Lingvokulturologiyaning vujudga kelishi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	27.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Lingvokulturologiyaning vujudga kelishi

Купить

LINGVOKULTUROLOGIYANING VUJUDGA KELISHI
Reja:
1. Lingvokulturologiyaning fan sifatida shakllanishi
2. Lingvokulturologiyaning asosiy yo‘nalishlari
3. Lingvokulturologiya maktablari

1. Lingvokulturologiyaning fan sifatida shakllanishi. Tilshunoslikda XX
asrning oxirlariga kelib “til madaniyat bilan bog‘liq bo‘lib qolmasdan, balki uning
o‘zi madaniyatdan o‘sib chiqqan va uni ifodalaydigan vositadir” degan faraz qabul
qilina boshlandi. Ayni paytda til madaniyatning yaratilish vositasi, rivojlanishi,
saqlanishi (matnlar ko‘rinishida) va uning tarkibiy qismidir. Chunki til vositasida
madaniyatning moddiy va ma’naviy asarlari yaratiladi. Ana shu g‘oya asosida
ming yillar davomida shakllangan lingvokulturologiya fanning yangi, maxsus
sohasi sifatida XX asrning 90-yillarida vujudga keldi. Lingvokulturologiya
tilshunoslikdagi antroposentrik paradigmaning mahsuli bo‘lib, u so‘nggi o‘n
yilliklar davomida rivojlanib kelmoqda.
XXI asrning boshlariga kelib lingvokulturologiya jahon tilshunosligidagi
yetakchi yo‘nalishlardan biriga aylandi. Lingvokulturologiya tilda va diskursda o‘z
aksini topgan va mustahkamlangan xalq madaniyatini o‘rganadi. U birinchi
navbatda, muayyan madaniyatning mif, afsona, urf-odat, an’ana, udum, taomil,
ramzlarini va h.k.ni tadqiq etadi. Mazkur konseptlar madaniyatga taalluqli bo‘lib,
ular tilda maishiy va taomil muomalasi shaklida mustahkamlanadi.
V. N. Teliyaga ko‘ra, lingvokulturologiya, avvalo, jonli kommunikativ
jarayonlarni va ularda qo‘llaniladigan til ifodalarining sinxron harakatdagi xalq
mentaliteti bilan aloqasini tadqiq qiladi.
Lingvokulturologiya tilni madaniyat fenomeni sifatida o‘rganuvchi fan
bo‘lib, o‘zaro aloqadorlikda bo‘lgan til va madaniyat uning predmetini tashkil
qiladi. Binobarin, V.N. Teliya bu haqda shunday yozadi: “Lingvokulturologiya
insoniy, aniqrog‘i, insondagi madaniy omilni tadqiq etuvchi fandir. Bu esa shuni
bildiradiki, lingvokulturologiya markazi madaniyat fenomeni bo‘lgan inson
to‘g‘risidagi antropologik paradigmaga xos bo‘lgan yutuqlar majmuasidir” 1
.
G.G.Slishkinga ko‘ra, “Lingvokulturologiya inson omiliga, aniqrog‘i,
insondagi madaniyat omiliga yo‘naltirilgan. Lingvokulturologiyaning markazi
1 Телия В.Н. Русская фразеология: семантический, прагматический и лингвокультуроло-гический
аспекты. –М.: Школа “Языки русской культуры”, 1996. –C. 222.

madaniyat fenomenidan iborat bo‘lishi inson haqidagi fanning antropologik
paradigmaga tegishli hodisa ekanligidan dalolat beradi” 2
.
N. Alefirenko lingvokulturologiyani quyidagicha tavsiflaydi:
- lingvokulturologiya tilshunoslik va madaniyatshunoslik bilan chambarchas
bog‘langan bo‘lib, u sintezlovchi xususiyatga ega;
- lingvokulturologiyaning asosiy e’tibori tilda izohlanadigan madaniy
dalillarga qaratiladi;
- lingvokulturologiya tilshunoslik fanlariga kiradi, shuning uchun uning
tadqiqot natijalaridan ona tili va chet tillari o‘qitish jarayonida amaliy foydalanish
mumkin;
- lingvokulturologiya tadqiqotlarining asosiy yo‘nalishlari: a) lisoniy shaxs;
b) til madaniy qadriyatlarning semiotik gavdalantirish tizimi hisoblanadi 3
.
2. Lingvokulturologiyaning asosiy yo‘nalishlari . Lingvokulturologiyada
bugungi kunga qadar bir qancha yo‘nalishlar shakllangan:
1. Muayyan ijtimoiy guruhlar, xalqning ko‘zga ko‘ringan davrdagi madaniy
munosabatlari lingvokulturologiyasi, ya’ni aniq lingvokulturologik holatlarning
tadqiq etilishi.
2. Xalqning muayyan davriga tegishli bo‘lgan lingvomadaniy o‘zgarishlarni
o‘rganadigan diaxronik lingvokulturologiya.
3. O‘zaro aloqada bo‘lgan turli xalqlarning lingvomadaniy ko‘rinishlarini
tadqiq qiladigan qiyosiy lingvokulturologiya.
4. Chog‘ishtirma lingvokulturologiya. U endi rivojlanishga boshlagan bo‘lib,
ayrim tadqiqotlarda o‘z aksini topgan. Masalan, M.K. Golovanivskaya “Rus tili
sohibi nuqtayi nazaridan fransuz mentaliteti” nomli tadqiqotida fransuz mentaliteti
xususiyatlarini rus tili va madaniyati sohibining nuqtayi nazaridan o‘rgangan.
Tahlil materiali sifatida rus va fransuz tillaridagi taqdir, xavf, omad, jon, vijdon,
fikr, g‘oya va h.k. mavhum otlar xizmat qilgan.
2 Слышкин Г.Г. От текста к символу. Лингвокультурные концепты прецедентных текстов в
сознании дискурса. –М.: Издательский центр «Академия», 2000.
3 Алефиренко Н.Ф. Лингвокультурология. Ценностно-смысловое пространство языка. Учебное
пособие. –М.: Флинта, Наука, 2010. –С. 21.

5.Geografik lug‘atlar (qarang: Amerikana. Англо-русский лингво -
страноведческий словарь / Под ред. Н.В.Чернова. - Смоленск, 1996;
Мальцева Д. Г. Германия: страна и язык: Лингвострановедческий словарь. -
М., 1998; Муравлева Н.В. Австрия: Лингвострановедческий словарь. - М.,
1997 va h . k .) ni tuzish bilan shug ‘ ullanadigan lingvomadaniy leksikografiya .
Qayd qilinganlar orasida oxirgi yo‘nalishning faol rivojlanganligini ko‘rish
mumkin. Masalan, D. G. Malsevaning lug‘ati 25 mavzuiy bo‘limni o‘z ichiga
oladi. Ularda Germaniyaning geografik realiyalari, iqlimi, o‘simlik va hayvonot
dunyosi, tarixi, urf-odatlari, an’analari, afsonalari, aforizmlari, turli bayram va
marosimlari, diniy aqidalari, pul birligi, o‘lchov birligi, sanoati, savdosi, fan va
texnikasi, san’ati, ta’limi, milliy taomlari, me'moriy obidalari, milliy xarakteri va
h.k. ni ifodalaydigan til birliklari aks etgan. Bunday lug‘atlar asosida til va
madaniyatning o‘zaro aloqasini atroflicha o‘rganish mumkin.
Lingvokulturologik tadqiqotlarda, asosan, quyidagi masalalarni tadqiq
etilganini ko‘rish mumkin: 1) muayyan nutqiy janrning lingvokulturologik
xususiyatlari. Bunda miflar, xalq og‘zaki ijodiga xos janrlar tili o‘rganilgan; 2)
muayyan uslubda yozilgan asardagi lingvomadaniy konseptning ifodalanishi
tadqiqi. Bunda asosan badiiy-nasriy asarlar tili tahlil etilgan; 3) qiyosiy
yo‘nalishdagi tadqiqotlar. Bunda ko‘proq rus tilidagi birliklar ingliz, nemis,
fransuz tillari bilan qiyoslangan; 4) lingvokulturologiyaning pedagogika fani bilan
bog‘liq jihatlari. Bunda ijtimoiy fanlarda o‘quvchi va talabalarga
lingvokulturologik birliklarni aniqlash va tahlil etish maqsad qilib olingan.
O’zbek tilshunosligida lingvokulturologik tadqiqotlar oxirgi o‘n yilliklarda
paydo bo‘la boshladi. Jumladan, Z.I.Soliyevaning nomzodlik ishida o‘zbek va
ingliz tillaridagi sentensiya, ya’ni axloqiy-ta’limiy xarakterdagi matnlarning
milliy-madaniy xususiyatlari yoritilgan 4
. R.S.Ibragimovaning nomzodlik
dissertatsiyasida ayol konseptining o‘zbek va fransuz tillarida ifodalanish yo‘llari
4 Салиева З.И. Концептуальная значимость и национально-культурная специфика сентенции в
английском и узбекском языках: Афтореф. дисс...канд.филол.наук. –Ташкент, 2010. –С.25.

tadqiq etilgan 5
. D. Xudoyberganovaning “Matnning antroposentrik tadqiqi” nomli
monografiyasining alohida bobi o‘zbek tilidagi matnlarning lingvokulturologik
xususiyatlarini o‘rganishga bag‘ishlangan 6
. Shuningdek, professor N.
Mahmudovning “Tilning mukammal tadqiqi yo‘llarini izlab...” nomli maqolasida
lingvokulturologiyaning mohiyati va bu sohadagi muammolar ko‘rsatib berilgan 7
.
3. Lingvokulturologiya maktablari . XX asrning oxiriga kelib Moskvada
to‘rtta lingvokulturologik maktab yuzaga keldi:
1. Yu.Yu. Stepanov maktabining maqsadi madaniyatning davomiyligini
diaxron nuqtayi nazardan tasvirlashdir. Yo‘nalish turli davrlarda yaratilgan matnlar
yordamida, ya’ni tilning faol egasi emas, balki tashqi kuzatuvchisi sifatida ish
ko‘radi.
2. N.D. Arutyunova maktabi turli xalqlar va davrlarga oid matnlardagi
umummadaniy terminlarni tadqiq etadi. Mazkur madaniy terminlar ham tilning
faol egasi emas, balki tashqi kuzatuvchisi nuqtayi nazaridan o‘rganiladi.
3. V.N. Teliya maktabi Rossiyada va xorijda frazeologizmlarning
lingvokulturologik tahlil qilish bilan tanilgan. V.N.Teliya va uning shogirdlari
lisoniy mohiyatlarni jonli til egasining refleksi nuqtayi nazaridan tadqiq qilishadi.
Ya’ni bu madaniyat semantikasini bevosita til va madaniyat subyekti orqali
egallashga qaratilgan yo‘nalishdir.
4. V.V. Vorobyev, V. M. Shaklein maktabi. Ular Ye.M.Vereshchagin va
V.G.Kostomarovlarning ta’limotlarini rivojlantirishdi.
Shunday qilib, lingvokulturologiya jonli milliy tilda va til jarayonlarida
namoyon bo‘ladigan moddiy va ma’naviy madaniyatni o‘rganadigan ijtimoiy
fandir. U tilni madaniyatning yaratilish vositasi, rivojlanishi, saqlanishi va
namoyon bo‘lishidek eng muhim vazifasini belgilab beradi.
5 Ибрагимова Р.С. Француз ва ўзбек тилларида АЁЛ концептининг лингвокогнитив тадқиқи:
Филол. фанлар номзоди... дис.автореф. –Тошкент, 2012.
6 Худойберганова Д. Матннинг антропоцентрик тадқиқи. –Тошкент: Фан, 2013.
7 Маҳмудов Н. “Тилнинг мукаммал тадқиқи йўлларини излаб...”// Ўзбек тили ва адабиёти. –
Тошкент, 2012. -№ 5. –Б. 3-16.

ADABIYOTLAR
1 . Usmanova Sh. “Lingvokulturologiya” fanidan ma’ruza kurslari . – Toshkent:
Universitet, 2014.
2 . Алефиренко Н.Ф. Лингвокультурология. Ценностно-смысловое
пространство языка . У чебное пособие . –М.: Флинта , Наука, 2010.
3 . Хроленко А. Т. Основы лингвокультурологии. Учебное пособие. – М. :
Наука, 2009.
4 . Арутюнова Н.Д. Метафора и дискурс // Теория метафоры. –М., 1990.
5 . Арутюнова Н.Д. Язык и мир человека. –М., 1998.
6 . Байбурин А. К. Ритуал в традиционной культуре. –СПб., 1993.
7 . Бижева З.Х. Культурные концепты в кабардинском языке. –Нальчик, 1997.
8. .ВежбицкаяА. Язык. Культура. Познание. –М., 1996.
9. Воркачёв С.Г. Лингвокультурология, языковая личность, концепт:
становление антропоцентрической парадигмы в языкознании //
Филологические наук. 2001. -№ 1. –С. 64-72.
1 0 . Воробьев В. В. Культурологическая парадигма русского языка. –М., 1994.
11. Воробьев В.В. Лингвокультурология: теория и методы. –М., 1997 .
1 2 . Гумбольдт В. О различии строения человеческих языков и его влиянии на
духовное развитие человечества// Избр. труды по языкознанию. –М., 1984.
1 3 . Гумбольдт В. Язык и философия культуры. –М., 1985.
1 4 . Гуревич А.Я. Человек и культура: Индивидуальность в истории культуры.
–М., 1990.
15. Де мьянков В.З. Понятие и концепт в художественном литературе и в
научном языке // Вопросы филологии. –Москва, 2001. -№ 1. –С. 35-47.
1 6. Ибрагимова Р.С. Француз ва ўзбек тилларида АЁЛ концептининг
лингвокогнитив тадқиқи: Филол. фанлар номзоди... дис.автореф. –Тошкент,
2012.

Lingvokulturologiyaning vujudga kelishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish