Lokal (mahalliy) tarmoqni tarmoq topologiyasi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	423.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Lokal (mahalliy) tarmoqni tarmoq topologiyasi

Купить

LOKAL (MAHALLIY) TARMOQNI TARMOQ TOPOLOGIYASI
Reja:
1. Tarmoq topologiyasi tushunchalari, « halqa », «shina», «yulduz»
topologiya turi
2. Kompyuter tarmoq topologiyalarini tasniflanishi
3. Ma’lumot uzatishni fizik muhitiga kirish usullari kompyuter
tarmoqlari klassifikatsiyasi
4. Boshqa topologiyalar,
5. Tarmoq komponentlari (Hub, Repeater va boshqalar) tarmoqni
t ashkiliy tuzilishi va funksional roli
Tayanch iboralar: «Halqa», «Shina», «Yulduz», analogli (uzluksiz), raqamli,
simleksli, yarim dupleks, dupleksli.

Kompyuter tarmog‘ining topologiyasi jovlashtirilishi, tuzilishi, tarkibi deganda,
odatda, biz bir-biriga nisbatan kompyuterlar tarmoqda joylashganligi va aloqa
yo‘llarini ulash usullarini tushunamiz. Muhimi shundaki, topologiya tushunchasi,
avvalam- bor, mahalliy tarmoqlargagina tegishlidir, chunki bu tarmoqlarda
aloqaning tuzilishini osongina kuzatish imkoni mavjud. Global tarmoqlarda esa,
aloqaning tuzilishi foydalanuvchidan berkitilgan va bilish juda ham muhim emas,
chunki har bir ulanish o‘zining alohida yo‘li bilan amalga oshirilishi mumkin.
Tarmoq topologiyasi qurilmalariga qo‘yiladigan talablarni, ishlatiladigan kabel
turini, axborot almashishning bo‘lishi mumkin bo‘lgan va eng qulay boshqarish
usulini, ishonchli ishlashini, tarmoqni kengaytirish imkoniyatini belgilaydi.
Foydalanuvchida har doim ham tarmoq topologiyasini tanlash imkoniyati
bo‘lmasa-da, topologiyalarning xususiyatlarini, afzallik va kamchiliklarini, hamma
bilishi kerakdir.
Tarmoqni uch xil topologiyasi mavjuddir:
− «Shina» ( b u s ) , hamma kompyuterlar bitta aloqa yo‘liga parallel ulangan va
axborot har bir kompyuterdan bir vaqtning o‘zida qolgan kompyuterlarga
uzatiladi (4.1.1-rasm);
4.1. 1-rasm. «Shina» tarmoq topologiyasi.
− «Yulduz» ( Звезда , star) bitta markaziy kompyuterga qolgan hamma tashqi
kompyuterlar ulanadi, har bir kompyuter alohida o‘z aloqa yo‘llaridan
foydalanadi (4.1.2-rasm);
4.1.2-rasm. «Yulduz» tarmoq.topologiyasi.
− «Halqa» ( кольцо , zing), har bir kompyuter har doim axborotni faqat bitta
zanjirda joylashgan keyingi kornpyuterga uzatadi, axborotni esa, zanjirda bitta
oldinda joylashgan kompyuterdan oladi va bu zanjir yopiq, ya’ni
halqasimondir (4.1.3-rasm).

4.1.3-rasm. «Halqa» tarmoq topologiyasi.
Amalda ba’zi hollarda asosiy topologiyalarning kombinatsiyasi ham ishlatilishi
mumkin, lekin ko‘pchilik tarmoqlar sanab o‘tilgan uch turdagi topologiyadan
foydalanadi. Endi sanab o‘tilgan tarmoq turlarining xususiyatlarini qisqacha ko‘rib
chiqamiz.
«Shina» topologiyasi (ba’zi hollarda «umumiy shina» ham, deb ataladi) o‘z
tashkiliy qismi bilan tarmoq kompyuter qurilmalarining bir turda bo‘lishini va
barcha abonentlar teng huquqliligini taqozo qiladi. Bunday ulanishda kompyuterlar
axborotni faqat navbat bilan uzata oladi, chunki aloqa yo‘li bitta. Aks holda,
uzatilayotgan axborot ustma-ust bo‘lishi natijasida o‘zgaradi (konflikt, kolliziya
holatlari). Shunday qilib. bu turdagi axborot almashinuvi yarim dupleks rejimida
arnalga oshiriladi (hal duplex), almashinuv bir vaqtning o‘zida emas, navbat bilan
ikki yo‘nalishda ham amalga oshiriladi. «Shina» topologiyasida markaziy abonent
bo‘lmagani uchun puxtaligi bois boshqa topologiyaga nisbatan yuqoridir.
Markaziy kompyuter ishdan chiqqan holatda boshqarilayotgan sistema ham o‘z
vazifasini bajarishdan to‘xtaydi. «Shina» tarmog‘iga yangi abonent qo‘shish ancha
oddiydir va uni tarmoq ishlab turgan vaqtda ham qo‘shish mumkin. Boshqa
topologiyadagi tarmoqlarga nisbatan «Shina»da eng kam uzunlikda kabellar
ishlatiladi. Shuni hisobga olish kerakki, har bir kompyuterga (ikki chetdagi
kompyuterdan tashqari) ikkitadan kabel ulanadi, bu esa har doim ham qulay emas.
Mumkin bo‘lgan konfliktlarni hal qilish har bir abonentning tarmoq qurilmasi
zimmasiga tushadi. «Shina» topologiyasida tarmoq adapterining qurilmasi boshqa
topologiyadagi adapter qurilmasiga nisbatan murakkabroqdir. Lekin «Shina»
topologiyasida mahalliy tarmoqlarning (Ethernet, Arcnet) keng tarqalganligi uchun
tarmoq qurilmalarining narxi unchalik qimmat emas. «Shina» dagi
kompyuterlarning biri ishdan chiqsa, tarmoqdagi qolgan kompyuterlar bemalol
axborot almashinuvini davom ettirishi mumkin. Kabellarni uzilishi ham
qo‘rqinchli emasdek tuyiladi, chunki biz uzilish bo‘lganda, ikkita ishga layoqatli

alohida shinaga ega bo‘lamiz. Lekin elektr signallarni uzun aloqa yo‘lidan tarqalish
xususiyatidan kelib chiqqan holda «Shina» oxirlariga maxsus moslashtirilgan
qurilmalar, ya’ni terminator ulanishi lozim (2.1.1-rasmda to‘rtburchak shaklda
ko‘rsatilgan).
Terminatorsiz ulanganda signal aloqa yo‘lining oxiridan aks sado tarqaladi va
surilish hosil bo‘lishi natijasida tarmoqda aloqa amalga oshishi mumkin bo‘lmay
qoladi. Shunday qilib, kabel shikastlanganda yoki uzilish hosil bo‘lganda, aloqa
yo‘lining moslashuvi buziladi va hattoki, o‘zaro ulangan kompyuterlar o‘rtasida
ham axborot almashinuvi to‘xtaydi. «Shina» kabelining xohlagan qismida yuz
bergan qisqa to‘qnashuv natijasida butun tarmoqning ish faoliyati to‘xtaydi.
«Shina»dagi tarmoq qurilmalaridan birontasi buzilgan taqdirda uni ajratib qo‘yish
qiyin, chunki hamma adapterlar parallel ulanganligi sababli ularning qaysi biri
ishdan chiqqanligini aniqlash oson emas.
«Shina» topologiyali tarmoqning aloqa yo‘lidan axborot signallari o‘tish
davomida so‘nish yuzaga keladi va u qayta tiklanmaydi, shuning uchun kabelning
umumiy uzunligiga chegara qo‘yiladi. Bundan tashqari. abonent tarmoqdan turli
amplitudali signal oladi, buning sab.abi axborot uzatayotgan kompyuter va axborot
qabul qilayotgan kompyuterlar orasidagi masofaga bog‘liqdir. Bunday vaziyat
tarmoqning axborotni qabul qilish qurilmalariga qo‘yiladigan qo‘shimcha
talablarni oshiradi. «Shina» topologiyasida tarmoq uzunligini oshirish uchun
ko‘pincha bir necha segmentlar ishla tiladi (har bir segment alohida shinani tashkil
qiladi), bu sigmentlar
4.1.4-rasm. Repiter yordamida segmentlarni «Shina» ga ulash.
o‘zaro maxsus signallarni tiklovchi qurilma-repiterlar yoki takrorlovchi qurilmalar
orqali ulanadi (4.1.4-rasmda ko‘rsatilgan). Lekin bu usulda tarmoqni uzunligini

cheksiz oshirib bo‘lmaydi, chunki aloqa yo‘lida signalni tarqalish tezligining
chegarasi mavjuddir.
«Yulduz» topologiyasi. «Yulduz» — bu markazi aniq mavjud topologiya
bo‘lib, bu markazga barcha abonentlar ulanadi. Barcha axborot almashinuvi faqat
markaziy kompyuter orqali amalga oshiriladi, shuning uchun u tarmoqqa xizmat
ko‘rsatadi va bu kompyuterning yuklamasi juda yuqoridir. Markaziy
kompyuterning tarmoq qurilmalari tashqi abonentlarning qurilmalariga nasbatan
keskin ko‘p bo‘ladi. Abonentlarning bu hol uchun teng huquqligi haqida so‘z ham
yuritib o‘tirilmaydi. Odatda, aynan markaziy kompyuter eng ko‘p quvvatga ega
bo‘ladi, sababi axborot almashish vazifasini boshqarish faqat shu kompyuter orqali
amalga oshiriladi. «Yulduz» topologiyali tarmoqlarda hech qanday konflikt holat
bo‘lishi mumkin emas, chunki boshqarish markazlashtirilgan. Konflikt holatga
o‘rin yo‘q.
«Yulduz»ning bu topologiyadagi tarmoq kompyuterlarini buzilishga barqaror
ishlashi haqida so‘z yuritadigan bo‘lsak, tashqi kompyuterlardan birining buzilishi
tarmoqda ishlayotgan kompyuterlarga ta’sir qilmaydi, lekin markaziy
kompyuterning har qanday buzilishi tarmoqni butunlay ishdan chiqishiga olib
keladi. Kabellardan birortasida uzilish yoki qisqa to‘qnashuv ro‘y bersa, «Yulduz»
topologiyasida faqat bitta kompyuterda axborot almashinuvi to‘xtaydi, qolgan
hamma kompyuterlar odatdagicha ishini davom ettirishi mumkin. «Shina» dan
farqli «Yulduz» da har bir aloqa yo‘lida faqatgina ikkita abonent bo‘ladi: markaziy
va tashqi kompyuterlardan biri. Ko‘pincha kompyuterlarni ulash uchun ikkita
aloqa yo‘li ishlatiladi, ulardan har biri axborotni faqat bir tarafgagina uzatadi.
Shunday qilib, har bir aloqa yo‘lida faqat bitta uzatuvchi va bitta qabul qiluvchi
qurilma ishlatiladi. Bu holat tarmoq qurilmalarini «Shina» topologiyasiga nisbatan
sezilarli darajada kamaytirishga ohb keladi va qo‘shimcha tashqi terminatorlardan
foydalanishga ham hojat qolmaydi.
«Yulduz»da signallarni aloqa yo‘lida so‘nish muammosi ham «Shina»ga
nisbatan oson hal bo‘ladi, chunki har bir signalni qabul qiluvchi qurilma bir xil
amplitudali signalni qabul qiladi. «Yulduz» topologiyasining jiddiy kamchiligi

shundan iboratki, unga ulanadigan abonentlar soni chegaralangan. Odatda,
markaziy abonent 8-16 tadan ko‘p bo‘lmagan tashqi abonentlarga xizmat ko‘rsata
oladi. Ko‘rsatilgan cheklanish oralig‘ida qo‘shimcha abonentlarni ulash ancha
oddiy bo‘lsa, qo‘yilgan cheklanishdan ortiq bo‘lgan hollarda abonent ulash imkoni
yo‘q. Ba’zi hollarda yulduzsimon ulanishni kengaytirish imkoni mavjud, agarda,
tashqi abonentlardan birining o‘rniga markaziy abonent ulansa, natijada, o‘zaro
ulangan bir necha yulduzlardan tashkil topgan topologiya hosil bo‘ladi. 4.1.2-
rasmda keltirilgan «Yulduz» topologiyasi «Aktiv yulduz», deb ataladi, 4.1.5-
rasmda keltirilgan chizma «Passiv yulduz» topologiyasi bo‘lib, u faqat tashqi
ko‘rinishdangina yulduzga o‘xshashdir.
4.1.5-rasm. «Passiv yulduz» topologiyasi.
Amaliyotda «Passiv yulduz» topologiyasi «Aktiv yulduz» topologiyasiga
nisbatan ko‘p tarqalgan. Hozirgi kunda eng ko‘p tarqalgan va taniqli Internet
tarmog‘ida ham «Passiv yulduz» topologiyasidan foydalanilgan. «Passiv yulduz»
topologiyasidan foydalaniladigan tarmoq markazida kompyuter emas, balki
konsentrator yoki xab (hub) o‘rnatiladi, bu qurilma repitr bajargan vazifani
bajaradi. Konsentratorning (xab) vazifasi o‘tayotgan signalni tiklab, ularni boshqa
aloqa yo‘llariga uzatishdan iborat. Vaholanki, kabellarni o‘tkazilishi aktiv
yulduzsimon bo‘lsa hamki, haqiqatda esa, biz «Shina» topologiyasiga to‘qnash
kelamiz, chunki axborot har bir kompyuterdan bir vaqtning o‘zida barcha qolgan
kompyuterlarga uzatiladi, lekin markaziy abonent mavjud emas. Tabiiyki, «Passiv
yulduz» oddiy shinadan qimmatga tushadi, chunki bu holda, albatta,
konsentratordan foydalanish shart. Biroq, bu topologiya bir qator qo‘shimcha
yulduzsimon topologiyada mavjud, shuning uchun oxirgi vaqtda «Passiv yulduz»
«Aktiv yulduz» topologiyali tarmoqlarni siqib chiqarmoqda. «Aktiv yulduz» va
«Passiv yulduz» topologiyalarining oralig‘idagi topologiya ham mavjud. Bu holda

konsentrator o‘ziga kelayotgan signalni faqat tiklabgina qolmay, axborot
almashinuvini ham boshqaradi, lekin o‘zi axborot almashishda ishtirok etmaydi.
«Yulduz» topologiyasining katta afzalligi shundan iboratki, hamma ulanish
nuqtalari bir joyda jamlangandir. Bu xususiyati tufayli tarmoq ish faoliyatini oson
nazorat qilishga, nosozliklarni u yoki bu abonentni tarmoq markazidan oddiy uzib
qo‘yib tuzatishga (bu holatni shinada amalga oshirib bo‘lmaydi), tarmoqni hayotiy
muhim nuqtalaridan begona abonentlarni ulash imkoniyatini chegaralash kabi
qulayliklarni beradi. «Yulduz» ulanish holatida har bir tashqi abonent
kompyuteriga bitta axborotni ikki tomonga uzatish va ikkita (axborot har bir
kabeldan faqat bir tomonga uzatiladi) kabel ulanish imkoni mavjud. Ikkinchi holat
amalda ko‘proq uchraydi.
«Yulduz»simon topologiyali barcha tarmoqlarning umumiy kamchiligi boshqa
turdagi topologiyalarga nisbatan kabel ko‘p sarflanishidir. Masalan, «Shina»
topologiyasiga (2.2.1-rasm) nisba tan «Yulduz» topologiyusida bir necha marotaba
uzun kabel sarflanadi. Bu holat tarmoq tannarxiga sezilarli darajada ta’sir qilishi
mumkin.
«Halqa» topologiyasi — bu har bir kompyuter aloqa yo‘llari faqat ikkita
boshqa kompyuter bilan ulanib, biridan faqat axborot oladi va ikkinchisiga faqat
axborot uzatadi. Har bir aloqa yo‘llarida «Yulduz» topologiyasi kabi faqat bitta
axborot uzatuvchi va bitta axborot qabul qiluvchi ishlatiladi. Bu holat tashqi
terminatorlardan voz kechish imkonini beradi. «Halqa» topologiyasining muhim
xususiyati shundan iboratki, har bir kompyuter o‘ziga kelgan signallarni tiklaydi,
ya’ni repiter vazifasini ham bajaradi, shuning uchun butun halqa bo‘ylab signalni
so‘nish muammosi bo‘lmaydi. Muhimi, halqadagi ikki kompyuter o‘rtasidagi
so‘nishdir. Bu holatda aniq ajratilgan markaz yo‘q, tarmoqdagi hamma
kompyuterlar bir xil bo‘lishi mumkin. Ko‘pincha halqada maxsus abonent ajratilib,
u axborot almashinuvini boshqaradi yoki nazorat qiladi. Ma’lumki, tarmoqda
bunday boshqaruvchi abonent mayjudligi tarmoqning mustahkamlik darajasini
pasaytiradi, chunki uning ishdan chiqishi butun tarmoqda amalga oshirilayotgan
axborot almashinuvini shu zahotiyoq to‘xtatadi.

Jiddiy qilib aytganda, kompyuterlar halqada to‘liq teng huquqli emas («Shina»
topologiyasi kabi). Ayni vaqtda axborot qabul qilayotgan bir kompyuter axborotni
boshqa kompyuterlarga nisbatan oldin, qolgan kompyuterlar esa, axborotni keyin
qabul qiladi. Maxsus «Halqa» topologiyasi tarmoqning aynan shu mo‘ljallangan
axborotni tarmoqda almashinuvini boshqarish usullari, xususiyatiga asoslangan
bo‘ladi. Bu usullarda axborotni navbatdagi kompyuterga uzatish huquqi davrida
ketma-ket joylashgan kompyuterlarga navbati bilan beriladi.
«Halqa»ga yangi abonentni ulash, odatda, oddiy, lekin, albatta, ulash vaqtida
butun tarmoqni ishdan to‘xtatish lozim bo‘ladi. «Shina» topologiyasi kabi halqada
ham abonentlarni tarmoqdagi maksimal soni katta (ming va undan ham ko‘p).
«Halqa» topologiyasi, odatda, yuklamalarga chidamli hisoblanadi, u tarmoq orqali
eng ko‘p axborot oqimini ishonchli ta’minlaydi, chunki unda konflikt holati yo‘q
(«Shina» topologiyasi da mavjud), shuningdek, markaziy obyekt ham yo‘q
(«Yulduz» topologiyasida mavjud).
Signal halqadagi tarmoqning hamma kompyuterlaridan o‘tgani uchun,
tarmoqdagi kompyuterlarni birontasi ishdan chiqsa (yoki tarmoq qurilmalaridan
biri), butun tarmoqning ish faoliyati to‘xtaydi. Xuddi shuningdek, tarmoq
kabellarining birontasi uzilsa yoki qisqa to‘qnashuv ro‘y bersa, butun tarmoq ish
faoliyatini davom ettira olmaydi. «Halqa» topologiyasi kabellari uzilishiga eng
sezgir, shuning uchun bu topologiyada, odatda, ikkita (yoki ko‘proq) parallel aloqa
yo‘llari o‘tkaziladi, ulardan biri zaxira uchun mo‘ljallanadi.
«Halqa» topologiyasining yirik yutug‘i shundan iboratki, unda har bir obyekt
signalni qayta tiklash imkoniyati butun tarmoq uzunligini keskin oshirishga xizmat
qiladi (ba’zida bir necha o‘n kilometrgacha). Bu ma’noda «Halqa» topologiyasi
boshqa barcha topologiyalardan yuqori ustunlikka egadir.
«Halqa» topologiyasida tarmoqdagi har bir kompyuterga ikkitadan kabel
o‘tkazihshini kamchilik («Yulduz»ga nisbatan), deb hisoblashimiz mumkin. Ba’zi
hollarda «Halqa» topologiyasida ikkita aloqa yo‘li o‘tkazilib, bu aloqa yo‘llarida
axborot qarama-qarshi tomonga uzatiladi. Bunday yechimning maqsadi — axborot
uzatish tezligini ikki marotaba oshirish. Shuningdek, kabellardan biri

shikastlanganda tarmoq ikkinchi kabel hisobiga ish faoliyatini davom ettirishi
mumkin (lekin kam tezlik bilan).
Boshqa topologiyalar. Yuqorida ko‘rib o‘tilgan asosiy uchta topologiyadan
tashqari, «Daraxt» topologiyasidan ham kam foydalanilmaydi. Bu topologiyani bir
necha «Yulduz» topologiyasidan hosil bo‘lgan, deb qarash mumkin. «Yulduz»
topologiyasidek «Daraxt» topologiyasida ham aktiv yoki haqiqiy (4.1.6-rasm) va
passiv (4.1.7-rasm) topologiya bo‘lishi mumkin. «Aktiv daraxt» topologiyasida bir
necha aloqa yo‘llarining birlashgan markazida - markaziy kompyuterlar, «Passiv
daraxt» holatida esa, konsentratorlar (xablar) joylashgandir.
4.1.6-rasm . «Aktiv daraxt» topologiyasi.
4.1.7-rasm. «Passiv daraxt» topologiyasi. K - konsentrator.
4.1.8-rasm. «Yulduz» - «Shina» topologiyasiga misol.
Odatda, turli topologiyalarni elementlaridan hosil bo‘lgan «Yulduz» - «Shina»
( 2.2.8 -rasm) va «Yulduz» - «Halqa» (4 .1.9 -rasm) topologiyalar ham qo‘llanadi.
«Yulduz» - «Shina» ( star - bus ) topologiyasi «Shina» va «Passiv yulduz»
topologiya elementlaridan foydalanib hosil qilingan. Bu holda konsentratorga
alohida kompyuter va shuningdek, shina sigmentlari ulanadi. Ya’ni ayni vaqida
butun tarmoq kompyuterlarini o‘z ichiga oladi va «Shina» ning jismoniy
topologiyasi amalga oshiriladi.

4.1.9 - rasm . «Yulduz» - Halqa» topologiyasiga misol.
Keltirilgan topologiyada bir-niri bilan ulangan va magistral, deb atalgan
tayanch shina hosil qilingan bir necha konsentratorlar ham ishlatilishi mumkin.
U holda har bir konsentratirlarga alohida kompyuter yoki shina sigmentlari
ulanadi. Shunday qilib, tarmoqdan foydalanuvchi «Shina» va «Yulduz»
topologiyalarini afzalliklaridan mohirona foydalana olish va tarmoqqa ulangan
kompyuterlar sonini oson o‘zgartira olish imkoniga ega bo‘ladi. «Yulduz» -
«Halqa» (star-ring) topologiya holatida halqaga kompyuterlarni emas, maxsus
konsentratorlarni (1,9-rasm) ulab, konsentratorlarga kompyuter larni ikkita aloqa
yo‘li orqali yulduzsimon qilib ulanadi. Aslida, tarmoqdagi hamma kompyuterlar
yopiq halqaga ulanadi chunki konsentrator ichida hamma aloqa yo‘llari yopiq
halqani hosil qiiadi (2.2.9-rasmda ko‘rsatilgandek). Bu topologiya «Yulduz» va
«Halqa» topologiya afzalliklarini birlashtirish imkonini hamda barcha ulanish
nuqtalarini bir joyga jamlash imkonini yaratadi.
Topologiya tushunchasining ko ‘ p ma’noliligi
Tarmoq topologiyasi kompyuterlarni faqat jismoniy o‘rnini emas, bundan ham
muhimroq kompyuterlar orasidagi ulanish turlari va tarmoqli signallarni tarqatish
xususiyatini belgilaydi. Aynan kompyuterlarning ulanish turi tarmoqning
buzilishiga barqarorlik darajasini, tarmoq qurilmalarni murakkablik darajasini,
axborot almashish usullarini qaysi biri mos tushishini, foydalanilishi mumkin
bo‘lgan axborot uzatish vositalari (aloqa yo‘li), tarmoqni ruxsat etilgan o‘lchami
(abonentlar soni va aloqa yo‘lining uzunligi), elektr energiyasini moslash va ko‘p
boshqa masalalarni aniqlab beradi.

4.1.10-rasm. Turli topologiyalarning ishlatilishiga misollar.
Tarmoq tarkibiga kirgan kompyuterlarni jismoniy o‘rni tarmoq topologiyasini
tanlashga, umuman olganda, kam ta’sir ko‘rsatadi, har qanday kompyuterlarni
joylashish holatidan qat’i nazar, oldindan tanlangan topologiya bo‘yicha xohlagan
vaqtda ulash mumkin (2.6.1-rasm). Agarda, ulanayotgan kompyuterlarning
jismoniy joylashgan o‘rni doirasimon bo‘lsa ham ularni bemalol «Yulduz» yoki
«Shina» topologiyalari bo‘yicha ulash mumkin. Aksincha, kompyuterlar qandaydir
markaz atrofiga joylashgan bo‘lsa, ularni o‘zaro «Shina» yoki «Halqa» topologiya
ko‘rinishida ulash mumkin. Nihoyat, kompyuterlar bir chiziq bo‘ylab joylashgan
taqdirda ham, ularni o‘zaro «Yulduz» yoki «Halqa»simon ulash mumkin.
Kabellarni jami uzunligi necha metrni tashkil qilishi esa, boshqa masaladir.
Adabiyotlarda tarmoq topologiyasi haqida gap yuritilganda, to‘rtta bir-biridan
farqli tushunchalarni nazarda tutiladi, bu tushunchalar tarmoq arxitekturasining
turli bosqichlariga tegishlidir:
− jismoniy topologiya - ya’ni kompyuterlarni o ‘ zaro joylashishi va kabellarni
o ‘ tkazish sxemasi. Bu ma’noda, masalan, «Passiv yulduz» «Aktiv yulduz»
topologiyasidan farq qilmaydi, shuning uchun ko ‘ p hollarda faqat «Yulduz»
deb yuritiladi;
− mantiqiy topologiya - ya’ni kompyuterlar o ‘ zaro aloqa strukturasi va
signalning tarmoqda tarqalish belgilari. Bunday ta’rif topologiyaning ancha
to ‘ g ‘ ri ta’rifidir;
− axborot almashinuvini boshqarish topologiyasi — bu alohida kompyuterlar
o ‘ rtasidagi axborot almashish huquqi, ketma-ketligi va prinsiplari;

− axborot topologiyasi — bu tarmoqdan uzatilayotgan axborotlar oqimining
yo ‘ nalishidir.
Misol uchun, jismoniy va mantiqiy topologiyali «Shina» tarmog‘i axborotlarni
uzatish uchun estafeta usulidan foydalanishi mumkin (ya’ni bu halqa ma’nosida)
va bir vaqtning o‘zida barcha axborotni alohida ajratilgan bir kompyuterdan
uzatishi ham mumkin (ya’ni bu yulduz ma’nosida). Mantiqiy topologiyali «Shina»
tarmog‘i, jismoniy topologiyali «Yulduz» (passiv) va «Daraxt» (passiv)
ko‘rinishga ham ega bo‘lishi mumkin.
Jismoniy, mantiqiy va boshqarish topologiyali har qanday tarmoq axborot
topologiyasi ma’nosida yulduz, deb hisoblanishi mumkin, agarda, bir server va bir
necha mijoz asosida yig‘ilgan tarmoq bo‘lsa, faqatgina shu server bilan aloqa
qilinadi. Bu holda tarmoqning buzilishga barqarorlik darajasining kamligi haqidagi
fikrlar markazdagi buzilishlarning sababi deyish adolatli bo‘ladi (bu holda -
server).
Xuddi shuningdek, har qanday tarmoq axborot ma’nosida «Shina»
topologiyasi, deb atalishi mumkin, agarda, u bir vaqtning o‘zida server va
shuningdek, mijoz bo‘ladigan kompyuterlar yordamida qurilgan bo‘lsa. Har
qanday boshqa «Shina» hollari kabi, alohida kompyuterlarning buzilishi bunday
tarmoqqa kam ta’sir qiladi.
Markaziy hisoblash tarmoqlar topologiyasi haqidagi tahlilni tugatar ekanmiz,
ta‘kidlab o‘tish kerakki, tarmoq turini tanlashda topologiyaning turi asosiy omil
bo‘la olmaydi. Muhim omillar, masalan, tarmoqni standartlik darajasi, axborot
almashish tezligi, abonentlar soni, qurilmalarning narxi va tanlangan dasturiy
ta’minot bo‘la oladi. Lekin boshqa tomondan olib qaraganimizda, ba‘zi tarmoqlar
turli bosqichda turli topologiyalarni ishlatish imkonini beradi. Endi tanlash bu
bobda o‘tilgan jami fikr va mulohazalarni hisobga olgan holda butunlay
foydalanuvchining zimmasiga tushadi.
Kompyut е rlar orasida ma’lumot almashish va umumiy masalalarni birgalikda
yechish uchun kompyut е rlarni bir-biri bilan bog‘lash ehtiyoji paydo bo‘ladi.
Kompyutеrlarni bir-biri bilan bog‘lashda ikki xil usuldan foydalaniladi:

1) Kabеl yordamida bog‘lash. Bunda kompyutеrlar bir-biri bilan koaksial, o‘ralgan
juftlik kabеli (UTP) yoki shisha tolali kabеllar orqali maxsus tarmoq plata
yordamida bog‘lanadi.
2) Simsiz bog‘lanish. Bunda kompyutеrlar bir-biri bilan simsiz aloqa vositalar
yordamida, ya’ni radio to‘lqinlar, infraqizil nurlar, WiFi va Bluetooth
tеxnologiyalari yordamida bog‘lanadi.
Axborot uzatish muhiti deb, kompyuterlar o‘rtasida axborot almashinuvini
ta’minlovchi axborot yo‘llariga (yoki aloqa kanallariga) aytiladi. Ko‘pchilik
kompyuter tarmoqlarida (ayniqsa, mahalliy tarmoqlarda) simli yoki kabelli aloqa
kanallari ishlatiladi, baholanki, simsiz tarmoqlar ham mavjuddir.
Aloka kanallari (AK) istalgan axborot uzatish tizimining, umumiy
bo‘g‘imidir.
Fizik tabiati bo‘yicha aloqa kanallari quyidagilarga bo‘linadi:
− mexanik - axborotning moddiy tashuvchilarini uzatish uchun ishlatiladi;
− akustik - tovushli signal uzatiladi;
− optik - yorug‘lik signali uzatiladi;
− еlektr - еlektr signal uzatiladi.
Еlektr va optik aloqa kanallari quyidagicha bo‘lishi mumkin:
− simli , signallarni uzatish uchun fizik o‘tkazgichlar (еlektr simlar, kabellar,
svetovodlar va b.) ishlatiladi;
− simsiz (radiokanallar, infraqizil kanallar va b.), signallarni uzatish uchun еfir
bo‘yicha tarqaladigan еlektromagnit to‘lqinlardan foydalaniladi.
Uzatilayotgan axborotni tasvirlash shakli bo‘yicha aloqa kanallari quyidagicha
bo‘ladi:
− analogli (uzluksiz) - axborot analog kanallar bo‘ylab uzluksiz shaklda
tasvirlangan, ya’ni biror fizik kattalikning uzluksiz qiymatlari qatori
ko‘rinishida uzatiladi;
− raqamli - axborot raqamli kanallar bo‘yicha u yoki bu fizik tabiatdagi raqamli
(diskret, impulsli) signallar ko‘rinishida uzatiladi;

Axborot uzatilishining mumkin bo‘lgan yo‘nalishlariga bog‘liq ravishda
quyidagi aloqa
kanallari bo‘ladi:
− simleksli - axborotni faqat bir yo‘nalishda uzatishga imkon beradi;
− yarim dupleks - axborotning to‘g‘ri va teskari yo‘nalishlarda galma-gal
uzatilishini ta’minlaydi;
− dupleksli - axborotni bir vaqtning o‘zida ham to‘g‘ri, ham teskari
yo‘nalishlarda uzatishga imkon beradi.
Aloqa kanallari, nihoyat, bunday bo‘lishi mumkin:
− kommutatsiyalanadigan;
− kommutatsiyalanmaydigan.
Kommutatsiyalanadigan kanallar axborotni faqat uzatish vaqtiga alohida
uchastkalar (segmentlardan) tuziladi; uzatish tugagandan keyin bunday kanal
tugatiladi (ajratiladi).
Kommutatsiyalanmaydigan (ajratilgan) kanallar uzoq, vaqtga tuziladi va
uzunligi, xalaqitlardan himoyalanganligi, ma’lumotni o‘tkazish qobiliyati bo‘yicha
doimiy tavsiflarga еga bo‘ladi. Ma’muriy-boshqaruv aloqa tizimlarida ko‘pincha
еlektr simli aloqa kanalidan foydalaniladi.
O‘tkazish qobiliyati bo‘yicha quyidagi aloqa kanallari bo‘lishi mumkin :
− past tezlikli , ularda axborotni uzatish tezligi 50 dan 200 bit/s gacha; bu ham
kommutatsiyalanadigan (abonentli telegraflar), ham
kommutatsiyalanmaydigan telegraf aloqa kanallari;
− o‘rtacha tezlikli , ularda analogli (telefon) aloqa kanallaridan foydalaniladi;
ularda uzatish tezligi 300 dan 9600 bit/s gacha, telegraf va telefoniya bo‘yicha
Xalqaro maslaxat qo‘mitasining yangi V.32-V.34 standartlarida еsa 14400 dan
56000 bit/s gacha;
− yuqori tezlikli (keng qutbli), ular axborot uzatish tezligi 56000 bit/s dan yuqori
bo‘lishini ta’minlaydi. Aloqa kanali bo‘yicha diskret axborotni uzatish tezligi
bod larda o‘lchanadi. Bir bod - bu shunday tezlikki, bunda bir sekundda bir bit
uzatiladi (qat’iy aytganda, bit/s aloqa kanalidagi signalning birlik o‘zgarishiga

mos keladi, lekin signalni oddiy kodlash usullarida: 1bod=1 bit/s; 1Kbod=10 3
bit/s; 1Mbod=10 6
bit/s deb qabul qilinishi mumkin; agar har bir vaqt oralig‘ida
ma’lumotlar еlementi ikkita еmas, balki signal biron-bir parametrining ko‘p
sondagi qiymatlari bilan tasvirlangan holda, 1 bod> 1 bit/s).
Mahalliy tarmoqlarda ko‘pincha axborotlar ketma-ket kodda uzatiladi, ya’ni bir
bit axborot uzatilgandan so‘nggina keyingi bit uzatiladi. Tushunarliki, bunday
axborot uzatish parallel kodda axborot uzatishga qaraganda, murakkab va sekin
ishlovchi usuldir. Shuni hisobga olish kerakki, tezkor parallel usulda axborot
uzatish, ulangan kabellar (simlar) sonini uzatilayotgan axborotning razryadlar
soniga nisbatan baravar oshadi (masalan, 8-razryadli kodda 8 marotaba axborot
yo‘li oshadi). Yuzaki qaraganda kabel kam sarf bo‘ladigandek ko‘rinadi, aslida
juda ko‘p sarf bo‘ladi. Tarmoqdagi abonentlar o‘rtasidagi masofa katta bo‘lsa,
ishlatiladigan kabelning narxi kompyuter narxi bilan barobar yoki undan ham ko‘p
bo‘lishi mumkin. 8, 16 yoki 32 ta kabellarni o‘tkazishga qaraganda, bir dona
kabelni o‘tkazish ancha oson. Ta’mirlash, uzilishlarni topish va tiklash ishlari ham
arzonga tushadi. Lekin bu hammasi emas. Kabelning turidan qat’i nazar, axborotni
uzoq masofaga uzatish murakkab uzatish va qabul qilish qurilmalarini ishlatishni
talab qiladi. Buning uchun axborotni uzatish qismida kuchli signal hosil qilish va
axborotni qabul qilish qismida esa, kuchsiz signalni tiklash (detektorlash) kerak.
Ketma-ket uzatishda buning uchun faqat bitta uzatuvchi va bitta qabul qiluvchi
qurilma talab qilinadi. Parallel axborotni uzatishda uzatuvchi va qabul qiluvchi
qurilmalar soni esa, ishlatiladigan parallel axborotni razryadlar soniga teng bo‘ladi.
Shuning uchun uzunligi uncha ko‘p bo‘lmagan (10 metrli) tarmoqni loyihalashda
ko‘pincha axborotni ketma-ket uzatish usuli tanlanadi.
Axborotni parallel uzatishdagi muhim sharti, bu — har bir bitni uzatishga
mo‘ljallangan kabellar uzunligi bir-biriga deyarli teng bo‘lishligidir. Aks holda,
turli uzunlikdagi kabellardan o‘tayotgan signallar o‘rtasida qabul qilish
qurilmasining kirishida vaqt bo‘yicha siljish hosil bo‘ladi. Buning natijasida
tarmoq qisman buzilishi yoki butunlay ishdan chiqishi mumkin. Masalan, 100
Mbit/s axborot uzatish tezligida va bitni uzatish davri 10 ns bo‘lganda vaqt

bo‘yicha siljish 5-10 ns.dan oshmasligi lozim. Bunday siljish kattaligi,
kabellarning uzunlikdagi farqi 1-2 metr bo‘lganda hosil bo‘ladi. Kabel uzunligi
1000 metr bo‘lganda esa, bu kattalik 0,1 - 0,2 % ni tashkil qiladi. Haqiqatan, ba’zi
yuqori tezlikda ishlovchi mahalliy tarmoqlarda 2 - 4 talik kabel yordamida axborot
parallel uzatiladi. Berilgan tezlikni saqlab qolgan holda ancha arzoif kabel ishlatish
mumkin, lekin kabelni ruxsat etilgan uzunligi bir necha 100 metrdan oshmaydi.
Misol tariqasida Fast Ethernet tarmoq segment 100 BASE-T4 keltirish mumkin.
Kabelsozlik sanoati korxonalari kabel turlarini ko‘p miqdorda ishlab chiqaradi.
Hamma ishlab chiqariladigan kabellarni uch turga bo‘lish mumkin:
− o‘ralgan juft simli kabel ( витая пара — twisted pair), ular himoyalangan,
ya’ni ekranlashtiriladi ( экранированные - shielded twisted pair, stop) va
himoyalanmagan,
− ya’ni ekranlashtirilmagan ( неэ кранированные , unshielded twisted pair,
UTP);
− koaksial kabellar (coaxial cable);
− shisha tolali kabellar ( оптолоконные кабели – fiber optic).
Kabelning har bir turi o‘z afzalliklari va kamchiliklariga ega, shuning uchun
kabel turini tanlanganda hal qilinayotgan masalaning xususiyatini, shuningdek,
alohida olingan tarmoq xususiyatini va avvaldan mavjud bo‘lgan barcha korxona
standartlarining o‘rniga, 1995-yilda qabul qilingan EIA/TIA 586 (Commercial
Building Telecommunication Cabling Standard) standarti mavjud bo‘lib, hozirgi
vaqtda shu standartdan foydalaniladi.

Adabiyotlar (asosiy, yordamchi va qo‘shimcha), internet manbalari
1) M.M. Musayev, A. A. Qahhorov, M.M. Karimov «Kompyuter tarmoqlarini
yig‘sh» T– 2006.
2) I. S. G‘aniyev, A. A. G‘aniyev «EHM va tarmoqlari» T. 2008.
3) A.A. Abduqodirov, A.G‘. Hayitov, R.R. Shodiyev «Axborot texnologiyalari»
T-2003.
4) B. L. Broydo «Ofis texnikasi» - Toshkent «Mehnat» -2001y.

Lokal (mahalliy) tarmoqni tarmoq topologiyasi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish