Litosfera - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	80.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Litosfera

Купить

LITOSFERA
Reja:
1.Yerning yoshi
2.Yerning ichki tuzilishi
3. Tog‘ jinslari va ularning turlari
4. Quruqlik va okeanning geografik joylanish qonuniyatlari
5.Litosfera plitalari va ularning harakatlari

1.Yerning yoshi
Yerning yoshi yer po‘stidagi tog‘ jinslarining yoshini aniqlash orqali
belgilanadi. Bunda biologik va radioximiya metodlaridan foydalaniladi. Yer
yoshi qatlamlarga nisbatan aniqlanganda nisbiy bo‘ladi. Qatlamlardagi uran,
radiy, karbon kabi minerallarning parchalanishini aniqlash bilan
(radioximiya) mutloq yosh aniqlanadi. Erimizning yoshini yillar bilan
ifodalab berishga qilingan urinishlar absolyut geoxronologiya deb nom oldi.
-rasm. Yer shari taraqqiyoti
Absolyut yoshni aniqlash usullari turlicha bo‘lib, ular yotqiziqlarni
yotishini o‘rganishga, yotqiziqlarni emirilishini o‘rganishga, Erning issiqlik
rejimini o‘rganishga va boshqa geologik jarayonlarni o‘rganishga asoslangan.
Masalan: Nil daryosi 100 yilda 151sm qalinlikdagi yotqiziq olib kelar ekan.
Nil daryosi yotqiziqlarining umumiy xajmini bilgan holda bu yotqiziqlarni
hosil bo‘lishiga 4082-6350 yil ketganligini aniqlash mumkin. YAna bir
misol, Niagara sharsharasi 100 yilda 31m. ga kengayar ekan. SHarsharaning
umumiy kengligini bilgan xolda u taxminan 36000 yilda hosil bo‘lganligini
hisoblab chiqish mumkin.

Hozirgi vaqtda geologik davrlarni yoshi quyidagicha qabul qilngan: Kz
- 66-70 mln. yil, Mz - 173-175 mln. yil, Pz - 335-355 mln. yil, PR - 2 mlrd.
yil, AR - 1.8 mlrd. yil.
Tog‘ jinslarshshng yoshini aniqlash bilan geologayaning stratigrafiya
(lotincha qavat) sohasi shug‘ullanadi. Stratigrafiya Er po‘stini tashkil qilgan
tog‘ jinsi qatlamlarining ketma-ket yotishi, o‘zaro munosabati va Er yuzasida
tarqalishini o‘rganadi. Tog‘ jinslariiing yoshi nibiy va mutloq usullari bilan
anikdanadi. Nisbiy yoshini aniqlaganda cho‘kindi jinslar va ularning hosil
bo‘lish ketma-ketligiga stratigrafik tadqiqotlar yordamida bajariladi. O‘z
navbatida tog‘ jinslarining nisbiy yoshini aniqlashda nopaleontologik va
paleontologik usullar mavjud.
Nisbiy yosh qatlamlarni va qirilib bitgan va toshga aylangan fauna va
flora qoldiqlarini o‘rganishga asoslangan qoldiq holatda hayvonlarning
suyaklari ximoya qobiqlari yaxshi saqlanadi. Ular ikkilamchi minerallar bilan
(kalsiy, orogonit, kremniy, oltingugurtli temir va boshqalar) to‘ydirilib toshga
aylangan holda saqlanadi. Organizmlarning yumshoq qismi umuman
saqlanmaydi. CHo‘kindi jinslarda organik qoldiqlar magmatik va metamorfik
jinslarga nisbatan yaxshi saqlanadi (YAkutiyada muzlikda topilgan mamont
juda yaxshi saqlangan bo‘lib uning juni va og‘zidagi ovqati ham saqlangan).
Umuman “soqov” qatlamlarga magmatik, ko‘pgina metamorfik, muzlik va
ximik yo‘l bilan hosil bo‘lgan cho‘kindi jinslar kiradi. Tarkibida fauna va
flora qoldiqlari saqlangan jinslar “raxbar” jinslar deb hisoblanadi. Ular
vertikal qirqimda emas, balki geografik xudud bo‘yicha tarqalgan bo‘lishi
kerak.
Yuqorida qayd etilganidek, tog‘ jinslarining nisbiy yoshini aniqlashda
stratigrafik tadqiqotlarning ahamiyati katta. Stratigrafik tadqiqotlarning
asosiy vazifasi cho‘kindi jinslarni litologik tarkibi bo‘yicha va ularda

saqlanib qolgan organik qoldiqlardan foydalanib, kesimni qatlamlarga,
stratigrafik bo‘limlarga ajratishdir.
Geoxronologik jadval. 1881 yilda Bolonya shaxrida bo‘lib o‘tgan 2-
Halqaro geologik kongressda asosiy stratigrafik bo‘limlar tasdiqlangan. Bu
geoxronologik jadvalda Er tarixi to‘rtta eraga bo‘lindi va ularni quyidagi
nomlar bilan atash taklif qilindi: Arxey, Paleozoy, Mezazoy, Kaynazoy.
Keyinchalik 1887 yilda Arxey erasi tarkibidan Proterazoy erasi ajratildi.
Hozirgi vaqtda geoxronolik jadval quyida keltirilgan jadval ko‘rinishiga ega.
Davrlarning nomi aniqlangan joyning nomi bilan atalgan. Masalan: Kembriy
davri Uels yarim orolining qadimgi nomi; Ordovik va Silur davrlari
Angliyada yashagan qabilalarning nomi; Perm davri Rossiyaning Perm
guberniyasining nomi; YUra davri SHvetsariyadagi tog‘ning nomidan
olingan. Faqat Toshko‘mir va Bor davrlari topilgan foydali qazilmalar
nomidan olingan. Ma’lum bir era davomida hosil bo‘lgan cho‘kindilar
qatlami esa sistema ( davr ) deyiladi. Yer yoshi hisobi geoxronologik sana
deyiladi. Geoxronologik sana eonlarga, eralarga, davrlarga, epoxa, asrlarga
bo‘linadi. Eon – grekcha asr, davr. Lekin eng katta vaqtni o‘z ichiga oladi.
Yer yoshi ikkita eonga bo‘linadi: kriptozoy, fanerozoy (5.1-jadval). Davr o‘z
navbatida bir necha mayda bo‘limlarga, ular yaruslarga bo‘linadi.
Geoxronologik jadvalning yarusgacha bo‘lgan qismi umumjaxon
ahamiyatiga ega bo‘lib, hamma erda bir xil nomlanadi. Eralar
tubandagilardan iborat:
Arxey erasi - bu erada Erda ham hayvon organizmlari ham, o‘simlik
organizmlari ham bo‘lmagan.
Proterozoy erasi- bu erada noaniq qoldiqlar va bevosita bel gilar
buyicha boshlan-g‘ich organizmlar yashagan bo‘lishi mumkin.
Paleozoy erasi - unda hozirgilardan juda kam farq qiladigan, lekin
ancha yuqori tuzilgan o‘simlik va hayvonlar bo‘lgan.

Mezozoy erasi - unda mukammal tuzilgan o‘simlik va hayvonlar
bo‘lgan.
Kaynozoy erasi - bu erada o‘simlik va hayvonlar hozirgilarga borgan
sari o‘xshab boradi.
Arxey, proterozoy eralari to‘liq o‘rganilmaganligi uchun biz paleozoy
erasidan boshlab davrlarni o‘rganamiz. Bu era olti davrdan iborat:
1.Kembriy, 2.Ordovik, 3.Silur, 4.Devon, 5.Toshko‘mir va 6. Perm.
Mezozoy erasida davrlar uchga bo‘lingan: 1.Trias, 2.YUra, 3.Bo‘r.
Kaynozoy erasida ham uchta: 1.Paleogen 2.Neogen 3.Antropogen.
Paleozoy erasidagi kembriy, silur, devon va Perm davrlarining nomlari shu
davrlarga xarakterli bo‘lgan qatlamlar va organizmlar birinchi marta
ta’riflangan joylarning nomlaridan kelib chiqqan. Toshko‘mir davri Er
tarixida birinchi marta toshko‘mir konlari jumladan, Donetsk va Moskva yoni
ko‘mir havzalarini hosil qilgan juda ko‘p o‘simliklar paydo bo‘lgan davr
nomi bilan ataladi.
Mezozoy erasidagi trias davri shu davr qatlamlari jinslarining tarkibiga
ko‘ra keskin uch bo‘limga (trias - uchtalik degan so‘z) bo‘linganligi uchun
shunday nom olgan. YUra davri esa shu davrga tegishli bo‘lgan qatlamlar
birinchi marta ta’riflangan sharqiy Fransiyadagi YUra tog‘lari nomi bilan
ataladi.
Bo‘r davri o‘z nomini shu davrda juda ko‘p miqdorda hosil bo‘lgan
tog‘ jinsidan olgan. Qidiruvchi parmalashning ma’lumotiga ko‘ra, shimoliy
Ukrainada bo‘r qatlamining qalinligi 500m dan ortiqdir.
Kaynozoy erasining davrlari o‘z nomlaridan shu eraning hayvonot
xususiyatlarini ifodalaydi. Bu paleogen davridayoq umurtqali sut
emizuvchilarning qoldiqlarini uchratamiz lekin ular butunlay qirilib bitgan va
nihoyat, antropogen davridan boshlab odam yashay boshlagan.
1-jadval

Geoxronologik sana
Yeon Yera Davr Davom
etgan vaqt
Kriptozoy
(yopiq, yashirin,
berk, organik
dunyosiz) Arxey
Proterozoy -
- 1 mlrd. yil
2 mlrd. yil
Fanerozoy
(ochiq, aniq,
organik dunyoli) Paleozoy
330 mln. Yil Kembriy
Ordovik
Silur
Devon
Toshko‘mir
Perm 70 mln. yil
60 mln. yil
30 mln. yil
70 mln. yil
55 mln. yil
45 mln. yil
Mezozoy
173 mln. yil Trias
Yura
Bor 45 mln. yil
58 mln. yil
70 mln. yil
Kaynozoy
68 mln. Yil Paleogeon
Neogeon
Antropogen 41 mln. yil
24 mln. yil
3 mln. yil
Geologik vaqt Yer po‘sti hamma joyda bir xilda bo’lmasdan, turli
joylarda uning yoshi, qalinligi va tuzilishi turlicha. Vu esa uning qadimdan
o‘zgarib kelayotganligi oqibatidir. Yer po‘stining hosil bo‘lshi uchun ketgan
vaqt geologik vaqt deb ataladi. Yer po‘stining yoshi 4,6 mlrd. yil. Demak, Yer
po‘stining paydo bo‘lganiga 4,6 mlrd. yil bo‘lgan 1
.
2.Yerning ichki tuzilishi
1
Goudie A. Physische Geogra p hie. Germany. 2002 . 3-bet.

Yerning ichki tuzilishi geofizik metod – seysmik zondlash yordamida
o‘rganiladi. Yerda chuqurga tushgan sari seysmik to‘lqinlarning tezligi
sekinlashadi va birdan o‘zgaradi. Shu to‘lqinlar o‘zgarishiga qarab quyidagi
qismlarga bo‘linadi: Yer po‘sti, mantiya, yadro. Yerning ichki qismi yadro
deb ataladi. U yerda jismlar suyuq plastik holatda ekanligi qayd qilingan.
Yadro temir-nikel qotishmadan iborat. Bosim va harorat juda yuqori.
Harorat taxminan 5500˚C ni tashkil qiladi.Yerning ichiga chuqur tushilgan
sari bosim harorat oshib boradi. Harorat 5500˚ C gacha ko‘tariladi. Bosim
1,4 mln atmosferagacha oshadi. Jinslarning zichligi Yer po‘stidagi 1,5-3 dan
mantiyada 3,5-5,5 gacha, yadroda 12,6 gacha ko‘tariladi. Yer ichiga tushgan
sari har 100 metrda haroratning o‘zgarishiga geometrik gradiyent deb ataladi.
O‘rta hisobda 3˚C ga teng. Chuqurlikka tushilgan sari harorat 1˚ oshishi
uchun zarur bo‘lgan chuqurlik geometrik bosqich (33 m) deb ataladi.
O‘rta qatlam mantiya deb yuritiladi. Uning qalinligi 2000 km gacha
bo‘lib, yadroga nisbatan qattiqroq jismlardan tuzilgan. Mantiyani ustida
joylashgan va uni uorinshiq sifatida har tomondan o‘rab olgan litosfera
(grekcha litos - tosh, sfera - qobiq) Yerning qattiq tosh qobig‘idir. Uning
qalinligi 50-200 km. Litosfera mantiyaning Yuqori qismini va Yer po‘stini
o‘z ichiga oladi. Litosfera yuqori mantiyadagi yumshoq, yopishqoq hamirga
o‘xshagan astenosfera qatlami ustida joulangan.Yer litosferasining
shakllanishida astenosferaning o‘rni muhim.Astenosferada magma va yer
qobig‘i moddalarining parchalanishi va sarslanish jarayonlarining o‘zagi
yotadi. Litosfera plitalarining harakatlarini ta’minlovchi astenosferaning
geodinamik xossalari katta ahamiyatga ega.
Litosferaning quyi qismiga Yuqori mantiya qatlamining bir qismi ham
kiradi. Litosferaning yuqori qismini Yer po‘sti tashkil qiladi.
Yer po‘sti qalinligi 6-70 km. Yer po‘sti bilan mantiya orasidagi
chegarani yugoslaviyalik seysmolog Moxorovichich aniqlagan. Shu sababli

bu chegara Moxorovichich yuzasi yoki qisqacha Moxo chizig‘i deb ataladi.
Bu aniq chegara bo‘lib, yer yuzasining hamma joyida bor. Yer po‘stining
ikkita shakli mavjud: materik va okean yer po‘sti.
Materik yer po‘sti uncha zich emas (o‘rtacha 2,7 g/sm2 , eng zich 3,0-
3,3 g/sm2 yuqori mantiyaga yaqin okean yer po‘stida 3,4 g/sm2), o‘rtacha
qalinligi 35-40 km (baland tog‘li hududlarda 60-70 km gacha). Okean yer
po‘sti qalinligi 5-6 km. Yer po‘sti cho‘kindi, granit, bazalt, mantiyaning
ustki qismidan iborat. Materik yer po‘stining yuqori qismida granit va pastki
qismida bazalt qatlamdan iborat. Okean yer po‘stida granit qatlam yo‘q
faqat bazalt qatlamdan iborat. Okean yer po‘sti materik yer po‘stiga
qaraganda yosh hisoblanadi. Eng qadimgi materik yer po‘sti hisoblangan
Grenlandiya va Janubiy Amerika yer po‘stining yoshi 3,5 mlrd, okean yer
po‘stining hech bir joyida 250 mln yoshga teng bo‘lgan hududlar
uchramaydi 2
.
3. Tog‘ jinslari, ularning turlari
Yer po‘sti – Yer sharining eng qattiq qismi hisoblanadi. Yer po‘sti
kimyoviy elementlardan, minerallardan va tog‘ jinslaridan iborat. Yer po‘sti
tarkibida quyidagi kimyoviy elementlar uchraydi: kislorod (47%), kremniu
(29,5%), a1uminiy (8,05%), temir (4,65%), kalsiy (2,96%), natriy (2 ,5%),
kaliy (2,5%), magnu (1,87%), titan (0,45%) va boshqalari 0,52%. Demak,
Yer po‘stida tarqalgan 9 ta asosiy yelement 99,48% ni tashki1 qiladi.
Kimyoviy yelement1ar birlashmasiga mineral deb ata1adi. Tog‘ jinslari
esa bir necha minerallarni tabiiy birikmasidir. Tog‘ jinslari monomineralli va
polimineralli bo‘ladi. Monomineralli tog‘ jinslari bitta mineraldan tashkil
topadi, masa1an, kvars, kvars mineralidan iborat. Rolimineral tog‘ jinslari bir
necha minerallardan iborat. Masa1an, granit quyidagi minerallardan tashki1
topgan: kvars, ortok1az, slyuda, dala shpati.
2
Goudie A. Physische Geogra p hie. Germany. 2002 . 4-bet.

Hosil bo‘lish sharoitiga qarab tog‘ jinslari uchta katta guruhga bo‘linadi:
1. Magmatik yoki otqindi tog‘ jinslari, ular magmaning sovishi va
qotishi natijasida hosil bo‘ladi.
2. Cho‘kindi jinslar ilgari paydo bo‘lgan har qandau tog‘ jinslarni
yemirilishi, maydalanishi va to‘planishi va organizmlarni faoliyati ta’sirida
paydo bo‘ladi.
3. Metamorfik tog‘ jinslari, katta chuqurlikda yuqori harorat va bosim
ostida jinslarini o‘zgarishi tufayli hosil bo‘ladi.
Magmatik tog jinslari. Magmaning sovish sharoitiga qarab magmatik
tog‘ jinslari quyidagi guruhlarga bo’linadi:
- intruziv yoki shuqurda hosil bo‘lgan magmatik tog‘ jinslari.
Magmaning chuqurda sekin- asta qotishi natijasida hosil bo‘ladi. Intruziv tog‘
jinslariga granit, gabbro va boshqalar kiradi;
- effuzif magmatik tog‘ jinslari. Magmani Yer yuzasida yoki Yer
yuzasiga yaqin bo‘lgan shuqulikda qotishi va sovishi natijasida hosil bo‘ladi
effuzif tog‘ jinslariga bazalt, liparit, vulkan shishasi va boshqalar kiradi.
Cho‘kindi jinslar ilgari paydo bo‘lgan jinslarning turli sharoitlarda
yemirilishi, nurashi va to‘planishi natijasida hosil bo‘ladi. Sho’kindi tog‘
jinslari kelib chiqishiga ko‘ra quyidagi guruhga bo‘linadi:
- chaqiq (klastik) jinslar, asosan tog‘ jinslarini yemirilishi natijasida hosil
bo‘ladi;
- kimyoviy tog‘ jinslari, qorishmalarning cho‘kindilar cho‘kishi va
to‘planishi natijasida hosil bo‘ladi (tuzlar, gips va h.k);
- organik (biogen) tog‘ jinslari, o‘simlik va hayvonlarning tanalari
o‘lgandan keyin to‘planishi va o‘zgarishi natijasida hosil bo‘ladi (marjonlar,
ko‘mir, bo‘r, ohaktosh).

Metamorfik tog‘ jinslari. Magmatik va cho‘kindi to‘g jinslarining yuqori
harorat va bosim ta’sirida o‘zgarisgi natijasida hosil bo‘ladi. Masalan, granit
gneysga, qumtoshlar kvarsitga, ohaktosh marmarga aylanadi.
Yer po‘sti hajmining juda katta qismini magmatik va metomorfik jinslar
tashkil qiladi (90 %). Ammo geografik qobiq uchun yupqa chokindi qatlam
katta ahamiyatga ega. Chunki cho‘kindi jinslar bevosita havo va suv bilan
o‘zaro ta’sirda bo‘ladi va turli xil geografik jarayonlar faol qatnashadi.
4.Quruqlik va okeanning geografik joylanish qonuniyatlari
Kosmosdan Yerga qaraganda unda suvlik maydoni ko‘pligi yoqqol
ko‘rinadi. Yer sharining faqat 29 % quruqlikdan, qolgani suvlikdan iborat.
Okeanlar tagining tuzilishi murakkabligiga ko‘ra materiklardan
qolishmaydi. Unda quyidagi geologik va geomorfologik elementlar
ajratiladi: materiklarning suv ostidagi chekka qismlari, oraliq polosalar,
okean o‘rta tizmalari, ya’ni tog‘lar, tekisliklar yoki okean tagi, botiqlar.
Quruqlikdagi pasttekisliklarning suv tagidagi davomi hisoblangan materik
sayozligi yoki shelfining relefi tekis, chuqurligi o‘rta hisobda 200 m gacha.
Dunyoning bir qator hududlarida - G‘arbiy Yevropa va Shimoliy Avstraliya,
Kanada Sibir va Xitoy qirg‘oqlarida materik sayozligi ancha keng ( 8.3-
rasm). Boshqa hududlarda, masalan, Janubiy Amerikaning g‘arbiy
qirg‘oqlarida chuqur okean botiqlari bo‘lganligi sababl bu hududlarda shelf
juda tor.
Materik sayozligidan keyin materik yonbag‘ri bo‘lib, u suv osti daralari
orqali juda parchalangan, past-baland bo‘ladi. U yuqoridan zinapoyasimon
yoki o‘siga xos terrasalar tarzida pasaya boradi.
Materik etagi yoki oraliq polasadan narida haqiqiy okean tagining o‘zi
joylashgan bo‘lib, u okean tipidagi yer po‘stidan tarkib topgan. Okean tagi
uchun sayyora miqyosidagi bir butun okean o‘rta tizmalari tizimi xosdir. Bu
tizmalar, hozirgi tog‘ paydo bo‘lish mintaqasidan, okeanlardagi

geosinklinallardan iborat. Okean yer po‘sti tog‘ paydo bo‘lish jarayonlari
natijasida materik yer po‘stiga aylana boshlagan. Unda “oraliq qatlam”
paydo bo‘lgan, bu qatlamdagi tog‘ kontinental litosferadagi tog‘ jinslariga
o‘xshab ketadi. Okean o‘rta tizmalari sistemasi janubiy yarim sharning 40-
60˚ kengliklaridagi yaxlit suv osti halqasini o‘z ichiga oladi. Bu halqadan
har bir okeanda meridional yo‘nalgan uchta tizma tarmoqlanib ketadi,
bular: Atlantika O‘rta tizmasi, Hind okean O‘rta tizmasi va Sharqiy Tinch
okean tizmasidir (5.4-rasm). Okean o‘rta tizmalari ocean tubini ikki qismga
bo‘lib turadi, ayniqsa bu Atlantika okeannida yoqqol nomoyon bo‘ladi.
Sharqiy Tinch okean balandligi Tinch okeanining markaziy qismidan
uzoqroqda joylashgan. Okean o‘rta tizmalarining kengligi 2-4 km dan 4000
km gacha bo‘lib ular suv ostida 40 000 km uzunlikdagi tog‘ zanjirlarini, suv
yuzasida orol va arxipelaglarni hosil qilgan.
Atlantika okeanida shimoldan janubga Atlantika O‘rta tizmasi
cho‘zilgan bo‘lib, uning uzunligi 20000 km dan ortadi. U S shaklida bo‘lib,
janubiy suv osti balandliklaridan boshlanadi. Islandiya bilan Shpitsbergenni
kesib o‘tadi va Shimoliy Muz okeanidagi bir qancha suv osti tizmalari,
chunonchi Lomonosov tizmasi tarzida davom etadi.
Hind okean O‘rta tizmasining ikkita nomi bor: uning janubiy qismi
G‘arbiy Hindiston tizmasi, shimoliy qismi esa Arabiston-Hindiston tizmasi
deb ataladi. Bu tizma Janubiy suv osti balandligidan to Arabiston
dengizigacha 6000 km ga cho‘zilgan.
Tinch okeanning o‘rta tog‘ tizmasi Sharqiy Tinch okean balandligidir. U
Janubiy balandlikdan Koliforniya qo‘ltig‘igacha va bu yerdan 120˚ g‘b. u.
gacha davom etgan. Okean tubi, ayniqsa Tinch okean tubi uzunasiga
cho‘zilgan chuqur botiqlar bilan harakterlanadi (rasm). Ularning kengligi
10 km dan 100 km gacha , chuqurligi 7 km gacha etadi. Shunday botiqlardan
biri Tinch okeanidagi Marianna botig‘i bolib, uning chuqurligi 11033

metrga teng ekanligi o‘lchangan. Marianna Yer sharidagi eng chuqur botiq
hisoblanadi. Okean botiqlari materiklar yaqinida yoki yoysimon orollar
yaqinida joylashgan. Ko‘ndalang kesmasi V shalida 3
.
5.Litosfera plitalari va ularning harakatlari
Yer po‘stining eng yirik qattiq bo‘laklari litosfera plitalari deyiladi. Yer
po‘stida 7 ta katta va 6 ta kichik litosfera plitalari mavjud).
Yer po‘sti murakkab tuzilishi ega, u asosan geosinklinallardan,
platformalardan, rift zonalaridan va aylanasimon tuzilmalardan iborat.
Geosinklinallar Yer ro’stining harakatchan, keng cho‘zilgan qismlaridir.
Geosinklinallar yuqori sur’atlarda kechadigan tektonik jarayonlar, kuchli
magmatizm tez-tez sodir bo‘lib turadigan dahshatli zilzilalar bilan ajralib
turadi.
Platformalar – Yer po‘stining barqaror qismlaridir. Geosinklinal
taraqqiyotining oxirgi bosqichi platformalarni hosil bo‘lishidir.
Platforma ikki qavatdan iborat. Uning birinchi qavati plalforma
poydevori hisoblanadi. Platforma poydevori mustahkam, kam harakatchan
bo‘lib, kristalli tog‘ jinslaridan, asosan magmatik va metaomorfik jinslardan
tuzilgan. Ikkinchi qavat poydevor ustida joylashgan bo‘lib, ko’rinsha
gorizontal yotgan cho‘kindi jinslardan tarkib topgan.
Geosinklinal o’rnida uning taraqqiyoti davomida burmali tog‘lar
vujudga keladi. Mazkur tog‘larning uzoq davr davomida yemirilishidan
rlatformaning poydevori vujudga keladi. Ushbu poydevor kuchli bukilgan,
metamorfizmga uchragan qadimgi tog‘ jinslaridan tarkib topgan, ularni
granit1ar yorib chiqqan.
Platformalar yoshiga qarab ham farqlanadi. Platformaning yoshi quyi
qavat, ya’ni poydevor paydo bo‘lgan davr bilan begilanadi, eng qadimgi
platformalar tokemberiy, ya’ni arxey, rroterozoy eralarida vujudga kelgan
3
Goudie A. Physische Geogra p hie. Germany. 2002 . 5-bet.

platformalardir. Ularga Sharqiy Yevropa, Sibir, Xitoy, Arabiston, Nipdiston,
Avstraliya, Afrika, Antarktida, Shimoliy Amerika va Janubiu Amerika
platformalari kiradi.
Qadimgi platformalar yoshiga qarab epiproterozoy platformalardir.
Ularni atrofida esa epibaykal, yerikaledon, epigersin platformalari
joulashgan.
Vutun geologik rivojlanish tarix davomida platformalar maydoni
kengayib, geosinklinlar maydoni qisqarib borgan. Hozirgi geosinkinal
oblastlarga Tinsh okeanning Kuril va Aleut orollari joylashgan hududlar
kiradi. Atlantikaokeanida esa harakatdagi vulkanlar keng tarqalgan orollar
kiradi.
Platformalardan kristal jinslardan iborat poydevor Yer yuzasiga chiqib
qolgan katta-katta maydonlar ajralib turadi. Bunday joularni qaqonlar
deyiladi. Juda qadimgi qalqonlar Grenlandiyada, Kanadaning shimoli-
sharqida, Janubiy Amerikada, Afrikaning katta qismida, Hindiston yarim
orolida, G‘arbiy Avstraliyada va Antarktidaning bir oz qismlarida
joylashgan. Bu hududlarning asosiy xususiyatlari eng qadimgi tog‘ hosil
bo‘lish bosqichlarini boshdan o‘tkazgan. Qalqonlar odatda asta-sekin
ko‘tarilib boradi, Platformalar poydevori ancha cho‘kkan va ular cho‘kindi
jinslar bilan to’lgan joylar rlitalar deb ataladi. Ular asta-sekin cho‘kishda
davom etmoqda.

Litosfera

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish