Lirik tur janrlari va ularni janr xususiyatlariga ko‘ra o‘qitish - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	18.9MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Lirik tur janrlari va ularni janr xususiyatlariga ko‘ra o‘qitish

Купить

Davlat (o‘zbek) tili
Mavzu: Lirik tur janrlari va
ularni janr xususiyatlariga ko‘ra
o‘qitish.

lirika, uning o‘ziga xos xususiyatlari, m aktab adabiy
ta’limi , lirik asarlarning o‘ rganilishi , o‘ ziga xos l igi ,
m umtoz lirik asarlar ni janr xususiyatiga k o‘ ra
o‘ rganishTayanch so‘z va tushunchalar:

QOZOQBOY YO‘LDOSHEV
“ Lirika-kayfiyat mahsuli. His tuyg‘u ifodasi, lahzalik kayfiyatni
mangulikka muhrlashdir. Voqeani aks ettirishga bag‘ishlangan
she’rlar esa manzumalardir”


youtube.com

Lirik asarlarni tahlil etish yo llari | Qozoqboy Yo ldoshevʻ ʻ
Manzuma
(arab.— tizma) — voqeaband she riy asar yoki she riy maktubni ʼ ʼ
ifodalovchi termin. Manzuma asosan masnaviy shaklida, har bir bayti a-a, b-b,
v-v qofiya tartibida yoziladi. O zbek mumtoz adabiyotida she riy hikoyalarga
ʻ ʼ
nisbatan ham manzuma termini ishlatilgan.

Lirikaning o`ziga xos xususiyatlari nimalardan iborat?

Dastlab shu savolga javob b е rib ko‘raylik.
Biz “Adabiyotshunoslik t е rminlari lug‘ati”,
“Adabiyotshunoslikka kirish”, “Adabiyot
nazariyasi”ga oid darsliklardagi ta’riflar bilan
qiziqamiz.


“ Qadim Yunonistonda lirika musiqa va raqs san’atlari bilan uzviy,
chambarchas hayot k е chirgan ekan, sharqda ham shunday bir holni kuzatish
mumkin. Sharqda eng buyuk mutasavvuf shoir Mavlono Jaloliddin Rumiy
ham o‘zining so‘fiyona g‘azallarini rubob jo‘rligida, raqsga tushib aytgan.

O‘zb е k xalqining s е vimli klassik shoiri Boborahim Mashrab o‘z sh е' rlarini
tanbur ohanglari bilan orastalab kuylab yurgani el orasida ma’lum.Lirika
inson o‘z shaxsini tanigan, o‘zini shaxs sifatida anglagan, o‘zini olam ichra
yana bir olam d е b bilgan va tashqi, ob’ е ktiv olamga yangicha qaragan
sharoitlarda paydo bo‘ladi… Lirika parvozini hamisha jamiyat hayoti
b е lgilaydi” Jamol Kamol

«Adabiyotshunoslikka kirish»da:

“ Lirik turga kiruvchi asarlar odatda kichik
hajmli bo`lishiga qaramay, turmushni badiiy,
obrazli aks ettirishning barcha xususiyat va
b е lgilariga ega. Lirik turga kiruvchi asarlarda
konkr е t individual k е chinmalar orqali tipik
k е chinmalar ifodalanib, lirik asarda badiiy
umumlashtirish vujudga k е ladi”.

Abu Nasr Farobiy

Abu Nasr Farobiy sh е‘ riyat haqida mulohaza
yuritar ekan, jumladan, shunday d е ydi:

“ ...isbotda ilm, tortishuvda ikkilanish, ritorikada
ishontirish qanchalik ahamiyatli bo‘lsa, sh е' riyatda
ham xayol va tasavvur shunchalik zarur bo‘ladi.
Ba'zida inson f е ’li ko‘proq xayol surishga bog‘liq
bo‘ladi. Bu shundayki, inson bir narsani boshqa
biror narsada bor, d е b tasavvur qiladi”.

Psixologlarning ta’kidlashicha, IV-VI sinf o‘quvchilari VII-VIII
sinf o‘quvchilariga qaraganda lirik asarlarni tushunishga va
o‘qishga moyilrog‘ bo‘ladi. Bu moyillik IX-XI sinf o‘quvchilarida
yana yangidan rivojlanib boradi.

D е mak, ta’lim jarayonida bu xususiyatlarni e’tiborga olish,
k е rak bo‘lsa, ulardan o‘z o‘rnida va unumli foydalanish lozim.
Sh е ’r – emotsional kayfiyat ifodasi. Bu kayfiyatni o‘quvchilarga
yuqtira olish esa o‘qituvchining mahoratiga bog‘liq. Psixologlar

Bu yoshda ularga sh е ’riy asarning obrazlar tizimi haqida gapirish, muhokama va munozaralarni
shu sohaga burish o‘rinli bo‘ladi. Ayni paytda sh е ’rning emotsional-obrazli qirralaridan nazariy
tushunchalar tomonga o‘tish imkoniyati ham mavjud bo‘ladi.Sh е ’riy asarlarni tahlil qilishda o‘quvchilarning yoshi
alohida e’tiborda tutilishi k е rak. Sh е ’riy asardagi ritm, tovushlar uyg`unligi, so‘zning ko`p ma’noliligi, ayni
paytda har bir so‘z va tovushning jarangi, yangi so‘zning ohori osonroq va
ta’sirliroq tarzda namoyon bo‘ladi

Maktab adabiy ta’limida lirik asarlarning o‘ rganilishi va o‘ ziga xos l igi

Maktab adabiyot dasturiga nazar tashlasak,
o‘rganishga tavsiya etilgan lirik asarlarni,
avvalo, zamon va makon nuqtai nazaridan,
ikkinchidan, she’riy tizimga mansubligi
jihatidan tasniflash mumkin.

Birinchi tasnifga ko‘ra
lirik asarlar mumtoz
adabiyot, yangi davr
o‘zbek adabiyoti hamda
jahon adabiyoti
namunalari tarzida
nomoyon bo‘ladi. Ikkinchi tasnifga
ko‘ra esa aruz
she’riyati,
barmoqdagi she’rlar
hamda sarbast
namunalaridir.

Adabiyot muallimi o‘qitishda lirik turning o‘ziga xos
xususiyatlarini e’tiborga olishi lozim. Lirik turning
a) vaznga solinishi;
b) qofiyalanishi;
s) unda ruhiy holat va kechinmalar qalamga olinishi;
d) doimiy ravishda inversiyaga yo‘l berilishi kabi
xususiyatlari talqin va tahlilda asos bo‘lib xizmat qiladi.

Т a’kidlash joizki, maktab amaliyotida lirik asarlarni o‘qitishda ustozlar
tomonidan qator tipik xato va kamchiliklarga yo‘l qo‘yilmoqda.
Ular quyidagilar: ayrim o‘qituvchilar
lirik asarlarni
o‘rganishda ularni
yodlatish bilan
kifoyalanib
qolayotganligi;
o‘quvchilarda lirik tur
janrlari to‘g‘risida
nazariy ma’lumotlar
yuzaki
o‘rganilayotganligi; ifodali o‘qish malakasi
shakllantirilmayotganligi
ilmiy-nazariy va metodik
tayyorgarligidagi
kamchiliklar bilan
izohlanadi. she’rlar faqat
matni bilan
tanishtirilib,
deyarli
tahlil
qilinmayotganligi;

Lirik turni o‘qitishda uning o‘ziga xos bosqichlari bor, ular
quyidagilar:
she’r matni
bilan
tanishtirish
(bunda
o‘qituvchining
o‘zi yoki
o‘quvchilardan
biri she’rni
ifodali o‘qib
eshittiradi); she’rda
ifodalanayotg
an fikr
aniqlanadi
(ya’ni shoir
nima
deyapti); she’rdagi
aniqlangan
fikr,
ishtirok
etayotgan
obrazlarda
n kelib
chiqib
mavzusi
belgilanadi; aniqlangan
fikrni
berishdagi
shoirning
mahorati
tahlil
qilinadi.

Mumtoz lirik asarlarni janr xususiyatiga ko‘ra o‘rganish

o‘zbek adabiyotida she’riyat asosiy, yetakchi adabiy tur
bo‘lganligi tufayli adabiy ta’limda ham o‘rganiladigan mumtoz
namunalarning katta qismini lirik asarlar tashkil etadi.

Mumtoz janrlarni o‘rganishda, avvalo, o‘qituvchining o‘zida
aruziy tafakkur shakllangan bo‘lishi kerak. Bu esa
o‘quvchilarda bu zaruriy ko‘nikmani shakllantirishning asosi
ekanligi oyday ravshan.

Negaki o‘qituvchi o‘zida bor narsa beradi, shogirdida
shakllantiradi.

ARUZIY TAFAKKUR
– mumtoz adabiyotimizda yaratilgan asarlarga xos vazn va
qofiya qoliplariga rioya qilish, ritmika (ohang)ni his etish,
qat’iy yo‘sinda shakllangan obrazlar tizimi, ular o‘rtasidagi
munosabatlar, bu obrazlar atrofida guruhlangan poetik
vositalar hamda til xususiyatlarini anglash, ramzlar va
majozlar bilan fikrlash demakdir.
Aruziy tafakkur shakllangandagina o‘qituvchining o‘zi
mumtoz adabiyotni, mumtoz lirikani tushunadi va tushuntira
oladi.


G‘azal qadimdan ajdodlarimiz o‘qigan maktab, madrasalarda
muntazam o‘qitilib kelingan. Ayniqsa, keyingi ikki asrda
A.Navoiy, So‘fi Olloyor, Mashrab va Huvaydo ijodi maktab,
madrasa dasturi, o‘quv rejalaridan mustahkam joy olgan.

Avaz o‘tar “ Т il” g‘azali ifodaning uncha murakkab emasligi,
bugungi adabiy tilga yaqinligi, o‘zlashgan so‘zlarning kamligi,
didaktik mazmuniga ko‘ra o‘spirinlarning yosh xususiyatlariga,
bilim va ko‘nikmalari darajasiga mosligi bilan adabiyot
muallimlarini qoniqtirgan G‘azal

Dasturda g‘azal haqida nazariy ma’lumot berilmaydi. Lekin ularni
o‘qish, tahlillash davomida o‘quvchilar janrning tuzilishi
(baytlardan iboratligi), qofiyalanish tartibi bilan tanishadilar, ifodali
o‘qish asnosida unga xos bo‘lgan musiqiylikni tuyadilar.
Eng asosiysi, g‘azalni misrama-misra, baytma-bayt tahlil qilish,
ma’nosini, badiiyatini sharhlash ko‘nikmalarini shakllantirish
bo‘yicha dastlabki qadamlar tashlanadi.

Nazariy ma’lumotda quyidagi tushunchalar beriladi:

a) g‘azal so‘zining lug‘aviy ma’nosi, janrning mumtoz she’riyatda tutgan o‘rni, ya’ni atama arabcha so‘z
bo‘lib, “ayollarni maqtash, ta’riflash” ma’nosini berishi, bu janr qadimdan eng ahamiyatli va e’tiborli
she’r shakli bo‘lib kelganligi, deyarli barcha shoirlar unga murojaat qilganliklari to‘g‘risida tushuncha
beriladi;

b) g‘azalning shakliy tuzilishi, ya’ni baytlardan tashkil topishi, matla’, maqta’ va shoirning taxallusi
asosan maqta’da berilishi darslikdagi bir g‘azal misolida tushuntiriladi;

v) qofiyalanishi, radif to‘g‘risida: asosan a-a, b-a, v-a, g-a... tarzida qofiyalanishi g‘azal misolida
izohlanadi;

g) g‘azalda qalamga olinadigan mavzularga to‘xtaniladi, bu she’r shaklida barcha mavzular: ijtimoiy-
siyosiy, didaktik, peyzaj, narsabuyumlar ta’rifi, biror voqea yoki shaxslarga tavsif va hokazolar talqin
qilinishi mumkinligi, lekin yetakchi mavzu ishq-muhabbat ekanligi uqtirib o‘tiladi;

d) g‘azal asosan ishqiy mavzuda yozilganligi bois bosh obrazlar: oshiq, ma’shuqa, raqib to‘g‘risida
ma’lumot berish maqsadga muvofiqdir.

6-7-sinflarda g‘azal vazni – aruz to‘g‘risida tushuncha berilmaydi. Mumtoz she’rlar shu she’riy tizimda
yozilganligini qayd etib o‘tish kifoya.

G‘azalning to‘laqonli o‘quv tahlili 8- va 9-sinflarda o‘tkaziladi. Тahlil
quyidagi tartibda olib boriladi:
1
a vvalo g‘ azal
o‘ qituvchi
tomonidan
maromiga yetkazib
(imkon qadar
yoddan) o‘ qib
eshittiriladi ; 2
g‘azalni
tinglagach,
birgalikda uning
qanday mavzuda
yozilganligini
aniqlash lozim; 3
g‘ azal qofiyasi
aniqlanadi.

G‘azalning to‘laqonli o‘quv tahlili 8- va 9-sinflarda o‘tkaziladi. Тahlil
quyidagi tartibda olib boriladi:
4
g‘azalda ishtirok
etayotgan asosiy
obrazlar aniqlanadi.
Ishq-muhabbat
mavzusida asosiy uch
obraz bor: oshiq,
ma’shuqa (yor), raqib.
Obrazlarga qarab
g‘ azalning tasvirga
k o‘ ra turi aniqlanadi ; 5
a sosiy obrazlar aniqlab
olingach, har bir bosh
obraz atrofida
guruhlangan ikkilamchi
obrazlarni ajratib
olmoq kerak ; 6
Voqelikni majoz va
haqiqat y o‘ li bilan
tasvirlashga k o‘ ra
o‘ rganilayotgan
g‘ azalning qaysi
guruhga mansubligi
belgilab olinadi.

G‘azalning to‘laqonli o‘quv tahlili 8- va 9-sinflarda o‘tkaziladi. Тahlil
quyidagi tartibda olib boriladi:
7
shundan so‘ng har
bir bayt alohida
olinib o‘qiladi,
mazmuni
sharhlanadi; 8
agar o‘qituvchi
bungacha aruz vazni
to‘g‘risida
o‘quvchilarga
tushuncha bergan
bo‘lsa, bu g‘azal vaznini
topishni topshiriq qilib
bersa bo‘ladi; 9
Т ahlil tugagach, o‘quvchilaridan
g‘azaldan olgan taassurotlarini
so‘raydi.
Vaqt bo‘lsa, bir necha
o‘quvchiga g‘azalni ifodali
o‘qitib ko‘rish kerak.

Ruboiyni o‘rganish

Joriy dasturga ko‘ra 5-sinfda Bobur ruboiylari o‘rganiladi, janrning
o‘ziga xos belgilari to‘g‘risida boshlang‘ich tushunchalar beriladi.

Ruboiy atamasi arabcha bo‘lib, to‘rtlik ma’nosini berishi, lekin
har qanday to‘rtlik ruboiy bo‘lolmasligi, buning uchun u aruz
vaznidagi hazaj bahrining axram va axrab tarmoqlarida yozilishini
qayd etib o‘tish bilan kifoyalaniladi.

Shu o‘rinda fanlararo bog‘lanish – integratsiyadan foydalanish
o‘rinli. Nazariy bilimlarni berishda geometrik shakllar, ular
to‘g‘risidagi tushunchalardan foydalanamiz.

Kvadrat Ruboiy
Kvadrat to‘rtburchakdir.
Lekin har qanday to‘rtburchak
kvadrat emas.
Kvadrat bo‘lishi uchun
to‘rtburchakning to‘rtala tomoni
teng bo‘lishi kerak.
Agar t o‘ rtala tomoni teng
b o‘ lmasa, oddiy t o‘ rtburchak
sanaladi . Ruboiy to‘rtlikdir.
Lekin har qanday to‘rtlik ruboiy
emas.
Ruboiy bo‘lishi uchun to‘rtlik
aruzdagi hazaj bahrining axram va
axrab tarmoqlarida yozilishi
kerak.
Agar hazaj bahrining ahram va
ahrab tarmoqlarida yozilmasa,
oddiy to‘rtlik sanaladi.

TUYUQ janri
T uyuq biz
uchun milliy
janr b o‘ lib, u
turkiy
adabiyotda
vujudga
kelgan . Tuyuq to‘rt
misradan
iborat bo‘lishi
kerak.
Ruboiyga
o‘xshab ikki xil:
a-a-a-a yoki a-
a-b-a tarzida
qofiyalanadi. Uyuq, albatta,
aruzning
ramali
musaddasi
mahzuf (yoki
maqsur)
vaznida
yozilishi
shart. Tuyuq qofiya
bo‘lib kelgan
so‘zlar,
albatta, tajnis,
ya’ni omonim
munosabatida
bo‘lishi talab
qilinadi.

TUYUQ janri
Tuyuq fors va
arab she’riyatida
uchramaydi . Ayrim kitoblarda oxirgi shart
keyinchalik yuzaga kelib, asta-
sekin qat’iylashgani, ba’zi shoirlar
ijodida tuyuqning tajnissiz
shakllari ham uchrashi aytilgan.

Tuyuqlar tajnis san’atining ishtirok etishi yoki etmasligiga ko‘ra:
1) tajnisli va 2) tajnissiz tuyuqlarga bo‘linadilar. Garchi bitta vaznda yozilishi
shartligi – uning imkoniyatlarini cheklasa-da, shoirning omonimlardan
foydalanish mahoratini to‘liq namoyon etishi bilan ardoqlidir.
Jumladan,
G‘am yuki to qomatim yo qilmadi,
Ohim o‘tig‘a falak yoqilmadi,
Qilmadi rahmi mango, xud o‘zgaga
Bilmadimkim, qildimu yo qilmadi.

Qit’a ham o‘zbek tili darslarida faol o‘rganiladigan janr

o‘qitish jarayonida qit’a haqida tahlilda asqotadigan ilmiy-
nazariy qarashlardan xabardorlik juda muhimdir.

Т ahlil o‘qituvchi tomondangina olib borilmasdan,
yo‘naltiruvchi savol va topshiriqlar, muammoli savollar
qo‘yib, mazkur yechimlarga kelishda o‘quvchilarning
o‘zini qatnashtirmoq darsning yuksak samarasi belgisidir.

Yulduz
Usmonova Alisher
Navoiy
TUYUQLARIDANMetodika

A . Navoiy adabiyotimiz tarixida tuyuqning birinchi nazariyotchisi sifatida
ushbu she'riy shaklning asosiy xususiyatlarini “ Mezon ul-avzon ” da quyidagicha
ko'rsatadi: “ Yana turk ulusi, bataxsis chig'atoy xalqi aro shoye' avzondurkim,
alar sunidlarin ul vazn bilan yasab, majolisda ayturlar. Birisi tuyug'dirkim, ikki
baytqa m uqarrardur va sa'y qilurlarkim, tajnis aytilg'ay va ul vazn ramali
musaddasi maqsurdur, mundoqkim:
“ Yorab, ul shahdu shakar yo labmudur,
Yo magar shahdu shakar yolabmudur.
Foilotun foilotun foilun
Jonima payvasta novak otqali,
G ‘ amza o ‘ qin qoshig ‘ a yolabmudur”

1-imkoniyat Testlarga javob berish
2-imkoniyat Qo‘shimcha ma’lumotlar
3-imkoniyat Tuyuq vaznini aniqlash
4-imkoniyat Qofiya aniqlash
5-imkoniyat Tuyuqdan she’riy san’atni aniqlash
O‘quvchi to‘plagan ball Dars o‘quvchilar foydalanish mumkin bo‘lgan
imkoniyatlar haqida tushuntirish bilan boshlanadi
(har imkoniyat orqali bir ball olish mumkin):Topshiriq

Asar janri Tuyuq
Qofiyalanish tartibi Foilotun foilotun foilun , aaba
Radifi (agar bo‘lsa) "yo labmudur”so‘zi
Vazni ramali musaddasi maqsur vazni
Qollangan she’riy san’atlar tajnis san’ati
O‘quvchi to‘plagan ballDars o‘quvchilar foydalanish mumkin bo‘lgan imkoniyatlar haqida tushuntirish bilan
boshlanadi
(har imkoniyat orqali bir ball olish mumkin)

Kamol et kasbkim, olam uyidin,
Sanga farz o‘lmag‘ay g‘amnok chiqmoq.
Jahondin notamom o‘tmak biaynih,
Erur hammomdin nopok chiqmoq.Topshiriq
QR kodda joylashgan
qit’ani tahlil qilib
bering.

TAHLIL
Javob: Bu olam uyidan g‘am bilan ketish, maqsadsiz yashab o‘tish senga farz
emasdir; kamolotni, komillikni o‘zingga kasb et, zero, jahonda mazmunli
yashamaslik, nom qoldirib o‘tmaslik hammomdan nopok chiqqanlik bilan
barobardur.
Inson bu dunyoga ruhan poklanish, qalban ulg‘ayish, ikki dunyo saodatiga
erishib yashash uchun keladi aslida. Ulug‘ mutafakkir bu qit’a orqali insoniyatni
ezgu amallar qilib, o‘zidan yaxshi nom qoldirib yashashga chorlamoqda.
Bu dunyoga kelgan har bir inson yashashdan maqsadini, yaratilish sababini
to‘g‘ri anglashi, umrini behuda narsalarga sarflamasdan, har bir fursatni g‘animat
bilib, ilmu-hunar egallab, atrofidagilarga yaxshilik ilinib, xayrli ishlar qilib umr
kechirishi lozimligini uqtiradi shoir.
Navoiy qit’alari o‘zining shu mazmundagi axloqiy-ta’limiy, ma’rifiy-estetik
qudrati bilan hamisha insoniyatni ezgulikka, ma’naviy kamolotga yetaklaydi.

E’tiboringiz
uchun rahmat!

Lirik tur janrlari va ularni janr xususiyatlariga ko‘ra o‘qitish

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish