Linuxga kirish. Linux ni o‘rnatish - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	878.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Linuxga kirish. Linux ni o‘rnatish

Купить

Linuxga kirish. Linux ni o'rnatish.
Reja:
1.Linux tarixi.
2.Linux avzalliklari.
3.Linuxning umumiy tushunchalari.
4.Linux OT o'rnatish.

1.1. Linux tarixi
Linux OT yadrosi finlandiyalik student Linus Torvald tomonidan
yaratilgan bo'lib, uning tezda rivojlanib ketishi uchun barcha foydalanuvchilarga
internet orqali bepul tarqatilgan. 1991 yilda Linux ning 0.01 versiyasi vujudga
kelgan. Linux OT turli mamlakatlarning dasturchilari tomonidan yaratilgan
bo'lib, ochiq kodli operatsion tizim bo'lib, internet mahsuloti hisoblanadi.
OT quyi darajadagi dasturiy ta'minot bo'lib, ma'lumotlarni saqlash va
printer, ekran, klaviatura, sichqoncha, printer kabi periferiya qurilmalariga
interfeysni ta'minlab beradi. OT ikki qismdan iborat: yadro va tizim dasturlari.
Yadro kopmyuterdagi barcha dasturlar uchun CPU, qattiq diskdan, tezkor hotira
kabi mashina resurslarini taqsimlab beradi. Tizim dasturlari yuqori darajadagi
topshiriqlarni, klient/server qismiga oid vazifalarni bajaradi. (1)
Linux OT avlodi: Unix. Unix tizimi tadqiqotchilar tomonidan yaratilgan
bo'lib, tadqiqotchilarning loyihalarini hisoblash ishlarida ishlatilgan.Tizim bir
guruh bo'lib ishlaydigan tadqiqotchilarning birgalikdagi ma'lumotlarini hisoblash
va saqlash kabi vazifalarni bajarishga ruxsat beradi. Unix OT to'rt yil ichida
rivojlanib mashhur bo'lishida universitet va kollej talabalari muhim o'rin tutgan.
Unix OT 1975 yil keng rivojlanib foydalanish darajasiga yetganida, nominal
narxda o'quv yurtlarida foydalanish taklifi berildi. O'z navbatida o'quv yurtlarida
talabalar o'zining ilmiy kompyuter dasturlarida ishlatishgan. Unix OT rivojlanib
borishi natijasida talabalar dasturlashda murakkab masalalarni yechish
imkoniyatlari paydo bo'ldi. Universitetni tugatgan talabalar ishlab chiqarish
sohalarida Unix OT ni qo'llash bo'yicha va ularni kommersal yo'nalishda
rivojlantitirishgan.
Unix OTni sohalarga qo'llash bo'yicha qo'shimcha o'zgartirishlar kiritish
maqsadida Kaliforniyaning Berkli universitetidagi CSRG (Computer Systems
Research Group) mavjud bo'lgan funksiyalarga qo'shimcha o'zgartirishlar kiritib
Unix OT yangi versiyasi ya'ni BSD (Berkeley Unix, Berkeley Software)
versiyasi vujudga keldi. AT&T va Unix System Laboratories tomonidan
yaratilgan Unix V (SVR4) ham mavjud. (3)

1.2. Linux avzalliklari.
So'ngi yillarda Linux OT, Unix oilasiga mansub OT ning innovatsion
mahsulotlari ichida eng yaxshisi bo'lib kelmoqda. Linux OT ning avzalliklari:
Ilovalar: Linux OT ning pullik va pulsiz versiyalari uchun keng ko'lamda
ilovalarning mavjudligi hamda web server, tarmoq havsizligi,
administratsiyalash, grafik instrumentlarining keng mashtabdaligi bilan avzal
hisoblanadi. Dunyoning yirik kompaniyalari Linux ilovalarining doimiy
yangilab borishini, Linuxning yadrosiga doimiy qo'shimchalar kiritib borish
qiziqishlarini bildirishgan. Masalan IBM kompaniyasi Linuxning doimiy
hamkori hisoblanadi. Linux POSIX standartining barcha talablariga javob
beradi.
Periferiya qurilmalari: Barcha kompyuter qurilmalari bilan tez oson
ulanishi bilan ajralib turadi.
Dasturiy ta'minot: Foydalanuvchilarga dasturiy mahsulotlardan foydalana
olish imkoniyati, nafaqat dastur kodi (source code) balki uning
kompilyatsiyalangan versiyasi, dasturlarning oson or'natilishi va tezda ishga
tushishi bilan muhim hisoblanadi. Bunday dasturlarga Java ni qo'llab
quvatlovchi ochiq kodli dasturiy ta'minot Netscape ni keltirishimiz mumkin. Shu
bilan birgalikda Mozilla, Thunderbird, Firefox ham ular qatorig kiradi.
Platforma: Linux nafaqat Intel bazasidagi platformalar uchun balki, Apple
(PPC Linux), Compaq's alfa, MIPS, Motorola 68K asoslangan mashinalar, 64
bitli tizimlar va IBM S/390x platformalari uchun mo'ljallangan. Linux
ko'pprotsessorli hisoblash mashinalarida ishlaydi.
Emulyator: Linux boshqa OT uchun mo'ljallangan dasturlarni, Linux
muhitida ishlashini ta'minlab beruvchi emulyator dasturlarini qo'llab quvatlaydi.
Emulyator yordamida DOS, Windows va Macintosh dasturlarini Linux ostida
ishlatishni ta'minlaydi. Ochiq kodli dastur bo'lgan Wine Unix/Linux oilasiga
mansub bo'lgan x86 arxitekturali tizimlarda Windowsning 16-32-64 bitli
ilovalarini ishlatishni amalga oshirib beradi.

Xen: Xen Cambridge universiteti tomonidan yaratilgan ochiq kodga ega
virtual mashina (VMM) hisoblanib, bitta kompyuterning o'zida alohida bir
nechta OT ni ishlatishni ta'minlab beradi. Virtual mashina yordamida, OT ni
o'rnatishni, ishlatib eksplutatsiyalash, bir mashinaning o'zida tarmoqning
ishlashini testlash mumkin.
Linux ixcham (portable) tizim hisoblanib, har xil hisoblash mashinalarida
ishlashi mumkin. Linux oilasiga mansub barcha OT ning 95 foizi C dasturlash
tilida yozilgan bo'lib, hisoblash mashinasiga bo'g'liq bo'lmagan dasturlash tili
hisoblanadi.
Linux portativ hisoblangani uchun, turli xil hisoblash mashinalarning
asosiy talablariga to'liq javob bergan holda moslashadi. Masalan Linux mobil
telefonlar, Televizor kabel qurilmalari kontrollerlariga o'rnatish mumkin. Fayl
tizim strukturasi qattiq disk bilan tez ishlashi uning ustunligi hisoblanadi. Linux
OT ko'pfoydalanuvchi OT sifatida qaraladi.
C dasturlash tili. 1969 yil Ken Thompson PDP-7 assambler tilida Unix
OT ni yaratgan. Assambler tili hisoblash mashinasiga bog'liq bo'lib, ushbu tilda
yozilgan OT faqat mo'ljallangan hisoblash mashinalari, yoki bir oilaga mansub
hisoblash kompyuterlari uchun ishlaydi. Shu sababli asl Unix OT boshqa
mashinalar uchun ko'chirib o'tkazib (transportatsiya) bo'lmaydi. Unix ni
portabilli qlish uchun, Thomson hisoblash mashinaga bog'liq bo'lmagan B
dasturlash tilini yaratdi. 1973 yil Dennis Ritchie, Thomson yordamida B
dasturlash tilini modifikatsiya qlib, C dasturlash tilini yaratib, shu asosida yangi
Unix OT ni yaratdi. Shundan so'ng yangilangan OT ni boshqa mashinalarga
oson ko'chirib o'tkazish (transportatsiya) mumkin bo'di.
1.3. Linuxning umumiy tushunchalari
Linux OT unikal funksiyalarga ega. Boshqa OT lar singari Linux OT
kompyuterni boshqaruvchi dastur bo'lsa, Unix sifatida tizimni qurishda va
ilovalar

1.1-rasm
Linux bir vaqtning o'zida ko'p foydalanuvchilarga hizmat ko'rsata oladi.
Qurilmalarning imkoniyati va ularning vazifalari turidan kelib chqib bir vaqtning
o'zida 1000 tagacha foydalanuvchiga hizmat qlishi mumkin. Ko'pfoydalanuvchi
OT tizim resurslarini bir vaqtning o'zida foydalanishga imkon beradi. Har bir
foydalanuvchi tomonidan ishlatilgan vazifalar bir-biri bilan bog'liq holda
ishlasada ularning bir biridan himoyasi tizim tomonidan ta'minlanadi, shu bilan
birgalikda tizim yadrosi ham barcha protsesslardan himoyalangan bo'ladi. Bir
nechta vazifalar bilan ishlagan vaqtda, asosiy e'tiborda bo'lgan vazifadan
tashqari qolgan vazifalarni orqa fonga o'tkazgan holda ishlash mumkin. Agar X
Window tizimida ishlayotgan bo'lsak, ishga tushirilgan bir nechta dasturlarni bir
oynada ko'rib ishlash mumkin bo'ladi.
Fayl o'zida hisobot, rasm, qo'shiq yoki bajarilayotgan dastur holati kabi
ma'lumotlarni saqlashi mumkin. Har bir fayl ma'lumotlar saqlanish qurilmasida
universal identifakotor orqali saqlanadi. Linux fayl tizimi, fayllarning qaysi
katalog ichida joylashganini strukturasini ta'minlab beradi. Har bir katalog o'zida
fayl yoki katalogni saqlashi mumkin. O'z navbatida har bir katalog boshqa bir
derektoriyada ichida joylashgan bo'lishi mumkin, struktura shu tarzda ketib
daraxt ko'rinishiga keladi. Ushbu struktura foydalanuvchilarga fayllarni bir
katalog ostida birlashtirib ishlatishga yordam beradi. Har bir foydalanuvchi
o'zining asosiy katalogiga ega bo'ladi (1.2-rasm).yaratishda utilitalar jamlanmasi bo'lib hizmat qladi (1.1-rasm).

1.2-rasm
Ko'p foydalanuvchi OTlar singari, Linux OT foydalanuvchilarga
o'zlarining ma'lumotlarini boshqa foydalanuvchilardan himoyalash imkonini
beradi. Shu bilan birgalikda tizim tanlangan ma'lumot va dasturlarni bir nechta
foydalanuvchilar bilan birgalikda ishlatilishini oddiy lekin samarali havfsizlik
sxemasi yordamida ta'minlab beradi. Ushbu havfsizlik darajasi
foydalanuvchilarning u yoku bu faylga nisbatan o'qish, yozish va bajarish
huquqlarini belgilab beradi. Oxirgi yillarda ruxsatlarni boshqarish funksiyasi
(ACL) barcha Linux OTning yadrolariga va Fedora/RHEL ga qo'shilgan.
Ruxsatlarni boshqarish funksiyasi foydalanuvchilarga va administratorlarga
fayllarga nisbatan quyi darajadagi boshqarish huquqlarni beradi.
Shell: komandalar interpritatori va dasturlash tili. Shell komanda
interpritatori - foydalanuvchi va OT o'rtasidagi interfeysni amalga oshirib
beruvchi matn muhiti hisoblanadi. Komandalarni ekranga kiritish orqali, shell
komandani interpritatsiya qladi va foydalanuvchi tomonidan so'ralgan dasturni
chaqiradi. Komandalar interpritatori shell Linux uchun mo'ljallangan.
Quyida eng ko'p ishlatiladigan 3 ta interpritatorlar keltirilgan.
• Bourne Again Shell (bash), Unix ning asl shell interpritatori hisoblanadi.
• TC Shell (Tcsh), Shell ning kengaytirilgan versiyasi bo'lib, Unix BSDning
qismi sifatida yaratilgan. repor
t

• Z Shell (zsh), u bir nechta interpritatorlarning funksiyalarini o'zida
akslantirgan, shu jumladan Korn shell interpritatorini ham.
Interpritatorlarning o'zining klaviatura orqali kiritilgan komandalarni OTga
jo'natish funksiyalaridan tashqari, shell interpritatori yuqori darajadagi
dasturlash tili ham hisoblanadi.Shell komandalari faylda bajarilishi jihatidan
ketma ket tarzda yozilib boradi (Linuxda ushbu holat shell stenariyalari,
Windows paketli fayllar deb nomlanadi).
Foydali utilitalar .Linux o'zida, komandalar deb nomlanuvchi, minglab
foydali dasturlarni qamrab oladi. Ushbu utilitalar foydalanuvchilar talabidan
kelib chiqqan holda berilgan fuknsiyalarni bajaradi. Masalan sort utilitasi,
ro’yhatdagi ma'lumotlarni alfavit yoki nomerlangan ko’rinishda yoki ro’yhatdagi
ma'lumotlarni detallarning nomi bo'yicha, familiya, shaharlar, index, telefon
nomer, yoshi kabi taqsimlab chiqadi. Sort utilitasi dasturlashning asosiy
intrumenti hisoblanadi va u Linux tizimining standart qismi hisoblanadi. Boshqa
utilitalar foydalanuvchilarga fayllarni saqlash, bosmaga chqarish, nusxa olish,
o’chirish, format qlish, muxarirlash kabi amallarni bajarishga imkon beradi.
Tizimli administratsiyalash. Linux foydalanuvchilarga komanda
qatorida kanallar va filterlar qo’yish imkonini ham beradi. Kanallar bir
dasturning xulosasini boshqa dasturga chiquvchi ma'lumot sifatida jo’natadi.
Filterlar kanallarning bir ko’rinishi bo'lib, qaysiki kiruvchi ma'lumotlar patokini
qayta ishlab,chiquvchi ma'lumotlar potokini qabul qladi. Filter boshqa
dasturning xulosasini qayta ishlab, natijani o’zgartiradi. Filterdagi chiquvchi
ma'lumot boshqa dastur uchun kiruvchi ma'lumot bo'ladi. Kanal va filterlar
ba'zan aniq bir vazifani bajarish uchunbirgalikda ishlaydi. Masalan ma'lumotni
tartiblab, bosmaga chqarish uchun uchta utilitadan foydalaniladi.
Foydalanuvchilarning grafik interfeysi. X Window tizimi Massachuset
texnalogiya universiteti tomonidan yaratilgan bo'lib, u asosan Linuxda
foydalanuvchilarning grafik interfeysini ta'minlab beradi. X ni qo'llab
quvatlovchi ishchi oyna yoki terminalda foydalanuvchi kompyuterda bir ishchi
oynada bir nechta oynani ochishi, grafik ma'lumotlar bilan ishlashi, rasm
chizishi, kino ko’rishi mumkin.

X Window ikki qatlamga bo’linadi. Ishchi oyna menegeri va oyna
(window) menegeri. Ishchi oyna menageri rasmga mo’ljallangan interfeys bo'lib,
shell interpritatori orqali to'gri kelgan komandani terib manipulyatsiyalashning
o’rniga, tizim dasturi bilan o'zaro aloqa qilgan holda kerakli dasturni ikonkasi
orqali chaqirib olishni ta'minlaydi.
Oyna (window) menegeri ishchi oyna menegeri ostida ishlab, dasturlarni ishga
tushurish, dastur oynasini ochish, yopish imkoniyatini beradi. Microsoft
Windows tomonidan kalit elementlari rangi o’zgartirilsa, X ostidagi oyna
(window) menegeri oynaning umumiy ko’rinishini sozlab beradi (1.3-rasm):
shuningdek biz oynaning umumoy ko'rinishini o'zgartrishimiz, virtual ishchi
oynani sozlashimiz, menyu yaratishimiz va h.k. larni amalga ishirishimiz
mumkin.
1.3-rasm.
Tarmoq utilitalari. Linux tarmoq utilitalari, har xil tarmoqlarda ajratilgan
ruxsatlarni ta'minlab beradi. Qo'shimcha tarzda lokal yoki global tarmoqda

joylashgan fayllarga nisbatan ruxsartlarni olishda tarmoq utilitalaridan
foydalaniladi.
4. Linux OT qadamma-qadam o'rnatish.
Live rejimda Fedorani o'rnatish. Live rejimda ishlaganimizda Linuxni
kompyuterga o'rnatmasdan ishga tushiramiz. Kompyuterni live rejimdan keyin
qayta yuklagan vaqtda tizim yuklanmaydi. Agar biz live rejimdan keyin
Windows tizimini yuklasak, tizim live rejimdan oldin qanday holatda turgan
bo'lsa shunday holatda yuklanadi. Live rejimda ishlaganimzda Fedorani
o'rnatmasdan uning qanday holatda bo'lishini ko'rishimiz mumkin. Red Hat
Enterprise Linux da live rejim taklif qilinmagan.
Tizimni yuklash. Fedorani yuklashdan oldin, o'rnatish yoki live rejimga
o'tish oynasi chiqishdan oldin, Linux hotiraga o'qilishi kerak. Ushbu jarayonga
minimal RAM uchun bir necha daqiqa sarflanadi. Tizim ishga tushirilayotgan
vaqtda, avtanom tarzda yuklanishi uchun 10 soniya kutib turiladi (1.4-rasm).
1.4-rasm
Agar biz tizimni Fedoraning Desktop Live Mediadan o'rnatmoqchi
bo'lsak, GNOME desktop menegerni o'rnatish lozim. Qachonki biz Fedoraning
Desktop Live Mediadan o'rnatganimizda avtanom tarzda liveuser nomi ostida
foydalanuvchi qayd yozuvini yaratgan holda tizimga kirib GNOME ishchi
oynasi ochiladi (1.5-rasm).

1.5-rasm.
Agar biz Fedora KDE live Mediadan o'rnatmoqchi bo'lsak, KDE desktop
menegerini o'rnatishimiz kerak bo'ladi.
Tizimni qattiq diska o'rnatish. O'rnatish boshlanagan vaqtda Fedoraning
asosiy oynasi ochiladi va bunda hech qanday amal bajarilmadi, keyingi qadamga
o'tadi (1.6-rasm).
1.6-rasm.
Keyingi qadamda o'rnatilmoqchi bo'lgan tizimning tili tanlanadi.
Tanlangan til bir vaqtning o'zida soatlar oraligini sozlanmasini sozlab beradi
(1.7-rasm).

1.7-rasm.
Keyingi qadamda klaviatura tili tanlanadi (1.8-rasm).
1.8-rasm.
Fedorada tizimni har xil tipli saqlash qurilmalariga o’rnatish mumkin.
Oddiy saqlash qurilmasi yoki maxsus saqlash qurilmasiga o’rnatish mumkin
(1.9).

1.9-rasm.
Biz tizimni o’rnatishda oddiy saqlash qurilmasi-qattiq diskka
o'rnatamiz. Saqlash qurilmasini tanlashimizda, ishchi oynada barcha
qurilmalarning ro’yhati chiqadi (1.10-rasm).

III. NAZARIY MATERIALLAR
1.10-rasm.
Har bir saqlash qurilmasi, alohida qatorlarda ko’rsatiladi. Agar biz bir nechta
saqlash qurilmasini tanlab ko’rsatsak, anaconda funksiyasi qaysi qurilmaga OT
o’rnatilishi va qaysi qurilmaga fayl tizimi qo'shilishini aniq ko’rsatishni talab
etiladi (1.11-rasm).
1.11-rasm.

III. NAZARIY MATERIALLAR
Yuqoridagi oynaning chap tomonida barcha saqlash qurilmalari joylashgan
bo'lsa, o'ng tomonda o'rtalishi kerak bo'lgan saqlash qurilmasi ro'yhati joylashgan.
Agar bizning kompyuterimizda oldin Fedora yoki Red Hat Linux OT o’rnatilgan
bo'lsa, tizimni yangilash taklif etiladi (1.12-rasm).
Keyingi qadamda root foydalanuvchisi parollari kiritiladi va bu root
foydalanuvchisining tizimdagi o'rni juda muhim hisoblanadi, shuning uchun unga
qo'yiladigan parol esdan chiqmasligi lozim. Root foydalanuvchisi Windows OT
dagi administrator foydalanuvchisi bilan bir darajadai foydalanuvchi hisoblanadi.
Root foydalanuvchisi yordamida dasturlar paketi, tizimni yangilash va tizimga
hizmat ko'rsatish kabi amallar bajariladi (1.13-rasm). 1.12-rasm.

III. NAZARIY MATERIALLAR
1.13-rasm.
Tizimni yuklovchi qismini sozlashda GRUB funksiyasidan foydalaniladi.
GRUB (Grand Unified Bootloader) - odatiy holatda tizimni yuklovchi funksiya
hisoblanadi (grub DOS, Windows kabi OT lar muhitida ishlamaydi) (1.14-rasm).
1.14-rasm.

III. NAZARIY MATERIALLAR
Agar kopmyuterda boshqa OT lar bo'lmasa yoki ularni o'chirib tashlasak,
GRUB odatiy holatda o'rnatiladi. Agar kompyuterda boshqa OT lar o'rnatilgan
bo'lsa, Fedora avtanom tarzda ularni aniqlaydi va yuklanishini sozlaydi.
Barcha sozlanmalar amalga oshgandan keyin tizim qayta yuklanib,
foydalanuvchilar qayd yozuvi sozlanadi. Shu bilan tizim ishga tayyor holatga
keladi (1.15-rasm).
1.15-rasm.

III. NAZARIY MATERIALLAR
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. SUSE. Start-Up. openSUSE Leap 42.1; Publication Date: November 05,
2018. SUSE LLC. 10 Canal Park Drive. Suite 200. Cambridge MA 02141. USA.
https://www.suse.com/documentation
2. SUSE. SUSE Linux Enterprise Server 15 SP3. Deployment Guide.
Publication Date: January 07, 2022. SUSE LLC. 1800 South Novell Place. Provo,
UT 84606. USA. https://documentation.suse.com
3. Thomas, Keir. Beginning SUSE Linux. Published by: Apress, November
2006. ISBNs 978-1-59059-458-2, 978-1-4302-0006-2 https://doi.org/10.1007/978-
1-4302-0006-2
4. Keir Thomas. Beginning SUSE Linux (Beginning: from Novice to
Professional) 2nd Edition. https://books.google.co.uz/books?
id=g7AA_xhl4KgC&pg=PA533&lpg=PA533&dq=Beginning+SUSE+Linux+
(Beginning:+from+Novice+to+Professional)
+2nd+Edition&source=bl&ots=BNWfYfmeOi&sig=ACfU3U27LpBzlTYbD3aDL
t4fQfeCJa3-
5g&hl=uz&sa=X&ved=2ahUKEwjlluzthKf1AhXpsosKHRb_D70Q6AF6BAgIEA
M#v=onepage&q=Beginning%20SUSE%20Linux%20(Beginning%3A%20from
%20Novice%20to%20Professional)%202nd%20Edition&f=false
5. Roger Whittaker, Justin Davies. OpenSUSE 11.0 and SUSE Linux
Enterprise Server Bible Wiley Publishing, Inc.10475 Crosspoint Boulevard.
Indianapolis, IN 46256. www.wiley.com; Copyright © 2008 by Wiley Publishing,
Inc., Indianapolis, Indiana. Published simultaneously in Canada. ISBN: 978-0-470-
27587-0 ; Manufactured in the United States of America 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1;
https://www.programmer-books.com/wp-content/uploads/2019/10/OpenSUSE-
11.0-and-SUSE-Linux-Enterprise-Server-Bible.pdf
6. Turganbaev A. Doppix 2008 Edu operatsion tizimi tarmoq
imkoniyatlarining ayrim masalalari. Bitiruv malakaviy ishi 2014. Nashriyot:
TATU Nukus filiali. sahifalar soni 48 bet. http://library.ziyonet.uz/uz/book/76582
7. Колисниченко Д. Н. Самоучитель Linux openSUSE 11.2. — СПб.: БХВ-
Петербург, 2010. — 496 с.: ил. + Дистрибутив (на DVD). ISBN 978-5-9775-
0577-2. https :// litportal . ru / avtory / denis - kolisnichenko / kniga - samouchitel - linux -
opensuse -11-2-724067. html yoki https :// litportal . ru / trial / pdf /2891915. pdf

Linuxga kirish. Linux ni o‘rnatish

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish