Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 31.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Maʼlumotlar bazasini boshqarish tizimining turlari va ularni yaxlitligini taʼminlash

Купить
Ma lumotlar bazasini boshqarish tizimining turlari va ularni yaxlitliginiʼ ta minlash ʼ Reja: 1. Kirish. 2. Ma lumotlar bazasini boshqarish tizimining turlari. ʼ 3. Sud kompyuter-texnik ekspertizasi (SKTE). 4. Ma lumotlar bazasini boshqarish tizimining butunligini ta minlash. ʼ ʼ 1. Avtomatlashtirilgan axborot tizimlaridan foydalanish, holati va ishlashi korxona va tashkilotlar faoliyatiga jiddiy ta sir etishi mumkin bo‘lgan, ma lumotlarʼ ʼ bazasi yoki ma lumotlar bazasi majmui ko‘rinishidagi umumiy axborot ʼ resurslarining paydo bo‘lishiga sabab bo‘ldi. Natijada, korxona va tashkilotlar faoliyatining axborot ta minoti amaliyotiga avtomatlashtirilgan axborot tizimini ʼ tatbiq etish jarayonida, maxsus “ma lumotlar bazasini himoyalash” atamasini ʼ olgan, holatlarni alohida o‘ziga xos nazoratlash kerak bo‘ladi. Ma lumotlarni ʼ himoyalash jarayonida yechiladigan masalalarning vazifalari va mazmuniga qarashlar avtomatlashtirilgan axborot tizimlari industriyasining tashkil topishi bilan birgalikda shakllandi, ularni amalga oshirishdagi dasturiy-texnik jihatlarning o‘zgarishi va murakkablashishi natijasida o‘zgardi, ammo vaqt o‘tgan sari, asta- sekin ularning qandaydir bazaviy ro‘yxati shakllandi va ma lumotlar bazasini ʼ himoyalash atomatlashtirilgan axborot tizimi nazariyasi va amaliyotida ajralmas muhim komponent bo‘lib qoldi. “Ma lumotlar bazasini himoyalash” deganda ma lumotlar bazasidan ʼ ʼ ruxsatsiz foydalanishdan, ma lumotlarni foydalanuvchilar tomonidan ʼ o‘zgartirilishidan yoki buzilishidan ogohlantirish; apparat va dasturiy vositalarning yanglishishidagi va ekspluatatsiya xodimi xatosidagi ma lumotlarning ʼ o‘zgarishidan yoki buzilishidan ogohlantirish tushuniladi. Ma lumotlar bazasi (MB) - ma lum predmet soxadagi ma lumotlar ʼ ʼ ʼ tuplamidir. Ma lumotlar bazasini boshkarish tizimi (MBBT) - ma lumotlar bazasini ʼ ʼ yaratish va xizmat kursatish xamda ulardagi ma lumotlar ustida amallar bajarishni ʼ (ulardan foydalanish imkoniyati va kayta ishlash) ta minlovchi dasturiy vositalar ʼ (dasturiy tizim yoki dastur paketi) tuplamidir. Ma lumotlar modeli - ma lumotlar va ular orasidagi aloka kurinishidagi ʼ ʼ predmet soxasi xakidagi tushuncha. Ya ni ma lumotlar modeli - bu uzaro ʼ ʼ boglangan ma lumotlar tuzilmalarining tuplami va bu tuzilmalar ustidagi amallarni ʼ anglatadi. 2. MBBTlarni avlodlar bo‘yicha ajratish mavjud. Birinchi avlod MBBTlari (XX asrning 60-70 yillari) iyerarxik va tarmoqli modellarga asoslangan, ikkinchi avlod MBBTlariga relyasion tizimlar taalluqli. Uchinchi avlod MBBTlari ma lumotlarning murakkab strukturalarini va ma lumotlar yaxlitligini ta minlovchiʼ ʼ ʼ rivojlangan vositalarni madadlashi, ochiq tizimlarga qo‘yiladigan talablarni qondirishi lozim. MBBT (ma lumotlar bazasi) MB ni boshqarish turlari quyidagilarga ʼ bo‘linadi: Ierarxik MBBT – axborotni daraxtsimon ko‘rinishda qo‘llab-quvvatlaydi. Ierarxik MB markazlashgan strukturaga ega, ya ni axborot xavfsizligini ʼ osongina nazorat qilish mumkin. Afsuski, zarur bo‘lgan yozuvlarni saqlashning “avlod-ajdod” munosabatlari fizik tartibda bir yozuvdan boshqa yozuvga o‘tishda amalga oshiriladi. Daraxtning yarmida joylashgan yozuvlar boshqa tarafda joylashgan yozuvlardan tezroq aniqlanadi. Tarmoqli MBBT – Tarmoqli model MBBT iyerarxik modelini kengaytiradi, yozuvlar orasidagi ko‘p aloqalarni guruhlaydi. Mantiqiy nuqtai nazaridan aloqa – bu yozuvni o‘zi emas. Aloqalar yozuvlar orasidagi munosabatlarni ifodalaydi. CODASYL spetsifikatsiyasiga asosan tarmoq modeli DDL ni va DML ni qo‘llab-quvvatlaydi. (DDL- Data Definition Language – ma lumotlarni aniqlash ʼ tili). (DML- Data Manipulation Language- ma lumotlarni qayta ishlash tili). Bular ʼ maxsus tillar bo‘lib, MB strukturasini aniqlashda va so‘rovnomalarni tuzishda qo‘llaniladi. Tarmoqli model mavjud yozuvlar orasida aloqalarni o‘rnatishda butunlikni buzish va dublikat qilishni talab qiladi. Berilgan ma lumotlarni mos jadvallarga ʼ o‘zgartirmay moslab yozuvi bilan bog‘lash mumkin. Relyasion MBBT - yuqoridagi modellarga taqqoslab model MBBT serveridan yuqori darajadagi murakkablikni talab etadi. Bu esa dasturchini ma lumotlarni boshqarishda murakkab operatsiyalardan (iyerarxik va tarmoqli ʼ modellardagidek) xolos etadi. MB relyasion modelida jadvallarni markazlashgan ombori bo‘lib, ko‘pchilik foydalanuvchi tomonidan ma lumot va kirishni bir vaqtni o‘zida xavfsizlikniʼ ta minlaydi. Jadvallarning qatorida maydon qismi ma lumotlardan tashkil topgan ʼ ʼ bo‘lib, vositasiz yozuvlarga bog‘lanadi, qolgan qismi boshqa jadvallarda yozuv bilan bog‘lanadi. Yozuv orasidagi aloqalar relyasion modelining xususiyati bo‘lib keladi. MBBT relyasion modelida axborot va strukturaga tobe bo‘lmaydi. Yozuvlar o‘zaro bog‘liq emas, bir yozuv o‘zgartirilganida boshqa yozuvlarga ta sir ʼ etilmaydi, MBBT strukturasi o‘zgartirilganida MB da ishlaydigan ilovalarni kompilyasiya qilish shart emas. MBBT relyasiyasida SQL tili qo‘llaniladi va berilgan vaqt momentida qidiruvni shakllantiradi. Grafik ko‘rinishda qidiruv mantiqiy sxemalarni ko‘p ilovalarda tuzish mumkin. 3. Sud kompyuter-texnik ekspertizasi (SKTE). SKTE kompyuter vositasini ob ekt sifatida karash, tekshirilayotgan jinoyatda uning rolini aniklash va urganish ʼ xamda ma lumotlar tashuvchilardagi axborotlarni xar tomonlama tadkik etish ʼ imkoniyatga ega bulish maksadida amalga oshiriladi. SKTEning umumiy predmeti bulib axborot jarayonlarini amalga oshiruvchi kompyuter vositalarini ishlab chikish va ishlatish konuniyatlarini tadkik kilishga asoslangan dalil va vaziyatlar xisoblanadi. Bu axborot jarayonlarida fukarolik yoki jinoiy ishlar, ma muriy ʼ xukukbuzarlik materiallari kayd etilgan bulishi mumkin. SKTEning zarurligi kompyuter texnologiyalarining insoniyat faoliyatining barcha soxalarida keng kulamda kullanishi bilan boglikdir. Ma lumki, taqsimlangan axborot tizimlarida yaxlitlikni ta minlashda ikkita ʼ ʼ yondashish mavjud – qat iy yaxlitlik (tight consistency) va qat iy bo‘lmagan ʼ ʼ yaxlitlik (loose consistency). Qat iy yaxlitlik vaqtning har qanday onida ʼ ma lumotlar yaxlitligini kafolatlaydi. Bunda ikki fazali qaydlash protokolidan ʼ (2RS) foydalaniladi. Qat iy yaxlitlash kommunikatsiyaning yuqori sifatini talab ʼ qiladi, chunki barcha uzellar doimo foydalanuvchan bo‘lishi lozim. Ikkinchi yondashishga binoan bazaga o‘zgartirishlar kiritish va ularning iste molchi ʼ uzellarida akslantirish orasida vaqtiy kechikish joiz hisoblanadi. Tranzaksiyani ikki fazali qaydlash – tranzaksiyani ikkita bosqich yordamida bajarish jarayonida ma lumotlar bazasining ketma-ket o‘tishidan iborat. Birinchiʼ bosqichda (birinchi fazada) - tranzaksiya nomidan murojaat qilingan ma lumotlar ʼ bazasining barcha ob ektlari sinxronlangan tarzda egallanadi. Ma lumotlar ob ekti ʼ ʼ ʼ barcha serverlarda egallanadi. Ikkinchi bosqichda (ikkinchi fazada) barcha serverlarda barcha o‘zgarishlar sodir bo‘ladi, yoki, garchand bitta xato holida, birinchi bosqich bajarilishigacha ma lumotlar bazasi bo‘lgan xolatga qaytiladi. ʼ Tranzaksiyaning ikki fazali qaydlash mexanizmining quyidagi kamchiliklari mavjud: - barcha serverlardagi barcha kerakli ma lumotlarning egallanishi ʼ ma lumotlardan foydalanishni uzoq muddatga blokirovka qilinishiga sabab bo‘lishi ʼ mumkin; - qandaydir, garchand yagona, xato hisobiga yangilashdan voz kechish ehtimolligi katta; - agar qandaydir serverdan foydalanishning yoki global tarmoqqa chiqishning iloji bo‘lmasa, tranzaksiyani yo‘qotish sodir bo‘ladi; - tarmoq strukturasida muvofiqlashtiruvchi uzelning ishlatilishi qo‘shimcha xatar bilan bog‘liq, chunki uning ishdan chiqishi, tranzaksiya ta siridagi ma lumotlarning blokirovka qilinishiga olib keladi; ʼ ʼ - tranzaksiyani ishlash murakkabligi. Ushbu protokol qo‘llanilganda, protokolning o‘zi qo‘shimcha trafik manbai hisoblanadi. Bu esa tizim reaksiyasi vaqtini oshiradi. Undan tashqari tarmoqning yetarli bo‘lmagan o‘tkazish qobiliyati va ma lumotlarni uzatishning kichik tezligi reaksiya vaqtining nojoiz darajaga ʼ kattalashishiga olib kelishi mumkin. Turli MBBT yaxlitlikni ta minlashning turli texnologiyalarini madadlaydi. ʼ 2. Ma lumotlarni himoyalash usullari ʼ . Ko‘pchilik foydalanuvchi rejimda ishlashda ma lumotlarni ruxsatsiz foydalanishdan himoyalash alohida dolzarblikni ʼ kasb etadi. Ma lumotlar bazasidan foydalanishni boshqarishning turli usullari ʼ mavjud. Ushbu usullar xavfsizlikning turli darajasini ta minlaydi. Ularningʼ ba zilari har qanday axborot tizimiga, boshqalari esa muayyan MBBTga taalluqli. ʼ Ma lumotlar bazasini shifrlash. ʼ Ma lumotlar bazasini shifrlash ʼ himoyalashning eng oddiy usuli hisoblanib, unda ma lumotlar bazasi faylining ʼ ko‘rinishi o‘zgaradi va uni standart xizmatchi dasturlar yoki matn redaktori yordamida o‘qib bo‘lmaydi. Shifrlash, odatda, ma lumotlar bazasini elektron ʼ uzatishda yoki tashqi eltuvchida saqlashda ishlatiladi. Ma lumotlar bazasini deshifrlash. ʼ Ushbu amal shifrlashga teskari amal. Ob ektlarni bekitish. ʼ Ma lumotlar bazasini begona foydalanuvchilardan ʼ himoyalash usullaridan biri uni bekitish. Unga binoan butun ma lumotlar bazasi ʼ operatsion tizim vositalari yordamida kataloglarni kuzatishda bekitiladi yoki ma lumotlar bazasining alohida ob ektlari muayyan MBBTi vositalarining ʼ ʼ ma lumotlar bazasi bilan ishlashida bekitiladi. Ushbu usul yetarlicha ishonchli ʼ emas, chunki bekitilgan ob ektlarni nisbatan oson akslantirish mumkin. ʼ Ishga tushirish parametrlaridan foydalanish. Ushbu parametrlar ma lumotlar bazasi ochilganida avtomatik tarzda ochiluvchi start usulini berishga ʼ imkon yaratadi. Usul aniqlanganida MBBT taqdim etgan ma lumotlar bazasi ʼ darchasini bekitish mumkin va xususiy tugmacha usulini o‘rnatish mumkin. Bunda foydalanuvchi ma lumotlar bazasi ustida faqat ushbu ilova taqdim etgan interfeys ʼ joiz hisoblovchi xarakatlarni bajarishi mumkin. Ma lumotlar bazasining takrorlanishini taqiqlash. ʼ Yuqorida aytilganidek, takrorlash (replikatsiya) foydalanuvchilarga ma lumotlarning umumiy bazasining ʼ nusxasini yaratishga imkon beradi. Takrorlangan ma lumotlar keyinchalik ʼ noqonuniy tarqatish uchun ishlatilishi mumkin. Shu sababli, ba zi xollarda ʼ ma lumotlar bazasini takrorlashni taqiqlashga to‘g‘ri keladi. ʼ 3. Foydalanuvchilarni yaratish va yo‘q qilish. Ko‘pchilik foydalanuvchi muhitda ma lumotlar bazasidan foydalanuvchi – ma lumotlar bazasi ob ektlarining ʼ ʼ ʼ ma lum nabori egasi tushunchasi katta ahamiyat kasb etadi. ʼ Tizim foydalanuvchilarini ikkita sinfga ajratish mumkin. Har qanday o‘lchamli tizimda doimo superfoydalanuvchilarning ba zi turlari – avtomatikʼ tarzda ko‘pchilik (yoki barcha) imtiyozlarga ega va o‘zining superfoydalanuvchi maqomini kimgadir imtiyozlar yoki imtiyozlar guruhi yordamida uzata oladigan foydalanuvchilar mavjud. Ma lumotlar bazasi ma muri ʼ ʼ atamasi bunday superfoydalanuvchilar va ularning imtiyozlari uchun tez-tez ishlatiluvchi atama hisoblanadi. Boshqa foydalanuvchilarni ma lumotlar bazasining ma murlari yaratadi va ʼ ʼ ularga boshlang‘ich imtiyozlarni beradi. Foydalanuvchilarni faqat ma murlar ʼ yaratadi. Foydalanuvchilarga xuquqlarni berish va qaytarib olish nafaqat ma murlar, balki mos xuquqlarga ega boshqa foydalanuvchilar tomonidan ʼ bajarilishi mumkin. Foydalanuvchilar guruhlarga birlashishlari mumkin. Foydalanuvchilar guruhi - imtiyozlarning bir xil naboriga ega foydalanuvchilar. Umuman bir foydalanuvchi turli guruhlarda ishtirok etishi mumkin. Har bir foydalanuvchi maxsus identifikatsiya nomiga yoki nomeriga ega (Authorization ID). Aksariyat ekspluatatsiyadagi korporativ MBBTlari SQL – serverlari hisoblanadi. Shu sababli SQL – tizimlar misolida foydalanuvchilarni boshqarish masalalarini ko‘raylik. Foydalanuvchilarni boshqarish jarayonining muayyan shakllari turli MBBTlarda bir-biridan ancha farqlanishi mumkin. Foydalanuvchilarni boshqarish jarayoni ishlatiluvchi operatsion tizimga, ma lumotlar bazasi arxitekturasiga ʼ bog‘liq. Shu sababli SQL ning mos qismida ishlab chiqaruvchi platformasiga ham ko‘proq bog‘liqlik ko‘zga tashlanadi. Foydalanuvchilarni boshqarish jarayonini uchta asosiy bosqichga ajratish mumkin. Avval ma lumotlar bazasida foydalanuvchini hisobga olish yozuvini ʼ yaratish lozim. So‘ngra foydalanuvchiga, u ma lumot bazasi doirasida taxminan ʼ yechuvchi masalalarga muvofiq, imtiyozlar beriladi. Nihoyat, foydalanuvchiga ma lumotlar bazasidan foydalanish kerak bo‘lmaganida uni hisobga olish yozuvi ʼ yo‘qotilishi yoki oldin unga berilgan imtiyozlar bekor qilinishi lozim. Ma lumotlar bazasi bilan ishlashdan oldin foydalanuvchi, uning ismi vaʼ parolini so‘rashdan iborat kirish muolajasi yordamida identifikatsiyalanishi shart. Kirilgandan so‘ng MBBT bilan ishlash seansi xarakatga keltiriladi. 4. Imtiyozlarni belgilash va bekor qilish. Taqsimlangan ma lumotlar bazasi ʼ ko‘pchilik foydalanuvchilarning ma lumot bazalari bilan ishlashni ko‘zda tutadi. ʼ Ammo barcha foydalanuvchilarga ham ma lumotlar bazasi bilan har qanday ʼ xarakatlarni bajarishga ruxsat berilmaydi. Shu sababli foydalanuvchilarga imtiyozlar belgilanadi. Ma lumotlar bazasida imtiyozlar ikki kategoriyaga bo‘linadi: tizimli ʼ imtiyozlar (system privileges) va ob ektli imtiyozlar (object privileges). Tizimli ʼ imtiyozlar ma lumotlar bazasidan umumiy foydalanishni nazoratlaydi. Unga ʼ jadvallarni va boshqa ob ektlarni yaratish, hamda ma lumotlar bazasini ʼ ʼ ma murlash xuquqi taalluqli. ʼ Ob ektli imtiyozlar ma lumotlar bazasining muayyan ob ekti bilan bog‘liq. ʼ ʼ ʼ Ob ektli imtiyozlar uch qismdan iborat: ʼ - imtiyoz qo‘llanuvchi ob ekt; ʼ - imtiyoz ruxsat beruvchi amallar; - imtiyozlar beriluvchi foydalanuvchi. Belgilanishi lozim bo‘lgan dastlabki imtiyozlardan biri – jadval yaratuvchilari imtiyozlari. Agar barcha foydalanuvchilar tizimda bazaviy jadvallarni yaratish imkoniyatlariga ega bo‘lsalar, ma lumotlarning ortiqchaligi, ʼ ularning nomuvofiqligi ro‘y berishi mumkin, natijada tizim samarador bo‘lmaydi. Jadval yaratgan foydalanuvchi uning egasi hisoblanadi. Bu degani, foydalanuvchi o‘zi yaratgan jadvalda barcha imtiyozlarga ega va imtiyozlarni boshqa foydalanuvchilarga uzatishi mumkin. Har bir foydalanuvchi SQL muhitida maxsus identifikatsiya nomiga (yoki nomeriga) ega. Imtiyozlar GRANT (BERMOQ) operatori yordamida beriladi va REVOKE (BEKOR QILMOQ) operatori yordamida bekor qilinadi. GRANT operatori quyidagi sintaksisga ega: GRANT imtiyoz.,...– ON ob ekt nomiʼ TO {имтиёз taqdim etiluvchi фойдаланувчи} [PUBLIS] [WITH GRANT OPTION]; imtiyoz:= {ALL PRIVILEGES} | SELECT | DELETE |{ INSERT [(ustun nomi.,...)]} |{ UPDATE [(ustun nomi.,...)]} | REFERENCES [(ustun nomi.,...)]} | USAGE} SQL GRANT operatorini olganida, ushbu operatorning joizligini aniqlash maqsadida komanda bergan foydalanuvchining imtiyozlarini tekshiradi. Jadvaldan foydalanuvchi uchun imtiyozlarning quyidagi xillari belgilanishi mumkin: - SELECT – jadvalda so‘rovlarni bajarishga ruxsat; - INSERT – jadvalda INSERT (yangi qatorni kiritish) operatorini bajarishga ruxsat; - UPDATE – jadvalda UPDATE (xoshiyalar qiymatini yangilash) operatorini bajarishga ruxsat; - DELETE – jadvalda DELETE (yozuvlarni yo‘qotish) operatorini bajarishga ruxsat; - REFERENCES – tashqi kalitni aniqlashga ruxsat. GRANT operatorining bittasida birnecha imtiyozlar, ularni vergul orqali sanash yoki foydalanuvchiga ushbu jadval uchun barcha imtiyozlar berilishini anglatuvchi ALL argumentini ishlatib belgilanishi mumkin. GRANT operatorining bittasida bir vaqtning o‘zida bir necha foydalanuvchiga imtiyozlar, ularni vergul orqali sanash yoki imtiyozlar barcha foydalanuvchiga berilishini anglatuvchi PUBLIS argumentini ishlatib, belgilanishi mumkin. Ammo bu imkoniyatdan extiyotkorona foydalanish zarur, chunki PUBLIS nafaqat joriy foydalanuvchilarni, balki tizimga keyinchalik kiritilishi mumkin bo‘lgan barcha foydalanuvchilarni anglatadi. Faraz qilaylik, foydalanuvchi Mansurov “Sotrudnik” jadvalining egasi va u foydalanuvchi Karimovga jadvalga so‘rov yuborishga rozi. Bu holda foydalanuvchi Mansurov quyidagi komandani kiritishi lozim. GRANT SELECT ON Sotrudnik TO Karimov; WITH GRANT OPTION gapi foydalanuvchiga ushbu jadval uchun imtiyozlarni belgilashga imkon yaratadi. Agar, masalan, komanda quyidagi ko‘rinishni olsa GRANT SELECT ON Sotrudnik TO Karimov WITH GRANT OPTION: foydalanuvchi Karimov, o‘z navbatida imtiyozlarni belgilash xuquqini boshqa foydalanuvchilarga uzatish imkoniyatiga ega bo‘ladi, ya ni foydalanuvchi Karimovʼ quyidagi komandani berishi mumkin: GRANT SELECT ON Mansurov Sotrudnik TO Salimov WITH GRANT OPTION: Demak, sxema egasi bo‘lmagan foydalanuvchi jadvalga havola qilganida, jadval nomi oldida sxema nomi ko‘rsatiladi. Ob ektning aksariyat imtiyozlari bir xil sintaksisdan foydalanadi. Yuqorida ʼ keltirilgan imtiyozlardan UPDATE va REFERENCES istisno. UPDATE imtiyozlari berilganida yuqorida qo‘llanilgan sintaksisdan foydalanish mumkin, ya ni foydalanuvchiga jadvalning barcha ustunlarini ʼ yangilash xuquqi beriladi. Imtiyoz nomidan keyin qavs ichida ushbu imtiyoz tatbiq etiluvchi ustunlar nomi ko‘rsatilishi mumkin. Masalan UPDATE imtiyozi quyidagi ko‘rinish olishi mumkin GRANT UPDATE (doegnost, oklad) ON Sotrudnik TO Karimov; REFERENCES imtiyozi berilganida ham ustunlar nomi beriladi. Jadvalni faqat alohida ustunlari bo‘yicha ko‘zdan kechirishni cheklash uchun tasavvur yaratish mexanizmidan foydalanib, imtiyozni real jadval uchun emas, tasavvur uchun belgilash lozim. Jadvalni faqat alohida qatorlar bo‘yicha ko‘zdan kechirishni cheklash uchun ham tasavvurdan foydalanish mumkin. Imtiyozni bekor qilish REVOKE operatori yordamida amalga oshiriladi. Ushbu komandaning sintaksisi GRANT operatorining sintaksisiga o‘xshash. Masalan, Karimov uchun “Sotrudnik” jadvalini ko‘zdan kechirish imtiyozini bekor qilish quyidagi ko‘rinishga ega: REVOKE SELECT ON Sotrudnik TO Karimov; Muayyan MBBTda yuqorida keltirilgan imtiyozlardan farqli imtiyozlar madadlanishi mumkin. Masalan, ba zi MBBTda foydalanuvchilarga indekslarniʼ yaratishga imkon beruvchi INDEX imtiyozini berish mumkin. Ammo INDEX ob ekti SQL standartida aniqlanmagan va ushbu imtiyozni berish komandasining ʼ sintaksisi tizimdan tizimga o‘zgarishi mumkin. Imtiyozni bekor qilish huquqiga kim egalik qilishi SQL standartida aniqlanmagan. Ammo, odatda, imtiyozni bekor qilish, ushbu imtiyozni bergan foydalanuvchi tomonidan amalga oshiriladi. SKTEning boshlangich toifalanishi ixtiyoriy kompyuter vositalarining tashkil etuvchilari (apparat yoki texnik, dasturiy va axborot ta minoti) buyicha ʼ tashkillashtirilgan. Bunga mos ravishda SKTE kuyidagi ekspertizalarga ajratiladi: • apparat-kompyuter ekspertizasi; • dastur-kompyuter ekspertizasi; • axborot-kompyuter (ma lumotlar) ekspertizasi; ʼ • kompyuter-tarmok ekspertizasi. Sud apparat - kompyuter ekspertizasining moxiyati kompyuter tizimining texnik (apparat) vositalarini tadkik kilishdan iborat. SKTEdagi bu turning predmeti bulib kompyuter tizimi apparat vositalarini - fukaroviy yoki jinoiy ish xolati yoki fakti buyicha axborotni moddiy tashuvchilarini, ishlatish konuniyatlarini tadkik kilishga asoslangan dalil va vaziyatlar xisoblanadi. Sud apparat -kompyuter ekspertizasining ob ektlari: ʼ a) shaxsiy kompyuter (portativ); b) kushimcha kurilmalar; v) tarmok apparat vositalari (serverlar, ishchi stansiyalar, faol kurilmalar, tarmok kabellari va boshkalar); g) integrallashgan tizimlar (organayzerlar), peydjerlar; d) mobil telefonlar va x.k.; ye) mikroprotsessorli kontrollerlarga asoslangan kurilgan tizimlar; j) barcha kursatilgan tashkil etuvchilarning ixtiyoriy majmui (apparat bloki, kengaytirish platalari, mikrosxemalar va boshkalar). Sud dastur-kompyuterli ekspertizaning maksadi algoritmning funksional vazifasini, tavsifi va ishlatilish talablarini xamda tadkik kilishga tavsiya etilgan kompyuter tizimining dasturiy ta minoti joriy xolatining tarkibiy xususiyatlariniʼ urganishdir. Dastur-kompyuterli ekspertizaning ob ektlari: a) tizimli dasturiy ʼ ta minot (OT); b) yordamchi dasturlar - utilitlar; v) dasturni ishlab chikish va ʼ sozlash vositalari; g) xizmatchi tizimli axborotlar; d) amaliy dasturiy ta minot ʼ (umumiy foydalanish ilovalari - matn va grafik muxarrirlar, MBBT, elektron jadvallar, prezentatsiya muxarrirlari va x.k.; fan, texnika, iktisod va boshka soxalardagi masalalarni yechish uchun muljallangan maxsus ilovalar). Sud axborot-kompyuterli (ma lumotlar) ekspertiza - ʼ bu SKTEning asosiy kurinishidir, chunki u kompyuter tizimidagi ma lumotlar bilan boglik kuplab ʼ savollarni yechish orkali mukammal isbotiy bazani kurish imkonini beradi. Bu turning maksadi kompyuter tizimida axborot jarayonlarini tashkil etish uchun foydanuvchi tayyorlagan yoki dasturlarda yaratilgan axborotlarni kidirish, aniklash, taxlil kilish va baxolashdan iboratdir. Sud axborot-kompyuterli (ma lumotlar) ekspertizasining ʼ ob ekti ʼ bu yukorida kursatilgan va boshka dasturiy vositalar yordamida tayyorlangan - matn formatidagi (.txt, .doc va boshkalar), grafik formatidagi (.bmp, .jpg, .tif, .cdr va boshkalar), ma lumotlar bazasi ʼ formatidagi (.mdb, .dbf va boshkalar), elektron jadvallar formatidagi (.xls, .cal va boshkalar) va boshka kengaytmali fayllardir. 4. Loyihalashtirish va ekspluatatsiya sistemasida ma lumot qayta ishlab ʼ chiqishda MB butunligini ta minlash asosiy masala bo‘lib keladi. Butunlikni ʼ buzilishi nafaqat operatorni axborot kiritishdagi xatosi, balki ish tizimini buzilishi ham bo‘lishi mumkin. Ish tizimidagi ishni rad etilishi ba zi operatsiyalar bajarilib, ʼ ba zilari bajarilishini ulgurmaganligi holatidan kelib chiqadi. ʼ Butunlikni buzilishi ma lumotlarni kirgazishda yoki to‘g‘irlab kiritishda ʼ relyasion operatsiyalarni (proyeksiyalashda, ulashda) bajarishda hosil bo‘lishi mumkin. Butunlik muammosini yechishda MB ga ma lumotlarni to‘g‘riligini istalganʼ vaqt mobaynida ta minlaydi, ma lumot ishonchligini tekshirish qoidalaridan ʼ ʼ foydalanib MB jadvaliga haqiqiy bo‘lmagan ma lumot tushib qolmasligi maxsus ʼ ko‘rsatkichlar to‘plami deb ataladi. Butunlikni buzilishi ma lumotlarni kirgazishda yoki to‘g‘irlab kiritishda ʼ relyasion Butunlikni cheklash ma lumotlar bazasi darajasida qoidalarni avtomatik ʼ o‘rnatadi, qachonki operator jadvaldagi ma lumotni o‘chirsa yoki o‘zgartirsagina ʼ tekshirish avtomatik ravishda bajariladi. Agar ba zi cheklatishlar buzilsa ʼ operatorlar to‘xtatiladi. Butunlikni cheklash axborot xarakteristikalarni aks etadi va predmet sohasidagi xususiyatlarni aniqlaydi. Butunlikni cheklash ma lumot ob ekt ʼ ʼ maydoniga kortejlarga (qator, yozuvlar), munosabatlarga (jadvallar, fayllarni), fayllar orasidagi aloqalarga tegishlidir. Butunlik cheklanishni nazorat qilishda ikki turdagi cheklanish qo‘llaniladi. Bir vaqtni o‘zida keyingiga olib qo‘yilgan cheklanishlar. Keyingiga qo‘yilgan butunlik cheklanishlar operatsiya davomida emas, operatsiya oxirida ishni bajarilishini tekshiradi. Keyingiga qo‘yilgan butunlik cheklash tranzaksiya tushunchasi bilan bog‘liq. Bu cheklanishlar buxgalter provodkasi xarakatida xizmat qiladi. Butunlikni cheklashni nazorat qilish amaliy nazorati amalda ko‘p vaqtni olishi mumkin. Cheklash buzilganidagina berilgan ma lumotlar tekshirilsa, ʼ butunlik cheklanishi buzilishiga olib kelmaydi. Butunlik cheklanishi u yo bu predmet sohasiga qaraydi va tekshirib ko‘rilganda infologik modeliga yoziladi. Relyasion opreatsiyalarni bajarish vaqtida butunlikni saqlab qolish uchun fayllar to‘g‘ri loyihalanish va bu harakatlarni bajarishda qoidalarga rioya qilish kerak. MB ni himoya qilishda turli butunlik cheklashlar qo‘llaniladi: jurnalizatsiyalashda, replikatsiyalashda, zahira nusxalashda. Parol tizimlarining asosiy kamchiligi autentifikatorning sub ekt-eltuvchidan ajralganligi. Natijada ʼ parol u yoki bu usul bilan qonuniy foydalanuvchidan olinishi yoki klaviaturadagi nabordan mo‘ralanishi, tizimga kirish yo‘lida u yoki bu usul bilan ushlab qolinishi va tizimga niyati buzuq tomonidan taqdim etilishi mumkin. Shu sababli, ba zi xollarda parol tizimlari kollektiv murojaat tizimi bilanʼ kuchaytirilishi mumkin. Kollektiv murojaat tizimida autentifikatsiyani tizimda ro‘yxatga olingan barcha foydalanuvchilar birdaniga o‘tishlari shart. Boshqacha aytganda, foydalanuvchilar yakka xolda tizimda ishlay olmaydilar. Niyati buzuq tomonidan birdaniga barcha parollarni saralash, ushlab qolish va h. ehtimolligi juda kam, demak, bunday autentifikatsiya tizimining ishonchliligi yuqori. Taqsimlangan axborot tizimlarida ob ektlarni (resurslarni, qurilmalarni) ʼ hamda jarayonlarni (so‘rovlarni, paketlarni va h.) autentifikatsiyalash lozim. Autentifikatsiyalangan (xaqiqiy) foydalanuvchi, tizim ob ektlariga murojaat etish ʼ jarayonida, o‘z navbatida, ularning xaqiqiy ekanligiga ishonch hosil qilishi lozim. Jarayonlarni autentifikatsiyalashda belgi (deskriptor) texnologiyalari keng tarqalgan. Foydalanishning belgi yoki deskriptor texnologiyasi xavfsizlikning bir sathli va ko‘p sathli modellarining birikmasini aks ettiradi va tizim ma muri ʼ tomonidan ma lumotlar bazasining barcha ob ekt va sub ektlariga foydalanishning ʼ ʼ ʼ maxsus deskriptorlarini berishga asoslangan. Foydalanishning deskriptori tarkibida konfidensiallik sathi parametrlarining, joiz amallarning, foydalanish ob ektlari ʼ yoki sub ektlarining joiz nomlarining va foydalanishning boshqa shartlarining ʼ nabori bo‘ladi. Foydalanish sub ekti o‘zining deskriptoriga (belgisiga) binoan ʼ ruxsat etilgan jarayonni boshlab, unga o‘zining foydalanish belgisini uzatadi. MBBT xavfsizlik yadrosi jarayon belgisini foydalanuvchi – sub ektning ʼ foydalanish belgisi bilan taqqoslab jarayon belgisining xaqiqiyligini tekshiradi, ijobiy natijada jarayonning foydalanish belgisi ob ektining foydalanish belgisi ʼ bilan taqqoslanadi. Agar jarayonning va ob ektning foydalanish deskriptorlari bir- ʼ biriga mos kelsa, xavfsizlik monitori foydalanishga, ya ni jarayonni (amalni) ʼ amalga oshirishga ruxsat beradi. Belgilarning xaqiqiyligini tekshirish uchun tizimda maxsus yozuvlarni qayd etish fayli (massivi) shakllantiriladi. Yangi foydalanuvchini ro‘yxatga olishda uning uchun tarkibida uning identifikatsiya nomeri (identifikatori), parol autentifikatori va ma lumotlar bazasi ob ektlaridan foydalanish deskriptorlariʼ ʼ nabori (foydalanish belgisi) bo‘lgan qaydlash yozuvi yaratiladi. Foydalanuvchi (sub ekt) ma lumotlar bazasida qandaydir jarayonni boshlab, unga o‘zining ʼ ʼ foydalanish belgisini uzatganida MBBT xavfsizligi yadrosi jarayon belgisini kriptografik o‘zgartiradi, uni qaydlash yozuvlari massividagi mos sub ektga ʼ (foydalanuvchiga) tegishli shifrlangan belgi bilan taqqoslaydi va belgining xaqiqiyligi xususida qaror qabul qiladi. Qaydlash yozuvi massivi, o‘z navbatida, tizimdagi yuqori darajali konfidensiallikga ega ob ekt hisoblanadi va undan faqat ma mur foydalanishi ʼ ʼ mumkin. Butun tizimning xavfsizligi uchun qaydlash yozuvlari massivining nixoyatda muhimligi tufayli, uni shifrlashdan tashqari qo‘shimcha qator choralar ko‘riladi, xususan uni joylashtirish, uning yaxlitligini tekshirishning maxsus rejimlari. Shunday qilib, hozirda himoyalangan kompyuter tizimlarida identifikatsiya/autentifikatsiya texnologiyasining rivojlangan nabori ishlab chiqilgan va ishlatiladi. Shuning bilan birga, xavfsizlikning asosiy rahnalarini niyati buzuq aynan shu yo‘nalishda topadi. 2. Parollardan foydalanish. Himoyalanishning oddiygina usuli – ma lumotlar bazasini ochish uchun parollarni o‘rnatish. Parol o‘rnatilganidan so‘ng ʼ ma lumotlar bazasining har bir ochilishida dialog darchasi paydo bo‘ladi va unga ʼ parolni kiritish talab qilinadi. Faqat xaqiqiy parol kiritgan foydalanuvchi ma lumotlar bazasini ochishi mumkin. ʼ Umuman, ma lumotlar bazasidan foydalanuvchilarning barchasi uchun ʼ yagona parol belgilanishi mumkin. Ammo ma lumotlar bazasini himoyalashning ʼ moslanuvchan va keng tarqalgan usuli foydalanuvchi sathida himoyalash bo‘lib, unda har bir foydalanuvchiga parol beriladi. MBBT ishga tushirilishida foydalanuvchi identifikatsiyalanishi lozim. Tizim foydalanuvchi identifikatori va parolining bir-biriga mosligini tekshiradi. Har bir foydalanuvchi uchun nafaqat noyob kod, balki foydalanish darajasi va foydalanuvchi foydalana oladigan ob ektlar belgilanishi mumkin. ʼ Aksariyat MBBT yagona foydalanuvchilardan tashqari ularning guruhini yaratishi mumkin. Foydalanuvchilar tomonidan parollarni o‘rnatishni va ishga tushirish parametrlarini sozlashni taqiqlash. Ma lumotlardan ko‘pchilik foydalanishdaʼ nafaqat ma lumotlarning buzilmaganligini va konfidensialligini ta minlash, balki ʼ ʼ ma lumotlardan tegishli foydalanuvchilarning foydalanish imkoniyati muhim ʼ hisoblanadi. Shu sababli MBBT har qanday foydalanuvchining ma lumotlar ʼ bazasida parol o‘rnatishiga to‘sqinlik qiluvchi mexanizmga ega bo‘lishi lozim. Undan tashqari ishga tushirish parametrlariga o‘zgartirish kiritishni taqiqlovchi mexanizmning mavjudligi maqsadga muvofiq hisoblanadi, chunki ushbu parametrlar sozlanuvchi menyu, instrumentlarning sozlanuvchi panellari va start usullari kabi xususiyatlarni belgilaydi. 3. Axborot tizimi yoki axborot texnologiyasining auditi deganda tizimning, texnologiyaning joriy xolati, unda kechuvchi texnologiyalar va xodisalar xususidagi ob ektiv ma lumotlarni olish va baholashning, ularning ma lum ʼ ʼ ʼ mezonga moslik darajasini o‘rnatish va natijalarni buyurtmachiga taqdim etishning tizimli jarayoni tushuniladi. Audit o‘tkazilishi axborot texnologiyasining joriy xavfsizligini baholashga, xavf-xatarlarni baholash va boshqarishga, ularning tashkilot biznes jarayonlariga ta sirini boshqarishga, tashkilot axborot aktivlarining xavfsizligini ta minlash ʼ ʼ masalasiga to‘g‘ri va asoslangan yondashishga imkon beradi. Nazorat savollar 1. Ma lumotlar bazasi deganda nimani tushunasiz? ʼ 2. Ma lumotlar bazasini boshqarish tizimiga ta rif bering. ʼ ʼ 3. Ma lumotlar bazasi xavfsizligini tushuntirib bering. ʼ 4. Ma lumotlar bazasini boshqarish tizimining turlarini izoxlab bering. ʼ 5. Sud kompyuter-texnik ekspertizasi qanday ekspertizalarga ajratiladi? Foydalanilgan adabiyotlar 1. Kuznetsov S.D. Osnovы sovremennыx baz dannыx. Uchebnik. -http://www.citforum.ru/database/osbd/contents.shtml 2. Kirillov V.V. Osnov ы proyektirovaniya relyasionn ы x baz dann ы x. Uchebnoye posobiye. – http:// www.citforum.ru/database/dbguide/index.shtml 3. Pushnikov A.YU. Vvedeniye v sistem ы upravleniya bazami dann ы x. Uchebnoye posobiye/Izd-e Bashkirskogo un-ta. - Ufa, 1999. - 246 s. - http://www.citforum.ru/database/dblearn/index.shtml

Maʼlumotlar bazasini boshqarish tizimining turlari va ularni yaxlitligini taʼminlash

Купить