Lingvokulturologiyaning asosiy tushunchaviy terminologik apparati - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	31.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Lingvokulturologiyaning asosiy tushunchaviy terminologik apparati

Купить

LINGVOKULTUROLOGIYANING ASOSIY TUSHUNCHAVIY
TERMINOLOGIK APPARATI
Reja:
1. Lingvokulturologiya tushunchalarining talqini
2. Lingvomadaniy konsept

1. Lingvokulturologiya tushunchalarining talqini. Lingvokulturologiya
maxsus fan sohasi sifatida zamonaviy tilshunoslikda bir qancha sermahsul
tushunchalarni keltirib chiqardi: lingvokulturema, madaniyat tili, madaniy matn,
madaniyat konsepti, submadaniyat, lingvomadaniy paradigma, madaniy
universaliya, madaniy salohiyat, madaniy meros, madaniy an’analar, madaniy
jarayon, madaniy ko‘rsatmalar va h.k. Shuningdek, lingvokulturologiyaning asosiy
tushunchaviy apparatiga mentalitet, mentallik, taomil, rasm-rusumlar, madaniyat
doirasi, madaniyat turi, tamaddun, majusiylik va boshqalar kiradi.
Mazkur tushunchalardan eng muhimlari madaniy sema, madaniy fon,
madaniy konsept va madaniy konnotatsiya bo‘lib, ular madaniy informatsiyaning
til birliklari vositasida ko‘rsata oladi.
Madaniy sema – so‘zga nisbatan kichikroq va universalroq bo‘lgan semantik
birliklar, semantik belgilar. Masalan, palov, do‘ppi, o‘choq so‘zlaridagi quyidagi
madaniy semalarni ajratish mumkin: palov – guruch, sabzi, go‘sht, piyoz va yog‘
solib tayyorlanadigan o‘zbek milliy taomi; do‘ppi – avra-astarli, ko‘pincha qavima,
pilta urilgan to‘garak yoki to‘rtburchak shakldagi o‘zbeklarning milliy bosh
kiyimi; o‘choq – ichiga o‘t yoqiladigan, ovqat pishirish uchun ustiga qozon
o‘rnatiladigan qurilma.
Madaniy fon – ijtimoiy hayot va tarixiy hodisalarni ifodalaydigan nominativ
birliklarning (so‘zlar va frazeologizmlarning) tavsifi. Masalan, Daqqiyunusdan
qolgan / Odam atodan qolgan “juda eski, qadimgi”, jamalak o‘rtoq “bolalikdagi
dugona”, qizil (Oktabr inqilobi, sho‘ro tuzumi, armiyasiga oidlikni bildiradigan
so‘z sifatida qo‘llangan).
Yuqorida qayd qilingan madaniy informatsiyaning ikki turi denotatda
mavjud bo‘lib, lingvomamlakatshunoslikda yaxshi o‘rganilgan.
Madaniy konsept – mavhum tushunchalarning nomlari bo‘lgani uchun bu
yerda madaniy informatsiya signifikatga, ya’ni tushuncha yadrosiga biriktiriladi.
Madaniy meros – madaniyat uchun ahamiyatli bo‘lgan madaniy boyliklarni,
informatsiyalarning berilishi.

Madaniy an’analar – ijtimoiy va madaniy merosning qimmatli
unsurlari majmuyi.
Madaniy jarayon – madaniyat hodisalari tizimiga aloqador bo‘lgan
unsurlarning o‘zaro ta’siri.
Madaniy makon – madaniyat vakillari ongidagi madaniyatning mavjud
bo‘lish shakllari. Madaniy makon kognitiv makon (individual va jamoaviy) bilan
munosabatda bo‘ladi, chunki u mazkur madaniy-milliy jamiyatning barcha
vakillari, barcha individual va jamoaviy makonlar majmuyi bilan shakllanadi.
Masalan, rus madaniy makoni, ingliz madaniy makoni va h.k.
Lingvomadaniy paradigma – bu dunyoqarashning etnik, ijtimoiy, tarixiy,
ilmiy va h.k. o‘zaro aloqadorlikdagi kategoriyalarini aks ettiradigan til
shakllarining majmuyi. Lingvomadaniy paradigma konseptlarni, kategorial
so‘zlarni va shu kabilarni birlashtiradi. Til shakllari paradigmaning asosi
hisoblanadi.
Madaniy an’ana – jamiyatda to‘planadigan va qayta tiklanadigan
ijtimoiy stereotiplashgan guruhlar tajribasini ifodalaydigan integral hodisa.
Madaniy fond –u yoki bu madaniyat vakilining bilimlari majmuyi, uning
milliy va jahon madaniyati sohasidagi ayrim qarashi. Biroq bu shaxsning mulki
emas, balki mazkur madaniyatga talluqli bo‘lgan o‘sha asosiy birliklarning
majmuyidir.
Mentallik – milliy xarakterning intellektual, ma’naviy va iroda
xususiyatlarini o‘zida birlashtiradigan, ona tili kategoriyalari va shakllaridagi
dunyoqarashning ko‘rinishi. Mentallikning birligi mazkur madaniyatning konsepti
hisoblanadi. A. Ya. Gurevichga ko‘ra, mentallik – dunyoni ko‘rish yo‘li, u g‘oya
bilan o‘xshamaydi. Mentallik falsafiy, ilmiy yoki estetik tizimlar emas, u fikr
emotsiyadan qismlarga ajralmagan jamiyat tafakkurining darajasi. Xalq mentalligi
tilning muhim konseptlarida dolzarblashadi.
Mentalitet – (nem. m entalität < lot. mens, mentis – aql, idrok) jamiyat,
millat, jamoa yoki alohida shaxsning tarixiy tarkib topgan tafakkur darajasi,
madaniy salohiyati, ularning hayot qonunlarini tahlil etish kuchi, muayyan ijtimoiy

sharoitlardagi aqliy qobiliyati, ruhiy quvvati. Mentalitet – xalq mentalligini, uning
aqliy va ruhiy quvvatining ichki tuzilishini va differensiatsiyasini aks ettiradigan
kategoriya. Mentalitetlar turli masshtablardagi lingvomadaniy jamoalarning
psixolingvo-intellektlarini namoyon qiladi. Ilmiy adabiyotlarda qayd qilinishicha
(Yu.D.Apresyan, Ye.S.Yakovleva, O.A.Kornilov), mentalitet termini ositida
ijtimoiy-madaniy, lisoniy, geografik va boshqa omillarga bog‘liq bo‘lgan chuqur
aqliy tuzulish tushuniladi. Jamiyat, millat yoki shaxsning mentaliteti ularning
o‘ziga xos an’analari, rasm-rusmlari, urf-odatlari, diniy e'tiqod va irimlarini ham
qamrab oladi.
Madaniyat tili – mavjud bo‘lgan yoki qaytadan hosil bo‘lgan tasavvurlar,
tushunchalar, obrazlar va boshqa ma’noviy konstruksiyalar tuzilishining belgilar
va ularning munosabatlari tizimi vositasida shakllanishi.
Submadaniyat – ikkinchi darajali, tobe madaniyat tizimi (masalan, yoshlar
submadaniyati va h.k.).
Madaniy konnotatsiya – madaniyat kategoriyalaridagi denotativ yoki
majoziy-motivlashgan ma’no jihatlarining talqini. Madaniy konnotatsiya til
belgisidagi madaniyat darajasining ko‘rsatkichini ifodalaydi. N. Yu. Shvedova rus
tilidagi 20 ta umumiy ma’no kategoriyasini ajratib ko‘rsatgan: jonlilik, harakat,
holat, predmet, o‘lchov, o‘rin, vaqt va h.k. Mazkur kategoriyalar tilning ma’noviy
sinchini tashkil qiladi. Biroq har bir xalq uchun ikkilamchi atovda qo‘shimcha
ko‘chma ma’no kasb etgan maxsus majoziy-assosiativ mexanizmlar ham mavjud
bo‘ladi. Masalan, ruslarda it (salbiy hodisalar bilan bir qatorda) sodiqlik,
vafodorlik, oddiylikni assotsiatsiyalaydi. Jumladan, собачья верность, собачья
преданность, собачья жизнь kabi frazeologik birliklarda mazkur xususiyatlar
o‘z aksini topgan; beloruslarda it salbiy xususiyatlarni ifodalaydi: ушыцца у
сабачую скуру (“layoqatsiz, dangasa odamga aylanish”), собакам падшыты
(“yomon odam”); o‘zbeklarda, qirg‘izlarda va qator boshqa turkiy xalqlarda it
haqoratni bildiradi. Ruslarda cho‘chqa a) ifloslik, b) nonko‘rlik, v) tarbiyasizlikni;
inglizlarda pig ochofatni, o‘zbeklar, qirg‘izlar, qozoqlar va boshqa musulmon

xalqlarida cho‘chqa sof diniy nuqtayi nazardan o‘ta haqoratni ifodalaydi;
vetnamlarda cho‘chqa ahmoqlik ramzi bo‘lib keladi.
Shunday qilib, it va cho‘chqa so‘zlari turli xalqlarda turlicha belgilarni
konnotatsiyalaydi. Bu esa mazkur xalqlar dunyo manzarasining shakllanishidagi
ularning o‘ziga xos, individual majoziy fikrlashini ko‘rsatadi. Yuqoridagi misollar
o‘ziga xos qo‘shimcha ma’nolar – konnotatsiyalar yuzaga kelishining har bir til,
har bir madaniyat uchun xos ekanligini ko‘rsatadi.
7. 2. Lingvomadaniy konsept. Rus tilshunosligida konsept tushunchasi XX
asrning birinchi choragida faylasuf S. Askoldov tomonidan ilmiy muomalaga
kiritiladi. S. Askoldovning qarashicha, konseptlar vositasida turli millat vakillari
muloqotga kirishadi, shunga ko‘ra, konseptlarni yaratish va idrok qilish ikki
tomonlama kommunikativ jarayon hisoblanadi. Lisoniy makonda mavjud bo‘lgan
bunday tizim dunyo milliy manzarasining o‘ziga xosligini belgilaydi 1
. XX asrning
birinchi choragida konsept haqida mulohazalarga tanqidiy yondashiladi. Faqat 80-
yillarga kelib, bu terminga ehtiyoj qayta paydo bo‘ladi. Yu. S. Stepanov o‘zining
tadqiqotlarida mental shakllanishning mohiyatini ochishga harakat qilib, konsept
so‘zining etimologiyasiga murojaat qiladi. Konsept lotin tilidagi conceptus –
“tushuncha” so‘zining kalkasidir. Konsept ikki tomonli xususiyatga egadir. Bir
tomondan, madaniyat konsept ko‘rinishida insonning mental dunyosiga kirsa,
boshqa tomondan, inson konsept yordamida madaniyatga kiradi va ba’zan unga
ta’sir ko‘rsatadi. Inson o‘zining individual, betakror madaniyatini saqlagan holda,
konsept orqali xalqlarning madaniyatiga, turli millat vakillarining mental
dunyosiga murojaat qiladi 2
.
Konseptning kognitiv tilshunoslik, lingvokulturologiya, shuningdek,
adabiyotshunoslik fanlaridagi izohi o‘zaro farqlanadi 3
. Ushbu termin tilshunoslikda
o‘tgan asrning 80-yillariga qadar tushuncha so‘ziga sinonim sifatida ishlatilgan
1 Аскольдов, С. А. Концепт и слово [Текст] / С. А. Аскольдов // Русская словесность. От теории
словес-ности к структуре текста. Антология. – М. : Academia, 1997. – С. 267–280.
2 Степанов, Ю. С. Константы: Словарь русской культуры [Текст] / Ю. С. Степанов. – М. :
Академиче-ский проект, 2004.
3 Демьянков В.З. Понятие и концепт в художественном литаратуре и в научном языке // Вопросы
филологии. –Москва, 2001. -№ 1. –С. 35-47.

bo‘lsa 4
, bugungi kunga kelib uning izohi tushuncha terminiga nisbatan
kengayganini ko‘rish mumkin. Binobarin, N.Yu. Shvedova konseptni tushuncha
ekanligini, bu tushuncha ortida esa ijtimoiy yoki subyektiv tarzda anglanuvchi,
inson hayotining muhim moddiy, aqliy, ruhiy tomonini aks ettiruvchi, o‘z tarixiy
ildizlariga ega bo‘lgan, xalqning umumiy tajribasini aks ettiradigan mazmun
turishini ta’kidlagan 5
.
Prof. N. Mahmudov lingvokulturologiyada konseptning o‘rganilishi
xususida shunday yozadi: “Lingvokulturologik tadqiqotlarda aynan konseptning
ifodalanishi muammolariga juda katta e’tibor qaratilmoqda, internet materiallari
bilan tanishganda, masalan, Rossiyadagi tilshunosliklarda bu yo‘nalish nihoyatda
keng tarqalganini ko‘rish mumkin, bu boradagi ishlarni sanab, sanog‘iga yetish
mushkul. Hatto so‘nggi yillarda yoqlangan nomzodlik dissertatsiyalarining juda
katta qismi aynan u yoki bu tilda konseptning lingvokulturologik tadqiqiga
bag‘ishlangan” 6
.
Demak, konsept lingvokulturologiyada eng faol qo‘llanuvchi birlik sanaladi.
Konsept lingvomadaniy birlik sifatida u yoki bu xalq madaniyatining o‘ziga xos
jihatlarini ifodalaydi. Masalan, uy konsepti o‘zbek kishilarining tafakkurida
quyidagicha assotsiatsiyalanadi:
a) yashash joyi – bino – ko‘p qavatli uy – hovli – xonadon – oila;
b) katta, kichik, chiroyli, shinam, yorug‘, yangi, eski;
v) mehribonlik uyi, dam olish uyi, madaniyat uyi.
Ko‘chma ma’noli birliklarni yuzaga chiqaradi: uy ichi “oila a’zolari”, uyi
buzilmoq “er-xotinning ajralishi”, uyi kuymoq “xonavayron bo‘lmoq”.
Lingvomadaniy konsept etnomadaniy xususiyatga ega bo‘lgan va borliq
haqidagi funksional ahamiyatga molik informatsiyani uzatadigan madaniyatning
asosiy birligidir. U madaniy universaliyalarni ifodalaydi. Lingvomadaniy konsept
tafakkurda mavjud bo‘ladi, u o‘zida kognitiv-ratsional va emotsional-psixologik
4 Демьянков В.З. Кўрсатилга мақола.
5 Шведова Н.Ю. Избранные работы. –М., 2005. –С.603.
6 Маҳмудов Н. Тилнинг мукаммал тадқиқи йўлларини излаб...// Ўзбек тили ва адабиёти. –
Тошкент, 2012. -№ 5. –Б. 9.

mazmunni biriktiradi. Lingvomadaniy konsept barcha til egalari uchun
dunyoqarash modeli vazifasini o‘taydi. Lingvomadaniy konsept milliy
xarakterning shakllanishiga ta’sir ko‘rsatuvchi madaniyat vositasi hisoblanadi.
Lingvokulturologiyada madaniyat konseptlari alohida tadqiq etiladi.
Madaniyatning asosiy konseptlari jamoaviy til ongida muhim ahamiyat kasb etadi.
Madaniyatning asosiy konseptlari deganda mavhum otlar, xususan, vijdon, taqdir,
qismat, iroda, gunoh, qonun, erkinlik, ziyolilar, vatan va h.k. tushuniladi.
Madaniyat konseptlarini A. Ya. Gurevich ikki guruhga: “fazoviy”, falsafiy
kategoriyalar, ya’ni madaniyatning universal kategoriyalari (vaqt, makon, sabab,
o‘zgarish, harakat) hamda ijtimoiy kategoriyalar, ya’ni madaniyat kategoriyalari
(erkinlik, huquq, haqiqat, mehnat, boylik, mulk)ga ajratadi.
V. A. Maslova bunga yana bir guruhni – milliy madaniyat kategoriyasini
ham ilova qiladi 7
. Konseptlarni tahlil qilish jarayonida har qanday tilda madaniy
o‘ziga xos konseptlarning ko‘pligi aniqlangan. Masalan, kartoshka konsepti
madaniy o‘ziga xos konseptlardan biri hisoblanadi. Kartoshka ruslar uchun nochor
ovqatlanish etaloni, buni сидеть на одной картошке frazeologizmi misolida
ham ko‘rish mumkin; beloruslar uchun odatiy milliy taom, ikkinchi non, muhim
ozuqa hisoblanadi. Yoki non konseptini olsak, o‘zbeklar uchun non muhim ozuqa
etaloni hisoblansa, koreys, yapon, xitoy xalqlari uchun muhim ozuqa
hisoblanmaydi. Ular uchun guruch asosiy ozuqa etaloni sanaladi.
7 Маслова В. А. Лингвокультурология: Учеб. пособие для студ. высш. учеб, заведений. –М.:
Издательский центр «Академия», 2001. –С.51.

ADABIYOTLAR
1 . Usmanova Sh. “Lingvokulturologiya” fanidan ma’ruza kurslari . – Toshkent:
Universitet, 2014.
2 . Алефиренко Н.Ф. Лингвокультурология. Ценностно-смысловое
пространство языка . У чебное пособие . –М.: Флинта , Наука, 2010.
3 . Хроленко А. Т. Основы лингвокультурологии. Учебное пособие. – М. :
Наука, 2009.
4 . Арутюнова Н.Д. Метафора и дискурс // Теория метафоры. –М., 1990.
5 . Арутюнова Н.Д. Язык и мир человека. –М., 1998.
6 . Байбурин А. К. Ритуал в традиционной культуре. –СПб., 1993.
7 . Бижева З.Х. Культурные концепты в кабардинском языке. –Нальчик, 1997.
8. .ВежбицкаяА. Язык. Культура. Познание. –М., 1996.
9. Воркачёв С.Г. Лингвокультурология, языковая личность, концепт:
становление антропоцентрической парадигмы в языкознании //
Филологические наук. 2001. -№ 1. –С. 64-72.
1 0 . Воробьев В. В. Культурологическая парадигма русского языка. –М., 1994.
11. Воробьев В.В. Лингвокультурология: теория и методы. –М., 1997 .
1 2 . Гумбольдт В. О различии строения человеческих языков и его влиянии на
духовное развитие человечества// Избр. труды по языкознанию. –М., 1984.
1 3 . Гумбольдт В. Язык и философия культуры. –М., 1985.
1 4 . Гуревич А.Я. Человек и культура: Индивидуальность в истории культуры.
–М., 1990.
15. Де мьянков В.З. Понятие и концепт в художественном литературе и в
научном языке // Вопросы филологии. –Москва, 2001. -№ 1. –С. 35-47.
1 6. Ибрагимова Р.С. Француз ва ўзбек тилларида АЁЛ концептининг
лингвокогнитив тадқиқи: Филол. фанлар номзоди... дис.автореф. –Тошкент,
2012.

Lingvokulturologiyaning asosiy tushunchaviy terminologik apparati

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish