Ma’lumotlar bazasi va uning asosiy tushunchalari - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	3.6MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Ma’lumotlar bazasi va uning asosiy tushunchalari

Купить

Reja:
Nazariy qism
1.1 Ma’lumotlar bazasi va uning asosiy tushunchalari
1.2 Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlari
Asosiy qism:
2.1. Kollej ma’lumotlar bazasining mantiqiy strukturasi va uni shakllantirish
2.2. Ma’lumotlarni manipulyatsiya qilish operatorlarini qo’llash
2.3. Ma’lumotlar bazasida so’rovlar yaratish
2.4. Ma’lumotlar bazasida hisoblash maydonlarini yaratish
Xulosa:
Foydalanilgan adabiyotlar va saytlar
Kirish
Hozirgi kunda axborotni boshqarish juda muhim tushunchaga aylanib bo’ldi.
Axborot dunyosidagi eng asosiy vazifa – uni qayta ishlashdir. Axborotni qayta
ishlash esa eng murakkab jarayonlardan biridir. Umuman olganda, ma’lumotlarni
qayta ishlash deganda, ular ustida bajariladigan amallar – saqlash, uzatish,
tahrirdan o’tkazish kabilarni tushunishimiz mumkin. Axborotlar ustida amallar
bajarish uchun ularni bir joyga to’plash muhim hisoblanadi. Axborotlar miqdori oz
bo’lmaganligi sababli bu jarayon, albatta, kompyuterlar yordamida amalga
oshirilmoqda. Axborotlarning bir joyga jamlanishi “ma’lumotlar bazasi”
tushunchasini vujudga keltirdi.
Ma’lumotlar bazasi texnologiyalarining paydo bo’lishi va rivojlanishi tarixini
tor ma’noda qarab chiqaylik. Chunki bu tushuncha tarixi tushunchasi keng
ma’noda, insoniyat ma’lumotlarni saqlaydigan va ishlov beradigan har qanday
vositalar tarixiga umumlashtiriladi. Ushbu tushuncha paydo bo’lishiga 1955-yilda
dasturlashtiriladigan yozuv uskunalari paydo bo’lgani bilan bog’lash mumkin. Bu
vaqtda dasturiy ta’minot fayllarga asoslangan yozuvlarni qayta ishlash modelini

qo’llab-quvvatlar edi. Ma’lumotlarni saqlash uchun perfokartalardan
foydalanilgan. Internet tarmog’ining ma’lumotlar bazasi 1960-yillarning o’rtalarida
paydo bo’ldi. Ma’lumotlar bazasidagi operatsiyalar terminallar yordamida
interaktiv ravishda qayta ishlandi. Keyingi muhim qadam Edgar Koddning ishi
tufayli 1970-yillarning boshlarida relyatsion ma’lumotlar modelining paydo
bo’lishi bilan bog’liq. Kodd ishi amaliy ma’lumotlar bazasi texnologiyasini
matematika va mantiq bilan chambarchas bog’lash uchun yo’l ochdi. “Ma’lumotlar
bazasi” atamasi 1960-yillarning boshlarida paydo bo’lgan, garchi dastlab bu
tushuncha sun’iy intellekt tizimlari nuqtai nazaridan tor ma’noda tushunilgan
bo’lsa-da, 1964-1965-yillarda SDC tomonidan tashkil qilingan simpoziumlarda
joriy etilgan. Ushbu atama zamonaviy ma’noda faqat 70-yillarda keng qo’llanilgan.
Nazariy qism
1.1. Ma’lumotlar bazasi va uning asosiy tushunchalari
Ma lumotlar bazasiʼ — markazlashtirilgan ma lumotlar ombori. ʼ
Ma lumotlarni o`qish, saqlash, qayta ishlash va qidirish uchun mo ljallangan. O
ʼ ʻ
´zining tezligi bilan ajralib turadi. Eng mashxo´r Ma lumotlar Bazasiga
ʼ Oracle ,
Postgresql , MySQL va boshqalar kiradi.Bular bizning ishlarimizni yanada
osonlashishiga yordam beradi . Hozirgi kunda inson faoliyatida ma’lumotlar
bazasi (MB) kerakli axborotlarni saqlash va undan oqilona foydalanishda juda
muhim rol ь o‘ynamoqda. Sababi: jamiyat taraqqiyotining qaysi jabhasiga nazar
solmaylik o‘zimizga kerakli ma’lumotlarni olish uchun, albatta, MBga murojaat
qilishga majbur bo‘lamiz. Demak, MBni tashkil qilish axborot almashuv
texnologiyasining eng dolzarb hal qilinadigan muammolaridan biriga aylanib
borayotgani davr taqozasidir.
Informatsion texnologiyalarning rivojlanishi va axborot oqimlarining tobora ortib
borishi, ma’lumotlarning tez o‘zgarishi kabi holatlar insoniyatni bu ma’lumotlarni
o‘z vaqtida qayta ishlash choralarining yangi usullarini qidirib topishga
undamoqda. Ma’lumotlarni saqlash, uzatish va qayta ishlash uchun MBni yaratish,
so‘ngra undan keng foydalanish bugungi kunda dolzarb bo‘lib qolmokda. Moliya,

ishlab chiqarish, savdo-sotiq va boshqa korxonalar ishlarini ma’lumotlar bazasisiz
tasavvur qilib bo‘lmaydi.
Ma’lumki, MB tushunchasi fanga kirib kelgunga qadar, ma’lumotlardan
turli ko‘rinishda foydalanish juda qiyin edi. Dastur tuzuvchilar ma’lumotlarini
shunday tashkil qilar edilarki, u faqat qaralayotgan masala uchungina o‘rinli
bo‘lardi. Har bir yangi masalani hal qilishda ma’lumotlar qaytadan tashkil qilinar
va bu hol yaratilgan dasturlardan foydalanishni qiyinlashtirar edi. Har qanday
axborot tizimining maqsadi real muhit ob’ektlari haqidagi ma’lumotlarga ishlov
berishdan iborat. Keng ma’noda ma’lumotlar bazasi - bu qandaydir bir predmet
sohasidagi real muhitning aniq ob’ektlari haqidagi ma’lumotlar to‘plamidir.
Predmet sohasi deganda avtomatlashtirilgan boshqarishni tashkil qilish uchun
o‘rganilayotgan real muhitning ma’lum bir qismi tushiniladi. Masalan, korxona,
zavod, ilmiy tekshirish instituti, oliy o‘quv yurti va boshqalar.Shuni qayd qilish
lozimki, MB ni yaratishda ikkita muhim shartni hisobga olmoq zarur:
Birinchidan, ma’lumotlar turi, ko‘rinishi, ularni qo‘llaydigan
programmalarga bog‘liq bo‘lmasligi lozim, ya’ni MB ga yangi ma’lumotlarni
kiritganda yoki ma’lumotlar turini o‘zgartirganda, programmalarni o‘zgartirish
talab etilmasligi lozim.
Ikkinchidan, MBdagi kerakli ma’lumotni bilish yoki izlash uchun biror
programma tuzishga hojat qolmasin. Shuning uchun ham MB ni tashkil etishda
ma’lum qonun va qoidalarga amal qilish lozim. Bundan buyon axborot so‘zini
ma’lumot so‘zidan farqlaymiz, a’ni axborot so‘zini umumiy tushuncha sifatida
qabul qilib, ma’lumot deganda aniq bir belgilangan narsa yoki hodisa sifatlarini
nazarda tutamiz. Ma’lumotlar bazasini yaratishda, foydalanuvchi axborotlarni turli
belgilar bo‘yicha tartiblashga va ixtiyoriy belgilar birikmasi bilan tanlanmani tez
olishga intiladi. Buni faqat ma’lumotlar tizilmalashtirilgan holda bajarish mumkin.
Ma’lumki ma’lumotlarni kiritish va ularni qayta ishlash jarayoni katta
hajmdagi ish bo‘lib ko‘p mehnat va vaqt talab qiladi. MB bilan ishlashda undagi
ma’lumotlarning aniq bir strukturagi ega bo‘lishi, birinchidan foydalanuvchiga
ma’lumotlarni kiritish va qayta ishlash jarayonida undagi ma’lumotlarni

tartiblashtirish, ikkinchidan kerakli ma’lumotlarni izlash va tez ajratib olish kabi
qulayliklarni tug‘diradi. MB tushunchasi fanga kirib kelgunga qadar,
ma’lumotlardan turli ko‘rinishlarda foydalanish juda qiyin edi. Bugungi kunda turli
ko‘rinishdagi ma’lumotlardan zamonaviy komp ь yuterlarda birgalikda foydalanish
va ularni qayta ishlash masalasi hal qilindi. Komp ь yuterlarda saqlanadigan MB
maxsus formatga ega bo‘lgan muayyan tuzilmali fayl bo‘lib, undagi ma’lumotlar
o‘zaro bog‘langan va tartiblangandir. Demak, ma’lumotlar bazasi deganda ma’lum
bir strukturada saqlanadigan ma’lumotlar to‘plami tushuniladi. Boshqacha qilib
aytganda MB - bu ma’lum berilgan aniq bir strukturaga ega bo‘lgan ma’lumotlarni
o‘z ichiga oluvchi maxsus formatga ega bo‘lgan fayldir. Ma’lumotlarni
strukturalashtirish - bu shunchaki ma’lumotlarni tasvirlashda qandaydir moslikni
kiritish usulidir. Odatda MB ma’lum bir ob’ekt sohasini ifodalaydi va uning
ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi, ularni saqlaydi va foydalanuvchiga ma’lumotlarni
qayta ishlashda undan foydalanish imkonini yaratib beradi.
Ma‘lumotlar bazasi – bu ma’lum bir predmet sohasiga oid
tizimlashtirilgan(strukturalashtirilgan) ma’lumotlarning nomlangan to‘plamidir.
Ma’lumotlar bazasi - axborot tmzimlarining eng asosiy tarkibiy qismi bo‘lib
hisoblanadi. Ma’lumotlar bazasidan foydalanish uchun foydalanuvchi ishini
engillashtirish maqsadida ma’lumotlar bazasini boshqarish trizimlari yaratilgan. Bu
tizimlar ma’lumotlar bazasini amaliy dasturlardan ajratadi.
Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimi (MBBT) -bu dasturiy va apparat
vositalarining murakkab majmuasi bo‘lib, ular yordamida foydalanuvchi
ma’lumotlar bazasini yaratish va shu bazadagi ma’lumotlar ustida ish yuritishi
mumkin.
Ma‘lumotlar bazasini boshqarish tizimi – bu ma’lumotlar bazasini
yaratish, ularni dolzarb holatini ta’minlash va undagi zarur axborotni toppish
ishlarini tashkil etish uchun mo‘ljallangan dasturlar majmui va til vositasidir.
Ma’lumotlar bazasi tushunchasi maydon, yozuv, fayl (jadval) kabi
elementlar bilan chambarchas bog‘liq .

Maydon aniqligi , (son tipidagi ma’lumotlar uchun) masalan, sonning o‘nlik
ksr qismini aks ettirish uchun o‘nlik raqamdan to‘rtta.
Yozuv –bu mantiqiy bog‘langan maydonlar to‘plami. YOzuv tuzilishi uchun
uning tarkibiga kiruvchi maydolar tarkibi va joylashishi ketma-ketligi bilan
aniqlanib, ularni har biri ichida elementar yozuvlarning nusxasi deb ataladi.
Yozuv ob’ektning biror bir elementi haqida to‘liq ma’lumotni ifodalaydi.
Fayl (jadval) -bu bir xil tuzilmaga ega bo‘lgan yozuvning nusxalar to‘plamidir. U
o’zicha har bir maydonda qiymatga ega.
Har bir MB jadvali o’zining birlamchi kalitiga ega bo’lishi
mumkin. Birlamchi kalit deganda yozuvlar qaytarilmasligini ta’minlovchi
maydon yoki maydonlar guruhi tushuniladi. Birlamchi kalit sifatida ishlatiladigan
maydon eki maydonlar guruxi, bir xil yozuvga ega bo’lmaslik shartini bajarishi
kerak. Boshqa maydonlarida bir xil yozuvlar takrorlanishi mumkin. Shu sabab
ular birlamchi kalit bo’lolmaydi. Birlamchi kalit qisqa va sonli maydonlardan
tashkil topishi maqsadga muvofiqdir. MB jadvaliga birlamchi kalitni kiritishdan
maqsad, jadvaldagi ma’lumotlarni izlash, tartiblashtirish va tanlab olishda
qulaylikni beradi. Birlamchi kalit kiritish yoki kiritmaslik foydalanuvchi
tamonidan MB jadvali strukturasini tashkil qilishda aniqlanadi.
Ma’lumotlar bazasi – tegishli ma’lumotlar to’plamini o’z ichiga olgan
umumiy, birlashgan kompyuter tuzilmasi.
Ma’lumotlar bazasi tushunchasi maydon, yozuv, fayl atamalari bilan bog’liq.
Maydon – bu saqlanadigan ma’lumotlarning eng kichik birligi. Tipik
ma’lumotlar bazasida bir qancha tiplarning yoki saqlanadigan maydonlarning har
birini tavsiflovchi ko’plab nusxalari (occurrence yoki instance) mavjud. Masalan,
OTMlar haqida ma’lumot mavjud bo’lgan ma’lumotlar bazasida "OTM raqami"
nomi bilan saqlanadigan maydon turini o’z ichiga olishi mumkin va ma’lumotlar
bazasida tavsiflangan OTMlarning har bir turi uchun (fakultetlar, yo’nalishlar,
guruhlar, talabalar va boshqalar) ushbu saqlanadigan maydonning alohida nusxasi
mavjud bo’ladi.

1.2. Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlari
Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlari bu (MBBT)- bu foydalanuvchilarga
ma'lumotlar bazasini aniqlash, yaratish va saqlash, shuningdek, unga
boshqariladigan kirish huquqini amalga oshiradigan dastur. Aslida ma'lumotlar
bazasi va foydalanuvchi o'rtasida (amaliy dasturi) ma'lumotlarni saqlash va
boshqarish xususiyatlarini yashiradigan qatlam (mavhumlik).
MBBTning asosiy vazifalari
Ma'lumotlar bazasini boshqarish quyidagi funksiyalar va xizmatlarning
mavjudligi bilan tavsiflanadi:
 MBBT ma'lumotlar bazasida foydalanuvchilarga ma'lumotlar bazasida
ma'lumotlarni saqlash, o'zgartirish va yangilash imkoniyatini yaratishi kerak
(ma'lumotlar bazasining asosiy vazifasi, bu funksiyani amalga oshirish usuli
foydalanuvchidan tizimni fizik jihatdan amalga oshirish tafsilotlarini yashirishi
kerak (mavhumlik));
 MBBT ma'lumotlar bazalarining tavsifi saqlanadigan tashqi
foydalanuvchilar uchun katalogga ega bo'lishi kerak (tizim katalogi - bu
ma'lumotlar bazasi ma'lumotlarini tavsiflovchi ma'lumotlarning saqlanishi
(metadata): ma'lumotlar elementlarining nomlari, turlari va o'lchamlari; havolalar
nomlari; ma'lumotlarga o'rnatilgan yaxlitlikni saqlash uchun cheklashlar) vakolatli
foydalanuvchilarning nomlari; ma'lumotlar bazasi arxitektura sxemalarining
tavsifi; statistik ma'lumotlar (hodisalar hisoblagichlari); tizim katalogidan
foydalanishning afzalliklari: ma'lumotlarga kirishni markazlashtirilgan boshqarish;
ularning maqsadini tushunish uchun ma'lumotlarning ma'nosini aniqlash;
ma'lumotlar egasi yoki ularga kirish huquqini aniqlashni soddalashtiradi;
ma'lumotlar bazasini o'zgartirishni osonlashtirish; O'zgarishlarning oqibatlari
ularni ma'lumotlar bazasiga kiritilishidan oldin aniqlash mumkin (xavfsizlik va
ma'lumotlar yaxlitligini mustahkamlash);
 MBBT ma'lumotlar bazasiga kirish yoki o'zgartirish uchun foydalanuvchi
(amaliy dastur) tomonidan amalga oshirilgan barcha operatsiyalarni yoki ularning

birortasini ham yangilash operatsiyalarini bajarilishini kafolatlaydigan
mexanizmga ega bo'lishi kerak (bu holda bir vaqtning o'zida ma'lumotlar bazasiga
bir nechta o'zgarishlar kiritiladi); o'zgartirishlar kiritilganda, ishlamay qolsa
(masalan, kiritilgan ma'lumotlar ma'lumotlar yaxlitligini buzilishiga olib keladi),
keyin barcha o'zgarishlar bekor qilinishi kerak (ma'lumotlar bazasining izchil
holatiga qaytish);
 MBBT ma'lumotlar bazasini to'g'ri yangilashni kafolatlaydigan
mexanizmga ega bo'lishi kerak, ko'pgina foydalanuvchilar yangilanish
operatsiyalarini parallel ravishda amalga oshirganda (bu muammo tranzaktsiyalarni
qo'llab-quvvatlash bilan bog'liq);
 MBBT buzilgan yoki yo'q qilingan taqdirda uni qayta tiklash vositalarini
taqdim etishi kerak (bu masala bitimlarni qo'llab-quvvatlash bilan bog'liq);
 MBBT ma'lumotlar bazasida faqat vakolatli foydalanuvchilarga kirish
huquqini kafolatlaydigan mexanizm bo'lishi kerak (keraksiz ma'lumotlarning bir
qismini yashirish va ruxsatsiz kirishdan himoya qilish);
 MBBT ma'lumotlar bazasi aloqa dasturlari bilan integratsiya qilish
qobiliyatiga ega bo'lishi kerak (foydalanuvchilar bilan aloqani qo'llab-quvvatlash
uchun);
 MBBT ma'lumotlar va uning o'zgarishlari belgilangan qoidalarga
muvofiqligini nazorat qilish vositalari bo'lishi kerak (ma'lumotlar bazasining
yaxlitligi - saqlanadigan ma'lumotlarning to'g'riligi va uyg'unligi, ma'lumotlar
bazasini himoya qilish turlaridan biri; yaxlitlik cheklashlar yoki ma'lumotlar
barqarorligini ta'minlash qoidalari bilan ifodalanadi (ma'lumotlar bazasida qarama-
qarshiliklar mavjud bo'lsa, o'zgarishlar qilinmaydi);
 MBBT ma'lumotlar bazasining haqiqiy tuzilmasidan dasturlarning
mustaqilligini qo'llab-quvvatlaydigan vositalarga ega bo'lishi kerak (mustaqillik
vakillik qo'llab-quvvatlash mexanizmini (ANSI-SPARC arxitekturasini amalga
oshirish orqali amalga oshiriladi) amalga oshiriladi, ammo ma'lumotlardan to'liq
mantiqiy mustaqillikka erishish juda qiyin, chunki odatda tizim yangi obyekt
qo'shishga moslashadi (atributlar, havolalar va boshqalar), lekin ularni olib

tashlamaslik kerak (ba'zi tizimlarda odatda mantiqiy sxemaning mavjud tarkibiy
qismlariga o'zgartirish kiritish taqiqlanadi);
 MBBT turli xil yordamchi xizmatlarni (asosan ma'lumotlar bazasini
samarali boshqarish uchun: ma'lumotlarni olib kirish, monitoring, strategik tahlil,
indekslarni qayta tuzish, chiqindi yig'ish va xotirani qayta taqsimlash) ta'minlashi
kerak.
Tranzaksiyalarni boshqarish.
Tranzaksiya - bu ma'lumotlar bazasida operatsiyalar ketma-ketligidir, ular
butun MBBT tomonidan ko'rib chiqiladi. Tranzaktsiya muvaffaqiyatli yakunlangan
va MBBT ushbu operatsiyani tashqi xotirada amalga oshirgan ma'lumotlar bazasini
o'zgartiradi yoki ushbu o'zgarishlarning hech biri ma'lumotlar bazasining holatiga
ta'sir qilmaydi. Tranzaksiya tushunchasi ma'lumotlar bazasining mantiqiy
yaxlitligini ta'minlash uchun zarurdir. Agar siz Employee va Department fayllari
bilan bizning ma'lumot tizimimiz misolini eslasangiz, yangi xodimni yollashda
ma'lumotlar bazasining yaxlitligini buzmaslikning yagona usuli bu Employee va
Department fayllaridagi elementar operatsiyalarni bitta operatsiyaga
birlashtirishdir. Shunday qilib, tranzaksiyalar mexanizmini saqlab turish hatto bitta
foydalanuvchida joylashgan ma'lumotlar bazasi uchun ham zaruriy shartdir (agar
bunday tizim MBBT nomiga loyiq bo'lsa). Ammo ko'p foydalaniladigan
ma'lumotlar bazalarida tranzaksiya tushunchasi muhimroqdir. Har bir operatsiya
ma'lumotlar bazasining izchil holati bilan boshlanadigan va ushbu holat
tugallangandan so'ng uni izchil qoldiradigan xususiyat foydalanuvchiga
ma'lumotlar bazasiga nisbatan harakatlarning birligi sifatida foydalanish
tushunchasini ishlatishni juda qulay qiladi. Birlamchi tranzaktsiyalarni MBBT
tomonidan tegishli ravishda boshqarish bilan, har bir foydalanuvchi, prinsipial
ravishda, ma'lumotlar bazasining yagona foydalanuvchisi kabi his qilishi mumkin
(aslida bu biroz idealizatsiya qilingan ko'rinishdir, chunki ba'zi holatlarda ko'p
foydalanuvchi MBBT foydalanuvchilari hamkasblarining borligini sezishlari
mumkin). Ko'p foydalanuvchi MBBT-da operatsiyalarni boshqarish bilan
bog'liqlik operatsiyalarni seriyalashtirishning muhim tushunchalari va

tranzaksiyalar aralashmasi uchun ketma-ketlashtirilgan ijro rejasi hisoblanadi. Bir
vaqtning o'zida bajariladigan bitimlarni ketma-ketlashtirish deganda, ularning
ishini rejalashtirishning shunday tartibini tushuniladi, bunda tranzaksiyalar
aralashmasining umumiy samarasi ularning ba'zi bir ketma-ket bajarilishiga ta'sir
qiladi. Tranzaksiyalar aralashmasi uchun ketmaketlashtirilgan ijro rejasi bu
operatsiyalarni seriyalashtirishga olib keladi. Agar bitimlar aralashmasining
chinakam ketma-ket bajarilishiga erishish mumkin bo'lsa, unda har bir
foydalanuvchi tashabbusi bilan tuzilgan bo'lsa, boshqa operatsiyalarning
mavjudligi ko'rinmas bo'ladi (bitta foydalanuvchi rejimiga nisbatan ba'zi
sekinlashuvlardan tashqari). Jurnalizatsiya MBBTning asosiy talablaridan biri
tashqi xotirada ma'lumotlarni saqlash ishonchliligi hisoblanadi. Saqlash
ishonchliligi ma'lumotlar bazasi har qanday apparat yoki dasturiy ta'minot ishdan
chiqqanidan so'ng MBning oxirgi izchil holatini tiklash imkoniyatiga ega
ekanligini anglatadi. Uskuna etishmovchiligining ikkita mumkin bo'lgan turlari
odatda ko'rib chiqiladi: kompyuterning to'satdan yopilishi (masalan, favqulodda
quvvatni o'chirish) va tashqi xotira tashuvchisida ma'lumotlarning yo'qolishi bilan
tavsiflanadigan yomon muvaffaqiyatsizliklar. Dasturiy ta'minotning ishlamay
qolishiga misollar quyidagilardan iborat bo'lishi mumkin: MBBT-ni g'ayritabiiy
ravishda tugatish (dasturdagi xato yoki ba'zi bir apparat ishlamay qolishi
natijasida) yoki foydalanuvchi dasturining g'ayritabiiy ravishda to'xtatilishi,
natijada ba'zi operatsiyalar to'liqsiz bo'lib qolmoqda. Birinchi vaziyatga yumshoq
apparat yetishmovchiligining maxsus turi sifatida qarash mumkin; ikkinchisi sodir
bo'lganda, faqat bitta operatsiyaning oqibatlarini bartaraf etish talab etiladi.
Ma'lumki, har qanday holatda ham, ma'lumotlar bazasini tiklash uchun siz
qo'shimcha ma'lumotlarga ega bo'lishingiz kerak. Boshqacha qilib aytganda,
ma'lumotlar bazasida ma'lumotlarni saqlash ishonchliligini ta'minlash uchun juda
ko'p miqdordagi ma'lumotlar saqlanishi talab etiladi va tiklash uchun
foydalaniladigan ma'lumotlarning alohida qismi ishonchli saqlanishi kerak.
Bunday ortiqcha ma'lumotlarni saqlashning eng keng tarqalgan usuli bu
ma'lumotlar bazasini o'zgartirish jurnalini yuritishdir. Jurnal bu ma'lumotlar

bazasining alohida qismi bo'lib, u MBBT foydalanuvchilari uchun imkoni yo'q va
alohida g'amxo'rlik bilan saqlanadi (ba'zida turli xil fizik disklarda joylashgan
jurnalning ikkita nusxasi saqlanadi), u ma'lumotlar bazasining asosiy qismidagi
barcha o'zgarishlar to'g'risidagi yozuvlarni oladi. Turli xil ma'lumotlar bazalarida
ma'lumotlar bazasidagi o'zgarishlar turli darajalarda qayd qilinadi: ba'zan jurnal
yozuvi ma'lumotlar bazasini o'zgartirishning mantiqiy ishlashiga (masalan,
ma'lumotlar bazasi jadvalidan qatorni o'chirish bo'yicha operatsiya), ba'zida esa -
tashqi xotira sahifasini o'zgartirishning minimal ichki ishlashiga to'g'ri keladi; ba'zi
tizimlar ikkala yondashuvni bir vaqtning o'zida ishlatadilar. Barcha holatlarda ular
"oldindan xabar berish" ro'yxatga olish strategiyasini ("Write Ahead Log - WAL
protokoli" deb nomlanadi) bajaradilar. Taxminan aytganda, ushbu strategiya biron
bir ma'lumotlar bazasi obyekti o'zgarishi to'g'risidagi yozuv o'zgartirilgan obyekt
ma'lumotlar bazasining asosiy qismining tashqi xotirasiga kirmasdan oldin
jurnalning tashqi xotirasini kiritishi kerakligidan iborat. Ma'lumki, agar WAL
protokoli ma'lumotlar bazasida to'g'ri kuzatilgan bo'lsa, u holda jurnal yordamida
biron bir nosozlikdan so'ng ma'lumotlar bazasini tiklash bilan bog'liq barcha
muammolarni hal qilishingiz mumkin.
Kollej ma’lumotlar bazasining mantiqiy strukturasini shakllantirish nafaqat
texnik bilimlarni, balki yaxshi rejalashtirish va dizayn qobiliyatlarini ham talab
etadi. Quyida kollej ma’lumotlar bazasining mantiqiy strukturasini yaratishning
nazariy qismini keltiramiz.
1. Talablar tahlili
Ma’lumotlar bazasini loyihalashning dastlabki bosqichi
foydalanuvchilarning ehtiyojlarini aniqlashdir. Kollej ma’lumotlar bazasi uchun
asosiy talablar quyidagicha bo'lishi mumkin:
Talabalar haqida ma’lumotlarni saqlash
Kurslar va ularning o'qituvchilari haqida ma’lumotlarni saqlash
Talabalarning kurslar bo'yicha baholarini saqlash

Dars jadvali va sinflar haqida ma’lumotlarni saqlash
2. Entitetlar va ularning atributlarini aniqlash
Entitetlar - ma’lumotlar bazasida saqlanadigan asosiy obyektlar. Har bir
entitet bir yoki bir nechta atributlarga ega bo’ladi. Kollej ma’lumotlar bazasida
asosiy entitetlar quyidagicha bo'lishi mumkin:
Talaba: Talabalar haqida ma'lumotlarni saqlovchi entitet. Atributlari:
talabaID, ismi, familiyasi, tug'ilgan sanasi, manzil, telefon raqami.
Kurs: Kurslar haqida ma'lumotlarni saqlovchi entitet. Atributlari: kursID,
nomi, krediti.
O'qituvchi: O'qituvchilar haqida ma'lumotlarni saqlovchi entitet. Atributlari:
o'qituvchiID, ismi, familiyasi, tug'ilgan sanasi, telefon raqami, manzil.
Baho: Talabalar kurslar bo'yicha olgan baholarini saqlovchi entitet.
Atributlari: talabaID, kursID, baho.
Dars jadvali: Darslar va ularning vaqti va joyi haqida ma'lumotlarni
saqlovchi entitet. Atributlari: darsID, kursID, sinf, dars vaqti, joyi.
3. Birlamchi kalitlarni belgilash
Har bir entitetda har bir yozuvni noyob ravishda aniqlash uchun birlamchi
kalit kerak bo'ladi:
Talaba: talabaID
Kurs: kursID
O'qituvchi: o'qituvchiID
Baho: talabaID va kursID (birgalikdagi birlamchi kalit)
Dars jadvali: darsID
4. Xorijiy kalitlarni belgilash
Xorijiy kalitlar entitetlar orasidagi bog'lanishlarni ko'rsatadi. Bular orqali bir
entitetdagi ma’lumotlar boshqa entitetdagi ma’lumotlar bilan bog'lanadi:

Baho jadvalida: talabaID va kursID xorijiy kalitlar bo'lib, ular mos ravishda
Talaba va Kurs jadvallarining birlamchi kalitlariga murojaat qiladi.
Dars jadvali jadvalida: kursID xorijiy kalit bo'lib, u Kurs jadvalining
birlamchi kalitiga murojaat qiladi.
5. Jadvallarni yaratish
Jadvallarni yaratish va ular orasidagi bog'lanishlarni belgilash uchun SQL
(Structured Query Language) kodlari yoziladi. Bu jadvallarni yaratish jarayoni,
ularning tuzilishi va o'zaro bog'lanishlarini tasvirlash uchun foydalaniladi.
CREATE TABLE Talaba (
talabaID INT PRIMARY KEY,
ismi VARCHAR(50),
familiyasi VARCHAR(50),
tugilganSanasi DATE,
manzil VARCHAR(100),
telefonRaqami VARCHAR(15)
);
CREATE TABLE Kurs (
kursID INT PRIMARY KEY,
nomi VARCHAR(100),
krediti INT
);
CREATE TABLE O'qituvchi (
oqituvchiID INT PRIMARY KEY,
ismi VARCHAR(50),
familiyasi VARCHAR(50),
tugilganSanasi DATE,
telefonRaqami VARCHAR(15),
manzil VARCHAR(100)

);
CREATE TABLE Baho (
talabaID INT,
kursID INT,
baho CHAR(2),
PRIMARY KEY (talabaID, kursID),
FOREIGN KEY (talabaID) REFERENCES Talaba(talabaID),
FOREIGN KEY (kursID) REFERENCES Kurs(kursID)
);
CREATE TABLE DarsJadvali (
darsID INT PRIMARY KEY,
kursID INT,
sinf VARCHAR(50),
darsVaqti TIME,
joyi VARCHAR(100),
FOREIGN KEY (kursID) REFERENCES Kurs(kursID)
);
6. Ma’lumotlar bazasiga ma’lumotlarni kiritish
Yaratilgan jadvallarga dastlabki ma'lumotlarni kiritish uchun INSERT
buyruqlari ishlatiladi. Bu orqali talabalar, kurslar, o'qituvchilar va baholar haqidagi
ma'lumotlarni jadvalga kiritish mumkin.
INSERT INTO Talaba (talabaID, ismi, familiyasi, tugilganSanasi, manzil,
telefonRaqami)
VALUES (1, 'Ali', 'Valiyev', '2002-05-10', ' Jizzax , Olmazor tumani',
'+998901234567');
INSERT INTO Kurs (kursID, nomi, krediti)
VALUES (1, 'Matematika', 3);

INSERT INTO O'qituvchi (oqituvchiID, ismi, familiyasi, tugilganSanasi,
telefonRaqami, manzil)
VALUES (1, 'Gulnora', 'Karimova', '1980-03-15', '+998909876543', ' Jizzax ,
Yakkasaroy tumani');
INSERT INTO Baho (talabaID, kursID, baho)
VALUES (1, 1, 'A');
INSERT INTO DarsJadvali (darsID, kursID, sinf, darsVaqti, joyi)
VALUES (1, 1, '101', '09:00:00', 'Bino A, xona 101');
Kollej ma’lumotlar bazasining mantiqiy strukturasi, entitetlar, birlamchi va
xorijiy kalitlar, jadvallar va ularning o'zaro bog'lanishlari ma'lumotlar bazasini
samarali va barqaror ishlashi uchun muhimdir. Bu nazariy qism ma'lumotlar
bazasini yaratishda asos bo'lib xizmat qiladi va keyinchalik amalga oshiriladigan
texnik qadamlar uchun yo'l xaritasi hisoblanadi.
Va undan keyin berilgan shakllardan mavzuga oid ya’ni kollej tizimining electron
modelini yaratamiz.

. Kollej ning er modelini yaratish jarayoni .
Biz bunda turli xil shakllardan foydalandik. Bular to’rtburchak , romb va ellips
shkllaridan foydalanib ularga so’rov shaklida matnlar joylab chiqdik,
. Kollej ning Er modeli ni umumiy korinishi.
Xulosa qilib shuni aytamiz Edrawmax dasturi Elektron loyihani
yaratishning eng qulay bo’lgan dasturi bo’lib, unda ishlash jarayoni judayam
sodda va qulay. Dasturda har bitta loyiha uchun o’zining shakllari bor.
Mysql Workbench dasturida relyatsion model yaratish
Ma'lumotlar bazasini yaratish uchun asosiy menyuda "Fayl" -> "Yangi model" ni
tanlang:

11-Rasm. Mysqlda yangi fayl yaratish jarayoni
Endi biz ma'lumotlar bazasini haqiqiy yaratishga o'tishimiz mumkin.
MySQL da jadval yaratish bir necha usul bilan amalga oshiriladi. Biz vizual
modeldan foydalanmasdan "mijozlarni" yaratamiz. Buning uchun ma'lumotlar
bazasi menyusida "Jadval qo'shish" tugmasini bosing, shundan so'ng sozlamalar
bilan menyu ochiladi.

• Jadval nomi - sarlavha;
• Ustun nomi - atribut nomi;
• Ma'lumotlar turi - atribut turi (raqam, vaqt, harflar va boshqalar);
• PK, NN, UQ va boshqalar. ustun cheklovlari. PK asosiy kalit yoki asosiy
kalitni anglatadi, NN - Null emas yoki nolga teng emas . Qolgan cheklovlar
hozircha biz uchun muhim emas.

12-Rasm. Mysqlda yangi jadval yarat ish .

Xuddi shu tarzda "Serverlar" jadvalini yaratamiz. Hikoyaning ushbu qismida
biz ustun atributlari va ularning tanloviga e'tibor qaratamiz.
• Server identifikatori Integer tipidagi asosiy kalitdir. Aslida, bu oddiy raqam,
amalda server identifikatori uning raqami bo'ladi;
• IP - bu 15 tagacha ASCII belgilaridan iborat. Biz IPv4 manzilini saqlashni
taxmin qilamiz, masalan 255.255.255.255;
• RAM, GB - Float ma'lumotlar turi - suzuvchi nuqta raqamlari yordamida
ifodalangan RAM hajmi;
• Disk maydoni, GB - RAMga o'xshash;
• Protsessor va video karta - bu erda uskuna nomlari maksimal uzunligi 45
belgidan iborat bo'ladi deb taxmin qilinadi.

13-Rasm. Relyatsion model uchun jadvalni tayyorlash

O'zgartirish uchun MySQL Workbench vizual funksiyasidan foydalangan holda
"Xizmatlar" yarataylik. Buning uchun "TimeWeb" ma'lumotlar bazasi nomining
tepasida "Diagramma qo'shish" tugmasini bosing. Endi biz paydo bo'lgan
diagrammani bosing va biz uchun yangi tabga o'tamiz.
Kollej relyatsion modelini yartish
Va ularni biz 1 ga ko’p bog’lanish ko’pga ko’p bog’lanishligini bilib ularni
berilgan chiziqlar va uzur uzuq chiziqlar bilan bog’laymiz.

15-Rasm. Kollejning relatsion model umumiy korinishi.
Xulosa qilib shuni aytamiz ushbu maqolada biz dasturning asosiy funksiyalari
bilan tanishdik, kichik ma'lumotlar bazasini yaratdik va uni serverga import
qildik. Albatta, biz barcha imkoniyatlar ro'yxatini qamrab ololmadik. Ammo bu
bilimlar ro'yxati noldan o'zingizning MySQL ma'lumotlar bazangizni yaratishni
boshlash va ushbu vositani chuqurroq o'rganish uchun yetarli.

Open server dasturida loyihani yaratish

16-Rasm. Open serverga kirish.
Men tizimini yaratishda kod usulidan foydalandim.Buning uchun sql menyusidan
foydalanamiz.
Database yaratish uchun ” CREATE DATABASE Kollej ;” shu so’zlarni yozamiz.
Kollej degan obektga atributlar qo’shamiz.
Bino degan atribut
INSERT INTO `bino`(` `Manzil`, `Texnik_asboblar_soni`, `Kompyuterlar_soni`,
`Xonadonlar_soni`)
VALUES ( 'Oqtepa', 12, 32, 20
) ,
( 'Motrid', 13,33, 21
) ,

('Bulvar',14, 34, 22
)
17-Rasm. Bino degan obyekt yaratish.
Create table bn malumotlar kiritamiz.
create table xodimlar (
id int(9) primary key AUTO_INCREMENT,
Familyasi varchar(20),
Ismi varchar(20),
Maosh int(7),
Lavozimi varchar(30),
Son int(30),
Vazifa varchar(50),
Tugilgan_sana date,
Manzil varchar(45),
Tel_raqam varchar(10)

18-Rasm. Xodimlar degan obyekt yaratish.
Create table bn malumotlar kiritamiz.
create table rahbariyat (
id int(4) primary key auto_increment,
Manzil varchar(80),
Email Varchar(50),
Tel_raqam int(20),
Direktor varchar(45)
)

Kafedra degan obyekt yaratish.
Ma’lumotlarni to’ldiramiz.
Create table bn malumotlar kiritamiz.
create table yonalishlar(
id int(3) primary key AUTO_INCREMENT,
Nomi varchar(20),
Guruhlar_soni int(3),
Talabalar_soni int(5)
)
21- Rasm.yonalishlar degan obyekt yaratish.

Ma’lumotlarni to’ldiramiz.
Create table bn malumotlar kiritamiz.
create table fanlar(
id int(3) primary key AUTO_INCREMENT,
Fan_nomi varchar(30),
Fan_soati int(3),
Mustaqil_darslar_soni int(5)
)
22- Rasm Fanlar degan obyekt yaratamiz.
Ma’lumot to’ldiramiz.
Create table bn malumotlar kiritamiz.
create table guruhlar(
id int(4) primary key AUTO_INCREMENT,
kurs int(10),
Guruh_raqami int(3),
Umumiy_talabalar_soni int(20),

Kuratori varchar(20)
)
23- Rasm. Guruhlar nomli obyekt yaratamiz.
INSERT INTO `guruhlar`(`kurs`, `Guruh_raqami`, `Umumiy_talabalar_soni`,
`Kuratori`)
VALUES
(
3 , 202, 28,' XO’ROZOV JAMOL '
),
(
2 , 202 , 24, ' ABDULLAYEV MUKAMMAL '
)
24-Rasm.
Ma’lumotlar to’ldiramiz.

Create table bn malumotlar kiritamiz.
create table dars_jadvali(
id int(3) primary key AUTO_INCREMENT,
kurs int(10),
Guruh_raqami int(3),
Masul_shaxs varchar(20)
)
25-Rasm. Dars jadvali nomli obyekt yaratamiz.
INSERT INTO `dars_jadvali`(`kurs`, `Guruh_raqami`, `Masul_shaxs`)
VALUES
(
2, 2 02, 'tyutir'
),
(
1 , 1 03,'Tyutir'
)

26- Rasm. Ma’lumotlar to’ldiramiz.
Create table bn malumotlar kiritamiz.
create table kurator (
id int(7) primary key AUTO_INCREMENT,
Familyasi varchar(50),
Ismi varchar(45),
Email varchar(20),
Son int(5),
Vazifasi varchar(60),
Manzil varchar(45),
Tel_raqam varchar(10)
)

27-Rasm. Ma’lumotlar to’ldiramiz.
Create table bn malumotlar kiritamiz.
create table Bolimlar (
id int(6) primary key AUTO_INCREMENT,
Nomi varchar(60),
Email varchar(45),
Bolim_mudiri varchar(50),
Xodimlar_soni int(60),
Manzil varchar(45),
Tel_raqam int(10)
)
Xulosa
Xulosa qilib shuni aytamiz open server dasturida ko’plab ma’lumotlarimizni
bazasini yaratishimiz mumkin.Open server o’zi bu - bu veb-ishlab chiquvchilar
uchun maxsus yaratilgan, ularning tavsiyalari va istaklarini inobatga olgan holda
ko'chma dasturiy ta'minot muhiti.
Bizning dasturiy ta'minot paketimiz diqqat bilan tanlangan server dasturlari
to'plamini , shuningdek, barcha mavjud komponentlarni boshqarish va sozlash
uchun keng imkoniyatlarga ega qulay boshqaruv yordam dasturini o'z ichiga oladi.
Bugungi kunda OSPanel butun dunyo bo'ylab veb-ishlab chiquvchilar
tomonidan veb-loyihalarni ishlab chiqish, disk raskadrovka va sinovdan o'tkazish,
shuningdek, mahalliy tarmoqlarda veb-xizmatlarni taqdim etish uchun keng
qo'llaniladi. Loyiha yangi boshlanuvchilar orasida eng katta shuhrat qozondi,
chunki bu ularga ish muhitini tezda joylashtirish va ko'p sonli notanish dasturlarni

o'rnatish va sozlashning murakkab manipulyatsiyalarisiz darhol veb-
texnologiyalarni o'rganishni boshlash imkonini beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar va saytlar:
"Database Systems: Design, Implementation, and Management" - Carlos
Coronel, Steven Morris, and Peter Rob.
"Database Management Systems" - Raghu Ramakrishnan and Johannes
Gehrke.
"Database System Concepts" - Abraham Silberschatz, Henry F. Korth, and S.
Sudarshan.
1. ACM Digital Library ( https://dl.acm.org/ )
2. Database Trends and Applications ( https://www.dbta.com/ )
3. Journal of Database Management (JDM)
( https://www.igi-global.com/journal/journal-database-management/1089 )

Ma’lumotlar bazasi va uning asosiy tushunchalari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish