
ʻ
Potensial va haqiqiy urug lik mahsuldorligi o rtasidagi eng katta farq C.
ʻ ʻ
limon navi Yubileiny mevalarida topilgan - 15. C. limon navlari vakillarida
Salavat, Urman, Leysan va Toshkent farqi.
PSP va RSP o'rtasida 9 urug'dan oshmaydi. Taqqoslash uchun, C. medica navi
Zilya mevalarida RSP ulushi PSP dan 17 ga, C. medica navi Uraltau mevasida
esa 11 ga kam.

61 Maksimal yashovchanlik koeffitsienti (Cv) C. limonning Salavat, Leysan,
Urman navlarida topilgan. C. limonning yirik mevali navlari va C. medica
navlarida urug hosil bo lish koeffitsienti (Cs) bir xil (0,9). C. limon naviʻ ʻ
Toshkent uchun nisbatan past Cv va Cs koeffitsientlari mos ravishda 0,5 va 0,6.
Tiriklik koeffitsienti (Cv) va urug'lik koeffitsienti (Cs) o'rtasidagi farq meva
tarkibidagi zaif (rivojlanmagan) urug'larning ulushini ko'rsatadi va naviga qarab
farqlanadi. Bu koeffitsientlar orasidagi maksimal farq C. medica navi Zilya (0,2)
da kuzatiladi. C. medica Uraltau, C. limon navlari Yubileiny va Toshkent uchun
minimal indeks 0,1 ni tashkil etdi. dtrus limonining Salavat, Leysan, Urman
navlari deyarli zaif urug'larga ega emas
C. medica Uraltau, C. limon navlari Yubileiny va Toshkent uchun minimal
indeks 0,1 ni tashkil etdi. dtrus limonining Salavat, Leysan, Urman navlari
deyarli zaif urug'larga ega emas. Barcha turlarda pishib etish koeffitsienti (Cg)
(umumiy sondan pishgan urug'larning ulushi) yuqori ko'rsatkichlarni ko'rsatadi.
Eng past (0,8) indeks C. medica navlari Zilya va C. limon Tashkentskiy
navlariga, maksimal (1,0) C. limonining Leysan, Salavat va Urman navlariga
to‘g‘ri keladi.
C. limonning Salavat, Yubileiny, Urman navlari yuqori salohiyatli urug
ʻ
unumdorligi bilan Leysan, C. medica Uraltau va Zilya navlari o rtacha
ʻ
mahsuldorligi bilan, eng past (PSP, RSP) Toshkent C. limon navlari bilan ajralib
turadi.
C. limon mevalarining urug og irligi o zgaruvchan. Maksimal og'irligi 10
ʻ ʻ ʻ
dona. urug i yirik mevali C. limon - Yubileyniy va Salavat navlarida,
ʻ
shuningdek C. medica Zilya va Uraltau navlarida topilgan. C. limon navi
Leysanda nisbatan engil urug'lar. Bitta meva urug ining umumiy og irligi
ʻ ʻ
quyidagi chegaralarda o zgarib turadi – 1,4–14,0 g. va Urman – 10,0 g.C.medica
ʻ

62Zilya va Uraltau navlarining bitta mevasi urug ining o rtacha vazni 10,0ʻ ʻ
g.Toshkentskiy limon navi. eng kam sonli urug'larni o'z ichiga oladi, ularning
mevasidagi vazni o'rtacha 1,4 g.
Shunday qilib, Toyloq tumani sharoitida C. limon va C. medica navlarining
urug'lik mahsuldorligi yuqori. Har bir nav urug'lik mahsuldorligining navga xos
ko'rsatkichlari bilan tavsiflanadi. Mayda mevali va mayda urug li C. limon navi
ʻ
Toshkentskiy, yirik mevali va ko p urug li “Yubileyniy” va “Salavat” navlari.
ʻ ʻ
Mevalardagi yaroqsiz urug'larning nisbati xilma-xilligiga qarab o'zgaradi.
C. limonining Salavat, Leysan va Urman navlarida mayda urug lar deyarli yo q,
ʻ ʻ
tugallangan urug larning ulushi esa yuqori. Eng ko'p zaif va tugallangan
ʻ
urug'larning eng kichik ulushi C. medica navi Zilyada kuzatiladi. Mevalardagi
urug'lar soni keng diapazonda o'rtacha farq qiladi. Urug'larning maksimal soni
C. limon cv.Yubileyny, Salavat, C. medica cv.Pavlovskiy va Citrus maxima
mevalarida topilgan. Ufa limonariyasida eng kam urug'lilar, kamayish tartibida:
C. paradisi, C. limon navlari Pavlovskiy, Meyer, C. aurantifolia, C. reticulata va
C. sinensis.
Xulosa
Issiqxona sharoitida sitrus jinsining turlarini yetishtirishda havo va tuproqning
ma'lum bir harorat rejimini va namligini saqlash kerak. Sitrus ekinlari orasida C.
limon past haroratga eng sezgir.
Toyloq tuamni limonariyaga asoslangan fermer xo jaligi issiqxonasida
ʻ
bugungi kunda o zbek va boshqird seleksiyasining C. limoni muvaffaqiyatli
ʻ
gullab, meva bermoqda. O'simliklarning fenofazalarining kurtaklari paydo
bo'lishidan meva yig'ib olishgacha bo'lgan davomiyligi barcha navlar uchun 200
kun yoki undan ko'p. Kurtaklari paydo bo'lgan paytdan boshlab meva

63berishgacha bo'lgan eng uzun davr bahor-qish davrida boshlanadi va oktyabr-
dekabr oylarida tugaydi, xuddi shu davrda mevalarning katta to'plami mavjud.
Fenofazalarning davomiyligi navlarga xosdir. Toshkentskiy mayda mevali C.
limon navida bahor-yoz va kuz mavsumida kurtaklash fazasining davomiyligi
boshqa yirik mevali navlarga qaraganda qisqaroq va kechroq keladi.
Toyloq tumanidagi issiqxonada optimal mikroiqlimni hisobga olgan holda,
Citrus jinsining kiritilgan o'simliklari morfometrik xususiyatlaridan boshqa
iqlim zonasida o'stirilgan o'simliklardan kam emas va nav xususiyatlarini saqlab
qoladi. Kichik mevali C. limonli Toshkentskiy navi yirik mevali navlardan keng
tarqalgan toj va nisbatan mayda barglari bilan farq qiladi. Sitrusli limon navlari
Yubileiny, Leysan, Salavat, Urman va Sitrus medica Zilya va Uraltau navlari
nisbatan katta habitus bilan ajralib turadi.
C. limon va Citrus medica ning barcha navlari yilning turli vaqtlarida Ufa
sharoitiga kiritilganda, gulchanglarning yashash qobiliyatining yuqori
sur'atlarini saqlab qoladi va tur va navga xos xususiyatlarni namoyish etadi. In
vitro sharoitida unib chiqqan gulchang donalarining ulushi gulchanglarning
hayotiyligini aniqlash uchun ishlatiladigan ozuqa muhitining tarkibiga bog'liq.
Sitrus limonining Toshkentskiy, Yubileyniy va Salavat navlarida 5%, 10%
saxaroza va 20% saxaroza bo lgan ozuqa muhitida borat kislotasi qo shilganʻ ʻ
ozuqa muhitida qish va kuzda nisbatan yuqori ko rsatkichlar aniqlangan. Leysan
ʻ
navida saxaroza yuqori bo'lgan ozuqaviy muhitda gulchanglarning
hayotiyligining nisbatan yuqori ko'rsatkichlari topilgan. Sitrus medica Zilya va
Uraltau navlarida gulchanglarning yashovchanligi nisbatan yuqori
ko'rsatkichlari qishda 15% saxaroza bo'lgan ozuqa muhitida, Zilyada esa kuzda
20% saxaroza bo'lgan ozuqa muhitida kuzatilgan.

64 Umuman olganda, kuz va qishda C. limon gulchanglarining yashovchanligi
bahorga qaraganda yuqori, shuningdek, kuz va qishda gulchanglarning
yashovchanlik ko'rsatkichlari oralig'i bahorga qaraganda ancha keng.
Har bir nav urug'lik mahsuldorligining navga xos ko'rsatkichlari
bilan tavsiflanadi. Citrus limon va Citrus medica navlarining Ufa sharoitida joriy
etilganda haqiqiy urug'lik mahsuldorligi yuqori. Urug i eng kam bo lgan maydaʻ ʻ
mevali C. limon navi Toshkentskiy, yirik mevali va ko p urug li “Yubileiny”,
ʻ ʻ
“Salavat”, C. medica navi Pavlovskiy va Citrus maxima navlari. C. paradisi, C.
limon navlari Pavlovskiy, Meyer, C. aurantifolia, C. reticulata va C. sinensis
kam urug li. Tsitrus limon navlari Salavat, Leysan, Urman tugallangan
ʻ
urug'larning yuqori nisbatiga ega. Maksimal yashovchanlik koeffitsienti (Cv)
C. limonining Salavat, Leysan, Urman navlarida topilgan. Yetilish
koeffitsientining (Cr) eng past ko rsatkichi (0,8) C. medica navining Zilya va C.
ʻ
limonning Toshkentskiy navlarida, maksimal (1,0) C. limonining Leysan,
Salavat va Urman navlarida bo lgan.
ʻ
Urug'larning maksimal og'irligi Citrus medica Uraltau, Zilya navlarida va
Citrus limonining Yubileiny, Salavat navlarida, eng engil urug'lari Citrus
limonining Leysan navlarida aniqlangan.
.
4-BOB. SITRUS LIMON VA SITRUS MEDICA TURLARINING MEVA
SIFATINI BAHOLASH

65 4.1.Mevalarning morfometrik xususiyatlari
Citrus turi turlarining mevalari kattaligi, shakli, rangi va po'stlog'ining
qalinligida juda farq qiladi.
O'zbek naslchilikning sitrus limon navlari mevalarining xususiyatlari 11-
jadvalda keltirilgan.
11-jadval
Mevalarning morfometrik xususiyatlari
(Samarqand, 2021)
Jadvaldan ko'rinib turibdiki, O zbek seleksiyasiga mansub C.limon navlaridaʻ
mevaning o rtacha vazni 90,0-500,0 g, boshqird seleksiyasi navlarida 300,0-
ʻ
1060,0 g.Eng mayda va ingichka po stloqli (vazn va o lchamli) mevalar. S.
ʻ ʻ
limon navida Toshkent, o rtacha og irligi taxminan 93,0 g. Eng yirik mevalari
ʻ ʻ
tsitrus limonining Salavat navida, alohida namunalarining vazni 1500,0-1800,0
g ga etadi.Yirik mevali navlarda po stlog ining qalinligi (Yubileiny va Salavat)
ʻ ʻ
o rtacha 1 ,0 sm
ʻ
Navlarning o rtacha yillik hosildorligi
ʻ C. limon va C. medica, bitta
daraxt jihatidan, 13-jadvalda keltirilgan.
•
13-jadval
Issiqxona sharoitida o'zbek selektsiyasining Sitrus limon va Sitrus
medica turlarining o'rtacha hosildorligi Nav Meva vazni, g
Meva o'lchamlari, sm Po’st
qalinligi, sm
Bo yiga
ʻ Diametr
Salavat 1058,6±208,8 12,0±2,6 10,3±1,5 1,0±0,6
Qutlug' 468,0± 131,0 11,5±2,4 9,1±1,9 1,0±0,5
Urman 378,0±74,0 13,3±2,1 9,2±0,8 0,5±0,2
Leysan 368,4±56,0 10,3±1,5 9,4±1,0 • 0,6±0,2
Toshkent 93,0±18,6 8,1± ,4 6,2±1,3 0,4±0,2

66• •
Har bir daraxtning hosildorligi naviga qarab farq qiladi (6,0 - 17,4 kg).
Maksimal hosilni C. limon navlari Yubileiny ,Toshkent va Salovat beradi. Sitrus
limon navi Urman va Citrus medica navi Uraltau eng kam mahsuldorligi bilan
farqlanadi.
4.2.Mevalarning mexanik tarkibi
18-rasmda o'rganilayotgan navlarning mevalaridagi eti, qobig'i, urug'lari va
sharbati tarkibining nisbatini ko'rsatadi. C. limon va C. medica mevalarining
mexanik tarkibi har xil. Masalan, C. medica Uraltau va Zilya navlarining
mevalarida katta ulush qobig'i (mos ravishda 63,0% va 53,9%), meva eti mos
ravishda 34,4% va 41,9%, sharbat va urug'lar tarkibida mavjud. oz miqdorda
(5% dan kam). Uraltau C. medica navi mevalarida po stloq va meva eti nisbatiʻ
(asosiy komponentlar) 2:1, C. medica “Zilya” navining mevalarida po stloq va
ʻ
pulpa nisbati 1,3:1.
C. limonning turli navlarining mevalari Citrus medica bilan solishtirganda
yuqori sharbat tarkibiga ega. Yirik mevali C. limon Yubileiny, Urman va
Salavat navlari mevalarida, shuningdek, Toshkent navi mevalarida meva eti va
sharbat ustunlik qiladi. C. limon navining mevalarida Yubiley eti, sharbati va
qobig'i deyarli teng nisbatda 1: 1: 1. Leysan navida eti va sharbat tarkibidagi
qobiq tarkibining ustunligi qayd etilgan. C. limon navining Toshkentskiy Nav
Daraxt boshiga hosil, kg
Sitrus limon
Qutlug' 17,4±4,0
Toshkent 14,0±2,0
Leysan 9,0±1,8
Salavat 16,0±2,0
Urman 8,2±2,0
Sitrus medica
Zilya 8,0±1,5
Uraltau 6,0±1,0

6719-rasm. Citrus limoni (Yubileyniy, Toshkent, Urman, Leysan, Salavat navlari) va Citrus
medica (Zilya va Uraltau navlari) mevalaridagi vitamin C (mg/100 g) miqdori. mevalarida pulpa va sharbat nisbatan yuqori (37,7% va 35,8%), qobig'i 24% ni
tashkil qiladi.
Shunday qilib, C. limonining turli navlari mevalari qobig'i yuqori bo'lgan C.
medica bilan solishtirganda eti va sharbatning yuqori miqdoriga ega. C. limon
navi mevalarining suvliligi kamayish tartibida quyidagi tartibda taqsimlanishi
mumkin: Urman, Toshkent, Yubileyni, Salavat va Leysan.
4.3. C vitaminining miqdori
C. limonning turli navlari mevalarida S vitamini 34,1-41,9 mg/100 g. C. medica
ning turli navlari mevalarida C vitaminining o'rtacha miqdori 35,4-39,8 mg/100
g ni tashkil qiladi. C vitaminining eng yuqori o rtacha miqdori C. limon naviʻ
Yubileyniy mevalarida, eng kichiki esa Toshkentning C. limon navi mevalarida
aniqlangan. C vitamini miqdori bo'yicha sitrus mevalari yirik mevali
limonlardan qolishmaydi, Citrus medica Zilya navida C vitamini miqdori 39,8
mg / 100 g, Uraltauda u biroz pastroq - 35,4 mg / 100 g. C. limon va C. medica
mevalaridagi C vitaminining o'rtacha miqdori quyida ko'rsatilgan.
Toshkentning C. limon navining o ʻ ziga xos xususiyati uning
ingichkaligi, urug ʻ ining kamligi va C vitaminining nisbatan kamligidir.

68O’zbek seleksiyasining sitrusli limon navi Salavat boshqa navlardan yirik
mevalari bilan ajralib turadi va C vitamini miqdori bo'yicha boshqa navlardan
kam emas - 36,4 mg / 100 g.
Ko'pgina mualliflarning fikriga ko'ra, turli navlardagi limon mevalaridagi C
vitamini miqdori 30 dan 58 mg% gacha (milligramm-foiz konsentratsiyani
o'lchash uchun tizimdan tashqari birlik bo'lib, uning milligramm (mg) soni
sifatida aniqlanadi). 100 g sinov moddasida mavjud bo'lgan modda) (Levashov,
2002; Dadykin, 2006), sitron mevalarida - taxminan 33 mg% (Vogel, 2001;
Levashov, 2002). Tojikistonda yetishtirilganda C vitamini 35,9-57,5 mg % ni
tashkil qiladi (Yusufi, Gulov, 2004). M.Z. Faxritdinov (2016) O‘zbekiston
sharoitida yetishtiriladigan, C 25 dan 58 mg gacha. L.V. Metlitskiy (1955)
Suxumi pitomnikining meva sharbatida C vitaminining miqdori 25 dan 87 mg%
gacha ekanligini ma'lum qiladi. V.A.ning tadqiqotlarida. Vogel (2001) va I.V.
Markelova (2006) limon tarkibidagi vitamin C miqdori mos ravishda 53-78 mg
% va 45-140 mg% ekanligini ko'rsatdi.
Xulosa
Toyloq fermer xo‘jaligi sharoitida yetishtirilgan mevalar aholi orasida katta
talabga ega bo‘lib, tajriba xo‘jaligi tomonidan yiliga 20 tonnaga yaqin limon
mevasi sotiladi.
Barcha jarayonlar nazorat qilinadi, morfologik ko'rsatkichlar, meva berish va
ko'payish usullari o'rganiladi.
C. limon va C. medica navlarining xomashyo xususiyatlarini baholash uchun
mevalarning morfometrik ko'rsatkichlari - vazni, o'lchamlari (bo'yi, diametri),
qobig'ining qalinligi, mevalardagi urug'lar soni va mevalardagi C vitamini
miqdori o'rganildi. Citrus limoni Salavat va C. medica Uraltau eng yirik mevali
va qalin po stli, C. limoni Tashkentskiy eng yupqasi bo lgan. Leysan va Urmanʻ ʻ
navlari o'rtacha ko'rsatkichlarga ega. Mevalarda C vitaminining eng yuqori

69o‘rtacha miqdori sitrus limonining “Yubileyniy” navida, keyin esa kamayish
tartibida: C. medica navi Zilya, C. limon navi Leysan, Urman va Salavat, C.
medica navi Uraltau va eng pasti sitrus limon navida topilgan.
Boshqird seleksiyasining C. limon va Citrus medica navlari, optimal sharoitlarda
va yopiq yerlarda mikroiqlimni saqlab, nav xususiyatlarini saqlab qolgan holda,
morfometrik ko'rsatkichlari bo'yicha boshqa iqlim zonasida o'stirilgan
o'simliklardan kam emas. O‘rganishlar shuni ko‘rsatdiki, Ufa limonariysi
sharoitida yetishtirilgan mevalar xomashyo xususiyatlari bo‘yicha boshqa
sharoitlarda yetishtirilgan o‘simliklardan qolishmaydi.

70Xulosalar
1. Issiqxona sharoitida Citrus turining introduksiya qilingan o‘simliklarining
aksariyati to‘liq rivojlanish siklidan o‘tadi. C. limonining o rganilgan navlariʻ
Toyloq tumani limonariumi sharoitida navga xos odatiy xususiyatlarni,
shuningdek, gullash va meva berish xususiyatini saqlab qoladi, yozda
kurtaklanishidan to meva pishishigacha bo lgan muddat 215-227 kunni tashkil
ʻ
etadi. kuzdan - 207-250 kun, bahor-qishdan - 232-261 kun. Toshkentskiy C.
limon navining qish-bahor davrida kurtaklanishi va gullash fazalarining o tish
ʻ
muddati boshqa navlardan statistik jihatdan sezilarli darajada farq qiladi.
2. C. limon Salavat, Yubileyny, Urman navlari urug unumdorligi nisbatan
ʻ
yuqoriligi bilan ajralib turadi, Leysan, C. medica navlari Uraltau va Zilya
o rtacha hosildorlik bilan, Toshkentskiy navlari esa past hosildorlik bilan ajralib
ʻ
turadi. Sitrus limonining Salavat, Leysan, Urman navlarida urug‘larning
yashovchanlik koeffitsienti (Cv) maksimal (0,9). Urug‘ hosil bo'lish koeffitsienti
(Cs) (0,9) yirik mevali Citrus limon va Citrus medica navlarida yuqori. Citrus
limon navi uchun nisbatan past Cv va Cs qiymatlari Toshkent - mos ravishda 0,5
va 0,6.
3. Katta mevali va qalin po stli sitrus limonining Salavat (o rtacha meva vazni
ʻ ʻ
1058,0 g) va Uraltau sitrus medica (o rtacha meva vazni 670,0 g) navlari. Sitrus
ʻ
limonining Yubileyniy, Urman, Leysan va Sitrus medica navlari Zilya o'rtacha
ko'rsatkichlarga ega: Yubileyniy navida mevalarning o‘rtacha vazni 468,0 g,
Urman navida - 378,0 g, Leysan navida - 368,0 g, Zilyada - 368,0 g. navi - 245,0
g.Kichik mevali va yupqa po stli C. limon Tashkentskiy navi (o rtacha vazni
ʻ ʻ
93,0 g).
4. Citrus medica navlarining gulchanglarning yashovchanligi odatda C. limon
navlarinikidan yuqori (Zilya navida maksimal - 85,1 ± 10,9, minimal) va

71mavsumga bog‘liq emas. C. limonida unib chiqqan gulchang donalarining ulushi
1,1 dan 70,3% gacha o‘zgarib turadi va nav, mavsum va yetishtirish muhitiga
bog‘liq.

72FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1. Sitrus ekinlarning agro-qoidalari. Tbilisi: Sektor, 1937. 148s.
2. Iskandarov A.D. Limon va uning tuxumdonlar va mevalar hosil
bo'lish davridagi talablari haqida / Bul. Instituta choy i subtropik kul'tury.
1945. No 3-4. S.11-16.
3. Aleksandrov A.D. Kadochnaya kul'tura limona. Krasnodar: 1948. 24
s.
4. Andreeva I. I., Rodman L. S. Botanika. 3, pererab. va Ed.M:
Colossus,
2005. 528 s.
5. Beideman I.N. O'simlik va o'simlik jamoalarining fenologiyasini
o'rganish usullari. Novosibirsk: Nauka, 1974. 155 s.
6. Borisov V.I., Sokolova T.I. I.V. Michurinning mendelizmga
qarshi kurashi va uning Rossiya va SSSRda genetika holatiga ta'siri tarixi /
Fundamental tadqiqotlar. 2014. No 5-2. S. 406-410.
7. Butenko R.G. O'simlik morfogenezining kimsasiz to'qimalari va
fiziologiyasi madaniyati. Acad. Nauk SSSR. K. A. Timiryazev nomidagi
O'simliklar fiziologiyasi instituti. M.: Nauka, 1964. 272 s.
8. Butenko R.G. Oliy o'simliklar hujayralarining in vitro va
biotexnologiyalar biologiyasi ularning asosida: Ucheb, posobie.M.: FBK-
PRESS, 1999. 160 s.
9. Vitkovskiy V.L. Dunyoning mevali o'simliklari. SPb.: Lan', 2003.
592 s.
10. Voikat X., Halle M., Hoffmann S., Vittmann K., Kapel A. Meva
va sabzavotlar. Myunxen: TEUBNER, 2008. 318 s.
11. Volova T.G. Biotexnologiya. Novosibirsk: Izd-vo Sibirskogo
otdelenie Rossiiskoi Akademii nauki, 1999. 252 s.
12. Vorontsov V.V., Uleyskaya L.I. Uydagi limon va boshqa sitrus
o'simliklar.M.: Fiton +, 2008. 144 s.

7313. Vorontsov V.V., Uleyskaya L.I. Uydagi sitrus o'simliklar.
Parvarishlash sirlari.M.: Fiton +, 2011. 32 s.
14. Getko N. V. va boshq. Sitrus o'simliklar barglarida uchuvchan
komponentlarning kimyoviy tarkibi, issiqxona sharoitida etishtiriladi /
Doklady Natsional'noi akademii nauk Belarus. 2018. T. 62. No4. S. 439-
446.
15. Glukhov A. 3., Strelnikov I. I. Fitoncidnaya effektivnyy i
morfometrik izmenchivost vydov rod Ficus L. Texnogen reponning
ekolog va tabiatni muhofaza qilish muammolari. Donetsk. 201.1. No 1
(11).
16. Golovkin B.N., Kitaeva L.A. Dekorativ o'simliklar.M.:
«Tafakkur», 1986. 320 s.
17. Golubinskiy I.N. Issledovanie germination, polen donalari na
artificialnoe sredakh – Avtoref.dis. cand. biol. nauk. 1962. 20 s.
18. GOST 34307-2017 Sitrus ekinlarning mevalari.
Spetsifikatsiyalar. 2018. 14 s.
19. Grigortsevych L.N., Surma M.A., Alekhna A.I., Telesh A.D.
Issiqxona sharoitida sitrus ekinlarini etishtirishning agrotexnik xususiyatlari /
Trudy BSTU. 2015. S. 223-226. • •
20. Grekov S.P. O'rta kengliklarda subtropik. M.: OOO Izdatelstvo
AKT. Donetsk. Stalker, 2002. 93 s.
21. Gulov S.M., Mahmadbekov S. Markaziy Tojikiston sharoitida
limon yetishtirishning ilmiy asoslari. Dushanbe: Progress, 2011. 151 s.
22. Dadykin V.V. Derazangda sitrus bog.M.: Ast-Press kitob,
2006. 304 s.
23. Dankov V. V., Skripnichenko M.M., Gorbacheva N. N.
Subtropik madaniyatlar. Lan', 2014. 160 s.
24. Daulbaeva G.S. Almatining yopiq hududida sitrus o'simliklari
xarakterini kuzatishlari ; Vestnik KAZNU. 2010. No 2 (28). S 53-57.
25. Eliseev I.P. Pavlovskiy limon. Gorky: VolgoVyatskoye nashriyot-

74matbaa ijodiy uyi,
1974.64 s. .
26. Zhukovskiy P.M. Madaniy o'simliklar va ularning qarindosh-
urug'lari. Leningrad: Kolos, 1971. 579 s.
27. Zaytsev G.N. Biometrik hisoblash usullari. Eksperimental
botanikada matematik statistika.M.: Nauka, 1963. 256 s.
28. "Ufa o'rmon xo'jaligi texnik maktabi"ning o'quv-eksperimental
iqtisodiyoti issiqxona (Limonarium) tuproqlarining fizik-kimyoviy tarkibi
to'g'risida xulosa. O'rmon tuproqlari va kimyo laboratoriyasi. Ufa, 2018. 6
s.
29. Ishmuratova M.M. Biologik va kimyoviy xususiyatlari, to'qima
madaniyati Rhodiola rosea L. va Rhodiola iremelica Boriss. va ularning
Bashkortostanda joriy etilishi ehtimoli (Ufa misolida): Dis. ...
cand.biol.nauk. Ufa. 1996. 260 s.
30. Ishmuratova M.M. Rodiola iremelskaya na yuzhny Urale. UNC
RAN.M.: Nauka. 2006. 252 s.
31. Ishmuratova M.M., Tkachenko K.G. O't-o'tlar urug'lari: latent
davr xususiyatlari, in vitroda kiritish va ko'paytirishda foydalanish . Ufa:
Gilem, 2009. 115 s.
32. Kalinin F.L. O'simliklar fiziologiyasi va biokimyosida to'qima
madaniyatining usullari / F.L. Kalinin, V.V. Sarnatskaya, V.E.
Polishchuk: Kiyev: Naukova Dumka, 1980. 320 s.
33. Kalinin F.L. O'simliklarning mikroklonal takror ishlab chiqarish
texnologiyasi / F.L. Kalinin. Kyiv: «Naukova Dumka», 1992. S. 137-190.
34. Kapnitzel M.A. Rostov oblasti sitrus ekinlarini etishtirish.
Rostov na Don: Rostov kitob nashriyoti, 1953 g. 76 s.
35. Kataeva N.V., Avetisov V.A. O'simlik hujayralari madaniyatida
o'simliklarning klonal mikropropropropriatsiyasi .M.: Nauka, 1981. S.
137-139.
36. Kiseleva N. S., Nikolaeva A. V., Lutsenko A. A. Sitrus L.

75jinsining ikki kultivar urug'ini ko'paytirishni o'rganish. "Donetsk botanika
bog'i" davlat muassasasining issiqxona kompleksi sharoitida / Donetsk
o'qishlari 2018: ta'lim, fan. 2018. s. 183.
37. Kolomiets T.M., Malyarovskaya V.I., Gvasaliya M.V., Samarina
L.S., Sokolov R.N. G'arbiy Kavkazning subtropik, bezak ekinlari va
endemikasining mikropropagatsiyasi in vitro : Qishloq xo'jaligi
biologiyasining dastlabki va optimallashtirilgan protseduralari . 2014.
No3. S. 49-58.
38. Kuznetsov V.V. O'zbekistonning subtropik meva madaniyatlari.
Toshkent: Izd. AN UZSSR, 1989. 86 s.
39. Kulyan R.V. Sitrus ekinlari dekorativ florikultura Subtropik va
dekorativ bog'dorchilikda. 2008. T.. 41. S.397-402.
40. Kulyan R.V. Sitrus ekinlar seleksiya Subtropik va bezak
bog'dorchiligi ob'ekti sifatida . 2012. No46. S. 71-74.
41. Kulyan R.V. Mandarinning yangi shakllarini yaratish uchun
Rossiyaning nam subtropiklaridagi sitrus gen hovuzini baholash. Avtoref.
dis. ... kand. Biol. Fanlar. Krasnodar, 2014. 24 s.
42. Kulian R.C., Samarina L.S., Rahmongulov R.S., Kikavskiy I.B.,
Alehna
A.I. Rossiya, Ukraina va Belorussiya sitrus ekinlarining genetik resurslari:
Vavilov genetika va seleksiya jurnalini saqlash va ulardan foydalanish .
2017. 21-jild. No5. S.506-514. .
43. Levashov K.S. Uyingizda sitrus. Rostov n/A: Feniks, 2002. 96 s.
44. Leonidov L.P. Limonni so'qmoqlar va parvarish qilish
yo'llaridan o'stirishi » Bog'dorchilik. 1974. No12. 22 s.
45. Mayer Xans-Piter. Sitrus o'simliklar / per. s nem. N.V.
Vetrov.M.: OLMA Media Group, 2012. 128 s.
46. McMillan Brose F. O'simliklarning propagatsiyasi.M.: Mir, 1987.
192 s.
47. Markelova I.V. Limony. Parvarishlash va etishtirish. M.: Aveont,
2006. 96 s.

7648. O'n yettinchi xalqaro botanika kongressi tomonidan qabul
qilingan Xalqaro botanika nomenklaturasi kodeksi (Vena kodeksi), Vena,
Avstriya, iyul 2005 / Per. rus tilida T. V. Egorova va boshq. prof. T. F.
ruxsat xati asosida. Stussy, Interd kotibi. Ase. on Taksonomiya
o'simliklar; Institut of the Russian Academy of Sciences Botan. Institut
named named of the Russian Academy of Sciences. 2006- yil.
49. Metlitskiy L.V. Sitrus mevalar.M.: Pishchepromizdat, 1955. 196 s.
50. Mirzaaliev D.V. Qishda yorug'lik intensivligining barglardagi
plastik moddalarning tarkibiga ta'siri va xandaq madaniyatida limon hosil
bo'lishi O'zbekiston sharoitida o'sayotgan subtropik mevaning rivojlanish
muammolari. Toshkent: Mekhnat, 1985. S. 93-100.
51. MUK 4.2.3016-12 Meva va sabzavot, meva va berry va o'simlik
mahsulotlarini sanitar-parazitologik o'rganish.
52. Murri N.M. Limon (tanaffusning dastlabki natijalari). Subtropik
ekinlarning introdukt tug'ruqxonasi proceedings. Vyp. 6. Suxhimi, 1937.
57 s.
53. Neumyvakin I.P. Limon. Afsonalar va haqiqat. SPb.: Izd-vo
«Dilya»
2007. 128 s.
54. Netrusov A.I. Biotexnologiyaga kirish.M.: Akademiya, 2014. 288 s.
55. Nekhaichenko D.V., Koksheeva I.M., Kisloe D.E. Madaniyat
sharoitida bargning epidermal strukturalarining o'zgaruvchanligi
Hydrangea Paniculata (Hydrangeaceae). Vestnik KrasGAU. 2014. No12.
S. 52-57.
56. Noga G.S. O'simliklar ustida tajribalar va kuzatishlar. M.:
Prosveshchenie, 1976.
119 s.
57. Pausheva Z.P. O'simliklar sitologiyasi bo'yicha praktikum. 4-e
ed. pererab. Dop .M.: Agropromizdat, 1988. 271 s.
58. Persesova N.P., Chanuqvadze A.Sh. Tbilisi qishloq zonasi
Subtropik ekinlarining himoyalangan yerlarda limon yetishtirish bo'yicha
tadqiqot ishlari natijalari. No1.1985. S. 81-86.

7759. Pokrovskiy B.N. Limon - barcha kasalliklarga qarshi. M.: ACC-
Tsentr: ICTC Lada, 2005. 61 s.
60. Polyakova N.V. Syringa L . turkumidagi polen turlarining
hayotiyligi . Saratov davlat universiteti Botanika bog'i byulletenining
taqdimoti bilan . 2009. No 17. 3 s. URL: https://cyberl eninka.ru/ .
61. Rabotnov T.A. O'tloqdagi o'simlik o'simliklarining hayot sikli.
Tr.BIN AN SSSR. Ser. 3. Geobotaniya, 1950. Vyp.Z. S.7-204.
62. Rusanov F.N. O'simliklarni kiritishning yangi usullari Byul.GBS
AS SSSR. 1950. Vyp. 7.S. 27-36.
63. Rusanov F.N. O'simliklarni kiritishda umumiy komplekslar
metodi va uning eng uzoq rivojlanishi / F.N. Rusanov Bul. Gd.botan.sada
AN SSSR. 1971. Vyp.81. S. 15-20.
64. Rakitin A.Yu. Meva va dukkakli ekinlar yetishtirish. M.: OOO
«Izdatelstvo AST»: «Izdatelstvo Astrel»: OOO «Tranzitkniga», 2003. 334 s.
65. Ramishvili G.G., Barbakadze T.P. Xona sharoitida limon
o'stirish Subtropik madaniyatlar. No3.1990. s. 96-99.
66. Ryndin A.V., Gorshkov V.M. Sitrus ekinlar hosil bo'lishining
agroiqlim sharoitlari ( Sitrus unshiu Mark misolida .) Rossiya bog'dorchilik
va vitikultura subtropik zonasida, 2010. No6. S. 25-27.
67. Saakov S.G. Issiqxonalar va yopiq o'simliklar va ularga
g'amxo'rlik qilish. L.: Nauka. 1983. 621 s.
68. Sadykova F. V. Ufimskii limonariida limon o'stirishning ekologik
omillari / Lesnoy vestnik. No3, 2000 a. S. 101-104.
69. Sadykova F. V. Ufimskii limonarii / Tsvetovodstvo. No1. 2000 b.
S. 34.
70. Sadykova F.V. Ufa o'rmon xo'jaligi-texnik maktab to'garagining
o'quv-tajriba iqtisodiyotida sitrus yetishtirish tajribasi "O'rmon ta'limi. Fan
va iqtisodiyot (FDAning 125 yilligiga). Ufa, 2003. S. 26-30.
71. Sadykova F.V. Limon (Sitrus limon) Xona sharoitida o'stirish
bo'yicha amaliy tavsiyalar. Ufa: RIO RUMNC MO RB, 2008. 16 s.
72. Sadykova F.V. Bashkortostan sharoitida limon etishtirish

78tajribasi. Ufa, 2009. 64 s.
73. Sadykova F.V. "Ufa limonarium sharoitida sitrus ekinlarini
etishtirish tajribasi " Bog'dorchilik va vitikultura. No 4. 2012. S. 31-37.
74. Sadykova F. V. Boshqirdiston Respublikasi Limonariumining
tropik va subtropik mevali o'simliklari . Ufa: «Kitap», 2016. 128 s.
75. Sadykova, Churagulova, Bilalova, Raxmangulov, Shayxiyeva.
Ufa limonarium. Butun rus ilmiy-amaliy konferensiyasi materiallari. Ufa:
AN RB Gilem, 2011. S. 126-133.
76. Samarina L.S., Kolomiets T.M., Nalbantova N.S. Sitrus
mevalarni in vitro etishtirish usullarini ishlab chiqish . Subtropik va bezakli
bog'dorchilik. VNIITsiSK. Sochi, 2012. S. 175-179.
77. Samarina L.S. Optimization of micropropagation and
preservation Techniques in vitro: autoref. dis. ... kand. Biol. Fanlar.
Moskva, 2013 a. 23 s.
78. Samarqand L.S., Potokina E.K. ISSR belgilari yordamida in
vitro targ'ib qilingan limon va kotledonlarning navlarini aniqlash M.:
Rossiya qishloq xo'jalik fanlari akademiyasining byulleteni, 2013 b. No 1.
S. 39-41.
79. Samoladas T.Kh. Yopiq yer sharoitida limon yetishtirish.
SSSRda limon madaniyati. Tbilisi, 1978. 242 s.
80. Semenin A.F. Meymany janda. Ekaterinburg: «U-Faktoriya»,
2001.432 s.
81. Serebryakov I.G. Yuqori o'simliklarning vegetativ organlari
morfologiyasi.
M: Sov. Bilim. 1952. 390 s. .
82. Skipina K.P. Qora dengiz qirg'og'ining tog'li zonasida subtropik
bog'dorchilikning Krasnodar territoriyasi intensivlashuvi subtropik qismida
sitrus mevalarning biokimyoviy tarkibi . Ilmiy ishlari. Vyp. 22. Sochi,
1975. S. 134-142.

7983. Foydalanish uchun tasdiqlangan naslchilik yutuqlari davlat
reestriga kiritilgan o'simlik navlari, http :// reestr . gossort . com / reestr / .
84. Takhtajyan A.L. O'simliklar hayoti. T 5 (2).M.: Prosveshchenie,
1981. 512 s.
85. Takhtajyan A.L. O'simliklar hayoti. 6-jild. Gulli o'simliklar.M.:
Prosveshchenie, 1982. 543 s.
86. Oziq-ovqat xavfsizligi to'g'risidagi Bojxona Ittifoqining TR/CU
021/2011 texnik reglamenti .
87. Trubachev V.V. Sitrus mevalarining biologik xususiyatlari va
prikubanskaya bog'dorchilik zonasi issiqxonalarida ularning iqtisodiy
baholanishi: autoref. dis. ... kand. biol. nauk. Krasnodar, 2004. 25 s.
88. Uranov A.A. O'simlik jamoasida turning hayotiy holati. Bul.
MOIP. Otd. Biol., 1960. T.65. Vyp. 3. S. 77-92.
89. Fakhritdinov 3. Oddiy mo'jiza. Toshkent: 1974. 107 s.
90. Fakhritdinov M.Z. O'zbekistonda sitrus yetishtirishning
xususiyatlari.
Toshkent:" O'zbekiston milliy" davlat ilmiy nashriyot-matbaa ijodiy uyi
2016. 248 s.
91. Vogel V.A. Uyda limon etishtirish. Sochi: SochiPoligraf, 2001.
114 s.
92. Vogel V.A. Umumiy limonning sovuqqa chidamliligi va
hosildorligi va unga yaqin bo'lgan ba'zi turlar rus subtropik subtropik va
bezak bog'dorchiligida isitilmaydigan issiqxonalarda o'stiriladi, 2004. Vol.
39, No 2. P. 440-454.
93. Xodachek E.A. Arktikada o'simliklarning takror ishlab
chiqarilishini tadqiq qilishning populyatsion va tsenotik omillari in: Gulli
o'simliklar embriologiyasi (konsepsiya terminologiyasi). SPb.: Nashriyot
uyi "Mir i Semeya", 2000. T. III. S. 432-439.
94. Cherevchenko T.M. va boshq. Yopiq yerlarning tropik va
subtropik o'simliklari. Qo'llanma. Kyiv: Naukova Dumka, 1988. 412 s.

8095. Cherevchenko T.M., Lavrent'eva A.N., Ivannikov R.V. In vitro
tropik va subtropik o'simliklar biotexnologiyasi . Kyiv: Naukova Dumka,
2008. 560 s.
96. Churagulova Z.S. Yog'ochli o'simliklarning urug'chiligi va
urug'chiligini o'stirishning tuproq sharoitlari: mineral oziqlanish asoslari.
Ufa: Gilem. Ensiklopediya, 2014. 392 s.
97. Chkhotua E.S., Khudaiberdiev M.R. O'zbekiston sitrus
madaniyati. Toshkent: Gossudat, 1952. 76 s.
98. Sharipov 3. Sh., Gulov S.M. Tojikistonda subtropik ekinlar
urug'chiligining kirib kelishi va seleksiyasi . Dushanbe, 2003. 114 s.

Limonning fiziologik xususiyatlariga biopreparatlarning ta’siri

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish