Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 44.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Ma'lumotlar bazasida xavfsizlikni ta'minlashning mandatli, rolli, diskreatsion modellari

Купить
Ma'lumotlar bazasida xavfsizlikni ta'minlashning mandatli, rolli, diskreatsion modellari . Reja: 1. Ma’lumotlar bazasi xavfsizligini ta’minlash usullari, vositalari va mexanizmlarining asosiy xarakteristikalari 2. Axborot xavfsizligining konseptual modeli. 3. Xavfsizlik siyosatining turlari. 4. Xavfsizlik modellari. 5. 4.Izohli lug’atlar Ma’lumotlar bazasi xavfsizligini ta’minlash usullari, vositalari va mexanizmlarining asosiy xarakteristikalari Kompyuter axborotini himoyalash muammolari bo‘yicha 70- yillaming oxiri 80-yillaming boshida o‘tkazilgan, keyinchalik turli ilovalarda rivojlantirilgan va mos standartlarda qayd etilgan tadqiqotlar axborot xavfsizligi tushunchasining tarkibiy elementlari sifatida quyidagilami belgilaydi: - konfidensiallik (ruxsatsiz foydalanishdan himoyalash); - yaxlitlik (axborotni ruxsatsiz o‘zgartirishdan himoyalash); - joydalanuvchanlik (axborotni va resurslami ushlab qolinishidan himoyalash, buzilishdan himoyalash, ishga layoqatlikni himoyalash). Axborot xavfsizligi tarkibiy elementlariga mos tahdidlar qarshi turadi. Axborot xavfsizligiga tahdid deganda axborot xavfsizligiga bevosita yoki bilvosita zarar yetkazishi mumkin bo‘lgan kompyuter tizimida amalga oshirilgan yoki oshiriluvchi ta’sir tushuniladi. Tahdidlami axborot xavfsizligini buzuvchi (buzg'unchi) amalga oshiradi yoki amalga oshirishga urinadi. Axborot xavfsizligiga u yoki bu tahdidlami amalga oshirish bo‘yicha buzg'unchi imkoniyatlari kompleksining formallashtirilgan tavsifi yoki ifodasi buzg'unchining (niyati buzuqning )modeli deb ataladi. Kompyuter tizimida axborotning himoyalanganligini ta’minlash bo‘yicha tashkiliy-texnologik va dasturiy-texnik choralar kompleksining sifatiy tavsifi xavfsizlik siyosati deb ataladi. Xavfsizlik siyosatining formal (matematik, algoritmik, sxemotexnik) ifodasi va ta’rifi xavfsizlik modeli deb ataladi. Ma’lumotlar bazasi (MB) xavfsizligini ta’minlashga taalluqli ba’zi atamalar quyida keltirilgan: - axborotdan foydalanish (access to infopmation) - axborot bilan tanishish, uni ishlash (xususan, nusxalash), modifikatsiyalash, yo‘q qilish; - foydalanish subyekti (access subject) - harakatlari foydalanishni cheklash qoidalari orqali qat’iy belgilanuvchi shaxs yoki jarayon; - foydalanish obyekti (access object) - avtomatlashtirilgan tizimning axborot birligi bo‘lib, undan foydalanish foydalanishning cheklash qoidalari orqali qat’iy belgilanadi; - foydalanishni cheklash qoidalari (security policy) - subyektlaming obyektlardan foydalanish huquqini qat’iy belgilovchi qoidalar majmui; - ruxsatli foydalanish (authorized access to information) - foydalanishni cheklash qoidalarini buzmasdan axborotdan foydalanish; - ruxsatsiz foydalanish (unauthorized access to information) - axborotdan foydalanishni cheklash qoidalarini buzib foydalanish; - foydalanish subyektining vakolat darajasi (subject privilege) -foydalanish subyektining foydalanish huquqlari majmui (“imtiyozlar”); - foydalanishni cheklash qoidalarini buzuvchi (security policy violator) - axborotdan ruxsatsiz foydalanuvchi foydalanish subyekti; - foydalanishni cheklash qoidalarini buzuvchining modeli (security policy violator model) — foydalanishni cheklash qoidalarini buzuvchining abstrakt (formallashgan yoki formallashmagan) tavsifi; - axborot yaxlitligi (information intégrité) - axborot tizimining tasodifiy va (yoki) atain buzish sharoitlarida axborotning o‘zgarmasligini ta’minlash qobiliyati; - konfxdensialîik belgisi (sensitivity label) - obyekt konfidensialligini xarakterlovchi axborot birligi; - ko‘p sathli himoya (multilevel secure) - turli sathli konfidensiallikga ega obyektlardan foydalanishning turli huquqlariga ega subyektlaming foydalaxiishlarini cheklashni ta’minlovchi himoya. Axborot xavfsizligini manbalar ob’ektlar va xarakatlarning yig‘indisini tahlil etishda real vaziyatlarning shakllantirishga imkon beruvchi modellash usullaridan foydalanish maqsadga muvofiq hisoblanadi. Bunda modelning originalli nusxalamasligini va soddaligini hisobga olish zarur. Model real xarakatlarning murakkabligini hisobga olish uchun yetarlicha umumiy bo‘lishi lozim. Dekompozitsiyaning birinchi sathida axborot xavfsizligining konseptual modeli quyidagilardan tashkil topgan deyish mumkin (1-rasm): 3.1-rasm. Axborot xavfsizligining konsentual modeli. • Tahdid ob’ektlari. • Tahdidlar. • Tahdid manbalari. • Maqsadlar. • Axborot manbalari. • Konfidensial axborotga noqonuniy ega bo‘lish • Axborot himoyasining yo‘nalishlari. • Axborotni himoyalash usullari . • Axborot himoyasining vositalari . Xavfsizlikning diskresion siyosati . Xavfsizlikning diskresion siyosati foydalanishga diskresion boshqarishga (Discretionary access control) asoslanadi va quyidagi xususiyatlari orqali aniqlanadi.  barcha sub’ekt va ob’ektlar identifikatsiyalangan; АхборотТаҳдид объектлари Таҳдидлар Таҳдид манбалари Мақсадлар Ахборот манбалари Фойдаланиш усуллариҲимоялаш йўналишлариҲимоялаш усуллариҲимоялаш воситалари  sub’ektlarning ob’ektlardan foydalanish huquqi tizimga nisbatan tashqarida bo‘lgan qandaydir qoidalar asosida aniqlanadi. Foydalanish (kirish)ning diskresion cheklash tizimining asosiy elementi «foydalanishlar matritsasi» hisoblanadi. Foydalanishlar matritsasi-| S |x| O | o‘lchamli matritsa bo‘lib, qatorlar sub’ektlarga, ustunlari ob’ektlarga mos keladi. Bunda foydalanishlar matritsasining har bir elementi M [s,o]≤R , sub’ekt s ning obekt o dan foydalanish huquqini aniqlaydi (R-foydalanish huquqlari to‘plami). Xavfsizlikning diskresion siyosatining afzalligi sifatida foydalanishni cheklash tizimining nisbatan sodda amalga oshirilishini ko‘rsatish mumkin. Shu sababli hozirdagi aksariyat kompyuter tizimlari aynan ushbu xavfsizlik siyosati talablarining bajarilishini ta’minlaydi. Xavfsizlikning diskresion siyosatining kamchiligi undagi foydalanishni cheklash qoidalarining statusligidir, ya’ni ushbu xavfsizlik siyosati kompyuter tizimi holatining o‘zgarish dinamikasini hisobga olmaydi. Undan tashqari xavfsizlikning diskresion siyosatini qo‘llashda foydalanish huquqlarining tarqatish qoidalarini aniqlash va ularni kompyuter tizimi xavfsizligiga ta’sirini tahlillash masalasi paydo bo‘ladi. Umumiy holda, ushbu xavfsizlik siyosati foydalanilganida sub’ektning ob’ektdan ruxsat etilgan foydalanishi, qandaydir qoidalar yig‘indisiga amal qiluvchi himoyalash tizimi oldida - algoritmik yechilmaydigan masala, ushbu qoidalar yig‘indisining xarakati xavfsizligining buzilishiga olib kelishi yoki olib kelmasligini tekshirish masalasi ko‘ndalang bo‘ladi. Xavfsizlikning mandatli siyosati . Xavfsizlikning mandatli siyosati foydalanishning mandatli cheklashga (Mamdatory Access Control), asoslangan bo‘lib, kuyidagi to‘rtta shart orqali aniqlanadi: • barcha sub’ektlar va ob’ektlar bir ma’noda idensifikatsiyalangan; • axborot konfidensialligi satxlarining panjarasi (reshetkasi) berilgan; • tizimining har bir ob’ektiga, undagi axborotning muhimligini belgilovchi konfidensiallik satxi berilgan; • tizimining har bir ob’ektiga, kompyuter tizimidagi unga ishonch satxini belgilovchi foydalanish satxi berilgan. Xavfsizlikning mandatli siyosatining asosiy maqsadi yuqori satxli(darajali) foydalanish satxiga ega bo‘lgan ob’ektlardan past satxli foydalanish satxiga ega bo‘lgan ob’ektlarga axborotni oqib chiqishni (utechka) bartaraf etish, ya’ni kompyuter tizimida yuqoridan pastga qarab nomaqbul axborot oqimning paydo bo‘lishiga to‘sqinlik qiladi. Foydalanishni mandatli cheklovchi tizimlar uchun xavfsizlikni tekshirish masalasi algoritmik yechiladigan hisoblanadi. Undan tashqari, xavfsizlikning diskresion siyosati asosida qurilgan kompyuter tizimlariga nisbatan mandatli siyosatni amalga oshiruvchi tizimlar uchun ishonchlilikning yuqori darajasi xarakterlidir. Xavfsizlikni mandatli siyosati ishlab chiquvchilar va foydalanuvchilar uchun algoritmik tushinarli hisoblanadi. Ammo ushbu xil xavfsizlik siyosatli tizimlarni amalga oshirish yetarlicha murakkab va anchagina kompyuter tizimlarining resurslarini talab etadi. Axborot oqimlar xavfsizligining siyosati . Axborot oqimlar xavfsizligining siyosati bo‘lishi mumkin bo‘lagan barcha axborot oqimlarni tizim ob’ektlari orasida ikkita o‘zaro kesishmaydigan to‘plamlarga – maqbul axborot oqimlar to‘plami va nomaqbul axborot oqimlar to‘plamiga ajratishga asoslangan. Axborot oqimlar xavfsizligi siyosatini amalga oshirishdan maqsad kompyuter siyosatida nomaqbul axborot oqimlarning paydo bo‘lmasligini ta’minlash. Axborot oqimlar xavfsizligi siyosati ko‘pincha siyosatning boshqa xili, masalan, foydalanuvchining diskresion yoki mandatli cheklash siyosati bilan birgalikda ishlatiladi. Odatda axborot oqimlar siyosatini amalga oshirish qiyin masala hisoblanadi, ayniqsa, kompyuter tizimlarini vaqt bo‘yicha nomaqbul axborot oqimlarning paydo bo‘lishidan himoyalash zaruriyati tug‘ilsa. Foydalanishni cheklashning rolli siyosati . Foydalanishning roli cheklash foydalanishni cheklashning diskresion siyosatining rivoji hisoblanadi. Bunda sub’ekt tizimining ob’ektlardan foydalanish huquqlari ularni qo‘llashning o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga olgan holda chuqurlashadi, ya’ni rollar shakllanadi. Rollarning berilishi kompyuter tizimidan foydalanuvchilar uchun foydalanishni aniqlashga imkon beradi. Foydalanishni rolli cheklash kompyuter tizimi ishlashi jarayonida foydalanishni cheklashlarning moslanuvchan, dinamik o‘zgaruvchan qoidalarini amalga oshirishga imkon beradi. Foydalanishni rolli cheklash asosida foydalanishni mandatli cheklash amalga oshirilishi mumkin. Izolyatsiyalangan dastur muhiti siyosati. Izolyatsiyalangan dastur muhiti siyosatini amalga oshirishdan maqsad tizim sub’ektlarining o‘zaro xavfsiz xarakati tartibini aniqlashdan iborat. Natijada tizim himoyasiga ta’sir etish va uning parametrlari yoki konfiguratsiyasini modifikatsiyalash mumkin bo‘lmaydi, ya’ni himoya tizimi amalga oshirayotgan foydalanishni cheklash siyosati o‘zgarmaydi. Izolyatsiyalangan dastur muhiti siyosati tizim sub’ektlarining bir-biridan izolyatsiyalash yo‘li bilan va yangi sub’ektlarni paydo bo‘lishining nazorati yo‘li bilan amalga oshiriladiki, tizimda faqat oldindan tuzilgan ro‘yxatdagi sub’ektlar faollashtiriluvchi sub’ektlarning funksionalligiga ta’sir etuvchi tizim ob’ektlarining yaxlitligi nazorat qilinishi shart. 3. Himoyalangan axborot tizimlarni ishlab chiqaruvchilar xavfsizlik modelidan quyidagi hollarda foydalaniladi: - ishlab chiqariladigan tizim xavfsizligi siyosatining forma spesifikatsiyasini (tafsilotlarini ro‘yxatini) tuzishda; - himoya vositalarini amalga oshirish mexanizmlarni belgilovchi himoyalangan tizim arxitekturasining bazaviy prinsiplarini tanlash va asoslashda; - tizim xavfsizligini etalon model sifatida taxlillash jarayonida; - xavfsizlik siyosatiga rioya qilishning formal isboti yo‘li bilan ishlab chiqariladigan tizim xususiyatlarini tasdiqlashda. Iste’molchilar xavfsizlikning formal modellarini tuzish yo‘li, bilan ishlab chiqaruvchilarga o‘zlarini talablarini aniq va ziddiyatli bo‘lmagan shaklida yetkazish hamda himoyalangan tizimlarining o‘zlarining extiyojlariga mosligini baholash imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Xavfsizlik modeli quyidagi bazaviy tasavvurlarga asoslangan. Tizim o‘zaro xarakatdagi «sub’ektlar» va «ob’ektlar» majmuasidan iborat. Tizimdagi barcha o‘zaro xarakatlar sub’ektlar va ob’ektlar orasida ma’lum hildagi munosabatlarni o‘rnatish orqali modellashtiriladi. Barcha amallar o‘zaroo xarakat monitori yordamida nazoratlanadi va xavfsizlik siyosati qoidalariga muvofiq ma’n etiladi yoki ruxsat beriladi. Xavfsizlik siyosati qoidalar ko‘rinishida beriladi, bu qoidalarga mos holda sub’ektlar va ob’ektlar orasida barcha o‘zaro xarakatlar amalga oshirilishi shart. Ushbu qoidalarni buzilishiga olib keluvchi o‘zaro xarakatlar foydalanishni nazoratlovchi vositalar yordamida to‘sib qo‘yiladi va amalga oshirishi mumkin emas. Sub’ektlar , ob’ektlar va ular orasidagi munosabatlar (o‘rnatilgan o‘zaro xarakat) to‘plami tizim «holatini» belgilaydi. Tizimning har bir holati modelda taklif etilgan tizimiga muvofiq xavfsiz yoki taxlikali (xavfli) bo‘ladi. Xavfsizlik modelining asosiy elementi – xavfsiz holatidagi tizim barcha o‘rnatilgan qoida va cheklashlarga rioya qilinganda taxlikali (xavfli) holatiga o‘tishi mumkin emasligi tasdig‘ining (teoremasining) isboti. Xavfsizlikning diskresion modeli. Ushbu model doirasida axborotni ishlash tizimi axborotdan foydalanuvchi sub’ektlar (S to‘plam) , himoyalovchi axborotga ega bo‘lgan ob’ektlar (O to‘plam) va bajarishga vakolatni anglatuvchi foydalanish huquqlarining chekli to‘plami R majmui ko‘rinishida ifodalanadi. Shu bilan birga model ta’siri doirasiga sub’ektlar orasidagi munosabatlarni kiritish uchun barcha sub’ektlar bir vaqtning o‘zida ob’ektlar hisoblanadi – S ⊆ O . Tizim holati makoni uchun tashkil etuvchi ob’ektlar, sub’ektlar va huquqlar to‘plamlarning dekart ko‘paytmasi sifatida shakllantiradi. Bu makonda tizimning joriy holati uchlik orqali aniqlanadi.Bu uchlikka sub’ektlar to‘plami, ob’ektlar to‘plashi va sub’ektlarning ob’ektlardan foydalanish xuquqlarini tavsiflovchi foydalanish xuquqlari matritsasi kiradi – q=(S,O,M) . Matritsa qatorlari sub’ektlarga, ustunlari esa ob’ektlarga mos keladi. Ob’ektlar to‘plami o‘z ichiga sub’ektlar to‘plamini olganligi sababli matritsa to‘g‘ri to‘rtburchak ko‘rinishida bo‘ladi. Matritsani ixtiyoriy yacheykasi M[S,O] sub’ekt “S” ning ob’ekt “O” dan foydalanish xuquqlari to‘plami R ga tegishli foydalanish xuquqiga yig‘indi siga ega. Tizimning vaqt bo‘yicha ahvoli turli holatlar orasidagi o‘tishlar yordamida modellashtiriladi. Bella LaPadulaning mandatli (muxtor huquqli) modeli. Foydalanishni boshqarishning mandatli modeli ko‘pgina mamlakatlarining davlat va xukumat muassasalarda qabul qilingan manfiy xujjat almashish qoidalariga asoslangan. Bella LaPadula siyosatining asosiy mazmuni amaliy hayotdan olingan bo‘lib, himoyalanuvchi axborotni ishlashda qatnashuvchilarga xavfsizlik satxi nomini olgan maxsus belgi, masalan, “maxfiy” mutlaqo maxfiy va x.k. kabilarni tayinlashdan iborat. Xavfsizlikning barcha satxlari o‘rnatilgan ustunlik munosabati asosida tartiblanadi, masalan, “mutlaqo maxfiy satxi” maxfiy satxidan yuqori yoki undan ustun turadi. Foydalanishni nazoratlash o‘zaro xarakatdagi tomonlarning xavfsizlik satxlariga bog‘liq holda quyidagi ikkita oddiy qoidalar asosida amalga oshiriladi: Vakolatli shaxs (sub’ekt) faqat xavfsizlik satxi o‘zining xavfsizlik satxidan yuqori bo‘lmagan xujjatlardan axborotni o‘qishga haqli; Vakolatli shaxs (sub’ekt) xavfsizlik satxi o‘zining xavfsizlik satxidan past bo‘lmagan xujjatlarga axborot kiritishga xaqli. Birinchi qoida yuqori sathli shaxslar tomondan ishlanadigan axborotdan past satxli shaxslar tomonidan foydalanishdan himoyalashni ta’minlaydi. Ikkinchi qoida (juda muhim qoida) axborotni ishlash jarayonning yuqori satxli ishtirokchilariga axborotning sirqib chiqishini (bilib yoki bilmasdan) bartaraf etadi. Xavfsizlikning Bella LaPadulla modelida tizim Xarrison – Ruzzo – Ulman modeliga o‘xshash sub’ektlar S, ob’ektlar O va foydalanish huquqlari to‘plami ko‘rinishida ifodalanadi. Ob’ektlar to‘plami ko‘rinishida ifodalanadi. Ob’ektlar to‘plami sub’ektlar to‘plamini o‘z ichiga oladi S ⊆ O va foydalanishning faqat ikkita xili read (o‘qish) write (yozish) ko‘riladi. Ammo ushbu model qo‘shimcha huquqlarni (masalan, axborotni qo‘shish, programmani bajarish va x.k.) kiritish bilan kengaytirilishi mumkin bo‘lsada, ular bazaviy (o‘qish va yozish) huquqlar orqali akslantiriladi. Foydalanishni moslanuvchan boshqarishni ta’minlashga imkon bermaydigan bunday qat’iy yondashishning ishlatilishi mandatli modelda sub’ektning ob’ekt ustida bajariladigan amal nazoratlanmasligi, balki axborot oqimi nazoratlanishi bilan izohlanadi. Axborot oqimi faqat ikki xil bo‘lishi mumkin: sub’ektdan ob’ektga (yozish), yoki ob’ektdan sub’ektga (o‘qish). Xavfsizlikning rolli modeli. Rolli model xavfsizlikning, bu siyosat diskresion modelga xos foydalanishni boshqarishdagi moslanuvchanlik bilan mondatli modelga xos foydalanishni nazoratlash qoidalarining qat’iyligi orasidagi murosaga asoslangan. Rolli modelda “sub’ekt” tushunchasi “foydalanuvchi” va “rol” tushunchalari bilan almashtiriladi. Foydalanuvchi – tizim bilan ishlovchi va ma’lum xizmat vazifalarini bajaruvchi odam. Rol tizimda faol ishtirok etuvchi obstrakt tushunchasi bo‘lib, u bilan ma’lum faolligini amalga oshirish uchun zarur vakolatlarining chegaralangan, mantiqiy bog‘liq yig‘indi bog‘langan. Rolli siyosat ishlatilganida foydalanishni boshqarish ikki bosqichda amalga oshiriladi: birinchi bosqichda har bir rol uchun ob’ektdan foydalanish huquqlari naboridan iborat vakolatlar nabori ko‘rsatiladi, ikkinchi bosqichda har bir foydalanuvchiga uning qo‘lidan keladigan rollar ro‘yxati tayinlanadi. Rollarga vakolatlar eng kichik imtiyoz prinsipida tayinlanadi, ya’ni har bir foydalanuvchi o‘zining ishini bajarish uchun faqat minimal zarur vakolatlar naboriga ega bo‘lishi shart. Tayanch iboralar 1. Axborot xavfsizligi ( inglizcha : Information Security , shuningdek, inglizcha : InfoSec ) — axborotni ruxsatsiz kirish, foydalanish, oshkor qilish, buzish, o zgartirish, tadqiq qilish, yozib olish ʻ yoki yo q qilishning oldini olish amaliyotidir. Ushbu universal ʻ kontseptsiya ma lumotlar qanday shaklda bo lishidan qat iy nazar ʼ ʻ ʼ (masalan, elektron yoki, jismoniy) amal qiladi. 2. Model so`zi (lotincha modulus- o`lchov, me’yor) sizga samolyotsozlik, mashinasozlik yoki kemasozlik to`garaklari orqali tanishdir. 3. Xavfsizlikning diskresion siyosati . Xavfsizlikning diskresion siyosati foydalanishga diskresion boshqarishga (Discretionary access control) asoslanadi va quyidagi xususiyatlari orqali aniqlanadi. 4. Xavfsizlikning mandatli siyosati . Xavfsizlikning mandatli siyosati foydalanishning mandatli cheklashga (Mamdatory Access Control), asoslangan bo‘lib, kuyidagi to‘rtta shart orqali aniqlanadi: 5. Axborot oqimlar xavfsizligining siyosati . Axborot oqimlar xavfsizligining siyosati bo‘lishi mumkin bo‘lagan barcha axborot oqimlarni tizim ob’ektlari orasida ikkita o‘zaro kesishmaydigan to‘plamlarga – maqbul axborot oqimlar to‘plami va nomaqbul axborot oqimlar to‘plamiga ajratishga asoslangan. 6. Foydalanishni cheklashning rolli siyosati . Foydalanishning roli cheklash foydalanishni cheklashning diskresion siyosatining rivoji hisoblanadi. Bunda sub’ekt tizimining ob’ektlardan foydalanish huquqlari ularni qo‘llashning o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga olgan holda chuqurlashadi, ya’ni rollar shakllanadi. 7. F oydalanish obyekti (access object) - avtomatlashtirilgan tizimning axborot birligi bo‘lib, undan foydalanish foydalanishning cheklash qoidalari orqali qat’iy belgilanadi . 8. F oydalanishni cheklash qoidalari (security policy) - subyektlaming obyektlardan foydalanish huquqini qat’iy belgilovchi qoidalar majmu yi. 9. F oydalanish subyektining vakolat darajasi (subject privilege) - foydalanish subyektining foydalanish huquqlari majmui (“imtiyozlar”) . 10. Rollar - birlashuvlar – imkoniyatlarga, kirish xuquqlariga ega bo‘lgan va ularga foydalanuvchilar guruxi va alohida foydalanuvchilar avtorizatsiya qilinishi mumkin bo‘lgan rollar. 11. Subyekt — faol faoliyat ko rsatuvchi, biluvchi, ong va irodaga ega ʻ bo lgan individ yoki ijtimoiy guruh. "S." tushunchasini yunon ʻ faylasuflari substansiya tushunchasi bilan bir xil ma noda tushunishgan. ʼ Aristotel asarlarida S. tushunchasi substansiya bilan aynanlashtirib, individual borliq sifatida berilgan. 12. Obyekt (lot. objectum — narsa, anjom) — falsafiy toifa, epistemologiya doirasida haqiqatda mavjud bo lgan, kuzatuv (o rganish) jarayonining va ʻ ʻ subyektning (kuzatuvchining) e tibori qaratilgan predmet, voqea, ʼ hodisadir. Nazorat savollar 1. Axborot xavfsizligining konseptual modelini tushuntirib bering. 2. Xavfsizlikning diskresion siyosatini izohlab bering. 3. Xavfsizlikning mandatli siyosatining shartlarini sanab bering. 4. Axborot oqimlar xavfsizligi siyosati bilan izolyatsiyalangan dastur muhiti siyosatining farqi nimada? 5. Foydalanishning roli cheklash siyosati qanday siyosatni amalga oshiradi? 6. Xavfsizlikning diskresion modelini tushuntirib bering. 7. Bella LaPadulaning mandatli (muxtor huquqli) modeli qanday model? Foydalanilgan adabiyotlar 1. Kuznesov S.D. Osnovы sovremennыx baz dannыx. Uchebnik. -http://www.citforum.ru/database/osbd/contents.shtml 2. Kirillov V.V. Osnov ы proektirovaniya relyatsionn ы x baz dann ы x. Uchebnoe posobie. – http://www.citforum.ru/database/dbguide/index.shtml 3. Noskov Yu.M. Sistema programmirovaniya Delphi. - razdel «Osnov ы rabot ы s bazami dann ы x». – http://www.mgopu.ru/PVU/2.1/Delphi/index.html 4. Pushnikov A.Yu. Vvedenie v sistem ы upravleniya bazami dann ы x. Uchebnoe posobie/Izd-ye Bashkirskogo un-ta. - Ufa, 1999. - 246 s. - http://www.citforum.ru/database/dblearn/index.shtml 5. Kozlenko L. Informatsionnaya bezopasnost v sovremenn ы x sistemax upravleniya bazami dann ы x. - KompyuterPress 3'2002. - http://www.citforum.ru/security/articles/safe_db/

Ma'lumotlar bazasida xavfsizlikni ta'minlashning mandatli, rolli, diskreatsion modellari

Купить