Lingvokulturologiyaning tadqiqot obyekti, predmeti, maqsadi va vazifalari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	41.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Lingvokulturologiyaning tadqiqot obyekti, predmeti, maqsadi va vazifalari

Купить

LINGVOKULTUROLOGIYANING TADQIQOT OBYEKTI, PREDMETI,
MAQSADI VA VAZIFALARI
Reja:
1. Lingvokulturologiyaning tadqiqot obyekti
2. Lingvokulturologiyaning predmeti
3. Lingvokulturologiyaning maqsadi va vazifalari

1. Lingvokulturologiyaning tadqiqot obyekti. Tadqiqotning obyekti
deganda borliqning ayrim sohasidagi o‘zaro aloqadagi jarayonlar, hodisalar
majmuyi, tadqiqotning predmeti deganda esa o‘ziga xos xususiyatga, jarayonga va
mezonlarga ega bo‘lgan obyektning ayrim qismi tushuniladi. Masalan, barcha
ijtimoiy fanlar uchun umumiy obyekt inson, ularning predmeti insonning muayyan
tomoni va faoliyati hisoblanadi.
Lingvokulturologiyaning obyekti – madaniyat va tilning o‘zaro aloqasi,
o‘zaro ta’sirini bir butunlikda tadqiq qilishdir.
Lingvokulturologiya tilni madaniyatning fenomeni, madaniyatni tashuvchisi
sifatida o‘rganadi. Madaniyatni tildan foydalanuvchi inson yaratadi.
Lingvokulturologiyaning obyekti lingvistiki va kulturologiya, etnografiya va
psixolingvistika singari qator fundamental fanlarning kesishmasida joylashadi 1
.
Lingvokulturologiyaning obyekti haqida ba’zi munozarali fikrlar ham yo‘q
emas. Jumladan, V.N.Teliyaning fikricha, lingvokulturologiya til va
madaniyatning faqat sinxron aloqasini o‘rganadi. V.A.Maslovaga ko‘ra, bu soha
tilni ham sinxron, ham diaxron jihatdan o‘rganadi. Bundan tashqari, V.N.Teliya
lingvokulturologiya obyekti umuminsoniy xarakterga ega bo‘lishini ta’kidlagan
bo‘lsa, V.A.Maslova muayyan xalq yoki qardosh xalqlar tilining
lingvokulturologik xususiyatlari alohida o‘rganilishi lozimligini uqtiradi 2
.
5.2.Lingvokulturologiyaning predmeti. Lingvokulturologiyaning predmeti
– madaniyatda ramziy, obrazli, metaforik ma’no kasb etgan va natijalari inson
ongida umumlashtirilib mif, afsona, folklor va diniy diskurslarda, poetik va
prozaik badiiy matnlarda, frazeologizmlarda, metaforalarda va ramzlarda aks
etadigan til birliklari sanaladi. Bunda muayyan lingvokulturologik birlik bir
paytning o‘zida bir qancha semiotik tizimlarga tegishli bo‘lishi mumkin: ma’lum
bir odat frazeologizmga, maqolga, matalga aylanishi mumkin.
1 Маслова В. А. Лингвокультурология: Учеб. пособие для студ. высш. учеб, заведений. - М.:
Издательский центр «Академия», 2001. –С.35-36.
2 Пименова М.В., Кондратьева О.Н. Концеатуальные исследования. Введение: учебное пособие. –
М.: Флинта, 2011.

Tadqiqot obyektining vaziyatidan kelib chiqqan holda, uning alohida
lingvokulturologik birliklardan tashkil topgan bir qancha predmetlarini ko‘rsatish
mumkin.
1. Muqobilsiz leksika va lakunalar . Har qanday til yoki dialektda boshqa
tilga bir so‘z bilan tarjima qilib bo‘lmaydigan so‘zlar mavjud bo‘ladi. Bunday
so‘zlarga muqobilsiz leksika deyiladi. Muqobilsiz leksika muayyan xalq
madaniyatiga xos hodisalarni aks ettiradi. U ko‘pincha mahalliy xalqqa xos pul,
masofa-uzunlik birliklari, ro‘zg‘or ashyolari, kiyim-kechak, yegulik-ichkilik va
h.k. tushunchalarni anglatadigan so‘zlardan tarkib topadi. Muqobilsiz leksika
boshqa tilga o‘zlashtirilganda ularga ekzotik leksika (ekzotizmlar) deyiladi.
Ekzotizmlar va etnografizmlar o‘zga madaniyatning ramzi sanaladi. Jumladan,
spiker, kriket, shilling – Angliya; yaylov, qishloq, ariq, dehqon, cho‘l – O‘rta
Osiyo; sakura, geysha, ikebana, sake – yapon madaniyatining belgilarini
assotsiatsiyalaydi. O‘zbek madaniyatining belgilarini palov, patir, sumalak,
ko‘rpacha, belbog‘ (belida belbog‘i bor), do‘ppi (do‘ppisi osmonda, do‘ppi tor)
va h.k. so‘zlarda ko‘rish mumkin.
Muqobilsiz leksikani boshqa tilga tarjima qilib berish o‘zini oqlamaydi.
Shuning uchun uni transliterat siya yo‘li bilan talqin etish maqsadga muvofiqdir.
“Amerika Qo‘shma Shtatlari “dollar”ining, ingliz “funt sterling”ining, nemis
“marka”siyu hind “rupiya”sining, afg‘on “afg‘oniy”sining transliteratsiya
qilinmasdan, o‘zbek “so‘m”i bilan almashtirib qo‘yilishi, AQSh “brendi”si, ingliz
“viski”si, nemis “shnapse”sining rus “vodka”si orqali talqin etilishi ingliz boshiga
“shlyapa” o‘rniga o‘zbek “do‘ppi”sini, egniga “palto” yoki “plashch” o‘rniga
“to‘n” yoki “yaktak” kiygizib qo‘yish bilan baravar” 3
.
Bir tildagi so‘z boshqa tilda muqobilini topa olmagan o‘rinlarda har doim
lakuna hodisasi voqelanadi. Lakunalar (lot. lacuna – bo‘shliq, chuqurlik, cho‘nqir
joy) – matnda bo‘sh qolgan, tushib qolgan joy, “tilning semantik xaritasidagi oq
dog‘lar”dir 4
. Muqobilsiz leksika singari lakunalar ham tillarning qiyosida seziladi.
3 Мусаев Қ. Таржима назарияси асослари. Дарслик. –Тошкент: Фан, 2005. – Б. 93.
4 Степанов Ю.С. Французская стилистика. –М., 1965. –C. 120.

Masalan, ingliz tilida “yurist, advokat” ma’nosini anglatgan lawyer so‘zidan
boshqa advokatlik kasbining turli-tumanligini ifodalaydigan attorney “vakil”,
barrister “oliy sudlarda ishtirok etish huquqiga ega bo‘lgan advokat”, solicitor
“mijozlarga va tashkilotlarga maslahat beruvchi; quyi sudlarda ishtirok etish
huquqiga ega”, counsel “yuriskonsult”, counsellor “maslahatchi”, advocate “oliy
darajadagi advokat” (Vyelikobritaniya, 1978). O‘zbek va rus tillarida qayd
qilingan ifodalarga faqat bir advokat so‘zigina muqobil bo‘ladi.
2. Mifologiyalashtirilgan til birliklari . Bular arxetiplar va mifologemalar,
udumlar va rivoyatlar, taomillar va urf-odatlar sanaladi. Har bir aniq
frazeologizmda butun boshli bir mif emas, balki mifologema aks etadi.
Mifologema – bu mifning “bosh qahramoni”, uning muhim personaji yoki vaziyati
bo‘lishi va u mifdan mifga o‘tishi mumkin. Mifning asosida odatda arxetip yotadi.
Arxetip – individlar ongida paydo bo‘ladigan va madaniyatda tarqaladigan turg‘un
obraz. Arxetip tushunchasi K.G.Yung tomonidan 1919 yilda e'lon qilingan
«Инстинкт и бессознательное» maqolasida muomalaga kiritilgan. K. G. Yungga
ko‘ra, barcha odamlarda tush, miflar, ertak va afsonalarda paydo bo‘ladigan ayrim
umumiy ramzlar – arxetiplarni g‘ayriixtiyoriy shakllantiradigan tug‘ma qobiliyat
bo‘ladi. Arxetiplarda shaxsiy tajriba oqibatida emas, balki ajdodlardan meros qilib
olingan «kollektiv g‘ayriixtiyoriylik» ifodalanadi. K. Yung genetik nazariya
doirasida arxetipning mifologiya bilan chambarchas bog‘liqligini belgilaydi.
Binobarin, mifologiya arxetiplarning omboridir 5
.
O’zbek kundalik turmushida non muhim ozuqa hisoblanadi. Xalqimiz nonni
azaldan hurmat qiladi, hamma narsadan afzal, aziz va muqaddas biladi. Ota-
bobolardan qolib kelayotgan udum, an’anaga binoan, hatto nonni teskari
tishlamaydilar, nonning ustiga boshqa narsalarni qo‘ymaydilar, nonni ustidan
hatlab o‘tmaydilar, agar non qo‘ldan yerga tushib ketsa, darhol uni olib, uch marta
o‘pib, peshanalariga suradilar, non ushoqni dasturxon ustida ko‘rsalar barmoqni
ho‘llab, ushoq ustiga bosib, yeb qo‘yadilar. Nonga hurmat-ehtirom bilan
5 Маслова В. А. Лингвокультурология: Учеб. пособие для студ. высш. учеб, заведений. –М.:
Издательский центр «Академия», 2001. –С.37.

munosabatda bo‘lish bolalarga yoshlikdan o‘rgatiladi, ularga nonning ushog‘ini
yerdan yig‘ib olish, uni e'zozlash va oyoq osti qilmaslik zarurligi uqtiriladi. Biron
o‘zbek yo‘lga chiqsa, albatta, o‘zi bilan birga non oladi. Shunga ko‘ra, tarkibida
non komponenti ishtirok etgan non yemoq, noni butun, noni yarimta bo‘ldi, non
ursin singari frazeologizmlarning asosida non arxetipi hayot, tirikchilik, rizq-ro‘z,
to‘kin-sochinlik ramzi sifatida keladi. Non arxetipi, binobarin, nonni peshana teri
bilan topilishi, uni halollab yeyilishi Muqaddas kitoblardan boshlab (“Sen yerdan
olingansan va yerga qaytguningga qadar peshana teri bilan non yeb yurasan”.
Ibtido 3. 620b.), o‘zbek xalq dostonlarida, ertaklarida, rivoyatlarida va h.k.da
uqtirilgan.
3. Tilning paremiologik (maqol va matallar) fondi . Tilning paremiologik
fondini xalq durdonalaridan tuzilgan va uning madaniyatidan mustahkam o‘rin
olgan javohir sandig‘i deyish mumkin. Ma’lumki, maqol va matallar
folklorshunoslikda janr matnlari sifatida keng o‘rganilgan. Ularni tilshunoslikda,
xususan, lingvokulturologiyada o‘rganish endi boshlanmoqda. Pragmatik nuqtayi
nazardan maqollar turli maqsadlarda, jumladan, ayni maqol kesatish, yupatish,
o‘git berish, maslahat berish, saboq berish, ogohlantirish, tahdid qilish va h.k.
qo‘llanishi mumkin. Biroq har qanday maqol va matal ham lingvokulturologik
tadqiqotlarning predmeti bo‘lavermaydi. Bu o‘rinda faqat muayyan xalq yoki
etnosning tarixi, madaniyati, turmushi, ma’naviyati va h.k. bilan chambarchas
bog‘liq bo‘lgan maqol va matallar o‘rganilishi lozim bo‘ladi. Masalan, Andijonda
mehmon kelgan xonadonga hurmat yuzasidan qo‘shnilar dasturxon chiqazishadi.
Shuningdek, o‘zbek xonadonlarida qo‘shnilar o‘rtadagi devorning biror yeridan
teshik ochib qo‘yishadi. Bu teshik orqali bir-birlaridan hol-ahvol so‘rashadi, tansiq
ovqat qilganlarida biron idishda shu ovqatdan uzatishadi. Mehmon kelar eshikdan,
rizqi kelar teshikdan maqoli ana shu odatning ta’siri tufayli yuzaga kelgan. Ba’zan
muayyan bir tilning realiyalari ana shu tilning maqollarida ham o‘z aksini topib
majoziy ma’no kasb etadi. Masalan, Bosh omon bo‘lsa, do‘ppi topilar maqolida
o‘zbek milliy kiyim-kechaklarining atributi bo‘lgan do‘ppi realiyasi ishtirok etgan.
Mazkur maqol: “Kishi uchun eng zarur narsa, eng katta boylik – tanisog‘lik.

Sog‘lik bo‘lsa, boshqa hamma narsani topish mumkin, ammo hech bir narsa bilan
sog‘likni topib bo‘lmaydi” degan ma’noni ifodalash uchun qo‘llaniladi.
4. Tilning frazeologik fondi xalq madaniyati va mentalitetining qimmatli
ma’lumotlar manbayi sanaladi. Frazeologizmlarda muayyan xalqning miflari,
udumlari, rivoyatlari, taomillari, urf-odatlari, ma’naviyati, axloqi va h.k. haqidagi
tasavvurlari mujassamlashgan bo‘ladi. Masalan, ko‘rpasiga qarab oyoq uzatmoq
“imkoniyatini hisobga olib ish tutmoq”, tanobini tortmoq “faoliyat doirasini,
imkoniyatini cheklab qo‘ymoq”, to‘ydan ilgari nog‘ora qoqmoq “ro‘yobga
chiqishi aniq bo‘lmagan narsa haqida hovliqmalik bilan vaqtidan oldin gapirmoq”,
to‘nini teskari kiyib olmoq “o‘chakishgan holda qaysarlik qilmoq”, xamir uchidan
patir “katta ko‘p narsadan boshlang‘ich va kichik bir qism”, xirmon ko‘tarmoq
“ekin-tikinni yig‘ib, hosil me’yorini hisob-kitob qilmoq”, Xo‘ja ko‘rsinga
“shunchaki nomigagina”, Xizrni yo‘qlasam bo‘lar ekan “kimnidir ko‘rish istagi
qo‘qisdan ro‘yobga chiqqanda aytiladigan ibora”. Biron tilning o‘zigagina xos
bo‘lgan hisob so‘zlari qolipining frazeologizmlarga ko‘chganini ko‘rish mumkin.
Masalan, “juda qisqa, juda oz vaqt davom etadigan” ma’nosidagi bir tutam ( Bir
tutam qish kuni Gulnor uchun bitmas-tugamas uzoq ko‘rindi), “qittak, ozgina”
ma’nosidagi bir chimdim (Hazil-huzul, bir chimdim suhbatdan so‘ng Mirhaydar va
O‘ktam paxta dalasiga yo‘l oldilar), “jindak, qittak, juda oz” ma’nosidagi bir
shingil (Qani, shunaqa bemaza hazildan bir shingil ashula yaxshi), “juda yosh,
deyarli go‘dak” ma’nosidagi bir qarich ( Bir qarichligimdan yetim qolib,
amakining xizmatida o‘tib ketganman) singari frazeologizmlar shular
jumlasidandir.
5. O‘xshatishlar, ramzlar, stereotiplar . O‘xshatishlar o‘ziga xos obrazli
tafakkur tarzining mahsuli sifatida yuzaga keladi. Shuning uchun ular nutqda
hamisha badiiy-estetik qimmatga molik bo‘ladi, nutqning emotsional-
ekspressivligi, ifodaliligi, ta’sirchanligini ta’minlashga xizmat qiladi.
O‘xshatishlarning ikki turi: 1) individual-muallif o‘xshatishlari yoki erkin
o‘xshatishlar va 2) umumxalq yoki turg‘un (doimiy) o‘xshatishlar farqlanadi.

Turli lingvomadaniyatlarda muayyan bir narsaning, masalan, hayvonning
turg‘un o‘xshatish etaloni sifatida qo‘llanishini kuzatish mumkin. Masalan,
aksariyat tillarda tulki ayyorlik, aldoqchilik, yolg‘onchilik ramzi, etaloni sifatida
faol ishlatiladi: tulkiday ayyor, хитрый как лиса (ruscha) , as false as fox
(inglizcha), you chorom (koreyscha). Yoki o‘zbek tilining o‘ziga xos
o‘xshatishlari sifatida qo‘ydek yuvosh , arvohday ozg‘in , moldek ovqat yeydi va h.k.
ni ko‘rsatish mumkin.
Mazkur o‘xshatish etalonlari milliy dunyoqarash, dunyodagi hodisalarni
milliy tasavvurlarga ko‘ra taqqoslash, qiyoslash natijasida shakllangan. Etalonlar
dunyoning obrazli qiyoslanishidir. Tilda etalonlar ko‘pincha turg‘un qiyoslamalar
ko‘rinishida mavjud bo‘ladi, shunga qaramay, insonning dunyoni taqqoslashdagi
har qanday tasavvuri ham etalon bo‘lishi mumkin.
Xullas, o‘xshatish etalonlari predmetlar, obyektlar va hodisalarning
xususiyatini, sifatini qiyoslaydigan mohiyatdir.
Ramz tushunchasi qator fanlar nuqtayi nazaridan turlicha talqin qilinadi: 1)
ramz – belgi bilan o‘xshash tushuncha (tillarni sun'iy formallashtirishda); 2)
hayotni san’at vositasida obrazli o‘rganishning o‘ziga xosligini ifodalovchi
universal kategoriya (estetika va san’at falsafasida); 3) muayyan madaniy obyekt
(madaniyatshunoslikda, sotsiologiyada va boshqa ijtimoiy fanlarda); 4) ramz belgi
bo‘lib, uning dastlabki mazmunidan boshqa mazmun uchun shakl sifatida
foydalaniladi (falsafa, lingvistika, semiotika va h.k.). Lingvokulturologiyani
ramzning belgilik jihati qiziqtiradi. Masalan, turli madaniyatlarda kaptar – tinchlik
ramzi, nasroniylikda Muqaddas ruh ramzi, yarim oy – Islom ramzi, Xoch –
nasroniylik ramzi sanaladi. Daraxt, gul, o‘simliklar ham ramz sifatida qo‘llaniladi.
Jumladan, xrizantema Xitoyda o‘lim, qabriston tushunchalarini assotsiatsiyalaydi.
Yoki qirqquloq yaponlar uchun kirib kelayotgan yangi yilda omad tilash, ruslar
uchun esa o‘lim, qabriston belgisi hisoblanadi. Ranglardan ham ramz sifatida keng
foydalaniladi. Aksariyat xalqlarda oq – yaxshilik, qora esa – yovuzlikni anglatsa,
afrikaliklar uchun har ikkala rang ham neytral mazmun kasb etadi.

Sterotip hodisasi nafaqat tilshunoslarning ishlarida, balki sotsiologlar,
etnograflar, kognitologlar, psixologlar va etnopsixolingvistlarning ham
tadqiqotlarida o‘rganiladi. Qayd qilingan fanlarning har qaysi vakili
stereotiplarning xususiyatini o‘z sohasining tadqiqoti nuqtayi nazaridan belgilaydi.
Shunga ko‘ra, stereotiplar ijtimoiy stereotiplar, muloqot stereotiplari, mental
stereotiplar, madaniy stereotiplar, etnomadaniy stereotiplar va h.k. ga ajratiladi.
Masalan, ijtimoiy stereotiplar shaxsning tafakkuri va muomalasini ko‘rsatadi.
Etnomadaniy stereotiplar biron bir xalqqa xos bo‘lgan umumiy xususiyatlarni
ifodalaydi. Masalan, nemislar tartibliligi, yaponlar sermulozamatligi, turklar
hissiyotliligi, qozoqlar qaysarligi, o‘zbeklar mehmondo‘stligi bilan butun xalq
haqidagi stereotip tasavvurlarni yuzaga chiqargan.
Xullas, stereotip madaniyat vakillarining tafakkuri va tili uchun xarakterli
bo‘lib, u madaniyatning vakili va uning o‘ziga xos sinchidir. Shuning uchun ham
stereotip madaniyatlararo muloqotda shaxsning tayanchi vazifasini o‘taydi.
6. Metaforalar va obrazlar . Tadqiqotlarda metaforalar ongning universali
yalari sifatida belgilangan. Zamonaviy psixologlar dunyoni metaforalar asosida
ko‘rishni insonning genezisi va madaniyati bilan bog‘lashga harakat qilishadi.
Bobo tilning metaforik xususiyatga ega bo‘lgani, protokommunikatsiyaning esa
metaforalar darajasida amalga oshirilgani haqida taxmin qilinadi.
Obraz – so‘z bilan madaniyatning bog‘liqligi haqida asosiy ma’lumot
beruvchi muhim lisoniy mohiyat sanaladi. Obrazlilik deganda til birliklarining
borliqdagi predmet va hodisalar haqida ko‘rish va hissiy tasavvurlarni hosil qilish
qobiliyati tushuniladi.
S. M. Mezeninning qayd qilishicha, obrazlilikning har qanday shakli, hoh u
nutqiy, hoh u lisoniy bo‘lsin o‘zining mantiqiy strukturasida uchta komponentga
ega bo‘ladi: 1) referent, tasvirlanuvchi predmetni gnoseologik tushuncha bilan
o‘zaro aloqadorligi; 2) agent, ya’ni tasvirlangan predmet; 3) asos, ya’ni predmet va
uning tasviridagi umumiy xususiyat.
Xullas, obrazlilik ongimizda “suratlar”ni gavdalantiradigan qobiliyatni hosil
qiladigan til birliklarining real xususiyatidir.

7. Tillarning stilistik qatlami . Turli tillarning sitilistik qatlami, u yoki bu
tilning qaysi shaklda namoyon bo‘lishi ham lingvokulturologiyaning tadqiqot
predmeti sanaladi. Shunday tillar bor-ki, ularda kuchli dialektik qatlam mavjud
bo‘lsa, boshqalarida dialektik farqlar deyarli sezilmaydi. Yana shunday tillar
mavjudki, ularda stilistik differensiatsiya endigina boshlangan bo‘lsa, boshqalarida
aksincha, bu differensiatsiya chuqur va ko‘p qirrali bo‘ladi. Adabiy til va noadabiy
til shakllari o‘rtasida o‘zaro aloqaning mavjudligi jamiyat madaniy tarixining
barcha rivojlanish bosqichlari, xususan, uning yozuvlari, adabiyotlari, maktablari
tarixi, uning dunyoqarashi, madaniy-g‘oyaviy simpatiyalari va h.k. bilan
belgilanadi.
8. Nutqiy muomala , shuningdek, nominativ, grammatik va stilistik
birliklarda mustahkamlangan har qanday muomala lingvokulturologiyaning
maxsus tadqiqot predmeti bo‘la oladi.
A. A. Leontev shunday yozgan: “Nutqiy muloqotning milliy-madaniy
xususiyati bizning tasavvurimizda mazkur milliy-madaniy jamoaga xos bo‘lgan
tuzilishdagi farqlar, muloqot jarayonlarining funksiyalari va usullariga bavosita
bog‘liq bo‘lgan omillar tizimidan tashkil topgan bo‘ladi. Ushbu omillar jarayonga
turli darajada “qo‘shiladi”, ularning tuzilishi va o‘zi farqli tabiatga ega bo‘lsa-da,
jarayon ichida ular, avvalo, lisoniy, psixolingvistik va umumpsixologik omillar
bilan o‘zaro aloqada bo‘ladi”. 6
A. A. Leontev mazkur omillarni quyidagilarga
ajratgan: 1) madaniy an’analar bilan bog‘liq omillar (muloqotning ijozat berilgan
va taqiqlangan turlari, shuningdek, muloqotning stereotip holatlari); (Men–Sen –
U– grammatika); 2) ijtimoiy holat va muloqotning ijtimoiy funksiyalari bilan
bog‘liq omillar (muloqotning funksional til osti va etiket shakllari); 3) tor
ma’nodagi etnopsixologiya, ya’ni psixik jarayonlar vositasida kechadigan
xususiyatlar va turli faoliyat turlari bilan bog‘liq omillar; 4) denotatsiyaning
xususiyati bilan bog‘liq omillar; 5) mazkur jamoaning til xususiyatlari
(stereotiplar, obrazlar, qiyoslash va h.k. ) bilan aniqlanadigan omillar.
6 Леонтьев А. А. Психология общения. –Тарту, 1976. - С. 9-10. 46.

Tadqiqotlar natijasida har qanday madaniyatda insonlar muomalasining tipik
holatlarda inson o‘zining ijtimoiy roliga (boshliq-xodim, er-xotin, ota-o‘g‘il,
o‘qituvchi-o‘quvchi va h.k.) mos ravishda o‘zini qanday tutishi lozimligi haqidagi
tasavvurlari bilan boshqarilishi aniqlangan.
9. Nutq etiketi – insonlarning rasmiy va norasmiy vaziyatlardagi o‘zaro
muloqotida ularning ijtimoiy va psixologik roliga mos ravishda amal qilinadigan
ijtimoiy va madaniy o‘ziga xos nutqiy muomala qoidalari. Nutq etiketi – bu
“ijtimoiy silliqlangan” hudud, muloqotning milliy-madaniy komponenti.
Masalan, sud jarayonida sudya bilan guvohning muloqoti bu shaxslarning suddan
tashqaridagi muloqotiga nisbatan o‘ta rasmiy til vositalarining qo‘llanishi bilan
farqlanadi.
Xullas, lingvokulturologiya jonli kommunikativ jarayonlarni – xalqning
madaniyati va mentaliteti, ya’ni uning ongi, shuuri, ommaviy an’analari, urf-
odatlari va h.k. bilan bog‘liq til ifodalarining qo‘llanilishini tadqiq etadi.
3. Lingvokulturologiyaning maqsadi va vazifalari. Bir-biridan farq
qiladigan turfa yo‘nalishlarning mavjud bo‘lishiga qaramay, zamonaviy
lingvokulturologiyaning predmeti ikki xil kod bo‘lgan til va madaniyatning o‘zaro
ta’sirida shakllanadigan lisoniy belgilarning madaniy semantikasini o‘rganishdan
iborat. Chunonchi, har bir lisoniy shaxs ayni paytda madaniy shaxs hamdir.
Shuning uchun lisoniy belgilar madaniyat “tili” funksiyasini bajarish imkoniyatiga
ega. Madaniyat “tili” til egasining madaniy-milliy mentalligini lisoniy qobiliyatda
aks etishini ifodalaydi. Bu o‘rinda barcha lisoniy me’yorlarga rioya qilingan
holatlarda ham “madaniy to‘siq”ning yuzaga chiqishi ta’kidlash joiz.
A. Vejbitskoy ana shunday holatga misol tariqasida nemis orkestrini
boshqarishga taklif qilingan ingliz dirijeri bilan yuz bergan hodisani keltirgan.
Ishlar unchalik yaxshi ketmagan ingliz dirijeri inglizcha gapirgani uchun
musiqachilar uni “o‘ziniki” sifatida qabul qilmayapti, deb o‘ylaydi. Shundan keyin
u nemischa o‘rgana boshlaydi va o‘qituvchisidan “Eshitinglar, meningcha, mana
bunday chalsak, yaxshiroq bo‘ladi” jumlasini nemischa qanday aytish
mumkinligini so‘raydi. O‘qituvchi o‘ylanib turib, shunday javob qiladi: «Albatta,

jumlani shunday tuzish mumkin, lekin mana bunday degan yaxshiroq: “Mana
bunday chalish kerak”» 7
.
Yoki ingliz tilidagi “ Can you write this scientific research in English?”
savoliga bir o‘zbek “No, it’s very difficult” deb javob berishi mumkin. Biroq
ingliz nutqiy muomalasi va so‘z tanlash me’yorlaridan kelib chiqqan holda,
shunday javob berishi o‘rinli bo‘ladi: “ It’s very difficult , but I’ll try”. Yoxud: “Bu
kitob sizniki emasmi?” yoki “Ertaga band emasmisiz? ” savoliga deyarli barcha
madaniyatlarda “Yo‘q, meniki emas” , “Yo‘q, band emasman”, – deb inkor
mazmunida javob beriladi. Koreys (yoki yapon) madaniyatida “Ne, ne cheki
animnida” (“Ha, mening kitobim emas”) va “Ne, babiji ansimnida” (“Ha, band
emasman”), – deb tasdiq mazmunida javob qaytariladi.
Muxtasar qilib aytganda, madaniy to‘siq nafaqat nutqiy muomala
me’yorlaridagi farqlar, balki muloqotchilar tomonidan kiritiladigan turli ma’nolar
bilan ham bog‘liqdir. Bir qarashda bir xil ko‘ringan so‘zlarning ma’nolarida
nomutanosiblik mavjud bo‘ladi.
Yuqorida qayd qilinganlardan kelib chiqqan holda, lingvokulturologiya
mustaqil fan sohasi sifatida quyidagi masalalarni hal qilishni o‘z oldiga maqsad
qiladi:
1) til konseptlarini shakllanishida madaniyat qanday ishtirok etadi;
2) til belgisi ma’nosining qaysi qismiga “madaniy ma’nolar” biriktiriladi;
3) bu ma’nolar so‘zlovchi va tinglovchi tomonidan anglashiladimi va ular
nutq strategiyasiga qanday ta’sir ko‘rsatadi;
4) haqiqatan ham til egasining madaniy-lisoniy qobiliyati mavjudmi;
5) konseptosfera (muayyan madaniyatning asosiy konseptlari yig‘indisi) va
bir madaniyat va ko‘p madaniyat egasi yo‘nalgan madaniyat diskursi qanday
bo‘ladi;
6) mazkur fanning asosiy tushunchalarini qanday sistemalashtiriladi, ya’ni
fanning asosiy tushunchaviy-terminologik apparatini qanday yaratiladi.
7 Маслова В. А. Лингвокультурология: Учеб. пособие для студ. высш. учеб, заведений. - М.:
Издательский центр «Академия», 2001. –С.31.

ADABIYOTLAR
1 . Usmanova Sh. “Lingvokulturologiya” fanidan ma’ruza kurslari . – Toshkent:
Universitet, 2014.
2 . Алефиренко Н.Ф. Лингвокультурология. Ценностно-смысловое
пространство языка . У чебное пособие . –М.: Флинта , Наука, 2010.
3 . Хроленко А. Т. Основы лингвокультурологии. Учебное пособие. – М. :
Наука, 2009.
4 . Арутюнова Н.Д. Метафора и дискурс // Теория метафоры. –М., 1990.
5 . Арутюнова Н.Д. Язык и мир человека. –М., 1998.
6 . Байбурин А. К. Ритуал в традиционной культуре. –СПб., 1993.
7 . Бижева З.Х. Культурные концепты в кабардинском языке. –Нальчик, 1997.
8. .ВежбицкаяА. Язык. Культура. Познание. –М., 1996.
9. Воркачёв С.Г. Лингвокультурология, языковая личность, концепт:
становление антропоцентрической парадигмы в языкознании //
Филологические наук. 2001. -№ 1. –С. 64-72.
1 0 . Воробьев В. В. Культурологическая парадигма русского языка. –М., 1994.
11. Воробьев В.В. Лингвокультурология: теория и методы. –М., 1997 .
1 2 . Гумбольдт В. О различии строения человеческих языков и его влиянии на
духовное развитие человечества// Избр. труды по языкознанию. –М., 1984.
1 3 . Гумбольдт В. Язык и философия культуры. –М., 1985.
1 4 . Гуревич А.Я. Человек и культура: Индивидуальность в истории культуры.
–М., 1990.
15. Де мьянков В.З. Понятие и концепт в художественном литературе и в
научном языке // Вопросы филологии. –Москва, 2001. -№ 1. –С. 35-47.
1 6. Ибрагимова Р.С. Француз ва ўзбек тилларида АЁЛ концептининг
лингвокогнитив тадқиқи: Филол. фанлар номзоди... дис.автореф. –Тошкент,
2012.

Lingvokulturologiyaning tadqiqot obyekti, predmeti, maqsadi va vazifalari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish