Ma’lumot tuzilmalari (series, dadaframe)

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	159.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Ma’lumot tuzilmalari (series, dadaframe)

Купить

Reja
1. Asosiy tushuncha va ta’riflar.
2. Ma’lumotlarni tasvirlash ( ifodalash ) bosqichlari .
3. Ma’lumotlar tuzilmasini klassifikatsiya qilish .
4. Ma’lumotlarni toifalari.
Asosiy tushuncha va ta’riflar
Ma’lumotlar tuzilmasi bu xotirada tashkil etiladigan elementlar yig’indisi
bo’lib, ular ustida dastur yordamida amallar bajariladi.
Ma’lumotlar tuzilmasi – bu bironta toifaga tegishli bo’lgan va o’zaro
ma’lum munosabatga ega bo’lgan elementlar to’plamiga aytiladi.
Ma’lumot – bironta qiymat yoki qiymatlar to’plami hisoblanadi.Misol uchun
bu bironta eksperiment natijalari, yoki talabalarning imtixon ballari bo’lishi
mumkin.
Ma’lumotlar tuzilmasi elementi – bu qiymatlar to’plamining bir bo’lagi
hisoblanadi. Tuzilma elementi – qiymatlar jamlanmasi bo’lib, misol uchun
talabalarning ismi, sharifi, yoshi har bir fandan olgan bahosi va x.k. larni keltirish
mumkin.
Elementlar 2 taga bo’linishi mumkin:
- Element sifatida ma’lumotlar guruhi olib qaraladi. Bunda e;lementlar yana
qism bo’lak;arga bo’linishi mumkin. Masalan, ota-onalar maydoni
talabalarning ota va onalari xaqida ma’lumot saqlaydigan alohida
maydonlardan tashkil topadi.
- Elementar, ya’ni bo’linmas, bunda element qism bo’laklarga ajratilmaydi.
Ob’ekt – bu xususiyatlar va attributlariga ega bo’lgan va bu xususiyatlarga
qiymat qabul qilishi mumkin bo’lgan tuzilma hisoblanadi. Masalan, talaba bu
ob’ekt deb qaralishi mumkin tuzilma.
Maydon – bu ob’ektlarning attributlari yoki xususiyatlarini ifodalovchi
2

tushuncha bo’lib, sonli yoki son bo’lmagan qiymatlarni o’zlashtirishi mumkin.
Yozuv – bu bironta ob’ektga tegishli turli toifadagi maydonlar to’plamidir.
Fayl - bu bir-biriga bog’liq bo’lgan yozuvlar to’plamidir. Masalan, barcha
talabalar xaqidagi yozuvlarni o’z ichiga olishi mumkin,
Kalit – bu yozuvdagi maydon bo’lib, aynan shu yozuvni boshqa yozuvlardan
ajratib turishga xizmat qiladi, uning qiymati boshqa yozuvlarda takrorlanmas
hisoblanadi. Ba’zida bittadan ko’p maydonlar qiymatlari elementlararo betakror
bo’lishi mumkin va bunga karrali kalit deyiladi. Ko’pincha asosiy kalit
hisoblanadigan bitta maydon ma’lumoti ishlatiladi va u boshlang’ich kalit
deyiladi, qolganlari esa alternativ kalit deyiladi. Ba’zida esa yozuvlaning yagona
qiymatlatli kalit maydonni yo’qligi sababli kalit sifatida bir nechta maydonlar
olinadi va ularga tarkibli kalit deyiladi. Eng yomon holatda, ba’zan shunaqa
bo’lishi mumkinki, bironta maydon kalit bo’la olmasa, xar bit elementga
qo’shimcha, qiymati yagona bo’lgan kalit maydon kiritiladi.
Axborot. Ko’pincha ma’lumot va axborot tushunchalarini bir xil ma’noda
ishlatishadi. Lekin aslida esa axborot bu ma’lumotga qaraganda kengroq
tushunchadir.Axborot bu qayta ishlangan ma’lumotdir.Ma’lumot esa qiymatlar
yig’indisidir, yani bironta yakuniy xulosa bermaydi.Qaror qabul qilishda hali foyda
bermaydi. Ma’lum qoidalar asosida qayta ishlangach, yangi hosil qilingan
ma’lumotlar axborotga aylanadi va qaror qabul qilishda foydali hisoblanadi.
Ma’lumotlar toifasi – qandaydir qiymatlar yig’indisi bo’lib, ular ustida
ma’lum amallar o’rinli bo’ladi. Ma’lumotlar toifalari dasturda oldindan aniqlangan
yoki foydalanuvchi tomonidan aniqlangan bo’lishi mumkin va quyidagi aspektlarni
nazarda tutadi.
1. Qiymatlar to’plami
2. Amallar to’plami
Misol uchun int - butun toifalar va ustida bajariladigan arifmetik amallar(+,-,*,/).
Ma’lumotlar toifalari 3 turga ajratiladi:
1. Primitiv (sozlangan) toifalar (ma’lumotlarning sodda toifalari). Oldindan
ma’lum bo’ladigan, sozlangan toifalar deb ham ataladigan toifalar bo’lib,
3

turli dasturlash tillarida turlicha bo’lishi mumkin. Masalan, C++ tilida int
(long, short,… ), float(double), char,…
2. Foydalanuvchi tomonidan aniqlanadigan toifalar , qachonki mavjud
sozlangan toifalar qo’yilgan masalani yechishga yetarli bo’lmasa
qo’llaniladi.
3. Abstrakt toifalar . Ma’lumotlar toifalarining mantiqiy xususiyatlarini
aniqlashda foydali instrument hisoblanadi. “Abstrakt toifa” atamasi bazaviy
matematik tushunchasiga bog’liq. Ushbu toifalardagi ma’lumotlar qisman apparat
va dasturiy ta’minot yordamida tuzilma sifatida fizik amalga oshirilishi mumkin.
Biz abstrakt toifalarni matematik tushuncha sifatida aniqlaganimizda, muhit va
vaqtiy munosabatlarni e’tiborga olmaymiz. Bular amalga oshirish masalalari
hisoblanadi.
Ma’lumotlar tuzilmasi
Ma’lumotlar turli yo’lar asosida tashkil etilishi mumkin, mantiqiy yoki
matematik modelni tashkil etilishi ma’lumotlar tuzilmasi deyiladi. Konkret bir
ma’lumotlar tuzilmasini tanlash quyidagilarga bog’liq:
- Real voqe’likda elementlararo munosabatni yaqqol ifodalay olishi kerak;
- U shunday soda tuzilishi kerakki, zarur bo’lganda ustida samarali amal
bajarish mumkin bo’lsin.
Ma’lumotlar tuzilmasini o’rganish quyidagilardan iborat:
- Tuzilmani mantiqiy ifodalash;
- Tuzilmani fiizik amalga oshirish;
- Tuzilmani sifatiy taxlili, ya’ni elementlarni saqlash uchun qancha xotira
xajmi sarflanishini aniqlash (xotira sarfi) va qayta ishlashga ketadigan
vaqtni (vaqt sarfi) xisoblash nazarda tutiladi.
Vaqt sarfi. Tuzilma ustida amal bajarish algoritmini bajarilish vaqtini
hisoblash ko’zda tutiladi.Buni hisoblashda mashxur katta “O” notatsiya
tushunchasi ishlatiladi.
Xotira sarfi. Kirish ma’lumotlarini inobatga olmagan xolda, ishlatilayotgan
algoritm uchun xotiradan talab qilinadigan qo’shimcha joy sarfi tushuniladi.Bunda
4

xam katta “O” notatsiyasi qo‘llaniladi.
Vaqt va xotira sarfini hisoblash uchun quyidagi yondashuvlar mavjud:
- Katta O notatsiya . f(x)=O(g(n)) deb belgilanadi, faqat va faqat shunday
musbat c va m konstanta mavjud bo’lib, f(n)<=c*g(n) tengsizlik o’rinli
bo’lsa, barcha n, n>=m holatlarda.
Masalan, ushbu funksiyani 3n+2=O(n)deb olish mumkin, chunki 3n+2<=4n, n>=2
tengsizlik o’rinli.
Ushbu funksiyani6*2 n
+n 2
=O(2 n
) deb olish mumkin, chunki 6*2 n
+n 2
<=7*2 n
ifoda
o‘rinli,barcha n>=4 larda. O(1) deb hisoblash vaqti o’zgarmas bo’lgan holatni
belgilaymiz. O(n 2
) ni kvadratik, O(n 3
) ni kubik, O(2 n
) ni eksponensial deb ataladi.
Agar algoritmni bajarilish vaqti O(log n) bo‘lsa, O(n) ga qaraganda tezkor algoritm
deb hisoblanadi.
- Omega notatsiya . f(x) = Ω(g(n)) deb belgilanadi, faqat va faqat shunday
musbat c va m konstanta mavjud bo’lib, f(n)<=c*g(n) tengsizlik o’rinli
bo’lsa, barcha n, n>=m holatlarda.
Masalan, 3n+2=Ω(n) deb belgilash mumkin, chunki 3n+2>=3n, n>=1 tengsizlik
o’rinli.6*2 n
+n 2
=Ω (2 n
) deb olish mumkin, chunki 6*2 n
+n 2
>=6*2 n
ifoda
o‘rinli,barcha n>=1 larda.
- Teta notatsiya . f(x) = θ (g(n)) deb belgilanadi, faqat va faqat shunday
musbat c va m konstanta mavjud bo’lib, c*g(n)<= f(n)<=c2*g(n)
tengsizlik o’rinli bo’lsa, barcha n, n>=m holatlarda.
Masalan, 3n+2= θ (n) deb belgilash mumkin, chunki 3n+2>=3n, n>=1va
3n+2<=4nbarcha n>=2 da tengsizlik o’rinli. 6*2 n
+n 2
=θ (2 n
) deb olish mumkin,
Algoritmlar samaradorligini hisoblash
Algoritmlar samaradorligini hisoblashda kirish ma’lumotini qanday tanlash
ko’rilayotgan algoritmni bajarilishiga yaxshigina ta’sir ko’rsatadi. Masalan, agar
kirish ma’lumotlari allaqachon saralangan bo‘lsa, ba’zi saralash algoritmlari juda
yaxshi ishlaydi, ayrimlari ancha past samaradorlik bilan ishlashi mumkin. Agar
kirish ma’lumotlari saralanmagan, tartibsiz bo’lsa, buni aksi bo’lishi mumkin.
5

Shuni e’tiborga olgan holda, algoritmlar taxlil qilinishi kerak.
- Eng yaxshi holat .
Bunda kirish ma’lumotlari algoritm tez bajarilishi uchun qulay ko’rinishda
bo‘ladi, ya’ni algoritm kam sonli amallar bilan bajariladi va kam vaqt talab qiladi.
Misol uchun, agar tuzimadan qidirayotgan element tuzilmaning birinchi elementi
bo’lib hisoblansa, uni qidirishga eng kam vaqt sarflanadi.Chunki tuzilmaning
uzunligidan qat’iy nazar bitta solishtirish yetarli.Algoritmlarni eng yaxshi
holatlarini taxlil qilishda odatda, bajarilish vaqti konstanta 1 ga teng bo‘lishi
sababli ko’pincha taxlillarda bu vaziyat ko’rilmaydi.
- Eng og’ir holat.
Bunda kirish ma’lumotlari algoritm bajarilishi uchum eng yomon holatda bo’ladi
va juda sekin bajariladi. Eng og’ir holat tahlilda muxim hisoblanadi, chunki bu
algoritm bajarilishi uchun ketishi mumkin bo’lgan maksimal vaqtni tasavvur
qilishimizga sabab bo‘ladi. Misol uchun, qidirilayotgan element tuzilmaning oxirgi
elementi bo’lsa, uni toppish uchun barcha solishtirishlar amalga oshiriladi.
- O’rtacha holat.
Bunda algoritmning o’rtacha ishlash imkoniyatini beruvchi kirish ma’lumotlari
to’plami olib qaraladi.
Ma’lumotlar tuzilmalari ustida quyidagi amallarni bajarish mumkin:
1. Ko’rikdan o’tkazish (traversing) - tuzilma elementlariga 1 martadan
murojaat qilish amali.
2. Kiritish – tuzilmaga yangi element kiritish amali.
3. O’chirish – tuzlmadan bironta elementni o’chirish amali. Bunda element
shunday o’chirilishi kerakki, qolgan elementlar stabil holatda bo’lishi
kerak, ya’ni ayrim tuzilmalarda nosozlik sezilishi kerak emas.
4. Qidirish – tuzilmadan bironta elementni joylashgan o’rnini aniqlash amali.
5. Saralash – elementlarni ma’lum bir tartibda joylashtirish amali.
6. Birlashtirish (merging) – ikkita tuzilmani birlashtirish amali.
Algoritm. Bironta masalani echish uchun mo’ljallangan amallarningma’lum
ketma-ketligi hisoblanadi. Algoritmlar quyidagi tamoyillarga asoslanishi kerak:
6

1. Kiritish – bo’sh qiymat yoki bir nechta qiymatlarni kiritish mumkin bo’lishi;
2. Chiqarish – kamida bitta qiymat chiqarilishi;
3. Aniqlik – xar bir amal aniq va bitta ma’noga ega bo’lishi;
4. Cheklilik –algoritm chekli sondagi amallardan tashkil topishi;
5. Samaradorlilik – xar bit amal oddiy va soda bo’lishi kerak.
Algoritm samaradorligining asosiy ikkita o’lchami b uvaqt va xotira xajmi
hisoblanadi.
Ma’lumotlar tuzilmasi (MT) – informatsion ob’ektning umumiy xossasi
bo‘lib, mazkur xossa bilan biror bir dastur o‘zaro aloqador bo‘ladi. Ushbu umumiy
xossa quyidagilar orqali tavsiflanadi:
1) mazkur tuzilmaning mumkin (qabul qilishi mumkin) bo‘lgan qiymatlari
to‘plami;
2) mumkin bo‘lgan amallar (operatsiyalar) majmuasi;
3) tashkil etilganlik tasnifi.
Oddiy ma’lumotlar tuzilmasini ba’zan ma’lumotlar toifalari deb ham ataladi.
Odatda, ma’lumotlarni tasniflash quyidagi ko‘rinishdagi bosqichlarga
ajratiladi:
1) abstrakt (matematik) bosqich;
2) mantiqiy bosqich;
3) fizik (jismoniy) bosqich.
Ma’lumki, ixtiyoriy ob’ekt, xodisa yoki biror bir jarayon tadqiq
qilinayotganda uning modeli qurib olinadi. Model turlicha bo‘lishi mumkin,
masalan, matematik model, fizik model va boshqa modellar. Ob’ekt, xodisa yoki
biror bir jarayonni matematik model qurildi degani o‘sha qaralayotgan tizimni
ma’lum bir matematik qonuniyatlar orqali, ya’ni matematik formulalar orqali
ifodalanishidir.
Mantiqiy bosqichda ma’lumotlar tuzilmasini biror bir dasturlash tilida
ifodalanishi tushuniladi.
Fizik(jismoniy) bosqichda esa informatsion ob’ektni mantiqiy tavsiflanishiga
mos ravishda EXM xotirasida akslantirilish tushiniladi. EXM xotirasi chekli
7

bo‘lganligi sababli, xotirani taqsimlash va uni boshqari muammosi yuzaga keladi.
Yuqoridan ko‘rinib turibdiki, mantiqiy bosqich bilan fizik bosqichlar bir
biridan farq qiladi. Shu sababli, hisoblash tizimlarida mantiqiy bosqichni fizik
bosqichga va aksincha, fizik bosqichni mantiqiy bosqichga akslantirish muamosi
vujudga keladi.
Bu yerda MMT – mantiqiy ma’lumotlar tuzilmasi; FMT – fizik ma’lumotlar
tuzilmasi;
Abstrakt bosqichda ihtiyoriy tuzilmani <D,R> juftlik korinishda ifodalash
mumkin, bu yerda D – elementlarning chekli to’plami bo’lib, ular, ya’ni elementlar
ma’lumotlar turlari yoki ma’lumotlar tuzilmasi bo’lishi mumkin, R – esa
munosabatlar to’plami bo’lib, mazkur munosabatlar hususiyatlari abstrakt
bosqichda ma’lumotlar tuzilmalarini turlarini aniqlaydi.
Ma’lumotlar tuzilmasini asosiy ko‘rinishlari (turlari):
1) To‘plam - munosabat to‘plami bo‘sh R=0 bo‘lgan elementlar majmuasi.
2) Ketma-ketlik – shunday abstrakt tuzilmaki, bunda R to‘plam faqatgina bitta
chiziqli munosabatdan iborat (ya’ni, birinchi va ohirgi elementdan tashqari har bir
element uchun o‘zidan oldin va keyin keladigan element mavjud.
3) Matritsa – shunday tuzilmaki, bunda R munosabatlar to‘plami ikkita chiziqli
munosabatdan tashkil topgan bo‘ladi.
8ММТ ustidagiamallar
ММТ
F МТ ustida amallar
FMT а kslantirish

4) Daraxt – bunda R to‘plam iyerarxik tartibdagi bitta munosabatdan tashkil
topgan bo‘ladi.
5)Graf – bunda R munosabatlar to‘plami faqatgina bitta binar tartibli
munosabatdan tashkil topgan bo‘ladi.
6) Gipergraf – bu shunday ma’lumotlar tuzilmasiki, bunda R to‘plam ikki yoki
undan ortiq turli tartibdagi munosabatlardan tashkil topgan bo‘ladi.
Foydalanuvchi dasturida va EHM hotirasida MT klassifikatsiya qilish
MT klassifikatsiya qilishda asosiy belgi bu ma’lumotlar tuzilmasini dastur
ishlashi mobaynida o‘zgarishi hisoblanadi. Masalan, agar dastur bajarilishi
mobaynida elementlar soni va/yoki ular orasidagi munosabatlar o‘zgarsa, u holda
bunday MT dinamik ma’lumotlar tuzilmasi, aks holda statik ma’lumotlar
tuzilmasi deyiladi.
Ma’lumotlar tuzilmasiga misollar:
9Foydalanuvchi dasturida MT
sozlanganMT Hosil qilingan MT
Ma’lumotlar
toifalari
(“atomlar”) Tuzilmaviy MT
(“molekulalar”) Chiziqli MT chiziqsizMT

Ma’lumki, matematikada o‘zgaruvchilarni, ularning ba’zi bir kerakli
tavsiflariga mos ravishda klassifikatsiya qilish qabul qilingan. O‘zgaruvchilarga
misol sifatida quyidagilarni keltirib o‘tish mumkin: haqiqiy o‘zgaruvchilar,
kompleks o‘zgaruvchilar, mantiqiy o‘zgaruvchilar, bundan tashqari ba’zi bir
qiymatlarni qabul qiluvchi o‘zgaruvchilar va boshqalar. Ma’lumotlarni qayta
ishlashda ularni klassifikatsiya qilish ham katta ahamiyatga ega. Bu yerda ham
klassifikatsiya qilinayotganda har bir konstanta, o‘zgaruvchi, ifoda yoki funksiya
biror bir toifarga tegishli bo‘ladi, degan tamoyilga asoslanadi.
Umuman olganda toifalar o‘zgaruvchi yoki ifoda qabul qilishi mumkin
bo‘lgan qiymatlar to‘plami orqali tavsiflanadi.
Ko‘plab dasturlash tillarida ma’lumotlar standart va foydalanuvchi
tomonidan beriladigan toifalar ga ajratiladi.
Ma’lumotlarni standart toifalariga quyidagi 5 ta tur o‘zgaruvchilari kiradi:
a) butun (INT);
b) haqiqiy (FLOAT) ;
c) mantiqiy (BOOL);
d) belgili (simvol) (CHAR);
e) ko‘rsatkichli (*).
Foydalanuvchi tomonidan aniqlanadigan toifalar esa:
a) sanaladigan;
b) diapazonli (oraliqli).
Ma’lumotlarning ixtiyoriy toifasi qiymatlar sohasi va ular ustida bajarilishi
mumkin bo‘lgan amallar orqali tavsiflanadi.
Butun toifa – INT
Mazkur toifa butun sonlar to‘plamini qandaydir qism to‘plami bo‘lib,
uning o‘lchami mashina, ya’ni EHM konfiguratsiyasiga bog‘liq ravishda o‘zgarib
turadi. Agar butun sonni mashinada tasvirlash uchun p ta razryaddan foydalanilsa
(bunda qo‘shimcha koddan foydalanilganda), u holda x butun sonning qiymat
10

qabul qilish oralig‘i quyidagicha bo‘lishi zarur, ya’ni quyidagi shartni
qanoatlantirishi lozim: -2 n-1<= x< 2 n-1.
Butun toifadagi ma’lumotlar ustida bajariladigan barcha amallar to‘g‘ri
amalga oshiriladi deb hisoblanib, ushbu amallar arifmetikada qabul qilgan
qoidalariga bo‘ysunadi. Agar ushbu toifada amallar bajarilganda natija ruxsat
etilgan oraliqdan chiqib ketsa, u holda hisoblash to‘xtatiladi. Bunday hol to‘lib
ketish deb ataladi.
Mazkur toifaga kiruvchi sonlar ikkitaga bo‘linadi: ishorali va ishorasiz.
Ularning har bir uchun mos ravishda qiymat qabul qilish oralig‘i mavjud:
a) ishorasiz sonlar uchun (0..2n-1);
b) ishoralilar uchun (-2N-1.. 2N-1-1).
Sonlar mashinada qayta ishlanayotganda ularning ishorali ko‘rinishidan
foydalaniladi. Agar mashina so‘zi yozuv, komandarani qayta ishlash va
ko‘rsatkichlar uchun foydalanilayotgan bo‘lsa, u holda sonning ishorasiz
ko‘rinishidan foydalaniladi.
Butun sonlar ustida – qo‘shish, ayrish, ko‘paytirish, butunsonli bo‘lish
(qoldiqni tashlab yuborish orqali), berilgan modul bo‘yicha hisoblash (bo‘lishda
qolgan qoldiqni hisoblash), berilgan sonlar to‘plamining eng katta va eng kichik
elementini aniqlash, butun darajaga oshirish, sonning qiymatiga qarab o‘zidan
oldingi yoki keyingi sonni aniqlash. Bu operatsiyalarning natijalari ham butun
sonlar bo‘ladi.
Butun sonlar ustida ==,!=, <, <=, >, >= operatorlar bilan taqqoslash amallarni
ham bajarish mumkin. Ammo bu operatsiyalarning natijalari INT toifasiga
kirmaydi, ular BOOL toifasiga kiradi.
Haqiqiy toifa
Haqiqiy toifaga kasr qismlari bor chekli sonlar to‘plami kiradi. To‘plamni
11

chekli bo‘lish sharti EXMda sonlarni ifodalash chegaralanganligi bilan bog‘liq.
Haqiqiy sonlar ustida quyidagi amallarni bajarish mumkin: qo‘shish, ayrish,
bo‘lish, ko‘paytirish, trigonometrik funksiyalarini xisoblash, darajaga oshirish,
kvadrat ildiz chiqarish, logarifmlash, minimum va maksimum elementlarni topish
va boshqalar. Bularning natijalari ham haqiqiy toifaga kiradi. Bu yerda ham binar
amallarga nisbatan masalaning yechimlari mantiqiy toifaga tegishli bo‘ladi.
EHM xotirasida haqiqiy sonlar asosan qo‘zg‘aluvchan nuqta formatida
saqlanadi. Bu formatda x haqiqiy son quyidagi ko‘rinishda ifodalanadi:
x = +/- M * q(+/-P) – soning yarimlogarifmik shakldagi ifodalanishi quyidagi
chizmada keltirilgan.
937,56 = 93756 * 10-2 = 0,93756 * 103
Mantiqiy toifa
Mazkur toifa mantiqiy mulohazalarni to‘g‘riligini aniqlash uchun, turli hil
dasturlash tillarida turlicha ifodalaniladigan ifodalarni 2 ta true(1),
false(0)ko‘rinishdaaniqlaydi. Mantiqiy ma’lumotlar ustida quyidagi mantiqiy
operatsiyalarni bajarish mumkin: kon’yunksiya (va), diz’yunksiya (yoki) i inkor
(yo‘q), hamda qiyinroq bo‘lgan ekvivalentlik, implikatsiya, chiqarib tashlash, yoki
va boshqa operatsiyalar. Yuqorida keltirilgan ixtiyoriy operatsiyaning natijasi –
mantiqiy qiymatga ega bo‘ladi. Mantiqiy qiymatni xotirada saqlash uchun bitta bit
yetarli.
Asosiy mantiqiy funksiyalarning chinlik jadvali
12

Belgili toifa
Belgili toifaga belgilarning chekli to‘plami yoki liter, ularga lotin alifbosidagi
xarflar va unda yo‘q kirill xarflar, o‘nlik raqamlar, matematik va maxsus belgilar
kiradi. Belgili ma’lumotlar hisoblash texnikasi bilan inson o‘rtasidagi aloqani
o‘rnatishda katta ahamiyatga ega.Ko‘pincha, dasturlashning har bir tizimida
belgilar to‘plami fiksirlangan bo‘lib, ular turli tizimlarda turli hil bo‘lishi mumkin.
Bundan tashqari ular tartiblangan bo‘lib, har bir uning elementiga aniq bir sonli
kod mos qo‘yilib, u to‘plamdagi tartib raqamini aniqlaydi. Belgini sonli kodiga
o‘tib, relyatsion operatorlardan foydalanib, simvollarni taqqoslash
mumkin.Bunday taqqoslashlarning natijalari BOOL toifasiga kiradi.
C++ tilida belgili toifadan tashqari belgilar massividan tashkil topgan satrli
toifalar bilan ham ishlash mumkin, ya’ni char []. Shu o‘rinda aytib o‘tish kerakki,
satrlar bilan ishlashda belgilar massividan tashqari satrlar bilan ishlashga
mo‘ljallangan maxsus kutubxona mavjud bo‘lib, u “ String “ deb nomlanadi. Satr
(qator, String) – bu qandaydir belgilar ketma-ketligi. Satr bitta, bo‘sh yoki bir
nechta belgilar birlashmasidan iborat bo‘lishi mumkin. C++ tilida satr 0 dan to 255
tagacha uzunlikka ega bo‘lishi mumkin. Agar o‘zgaruvchi satr toifasiga tegishli
bo‘lsa, u holda o‘zgaruvchi toifasi yozilayotganda 2 xil ko‘rinishda char [] yoki
String deb aniqlanadi.
Belgili toifadagi amallar:
a) O‘zlashtirish;
b) Taqqoslash;
13

Ko‘rsatkichli toifa(Pointer)
Ko‘rsatkichlitoifama’lumotlarni ko‘rsatkichlari yoki manzillari (adres)
to‘plamini namoyon qiladi, ya’ni ko‘rsatkichlar ma’lumotlarni emas balki bu
ma’lumotlar joylashgan xotiradagi manzilni o‘z ichiga oladi. Ko‘rsatkichlar
xotirada bori yo‘g‘i 4 bayt joyni egallab, u ko‘rsatayotgan ma’lumotlar ancha katta
joyni egallagan bo‘lishi mumkin. Pointer toifasi ma’lumoti ixtiyoriy boshqa biror
ma’lumot yoki ma’lumotlar guruhiga yo‘naltirilgan bo‘ladi. Ko‘rsatkichga
mumkin bo‘lgan u yoki bu qiymatni o‘zlashtirib, ushbu ko‘rsatkich orqali kerakli
ma’lumotga murojatni amalga oshirish mumkin. Pointer toifasidagi ma’lumotlarni
qiymatlar to‘plamida bitta maxsus qiymat bo‘lib, uni o‘zlashtirish hech qayerga
yo‘naltirilmaganligini ko‘rsatadi, ya’ni nol yoki bo‘sh ko‘rsatkich xisoblanadi.
Masalan, C++ tilida bunday qiymat sifatida NULLdan foydalaniladi.Ko‘rsatkichlar
ustida amallar quyidagicha bo‘lishi mumkin: biror bir ko‘rsatkichga boshqa
ko‘rsatkich qiymatini o‘zlashtirish mumkin yoki boshqa ma’lumot egallab turgan
xotira sohasi adresini o‘zlashtirish mumkin. Ko‘rsatkichlar o‘zaro bog‘langan
ma’lumotlar tuzilmasini yaratishda va qayta ishlashda katta ahamiyatga ega.
Xotirada ko‘rsatkichlarni ifodalash uchun asosan dasturlash tizimiga mos ravishda
manzilni maksimal uzunligicha joy ajratiladi. Ko‘rsatkichlarni qiymati nomanfiy
butun sonlar sifatida sohada bitlarni ketma-ketligi ko‘rinishida saqlanadi.C++ tilida
ko‘rsatkichli o‘zgaruvchilarni e’lon qilish uchun ularning toifasini aniqlash kerak.
Buning uchun ko‘rsatkich xotirada qanaqa toifadagi ma’lumotlarni ko‘rsatayotgan
bo‘lsa, ko‘rsatkichli o‘zgaruvchiga ham xuddi shunday toifa beriladi.
int a=9;
int *p=&a;
float f=4.6;
float *d=&f;
FILE*f=fopen(“talaba.txt”,’r’);
Foydalanuvchi tomonidan aniqlanadigan toifalar
14

Sanaladigan toifalar
Qiymatlarning o‘zgaruvchan toifalari standartlardan farqliroq yangi toifalarni
yaratishga imkon beradi. Bu guruhga sanaladigan va chegaralangan toifalar kiradi.
Qiymatlarning sanaladigan toifalarning bunday atalishiga sabab, ular qat’iy
aniqlangan tartibda sanaladigan ko‘rinishda beriladi va xamma qiymatlarning soni
qat’iy chegaralangan xamda ko‘rilayotgan toifadagi qiymatlarni qabul qilishi
mumkin. Sanaladigan toifa yechilayotgan masalaga qarab foydalanuvchi
tomonidan berilishi mumkin.
Sanaladigan toifa konstantalar ro‘yxatidan tashkil topadi.Bu toifadagi
o‘zgaruvchilar ro‘yxatidagi ixtiyoriy qiymatni qabul qilishi mumkin. Sanaladigan
toifaning umumiy yozilish shakli quyidagicha:
enum toifaning nomi {konstantalar ro’yxati};
toifaning nomi o’zgaruvchi nomi;
Buyerda konstanta tushunchasifoydalanuvchitomonidanberilaganmaxsus
konstanta ko‘rinishi tushuniladi. Konstantalar ro‘yxati bir-biridan vergul
bilanajratiladi va ular oddiy qavslar ichiga olinadi.
Masalan:
enum Ranglar{oq, qora, qizil, yashil};
Ranglar rang;
Buyerda Ranglar – sanaladigan toifaning nomi;oq, qora, qizil, yashil-
konstantalar.Rang - o‘zgaruvchi nomi bo‘lib u yuqoridagi konstantalardan
ixtiyoriysini qabul qilishi mumkin.
Har bir konstanta tartib raqamiga ega bo‘lib, xisobdan boshlanadi, ya’nioq=0,
qora=1, qizil=2, yashil=3raqamlarigaega. Konstantalar tartiblangani uchun ularga
solishtirish amallari <, <=,==,!=, >=, > shuningdek standart funksiyalarni qo‘llash
mumkin.
Strukturalar
Strukturalar turli toifadagi maydonlardan tashkil topgan yozuv
xisoblanadi.Strukturalarni e’lon qilish uchun struct kalit so‘zi ishlatiladi. Undan
keyin toifaga nom beriladi va {} qavs ichida maydonlar toifalari va nomlari e’lon
15

$qilinadi. struct G{ charch; } talaba, talabalar[10]; Ushbu toifadagi o‘zgaruvchiyoki massiv elementi maydonlariga murojaat: • Jadval_elementi[indeks].maydon_nomi=qiymat; • Ya’ni, talabalar[i].ch=’a’; 16$

Statik ma’lumotlar tuzilmasi haqida tushuncha
Kalit so’zlar : statik ma’lumotlar tuzilmasi, tuzilma uzunligi, xotira, massivlar,
matrisalar, strukturalar, funksiyalar
Ma’lumotlar tuzilamasi (MT) ni dasturda ifodalashning 2 ta usuli mavjud:
1. Statik MT. Bunday tuzilmalar uzunligi (elementlar soni) oldindan aniqlangan
bo’ladi va dastur bajarilish mobaynida o’zgarmas hisoblanadi. Elementlar
orasidagi munosabatlar ham o‘zgarmas bo’ladi. Bunday tuzilmalar elementlar
soni ma’lum va o’zgarmas bo’lgan masalalarda yaxshi qo’l keladi. Statik
tuzilma elementlariga qanday qiymat berilsa berilaveradi, ammo tuzilma uchun
ajratilgan xotira xajmi o’zgartirilmaydi.
2. Dinamik MT. Bu tuzilmalar elementlar soni oldindan ma’lum bo’lmagan
xollarda qo’llaniladi. Bunda elementlar soni dastur bajarilishi mobaydina
o’zgaruvchan hisoblanadi. Ammo imkoni bo’lsa, dasturchi xotirada
ziddiyatlarga duch kelmaslik uchun tuzilma o’lchamini oldindan aniqlasa ham
bo’ladi.
Quyida statik va dinamik tuzilmalar qiyosi keltirilgan.
Dinamik tuzilmalar Statik tuzilmalar
Elementlar xotirada tarqoq xolda
joylashishi mumkin. Elementlar xotiraja ketma-ket
yachseykalarda joylashadi.
Elementlar soni cheklanmagan. Ajar
xotirada fizik joy mavjud bo’lsa,
element kiritilishi mumkin. Elementlar soni cheklangan. Dastur
bajarilishi mobaynida tuzilma
uzunligini o’zgartirib bo’lmaydi.
Tuzilma elementlarida indeks degan
tushuncha yo’q. Tuzilmaning istalgan
joyiga element kiritish va o’chirish
amallari oson bajariladi. Lekin ba’zi
amallar qiyin bajariladi. Chunki
elementlar orasida qat’iy ketma-ketlik Tuzilmada indeks degan tushuncha
mavjud. Shu sababli saralash amalini
bajarish oson. Lekin eng og’ir holatni
olib qaraydigan bo’lsak, tuzilma
boshiga yangi element kiritish va
o’chirish amalini bajarish noqulay.
17

mavjud.
Statik MT ga quyidagilarni kiritish mumkin:
1. Massivlar
2. Yozuvlar
3. Jadvallar
Massivlar
Massiv bir toifadagi elementlarning tartibli ketma – ketligi hisoblanadi.
Massiv bironta nom va undagi elementlar toifasi orqali ifodalanadi.
Massivlar:
- bir o’lchamli
- ikki o’lchamli
- ko’p o’lchamli
bo’lishi mumkin. 1 o’lchamli massivlar sodda bo’lib, undagi xar bir element
xotirada ketma-ket joylashadi. Uning uchun xotiradan joy ajratilganda xar bir
elementiga massivning toifasidan kelib chiqib sarflanadigan xotira xajmi
elementlar soniga ko’paytiurilib topiladi.
A
0 A
1 A
2 … A
n
Masalan, int a[n] massiv qaraladigan bo’lsa, uning bitta elementiga 4 bayt joy
ketadigan bo’lsa, massiv uchun ajratiladigan xotira sarfi 4*n bayt shaklida
hisoblanadi.
H=∑i=1
n
h
H – bu massivga sarflanadigan xotira xajmi;
h – bu 1ta elementga ajratiladigan xotira xajmi
Ikki o’lchamli massivlarda bir nechta qator va bir nechta ustunlar mavjud
bo’ladi. Ustun va qatorlar kesishgan joyda massivning elementi joylashgan bo’ladi
u elementni massivning qator va ustun raqami bilan aniqlanadi. Masalan, beshinchi
qator va uchinchi ustunda turgan B matritsaning elementi B[5][3] kabi belgilanadi.
Massivlar ustida matematik amallarni bajarish mumkin.
Ikki o’lchovli massivlarni matrisalar deb ham atashadi. Matrisalar ham statik
18

tuzilma hisoblanadi.
Chunki uni dasturda ifodalaganda, o’lchamini ko’rsatish kerak. Dastur ishga
tushishidan oldin matrisaning satr va ustunlar soni va toifasini aniqlanishidan kelib
chiqib kompyuter uning uchun xotiradan joy ajratadi. Matrisa elementlari xotirada
ketma-ket yacheykalarda joylashtiriladi, garchi uning alohida satr elementlari
mantiqan quyidagicha keltirilsada, bitta satr elementlari xotirada ketma-ket
joylashtirilgandan keyin uning davomidan ikkinchi qator elementlari joylashtiriladi
va uchunchi va x.k.
A
00 A
01 A
02 … A
0m A
10 A
11 A
12 … A
1m A
20 A
21 A
22 … A
2m
Undan tashqari ma’lumotlar tuzilmasi sifatida massivlar ustida boshqa
maxsus amallarni ham bajarish mumkin. Dasturda massiv ustida ishlash uchun
avval uning toifasi va o’lchami e’lon qilinadi. Massivni e’lon qilish ikki xil usulda
amalga oshirilishi mumkin.
1. Initsializatsiya qilmasdan e’lon qilish – bu holda massiv toifasi va nomi
ko’rsatilib kvadrat qavs ichida uning elementlari soni ko’rsatiladi: int A[50].
2. Initsializatsiya qilish orqali e’lon qilish – bu holda massiv toifasi ko’rsatilib
elementlariga qiymat o’zlashtiriladi. Masalan, A[5]={1,2,3,5,4}
Massiv elementlari bir toifaga tegishli bo’lgani uchun ular hotiradan bir xil
hajmli joyni egallaydi va ular operativ hotirada joylashadi. Massiv dasturda
foydalanilayotgan o’rniga qarab global yoki lokal bo’lishi mumkin.
Global turda bo’lganda dasturni boshida, ya’ni asosiy dastur tanasidan oldin,
int main() dan oldin e’lon qilinadi, lokal turda esa dasturni kerakli qismida e’lon
19A
00 A
01 A
02 … A
0m
A
10 A
11 A
12 … A
1m
A
20 A
21 A
22 … A
2m
… … … …
…
A
n0 A
n1 A
n2 … A
nm

qilinadi. Lokal massivdan foydalanilganda uni chegaralari dastur davomida
aniqlanadi va qism dasturdan tashqarida bu massivdan foydalanib bo’lmaydi.
Quyida matritsa quyi uchburchak elementlarini aniqlab ularni no’lga
aylantiruvchi dastur kodi keltirilgan(C++ tilida ):
int main()
{ int n,m,i,j;
cin>>n>>m;
int a[n][m];
cout<<"kiriting: "<<endl;
for(i=0;i<n;i++){
for(j=0;j<m;j++)
cin>>a[i][j];}
for(i=0;i<n;i++){
for(j=0;j<m;j++)
if(i>j) a[i][j]=0;}
for(i=0;i<n;i++){
for(j=0;j<m;j++){
cout<<a[i][j]<<" ";}
cout<<endl;}
return 0;
getch();
}
Dastur natijasi:
20

Yozuvlar
Yozuvlar – bu turli toifadagi maydonlar yig’indisidir. Maydon – bu bironta
nom va toifaga ega bo’lgan tuzilmadir (o’zgaruvchi). Yozuv bu statik tuzilma
hisoblanadi. Chunki yozuvning maydonlari xotirada ketma-ket yacheykalarga
joylashtiriladi. Yozuv uchun xotiradan joy uning maydonlari toifalaridan kelib
chiqib ajratiladi, ya’ni xar bir maydonga sarflanadigan joylar yig’indisi olinadi.
tartir nomeri talaba ‘fio’si adres balli
int i
(4 bayt) char
FIO[30]
(30 bayt) char
adres[20]
(20 bayt) float ball
(4 bayt)
Bu yerda ushbu tuzilmaga 4+30+20+4=58 bayt xotiradan joy ajratiladi. Yozuvlarni
dasturda ifodalash:
struct Talaba{
int i;
char fio[30];
char adres[20];
float ball;
}
Yuqorida biz yozuv toifasini e’lon qildik. Bu foydalanuvchi tomonida
aniqlanadigan toifa hisoblanadi. Endi shu toifadagi o’zgaruvchini e’lon qilishimiz
mumkin.
Talaba t1;
Bu yerda endi t1 nomli talabaning yuqorida keltirilganidek maydonlardan
iborat yozuv paydo bo’ldi. Uning maydonlariga murojaat qilish va qiymat berish
quyidagicha amalga oshiriladi.
t1.fio = ”Narzulloyev Jaloliddin”;
Yozuvlar ustida turli amallarni bajarish mumkin.
21

$- Maydonlariga qiymat o’zlashtirish - Solishtirish - Maydonlarining toifasidan kelib chiqqan xolda maydonlar ustida amal bajarish mumkin. Quyida ba’zi bir misollarni keltiramiz, unda myCar nomli yozuivning maydonlariga qiymatlar o’zlashtiriladi: struct Car { int x_coor; int y_coor; string name; }; Car myCar; myCar.x_coor = 40; myCar.y_coor = 40; myCar.name = "Porche"; Yozuvlar bilan ishlashga doir to’liq dastur matnini keltiramiz: #include <iostream> using namespace std; struct PlayerInfo { int skill_level; string name; }; using namespace std; int main() { PlayerInfo players[5]; for (int i = 0; i < 5; i++) { cout << "Please enter the name for player : " << i << '\n'; cin >> players[ i ].name; cout << "Please enter the skill level for " << players[ i ].name << '\n'; 22$ $cin >> players[ i ].skill_level; } for (int i = 0; i < 5; ++i) { cout << players[ i ].name << " is at skill level " << players[i].skill_level << '\ n'; } } Ko’pincha funksiyalar bilan ishlaganda strukturalarni funksiyalarning argument sifatida uzatishga to’g’ri keladi yoki strukturalarni funksiyada qaytarishga extiyoj tug’iladi. Bunday hollarda quyidagicha yondashish mumkin. struct EnemySpaceShip { int x_coordinate; int y_coordinate; int weapon_power; }; EnemySpaceShip getNewEnemy(){ EnemySpaceShip ship; ship.x_coordinate = 0; ship.y_coordinate = 0; ship.weapon_power = 20; return ship; } Bu yerda funksiya ship nomli local yozuv nusxasini yaratadi va maydonlarga qiymatlar beriladi. Endi yangi o’zgaruvchini xosil qilish uchun quyidagini keltirish mumkin: EnemySpaceShip ship = getNewEnemy(); Bu o’zgaruvchini funksiyaga uzatish mumkin: EnemySpaceShip upgradeWeapons (EnemySpaceShip ship) { 23$ $ship.weapon_power += 10; return ship; } O’zgaruvchi maydonlariga o’zgartirish kiritilgach, uni albatta funksiyada qaytarish kerak, aks holda u qilingan o’zgarish yo’qolishi mumkin. Quyida shu misolni to’liq dastur matnini keltiramiz; struct EnemySpaceShip { int x_coordinate; int y_coordinate; int weapon_power; }; EnemySpaceShip getNewEnemy() { EnemySpaceShip ship; ship.x_coordinate = 0; ship.y_coordinate = 0; ship.weapon_power = 20; return ship; } EnemySpaceShip upgradeWeapons(EnemySpaceShip ship) { ship.weapon_power += 10; return ship; } int main() { EnemySpaceShip enemy = getNewEnemy(); enemy = upgradeWeapons(enemy); } Bundan tashqari strukturalarga ko’rsatkichlar xam yaratish mumkin: #include <iostream> using namespace std; struct xampl { 24$ $int x; }; int main(){ xampl structure; xampl *ptr; structure.x = 12; ptr = &structure; cout<< ptr->x; cin.get(); } Jadvallar Jadval - bu yozuvlarning chekli to’plamidir. Jadval ham statik tuzilma bo’lib, uning elementlari bir xil toifaga ega. Jadval yozuvlar massividan tashkil topadigan tuzilma hisoblanadi. Uni yuqoridagi misoldan foydalanib dasturda quyidagicha idodalaymiz: EnemySpaceShip name[20]; Bu yerda name nomli 20 ta elementdan iborat massiv yaratildi va uning elementlari EnemySpaceShip struktura ko’rinishida bo’ladi. Xar bir elementning int x_coordinate; int y_coordinate; int weapon_power; kabi maydonlari mavjud. Jadvalni bironta qatoriga murojaat massiv elementiga mos indeksi orqali va undan keyin aynan kerakli maydoniga (.) nuqta bilan murojaat amalga oshiriladi. int x_coordinate int y_coordinate int weapon_power Name[0] Name[o]. x_coordinate=35 Name[o]. y_coordinate=15 Name[o]. weapon_power =12 Name[1] Name[1]. x_coordinate=45 Name[1]. y_coordinate=42 Name[1]. weapon_power =3 25$

…
Misol . Funksiyalar bilan ishlashda jadvallarni kirish argument sifatida ishlatishga
to’g’ri keladi. Quyida ana shunday holatga misol keltiramiz.
#include<iostream>
using namespace std;
struct Size
{
int breast;
int waist;
int hips;
};
struct WonderfulWoman{
char name[64];
int age;
int height;
int weight;
Size volume;
bool engKnowledge;
};
void showData(const WonderfulWoman Obj[], int amount);
int main(){
const int amountOfGirl = 7;
WonderfulWoman Woman[amountOfGirl] = {};
for (int i = 0; i < amountOfGirl; i++){
cin.getline(Woman[i].name, 32);
cin >> Woman[i].age;
cin >> Woman[i].height;
cin >> Woman[i].weight;
cout << "english(1 - yes, 0 - no): ";
cin >> Woman[i].engKnowledge;
cin >> Woman[i].volume.breast;
cin >> Woman[i].volume.waist;
26

$cin >> Woman[i].volume.hips; cin.get(); cout << endl; } showData(Woman, amountOfGirl); return 0; } void showData(const WonderfulWoman Obj[], int amount){ for (int i = 0; i < amount; i++){ cout << i + 1 << '\t' << Obj[i].name << '\t' << Obj[i].age<< '\t' << Obj[i].height << '\t' << Obj[i].weight << '\t'<< Obj[i].volume.breast << '/' << Obj[i].volume.waist << '/' << Obj[i].volume.hips<< '\t' << Obj[i].engKnowledge << endl; } } Bu yerda bitta strukturaning ichidagi maydon o’z navbatida boshqa strukturaga tegishli o’zgaruvchi olingan. Bunday yozuvlarga murakkab yozuvlar deyiladi, ya’ni yozuvning elementlarini o’zi ham yozuv hisoblanadi. Bu holatda murakkab ierarxik MT vujudga keladi. Jadval ustida massiv ustida bajariladigan amallar o’rinli, lekin jadval elementiga emas, elementi maydoniga qiymat beriladi. - Element kiritish, o’chirish - Element maydoni qiymatlarini o’zgartirish 27 Otasining ismiismifamiliyasi talaba Tartib nomeri Talaba FIO Talaba guruhi$

- Jadval elementlarini solishtirish, bunda 2 ta yozuvning mos maydonlari
qiymatlari solishtiriladi.
Asosiy adabiyotlar
1. Data structure and algorithms. Made easy guide. Fast track student
edition. 2014. Chapter 1,2,3.
2. AdamDrozdek. Data structure and algorithms in C++. Fourthedition.
2013. Chapter1
3. SedjvikRobert. Fundamentaln ы ye algoritm ы na S++. 2001. Glava 3,4.
4. StefanR.Devis. C++ dlya chaynikov. 2003, Dialektika. Glava 8, 9.
5. DinmanM.I. C++ osvoynaprimerax. SPb. BXV-Peterburg. 2006. Glava
2.2
6. O.J. Dahl, E.W. Dijkstra. Structured programming. Academik press.
NewYork and London. 1972. Chapter2.
Asosiy internet manbalar
1. https://play.google.com/books/reader?
id=jnnCAwAAQBAJ&printsec=frontcover&output=reader&hl=ru&pg=
GBS.PA8
2. http://www.teachct.com/as_as_computing/ocr/H447/F453/3_3_5/
data_structures/miniweb/pg3.htm
3. http://purecodecpp.com/archives/category/strukturi_c
4. http://cppstudio.com/post/5377/
5. http://easy-code.ru/lesson/structures-in-cpp
6. http://www.cprogramming.com/tutorial/lesson7.html
28

Ma’lumot tuzilmalari (series, dadaframe)

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish

Информация о документе

Продавец

Ma’lumot tuzilmalari (series, dadaframe)

Похожие документы