M.Qo‘shjonovning adabiy-tanqidiy qarashlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	33.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

M.Qo‘shjonovning adabiy-tanqidiy qarashlari

Купить

M.Qo’shjonovning adabiy-tanqidiy qarashlari
Reja:
1. Munaqqidning ilmiy ijodiy yo‘li.
2. Qodiriyshunoslik sahifalaridagi yog‘dular
3. Oybek ijodi tanqidchi nigohida
4. A.Qahhor ijodining tolmas tadqiqotchisi.
5. Adabiy portretnavis mahorati

Mavzuga oid qisqacha annotatsiya
Etuk tanqidchi va adabiyotshunos O‘zR FA haqiqiy a’zosi, Hamza nomidagi
O‘zbekiston Davlat mukofoti savrindori, filologiya fanlari doktori, professor
Matyoqub Qo‘shjonov o‘zbek tanqidchiligida fikrlash tarsi va ifoda uslubi,
jangavor haqgo‘yligi, sermahsul va salmoqdor tadqiqotlari bilan alohida ajralib
turadi. U jahon va rus tanqidchiligi estetik an’analarini ijodiy o‘zlashtirib, yangi
sharoitlarda o‘zbek adabiyoti muammolari tadqiqi va tahlilida davom ettirgan
munaqqiddir.
Matyoqub Qo‘shjonov mahoratiga xos fazilat shundaki, u badiiy asar tahlilida
sof ilmiy akadimizm usulini qo‘llamaydi, o‘quvchi zavqlanib o‘qiydigan,
zerikmaydigan uslub yo‘nalishini tanlaydi. Bu esa uning san’at asariga, umuman,
adabiyotga ilmiy-estetik tamoyillar asosida yondashishini namayon etadi. Bu
narsa, birinchi navbatda, munaqqidning har bir badiiy asarni hayot bilan
qiyoslashida, unga suyangan holda inson hayoti haqida, uning ichki olami,
muammolari, ma’naviy va axloqiy masalalar to‘g‘risida keng fikr yuritishida
ko‘rinadi.
Yetuk tanqidchi va adabiyo t shunos, O‘zR FA haqiqiy a’zosi, Hamza nomidagi
O‘zbekiston Davlat mukofoti sovrindori, filologiya fanlari doktori, professor
M.Qo‘shjonov o‘zbek tanqidchiligida fikrlash tarzi va ifoda uslubi, jangovar
haqgo‘yligi, sermahsul va salmoqdor tad q i q otlari bilan alohida ajralib turadi. U
jahon va rus tanqidchiligi estetik an’analarini ijodiy o‘zlashtirib, yangi sharoitlarda
o‘zbek adabiyoti muammolari tadqiqi va tahlilida davom ettirgan munaq q iddir.
Bizga taqdir ikki buyuk tanqidchi – Ozod Sharafiddinov va Matyo q ub
Qo‘shjonovni nasib etdi. Ularning har ikkovi h am ijodini jasorat bilan boshlab,
o‘ziga xos ravishdagi jasorat bilan tugatdilar. Agar jahon adabiy tan q idchiligi
antologiyasi chop etilsa, ularning har ikkovi ijodidan namunlar kiritilsa, har
tomonlama adolatli ish bo‘lur edi. Haqiqatan ham, M.Qo‘shjonov jahon va rus
tanqidchilari estetik tamoyillarini ijodiy o‘zlashtirib, o‘ziga xos sharoitda, o‘zbek
adabiyoti materiallari asosida davom ettirgan jasoratli ijodkor-muna q qiddir,

M.Qo‘shjonov Turkmanistonning Toshhovuz tumanidagi Haplang
qishlog‘ida 1918 yilning 5 mayida cho‘pon oilasida tug‘ildi. To‘liqsiz o‘rta
ma’lumot olgandan so‘ng Chorjo‘ydagi o‘qituvchilar tayyorlash bilim yurti va
qisqa muddat pedagogika institutida tahsil oldi. 1942 yilgacha Toshhovuzdagi o‘rta
maktabda o‘zbek tili va adabiyotidan dars berdi. Ikkinchi jahon urushida qatnashib,
chapdast snayper sifatida jang qildi. Jasorati uchun orden va medallar bilan
mukofotlandi. Urushdan qaytgach, O‘rta Osiyo davlat universitetining filologiya
fakultetiga kirib, uni imtiyozli diplom bilan tugatdi. O‘zbekiston Kompartiyasi
Markaziy Komitetida mas’ul lavozimda ishladi (950-1953). Moskvadagi ijtimoiy
Fanlar akademiyasiga o‘qishga tavsiya etiladi (1953). Tahsil davomida qobiliyati
va fikrlash doirasining kengligi bilan safdoshlari orasida ajralib turdi. O‘qishni
tugatib qaytgach, O‘rta Osiyo universiteti filologiya fakultetining o‘zbek adabiyoti
kafedrasida ishladi (1957- 1960). Talabalarga ma’ruza o‘ q idi. Ma’ruzalarga shu
q adar jiddiy tayyorlanardiki, matnlarning aksari to‘liq holda matbuot sa h ifalarida
alohida-alohida maqola tarzida bosildi. Alisher Navoiy nomidagi Til va adabiyot
institutiga katta ilmiy xodim bo‘lib ishga o‘tdi (1960), u yerda ilmiy xodim, bo‘lim
mudiridan direktorlikkacha bo‘lgan yo‘lni bosib o‘tdi.
M.Qo‘shjonovning adabiy tanqidchilik faoliyati Ijtimoiy Fanlar
akademiyasida tahsil olayotgan paytlarida boshlandi. 1956 yili gazetada "Bir
tanqidiy-biografik ocherk haqida" nomli birinchi taqrizi e’lon qilindi. Adabiy
tanqidchi bo‘lishdek qiyin sohaning mas’uliyatini chuqur his etgan yosh olimning
bu taqrizi uning istiqbolini yorqin ko‘rsatib turardi. U asta-sekin nainki adibning,
balki o‘zining ham mahorati haqida o‘ylaydigan tanqidchi, nazariya masalalariga
alohida e’tibor bilan qarovchi, estetik qarashlarini obrazli ifodalashga intiladigan
adabiy tanqidchi sifatlarini namoyon eta bordi. O‘z asarlarida ijodkorlar badiiy
mahorati masalasiga ko‘proq diqqatini qaratdi. Uning tadqiqotlarida xulosa
chiqarishga nisbatan asarni xolisona, aniq tahlil kilib, o‘quvchi muhokamasiga
havola etish xususiyati ustundir. Tanqidchi o‘quvchiga o‘z tayyor xulosalarini
quruq taqdim etib qolmasdan, uni ham faol fikr yuritishga da’vat etadiki, bu uning
ijodkorligidan dalolat beradi.

Olimning dastlabki bosqich ijodida Oybek romanlaridagi shakl va mazmun
birligi masalasiga sotsialistik realizm nuqtai nazaridan yondoshilgan bo‘lsa-da,
umuman, o‘zbek adiblari ijodiga maxsus shu muammo - adabiyot va estetikaning
eng muhim masalalaridan biriga maxsus yondoshuv M.Qo‘shjonovning shu
maqolalaridan boshlandi, deyish mumkin.
Olimning "Ma’no va mezon" (1974), "Mohiyat va badiiyat" (1977), rus tilidagi
"Talant qirralari" (1975), "Oybek" (1976), "Mahorat mas’uliyati" (1977) nomli
kitoblari hozirgi o‘zbek adabiyotshunosligi va tanqidchiligining prinsipial
yutuqlari bo‘lib qoldi. "Ma’no va mezon", "Talant qirralari" kitoblari Hamza
nomidagi Respublika Davlat mukofotiga sazovor bo‘ldi. Olimga "O‘zbekistonda
xizmat ko‘rsatgan fan arbobi" degan yuksak unvon berildi (1978). O‘zbekiston
Fanlar akadimiyasi
haqiqiy a’zoligiga saylandi .
M.Qo‘shjonov tanqidiy qarashlarining shakllanishida rus tanqidchilari ta’siri
katta bo‘ldi. Tanqidchi tahlilga kirishar ekai, ko‘p hollarda V.Belinskiy uslubiga
xos yo‘l tutib, fikrni asar haqida ma’lumot berishdan boshlaydi. Bu esa munaqqid
asarlarining o‘qishli va qizikarli bo‘lishini ta’minlaydigan muhim omilga aylanadi.
U hakda shunday yozadi: "Tanqidchilarimiz obrazlarni tanqidiy yo‘l bilan qayta
tiklash priyomini egallab oldilar. Yozuvchi badiiy asar yaratib, kitobxonni o‘z
g‘oyasiga bir marta sherik qilsa, tanqidchi o‘sha asarni tahlil qila turib, asar
g‘oyasiga, estetik qimmatiga kitobxonni ikkinchi bor sherik qiladigan bo‘ldi. Shu
yo‘l bilan tanqidchi asarning ta’sir kuchini oshiradigan, adabiyotning kuchiga kuch
qo‘shadigan bo‘ldi".
Maqoladan asarda, matn mohiyatida yashiringan fikrlarni anglash, yozuvchi
mahorati sirlarini idrok etish esa, o‘qilayotgan ish qadr-qimmatini yanada oshiradi.
Belinskiy uslubiga xos bu fazilat M.Qo‘shjonovning tanqidchilik mahoratiga
ma’lum darajada ta’sir ko‘rsatdi. Bunday uslubni munaqqidning 70-yillar o‘zbek
nasridagi kompozitsiya muammolari o‘rganilgan qator maqolalarida, xususan,
"Ma’no va mezon" nomli adabiy-tanqidiy maqolalar to‘plamida ko‘rish mumkin.
Shu tufayli M.Qo‘shjonovning U.Nazarov, O‘.Hoshimov, Sh.Xolmirzayev,

O.Muxtor, Z.A’lam asarlari tahliliga bag‘ishlangan ilmiy-tanqidiy ishlarida shu
uslub yorqin sezilib turadi.
M.Qo‘shjonov mahoratiga xos fazilat shundaki, u badiiy asar tahlilida sof
ilmiy akademizm usulini ko‘llamaydi, o‘quvchi zavqlanib o‘qiydigan,
zerikmaydigan uslubiy yo‘nalish tanlaydi. Bu esa uning san’at asariga, umuman,
adabiyotga ilmiy-estetik tamoyillar asosida yondashishini namoyon etadi. Bu narsa
birinchi navbatda, munaqqidning har bir badiiy asarni hayot bilan qiyoslashida,
unga suyangan holda inson hayoti haqida, uning ichki olami, muammolari,
ma’naviy va axloqiy masalalar to‘g‘risida keng fikr yuritishida ko‘rinadi.
Qodiriyshunoslik sahifalaridagi yog‘dular . O‘tgan salkam yuz yil mobaynida
kodiriyshunoslik o‘zbek tanqidchiligining muhim tarmog‘i va mustahkam tarkibiy
qismi sifatida qaror topdi. Bu yo‘nalishda o‘z kuchini sinab ko‘rmagan, Qodiriy
ijodidagi yangi bir qirrani ochishga harakat qilmagan, yoxud uning noyob
asarlarini o‘qib, u haqdagi hayajon va muhabbatini o‘zgalarga ma’lum qilishni
istamagan taniqli o‘zbek adibi va adabiyotshunosni topish qiyin. Bu yo‘nalishda,
ayniqsa, Oybek S.Husayn, I.Sulton, H.Yoqubov, M.Qo‘shjonovlar salmoqli ishlar
yaratdilar! A.Aliyev, I.Mirzayev, F.Nasriddinov, U.Normatov, S. Mirvaliyev,
B.Karimov va boshqalarning mehnati barakali bo‘ldi.
A.Qodiriy san’ati va mahoratini o‘rganish M Qo‘shjonov ijodining markaziy
muammolaridan birini tashkil etdi. Uning "Abdulla Qodiriyning tasvirlash san’ati"
nomli asari adib ijodi nozik did va nafosat bilan, bor go‘zalliklari va qudrati bilan
tahlil etilgan o‘zbek adabiyotshunosligidagi dastlabki fundamental tadqiqot sifatida
XX asr o‘zbek tanqidida mustahkam o‘rin egalladi. Olim A.Qodiriyning xarakter
yaratish mahorati, xarakterning shakllanish omillarini aniqlash, san’atkorlikdagi
jozib nuqtalarni topish, xususan, sir saqlash san’atini birinchilardan bo‘lib
M.Qo‘shjonov ko‘ra oldi.
Tadqiqotda A.Qodiriyning Oybek, A.Qahhor kabi ulkan san’atkorlar ijodiga
xos xususiyat "voqealarni sirli bayon etish san’atini ko‘rsatishga keng o‘rin berildi.
Zotan, voqealarni sirli bayon etish yozuvchiga qahramon ruhiy olamini ochishda
asosiy omil bo‘lib xizmat qildi, degan xulosaga keladi munaqqid. A.Qodiriy badiiy

mahoratining qirralarini olim (sir saqlash, perepitiya, ichki va tashqi kolliziyalar
birligi, antiteza) asardagi nainki asosiy obrazlar - Otabek va Kumush xarakteri
orqali ochish, balki bu ikki qahramonga kelib tutashuvchi va ularga aloqador
bo‘lgan, beistisno, barcha katga-kichik obrazlarni ham tahlil etish orqali
ko‘rsatishga intiladi. Lekin asosiy e’tiborini Otabek va Kumushga qaratadi, albatta.
Otabek va Kumush xarakteri asardagi barcha hujayralarni bir-biriga bog‘lovchi,
harakatlantiruvchi asosiy kuch "Romanning bosh g‘oyasi asosan yetakchi
obrazlarda ifodalangani uchun bu obrazlarning yaratilishi to‘g‘risida ko‘proq
to‘xtash foydalidir. Chunki bu masapa yozuvchi san’atini belgilovchi asosiy
omillardandir", deb yozadi olim.
"O‘tkan kunlar”dagi xarakterlarni taxlil qilish jarayonida M.Qo‘shjonov o‘z
qalbida tug‘ilgan his-hayajonlarni kitobxonda ham uyg‘otishga intiladi: "Ota-ona
orzusi"! O‘zbekchilikning bu odati qancha- qancha sof insoniy his va muhabbatni,
insoniy go‘zalliklarni o‘z olovida kuydirib yubormadi. Ota-ona orzusi deb
qanchadan-qancha gul g‘unchalari ochilmay so‘ndi. Bu mudhish o‘tmish sarqiti
hozir ham ozod, baxtiyor yoshlarimiz oldida ba’zan g‘ov bo‘lib turmaydimi?" -
deya achinish bilan yozadi tanqidchi Otabekning ota-ona orzusi yo‘lida ikkinchi
marta uylanishga majbur bo‘layotganidagi ruhiy holatini tahlil etarkan. Tanqidchi
qalbidagi bu iztirob tezda kitobxonga ham "yuqadi" va uning xayoliga ham yangi
yog‘dular sochadi.
"Abdulla Qodiriyning tasvirlash san’ati" kitobini muallif mustaqillik
yillarida qaytadan nazardan o‘tkazib, ixchamlashtirib va boyitib, "O‘zbekning
o‘zligi" nomi bilan nashr ettirdi. Tarixiylik tamoyillariga qat’iy amal qilgan
tanqidchi bu kitobda o‘zining qator yangi qarashlarini istiqlol mafkurasiga
asoslangan holda bayon etadi. Bu asar mustaqillik ruhi bilan sug‘orilganligi,
A.Qodiriy ijodining bugungi zamonamiz uchun ahamiyatli jihatlariga e’tibor
berilishi bilan diqqatga sazovordir.
M.Qo‘shjonov buyuk adib Abdulla Qodiriy asarlarini katta e’tibor oilan
urgandi, u hakda jiddiy monografik tadqiqotlar yaratdi "Mohiyat va badiiyat"

kitobining "Ustozlar sabog‘i" deb nomlangan katta bo‘limi A.Qodiriy, Oybek,
Sh.Rashidov va Gulxaniy ijodining tahliliga bag‘ishlangan.
M.Qushjonov ko‘pincha o‘z ijodini yirik va o‘lmas siymolar bilan bog‘ladi.
Hamza, S.Ayniy, Oybek, A.Qahhor kabi adiblar ijodi haqida salmokdor, ko‘lamli
va teran tadkiqotlar yaratdi. 60-80-yillar nasriga xos qator tamoyillarni ochib
berdi, ayni zamonda konflikt, syujet kompozitsiya kabi nazariy masalalarga oid
umri uzoq maqolalar tadqiqotlar yaratdi.
Oybek ijodi tanqidchi nigohida . M.Qo‘shjonovning tanqidchilikka kirib
kelishidagi dastlabki e’tiborli maqolalaridan biri A.Muxtorning “Opa-singillar"
romaniga bag‘ishlandi. Lekin munaqqid nomini kitobxonga tanitgan, ya’ni darhol
tilga tushgan ishlardan biri “Qutlug‘ qon” to‘g‘risidagi katta maqola bo‘ldi.
Boshqa ko‘p fazilatlaridan tashqari oddiy o‘zbek yigiti Yo‘lchi xarakterining
shakllanish jarayoni chuqur tahlil qilingan bu maqola gazetada e’lon qilinish bilan
tilga tushdi. Shu maqoladan boshlab M.Qo‘shjonov Oybek ijodini, uning mahorat
sirlarini o‘rganish borasida ko‘p mehnat qildi.
I.Sulton o‘tgan asr 60-yillari arafasidayoq tanqidchilarni M.Qo‘shjonovdan
o‘rnak olishga da’vat etishi bejiz emas "Oybek romanlarida xarakterlarni tasvirlash
mahorati" mavzusida rus tilida yozilgan nomzodlik dissertatsiyasining asosiy
natijalari kitob holda 1959 iilda bosilib chikdi. "Xo‘sh, M.Qo‘shjonov Oybek
haqidagi avvalgi tadqiqotlardan so‘ng oybekshunoslikda nimalarni kashf etdi?
Aslida adabiyotshunos H.Yoqubov kitoblaridan keyin bu borada hammaga manzur
bo‘ladigan ish qilish nihoyatda ulkan mas’uliyat talab qilardi. Bu ishni amalga
oshirish uchun faqat tanqidchi talantining o‘zi kifoya qilmasdi. Talantga
qo‘shimcha tinimsiz mehnat, yuksak did, puxta nazariy bilim kerak edi. Uzoq
izlanishlar, bir necha yil Moskvaning jahonga mashhur olimlari davrasida bo‘lish,
klassiklar asarlarini sinchiklab o‘rganish yosh olimni bu jasoratga undadi".
Kitobning fazilati yozuvchilik san’atining asosiy va muhim tomoni
sanaluvchi xarakter yaratish mahoratining tekshirilishida ko‘rindi. Asar Z. Kedrina,
G.Lomidze kabi taniqli olimlar tomonidan o‘zbek adabiyotshunosligining jiddiy
yutug‘i deb yuksak baholandi

M.Qo‘shjonov Oybek asarlari haqidagi kuzatishlarini davom ettirib, yuksak
mahorat namunasi bo‘lgan "Oybek mahorati” asarini yaratdi va unda, asosan,
adibning nasriy ijodini tadqiq etdi. Bu asar "adabiy hodisaga faqat nazariyotchi
olim ko‘zi bilangina emas, balki san’atkor ko‘zi bilan ham qarashning, ilmiy
tafakkurni badiiy tafakkur bilan dialektik aloqada olib borish"nint go‘zal namunasi
bo‘lish Oybek mahorati" monografiyasi oybekshunoslikni yangi bosqichga olib
chikdi. Oybekshunoslikning yangi bosqichga ko‘tarilishi, ayni vaqtda, umuman,
o‘zbek adabiyotshunosligining yuqori bosqichga ko‘tarilayotganidan dalolatdir.
Bu kitobda ham tahlil markazida xarakter masalasi turadi. Oybek
mahorati"ning adib haqidagi boshqa tadqiqotlardan farqlanuvchi o‘ziga xos
fazilatidan biri shunda. Xarakter harakatining dalillash san’atini ochishda namoyon
bo‘lgan A.Qodiriyga bag‘ishlangan tadqiqotidagi tajriba, an’ana davom ettirilib,
Oybekka doir bu ishda yangi asarlarga murojaat asosida yanada chuqurlashtirildi.
Bu tadqiqot qahramon xarakteriga bog‘liq holda konflikt, syujet, kompozitsiya
muammolari ham uzviy birlikda o‘rganilgan o‘zbek adabiyotshunosligi erishgan
salmoqli yutuq bo‘ldi. M.Qo‘shjonov Oybek she’riyatiga ko‘p murojaat etmaydi.
Uning poemalariga, asosan, prozaga o‘tishdagi muhim sifatlarning shakllanishini
belgilash nuktai nazaridan yondashadi. Shu ma’noda munaqqidni Oybek
she’riyatida epik xususiyatlar jalb etadi. M.Qo‘shjonov ularni tahlil etar ekan, shoir
she’riyatda ham yirik polotnolar, keskin ziddiyatlar, katta syujet yaratish ustasi
ekanligini ochib beradi. Bu Oybekning katta ijod maydoniga kirib kelishi uchun
zamin bo‘ldi deb xulosa chiqaradi.
M.Qo‘shjonovning Oybek ijodi haqidagi izlanishlari izchillikka ega.Uning
"Talant jilolari", "Mahorat darsi", "Ijod saboqlari” kitoblarida ham Oybek mahorati
xususidagi nozik kuzatishlarga duch kelamiz. Olim Oybek asarlaridagi ayrim
qahramonlarni yozuvchi shaxsi, tarjimai holi biografiyasi bilan bog‘lanishda
yoritishga harakat kiladi. "Qutlug‘ kon"dagi Yo‘lchi,"Ulug‘ yo‘l”dagi Zumrad,
Umarali obrazlaridagi o‘z-o‘zini anglash, ruhiy-ma’naviy uyg‘onishlar, so‘zsiz,
“yosh Oybekiing uz boshidan o‘tgan" degan xulosa asar strukturasidagi o‘ziga

xosliklarni ochishdan tashqari u hakda kuzatishlar olib borilayotgan ilmiy ishning
ham jonliligi va hayotiyligini oshirdi.
Abdulla Qahhor ijodining tolmas tadqiqotchisi . XX asr o‘zbek
adabiyotshunosligining tarkibiy qismi – qahhorshunoslikni ham M.Qo‘shjonov
tadqiqotlarsiz tasavvur etish kiyin. U A.Qahhorning deyarli barcha asarlarini,
ulardagi estetik tamoyillarni keng planda, yangilanib borayotgan fikrlar asosida
yangicha uslubda tahlil kildi. Bu hol A Qahhorning ijodiy individualligini, ya’ni
A.Qodiriy, Oybek va boshqa yirik nosirlar ijodidan farq qiladigan qirralarini
to‘laroq gavdalantirish imkonini berdi. Bu, o‘z navbatida tadqiqotchini adib
mahoratini chuqur va teran tadqiq qilish yo‘lida jiddiy izlanishlarga undadi.
"Adashganlar fojiasi" deb atalgan tadqiqot A.Qahhor ijodini, maxorat sirlarini
o‘rganish yo‘lidagi ana shunday izlanishlar natijasi bo‘ldi.
M.Qo‘shjonovning "Mahorat sirlari" (1968) nomli asarida A.Qahhorning epik
asarlari yuksak did bilan tahlil qilindi. Adib haqida navbatdagi "Hayot va
nafosat"(1970) kitobida yozuvchining hikoyanavislik san’ati va dramatik asarlari
o‘rganildi. "Abdulla Qahhor ijodida satira va yumor" asarida esa yozuvchining
hajviy mahorati tadqiq etildi.
A.Qaxhor muammolarga qanday yondashdi, voqelikka munosabati qanday,
boshqa ijodkorlardan qaysi xususiyatlari bilan farqlanadi, talanti yo‘nalishini
belgilaydigan omillar nimalardan iborat? M.Qo‘shjonov yuqoridagi kitoblarida ana
shu masalalarga javob qidiradi va, eng asosiysi, bu murakkab muammolarni asosli
dalillar bilan chiroyli uslubda ochib beradi. Butun diqqat-e’tibor yetakchi bir
nuqtaga- yozuvchining ijodiy prinsiplari nimalardan iborat ekanligini tahlil qilib
berish va shu asosda uning o‘ziga xosligini ko‘rsatishga qaratiladi.
A.Qahhor haqidagi ishning A.Qodiriy, Oybek ijodiga bag‘ishlangan
tadqiqotlardan farqlanuvchi ayrim xususiyatlari shundaki, tanqidchi endi asarning
g‘oyaviy-badiiy qimmatini belgilovchi qahramon xarakterini o‘rganishdan tashqari
bir karashda oddiy kitobxon ko‘ziga tashlanavermaydigan ohang va
tafsilotlargacha alohida e’tibor berishga intiladi. Bu, ayniqsa, "Abdulla Qahhor
ijodida satira va yumor" kitobida yaqqolroq ko‘zga tashlanadi. Munaqqid asarlarni

qiyosiy tahlil qilish yo‘lidan boradiki, bu A.Qahhor mahoratini yanada aniqroq
ko‘rsatish imkoniyatini yaratadi. Bunday yondashuv o‘zbek adibini jahonga
mashhur novellistlar bilan bir qatorda turadi degan xulosaga olib keladi. Ayni
vaqtda, ulardan farqlanuvchi o‘ziga xoslikni xam ishonarli dalillaydi.
A.Qahhorning nodir xususiyatlaridan biri-hayotni, qahramonlarni ruhiy
tahlil kilish mahoratiga egaligidir. M.Qo‘shjonov "Sarob" va "Sinchalak"ni
o‘zgalarga o‘xshab umuman emas, shu muammo nuqtai nazaridan tahlil etdi.
Ularning o‘ziga xosligi shu xususiyatlarda namoyon bo‘ladi degan fikrga keldi.
M.Qo‘shjonov adibning adabiy-estetik qarashlarini o‘rganishga ham alohida
e’tibor berdi.
"O‘tmishdan ertaklar" o‘zbek adabiyotidagi o‘ziga xos bir yetuk avtobiografik
asar ekani; Saidiy kiyofasidagi murakkablik, qarama- qarshilik, turli ruhiy iztirob
faqat uning emas, davr va zamon obraziga ishora ekani; "Anor"dagi haqiqiy
fojianing snri; "O‘g‘ri"dagi yig‘i va kulgi birligi; "Ming bir jon" va "Asror
bobo"dagi komizm bilan fojia, mutoyiba va yumor mushtaraklish; "Bashorat",
"Millatchilar", "Boshsiz
odam" zamiriga yashiringan yozuvchi ideali haqidagi mulohaza va ilgari surilgan
fikrlar, nainki adabiyot va tanqid rivoji, balki, ayni vaqtda kitobxon estetik didiga
ham ta’sir qiladi.
M.Qo‘shjonov maqola, ilmiy tadqiqotlarida fikrni obrazli ifodalash san’ati
bilan kitobxon badiiy-estetik didini o‘stirishga munosib hissa qo‘shgan tanqidchi
hisoblanadi. Uning fikricha, "Badiiy yetuk asarga bag‘ishlangan tanqidiy tahlil
shundagina o‘zini oklaydiki, toki uni o‘qigan odamning badiiy asardan olgan
ma’lumot va estetik hissi ikki barobar oshsin". M.Qo‘shjonov tadqiqotlari o‘zi
qo‘ygan ana shu talablarga javob beradi. Uning san’atkorlarga bag‘ishlangan
kitoblari fazilatan badiiy asar kabi zavq bilan o‘qilishi sababi shundan.
Adabiy portretnavis maxorati . O‘zbek tanqidchiligida Izzat Sulton,
O.Sharafiddinov, S.Mamajonov, N.Karimov, U.Normatov, A.Rasulov singari
munaqqidpar adabiy portret ustalari sifatida mashhurdirlar. M.Qo‘shjonov ular
safidagi peshqadamlardan biri sifatida adabiy portretlarida badiiy mahorat

masalasini tadqiq markaziga qo‘yishi bilan ajralib turadi. U muayyan asardagi
badiiy mahoratni tekshirish orkali ayrim muhim nazariy xulosalar chiqaradi.
Munaqqid ijodida adabiy portret janri yetakchi o‘rinlardan birini egallaydi.U har
bir asar tahlilida yozuvchidan teran hayotiylik, yuksak badiiylikni talab qiladi.
Adabiy portretda ham asosiy masalaga shu nuqtai nazardan yondoshadi. Shu
jihatdan M.Qo‘shjonovning I.Sulton, Q.Hikmat, O.Yoqubov, P.Qodirov,
Sh.Xolmirzayevga bag‘ishlangan kichik-kichik adabiy portretlari, A.Oripovning
“Armon” to‘plamiga yozgan so‘zboshisi hamda S.Meliyev bilan hamkorlikda
yozgan “Abdulla Oripov” nomli kitobi xarakterlidir.
Sho‘ro yillarida yaratilgan adabiy portretlarda yozuvchining faqat ijodi
markazda tutilib, uning insoniy fazilatlari, hayotidagi dramatizm, oila, muhit kabi
masalalarga kam e’tibor berildi. Holbuki, adolat, xolislik, haqqoniylik va ilmiylik
jihatidan, hamda Sent-Byov alohida ta’kidlaganidek, yozuvchi ijodi va siymosi
yagona ekan, uning kundalik hayoti va odatlariga ham ahamiyat berish lozim:
”Meni hamisha maktublar, suhbatlar, fikrlar, xarakterlarning turli holatlari,
ruhiyati, bir so‘z bilan aytganda, mashhur yozuvchilar tarjimai holini o‘rganish
rom etib keldi”, deb yozgan edi.
Abdulla Qahhor, Abdulla Qodiriy, Oybek ijodiga oid portretlarni ko‘zdan
kechirar ekanmiz, tanqidchining boshqa janrdagi tadqiqotlarida yetakchi bo‘lgan-
obrazlarni adabiyotshunoslik yo‘li bilan qaytadan yaratish usuliga duch kelamiz.
“Nafosat shaydosi” portreti Oybek qiyofasini yaratish yo‘lidagi
izlanishlardan biridir. Oybek hayoti va ijodiga bag‘ishlab monografiya, ilmiy-
biografik ocherk, portret kabi janrlarda ko‘plab tadqiqotlar yaratildi. M.Qo‘shjonov
asarining ulardan farqli jihati shundaki, u Oybek ijodi haqida umumlashtiruvchi
xarakterdagi adabiy portretni yaratdi. Unda ham yozuvchining ijodiy qiyofasi
namoyon bo‘ladi, ham asarlaridagi qahramonlarning oddiy kitobxon sezmagan,
payqamagan fazilatlari bilan butun to‘liqlikda gavdalanadi.
M.Qo‘shjonov yozuvchi ijodining o‘ziga xosliklari, asarlarining badiiyati
orqali ochiluvchi muxtasar ijodiy portretlar yaratdi. Jumladan, u I.Sulton,
K.Yashin, Sh.Rashidov, Qudrat Hikmat, O.Yoqubov, P.Qodirov, A.Oripov,

Sh.Xolmirzayev, O.Muxtorov portretini yaratar ekan, har bir ijodkorning
ko‘pchilikka noma’lum mahorat sirlarini kashf etdi. Tanqidchi portretlari
ko‘pincha, o‘quvchi diqqatini tezda o‘ziga jalb etaydigan kiziqarli usulda
boshlanadi. Ba’zan adabiy portretning birinchi jumlasidanoq o‘quvchi e’tiborini
sirli tugunga havola etadi. Natijada, kitobxon birinchi jumladagi sirli tezis (kod)ga
ergashib, adabiy portretni o‘qib qo‘yganini sezmay qoladi. Masalan, H. Olimjon
haqidagi portretda shoirning o‘z so‘zlari sarlavhaga olib chiqilgan: «Men o‘zbek
xalqi nomidan so‘zlayman!», Qudrat Hikmat haqidagi adabiy portret ham
«Eshiting, she’r o‘qiyman» degan shoirning o‘z iborasi bilan boshlanadi. Ya’ni
sarlavhadanoq tanqidchi fikr yuritayotgan ijodkor asarlarining bosh konsepsiyasi
yarq etib ko‘zga tashlanadi. Munaqqid har bir adabiy portreti muqaddimasida biror
chiroyli tafsilot, hayotiy voqea yoki ibratli lavha keltiradi. Ular shunchaki o‘kuvchi
diqqatini jalb etish uchun keltirilmay, ko‘p o‘rinlarda adabiy portret uchun “uq
ildiz, maqsadni birlashtiruvchi, ichdan umumlashtirib”, ruhan yorituvchi nurli
tomir” (B.Nazarov) xizmatini bajaradi. Adabiy portretni o‘qib chiqqandagina,
tanqidchi bu lirik chekinishni bekorga, shunchaki jimjimadorlik uchun
keltirmaganligiga ishonch hosil qilamiz.
Sh.Xolmirzayev, O.Muxtorov ijodiga oid portretlar ham jonli xotiralar
asosida yozilgani bilan e’tiborga loyiq.
M.Qo‘shjonov bolalar adabiyotini o‘rganishga ham munosib hissa qo‘shdi.
Q.Muhammadiy, Q.Hikmat, H.Po‘lat ijodiga bag‘ishlangan adabiy portretlarda
bolalar adabiyoti muammolarini o‘rgandi.
M. Qo‘shjonovning portretnavis sifatidagi uslubini quyidagicha belgilash
mumkin: 1) adabiy portretda ijodkor qiyofasi, tabiati, faoliyatini yaqqol
gavdalantirish. Bu tipga Oybek, A.Qahhor, A.Oripov haqidagi adabiy portretlari
kiradi; 2) portretni shu ijodkorning o‘zi haqidagi fikrlari bilan to‘yintirish va
adibning ijodiy qiyofasini yaratishda ulardan unumli foydalanish, o‘zining
mulohazalari bilan omuxtalashtirib, asar yaratish. A.Qodiriy va S.Ayniy haqidagi
asarlar shu tipga mansub; 3) yozuvchi yoxud shoirning butun ijodi haqida fikr

yuritmay, adabiy portretga chizgilar bilan kifoyalanish. M.Sholoxov, Hamza,
Asqad Muxtor va boshqalar haqidagi asarlar.
M.Qo‘shjonov Sayyorning “Hulkar” romaniga yozilgan “Xayol boshqa,
boshqa” taqrizi hamda undagi ayovsiz tanqidiy fikrlari bilan o‘zbek
tanqidchiligidagi talabchanlik va prinsipiallikning ajoyib namunasini ko‘rsatdi.
Ibrohim Rahimning Generap Rahimov”, Yusuf Shomansurning “Qora marvarid”
romanlariga yozilgan taqrizlar ham shunday xarakterga ega. Keyingi asar jiddiy
qayta ishlanishii munosabati bilan tanqidchi u haqda qator ijobiy fikrlar ham aytdi.
Aytilganlar asosida shunday xulosaga kelish mumkin. Birinchidan, ke yingi 60
yillik o‘zbek adabiy tan q idchiligini M. Q o‘shjonov ijodisiz to‘ la tasavvur etish
mumkin emas. Uning xizmatlari, avvalambor, ulkan san’ atkorlar ma h oratini teran
tahlil qilishda namoyon bo‘ladi.
M.Qo‘shjonov haqidagi maqolalardan biriga "Mahoratshunos olim" s arlavhasi
qo‘yilgan. U o‘zbek muna q qidlari orasida birinchilardan b o‘lib, shunday nom oldi.
Chindan-da, tanqidchi ilmiy ishlari zamirida m ahorat masalasi birinchi o‘rinda
turadi. U adabiyot nazariyasi bilan sh ug‘ullansa ham, tanqidchilikka oid ishga ko‘l
ursa ham, xalq, jamiyat m anfaatini nazarda tutadi. Uning barcha ishlarida san’atkor
va zamon m asalasi markaziy o‘rinda turadi.
Adabiy tanqid zamonaviy adabiy jarayonni atroflicha teran va chuqur tahlil
etishi, uning ichki rivojlanish qonuniyatlarini istiqbol nuri bilan ko‘rsatishi, ayni
vaqtda, har bir ijodkor o‘z imkoniyatlarini to‘la darajada adabiy hodisalarga
"ko‘chirish"ga ko‘maklashishi, iste’dodlarning to‘g‘ri yo‘ldan borishini
ta’minlashda hamroh va yelkadosh bo‘lishi lozim. M.Qo‘shjonovning munaqqid
sifatidagi xizmatlari ana shu xususiyatlarda namoyon bo‘ladi. Ayniqsa, uning
keyingi yillardagi o‘zbek she’riyati, nasri xususida bildirgan fikr-mulohazalari,
umumlashtiruvchi maqolalari jamoatchilik e’tiborini jalb etib kelyapti. Masalan,
uning "Ijod saboqlari" kitobida adabiyotshunoslikning qator dolzarb masalalari -
ijodkor mas’uliyati, zamonaviylik va mahorat, shaxsiyat va ijod, san’atkorning
ma’naviy dunyosi kabi qator jiddiy muammolar yuzasidan muhim fikr-

muloxazalar bildirilgan bo‘lsa, “Diydornoma” kitobida o‘nlab adib, olim va davlat
arboblarining yorkin va o‘chmas qiyofalari gavdalantirildi.
"Ijod saboqlari" - yoshlarga o‘rnak bo‘larli fazilatlarga boy asar. Shulardan biri,
shubhasiz,tanqidchi samimiyatidir.
M.Qo‘shjonovning doimo diqqat markazida bo‘lib kelgan muammolardan
yana biri adabiyot nazariyasi masalalaridir. Uning syujet, kompozitsiya, obraz,
xarakter, g‘oya kabi nazariy muammolarga bag‘ishlangan maqola va tadqiqotlari
o‘zbek adabiyotshunosligining nazariy asoslarini mustaxkamlashda muhim o‘rin
tutadi. U ikki jildlik "Adabiyot nazariyasi"ning mualliflaridan biridir.
"Adabiy tanqid ham ixtiro qiladi, ixtiro qilingan talantlarni ardoqlaydi",
M.Qo‘shjonovning shiorlaridan biri mana shu fikrda.
mujassam. Jonkuyar tanqidchi o‘zining bu tamoyiliga butun umr sodiq yashadi.
Moskvada chop etilgan “Shedrost talanta” kitobi o‘zbek tankidchiligini
O‘zbekistondan yiroq-yiroqlarga tanitdi.
Mustaqillik yillarida olim shu davrgacha yaratilgan ayrim asarlarini istiklol
mafkurasi asosida qaytadan ko‘rib chiqdi. Hujjatli, avtobiografik asosdagi
janrlarda o‘z kuchini sinab, yangi-yangi asarlar yaratdi “Ko‘ngilda qolib ketgan
gaplar” (2006), hatto o‘zining urush yillaridagi xotiralari asosida badiiy asar ham
yaratdi. “Dagish”, “Alam” singari asarlar bunga misol. Jonli xotiralar, iqrorlar
asosidagi badiiy publitsistik ruhdagi bunday asarlar yoshlar dunyoqarashini
shakllantirishda ahamiyatga egadir.

Foydalaniladigan adabiyotlar ro‘yxati
1. Назаров Б. ва бошқалар . Ўзбек адабий танқиди тарихи . T. Чўлпон НМИУ .
2012
2. Қўшжонов М. Сайланма 1-жилд. Т. Ғ.Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат
нашриёти. 1982.
3. Қўшжонов М. Сайланма 2-жилд. Т. Ғ.Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат
нашриёти. 1983.
4. Қўшжонов М. Абдулла Қаҳҳор маҳорати. Т. Ғ.Ғулом номидаги Адабиёт ва
санъат нашриёти. 1988.
5. Матёқуб Қўшжонов замондошлари хотирасида. Т. Muharrir . 20 12 .

M.Qo‘shjonovning adabiy-tanqidiy qarashlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish