Ma’lumotlar bazasi haqida asosiy tushinchalar
![mavjudki, ular qatoriga quyidagilar kiradi: cheklanmagan miqdorda sotish;
amaliy jihatdan yo‘q qilib bo‘lmaslik; aniq foydalanuvchilar shart-sharoitlariga
invidual moslash zaruriyati (umumtizimli paketlardan tashqari); ob’ektlarni
muallif hamrohligida etkazib berish majburiyati; nafaqat foydalanish, balki
ikkilamchi tirajlashga ham turli cheklanmalar qo‘yish imkoniyati; mualliflik yoki
ta’minotchilik xuquqlariga rioya qilishni identifikatsiyalash (bir xillashtirish)ning
murakkabligi; takrorlanuvchi ob’ektlarning ko‘pligi. Turli o‘xshash vazifalarni
bajaruvchi mahsulotlardan farqli ravishda, axborot bir aniqlikni turlicha aks
ettirishi mumkin. Masalan, qishloq xo‘jaligi maxsulotlari uchun biror bir
mahsulotning miqdori haqida yakuniy axborotning bir necha variantlari taklif
etilishi mumkin; bilvosita axborotning foydaliligi; foydalanish natijasida
qadrsizlanish. CHindan ham, ma’lumotlar bilan tanishib, ulardan ayrimlarining
talabga javob bermasligiga ishonch hosil qilib, harid haqidagi taklifni qondirish
to‘g‘ri bo‘ladi.
Axborotning qadrliligi aniqlik darajasi oshgani sayin yoki xabar
qilinayotgan va aniq natijalar o‘rtasidagi farq kamayganda tez ko‘tariladi.
To‘liqroq va ishonchli axborot to‘g‘ri qarorni qabul qilishni ta’minlaydi.
Axborotning qimmati ushlanib qolish vaqti oshishi bilan kamayadi, shu
tufayli axborot eskiradi.
Axborotni qayta ishlashda ushlanib qolish kamayganda, birinchidan, qarorlar
oldinroq qabul qilinishi mumkin, ikkinchidan, uning mazmuni yaxshilaniladi.
Axborot foydali bo‘lishi uchun har bir daqiqada hal etiladigan muammo
bilan bog‘liq bo‘lishi lozim. Faqat ishga tegishli axborotlar foydalanuvchilarga
o‘z vaqtida va mazmunli qaror qabul qilish imkonini beradi.
SHunday qilib, axborotning qiymati faqat uning miqdori bilangina
belgilanmaydi. Axborot birligining qiymati yoki murakkabliligi darajasiga qarab
baholash ham muhim. Unda boshqaruv xodimlari ishini ular ishlab
chiqarayotgan axborot miqdori va qiymati bo‘yicha (boshqarish samaradorligi
uchun zarur va etarli bo‘lgan) baholash imkoniyati tug‘iladi. Ushbu formula
bo‘yicha foydalanuvchi (ijrochi) foydali ishi koeffitsienti shunday baholash
ko‘rsatkichi bo‘lib xizmat qilishi mumkin:
μ =[ Uchiq * lchiq ]/ [ Ukir * lkir ] (1)
Bunda lchiq, lkir – tegishlicha kiruvchi va chiquvchi axborot qiymati; Uchiq,
Ukir – tegishlicha kiruvchi va chiquvchi axborot hajmlaridir.
Axborotni tejash. Axborotni qayta ishlash va foydalanish jarayonlari –
mehnat jarayonlari, boshqaruv mehnatini tejash muammosi ekan, demak bu eng
avvalo axborotni tejash muammosidir. Axborotni tejash tamoyili shundayki, u
bilan bog‘liq jarayonlar undan faqat ishlab chiqarishda foydalanilgandagina
maqsadga muvofiq bo‘ladi.
Axborotni tejash yo‘laridan biri doimiy va o‘zgaruvchan axborot o‘rtasida
to‘g‘ri nisbatni o‘rnatishdir. Bunda doimiy axborot solishtirma og‘irligining aniq
sharoitlardagi eng ko‘p imkoniyatlarini ko‘zda tutishi lozim.
Axborot to‘laqonligining o‘lchovi bo‘lib (yani faktik yoki
loyihalashtirilgan) Jloy dan vaqt birligi yoki bir boshqaruv turkumi (jarayon, ish)
mobaynida mazkur sharoitdagi maksimal axborot miqdori Jmax ga og‘ishi axborot](https://docx.uz/documents/63d8b1dc-544a-45a2-b465-7b6c9d31ef3f/page_12.png?v=1)
![to‘laqonligiga o‘lchovi bo‘lib xizmat qilishi mumkin, chunki axborot to‘laqonligi
oxir - oqibatda uning miqdori bilan belgilanadi.
Axborot to‘laqonlilik koefitsienti o‘lchami quyidagi formula bilan
belgilanadi:
Kb = Jloy / Jmax (2)
Axborot miqdorining oshishi bilan uning qiymati, ya’ni u bilan bog‘liq
bo‘lgan harajatlar ortadi. Biroq bu qiymatning o‘sishi bir tekis rivojlanmaydi,
chunki u axborot miqdori oshgandagina ortadi. Bu, axborot birligiga harajatlar
miqdori ortishi sababli axborotni qayta ishlash murakkabligi oshishi natijasida
o‘sishi bilan izohlanadi. Demak, axborot to‘laqonliligi koeffitsenti axborotga
ketgan harajat bilan bog‘liq.
Teskari belgilar bilan olingan yo‘qotishlar o‘lchami iqtisodiy samarani (oxiroqibatda
foydani) ifodalaydiki, u axborot noto‘laqonligi va o‘z vaqtida
etkazilmaganligi tufayli yo‘qotishlarni bartaraf etish natijasida olinishi mumkin.
Iqtisodiy samara (E) bilan axborotni yo‘qotish (S) o‘rtasidagi aloqa quyidagi
bog‘liqlikda ifodalanadi:
E = [( 1-M/M)]*Ss (3)
bunda M - yo‘qotishlar yoki iqtisodiy samara koefitsenti (ularning maksimal
ahamiyatiga nisbatan).
Smax maksimal yo‘qotishlar axborot umuman yo‘q paytida yuzaga keladi.
Ularning o‘lchami axborotsiz to‘g‘ri qaror qilish ehtimoli hisobga olingan holda
belgilanishi lozim.
M koeffitsenti o‘z navbatida axborot to‘laqonligi koeffitsenti (Kb)dan, u
bilan bog‘liq harajatlar(S1) va yo‘qotishlarga(S2) bog‘liq. Demak, axborot
to‘laqonligi koeffitsenti optimalligi sharoitlarini ikki yoqlama aks ettirishi
mumkin: harajat va yo‘qotishlar summasini minimallashtirish, ya’ni (S1+S2) min
yoki foyda va harajatlar o‘rtasidagi farqni maksimallashtirish, ya’ni (E-S)max.
Axborot harajatlari uning miqdoriga, shuningdek sifat harakteristikalariga bog‘liq
holda belgilanadi.
Axborot miqdori tushunchasi o‘tgan asrning 30 - yillarida yuzaga keldi va
50-yillarda asosan aloqa texnikasi maqsadlari uchun shakllandi. 1948 yili
K.E.SHennon axborot miqdorini aniqlash uchun shunday klassik formulani berdi:
N 1
J = Σ Pi log ------- (4)
i=l Pi
bunda N – ehtimoliy xabarlar soni; Pi – i xabarlar ehtimolligi.
Formula quyidagi ko‘rinishda ham qo‘llaniladi:
m
J = - h Σ Pi log Pi (5)
i=l
bunda m – ramzlar (elementlar) soni, ulardan xabar tuzilishi mumkin, n – bir
xabardagi ramzlar soni.
Axborotlarni o‘lchash . Diskret xabarlar manbai – chekli alfavitga ega
xabarlar manbai.
Uzluksiz xabarlar manbai- cheksiz alfavitga ega xabarlar manbai.](https://docx.uz/documents/63d8b1dc-544a-45a2-b465-7b6c9d31ef3f/page_13.png?v=1)
Ma’lumotlar bazasi haqida asosiy tushinchalar