Maʼlumotlar bazasini himoyalash - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	207.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Maʼlumotlar bazasini himoyalash

Купить

Maʼlumotlar bazasini himoyalash
REJA:
1. Ma'lumotlar bazasida axborot xavfsizligini ta'minlash usullari.
2. Ma'lumotlar xavfsizligi modellari.
3. Tizimni buzishdan himoyalash.
Tayanch iboralar : konfidensiallik, yaxlitlik, foydalanuvchanlik,
xavfsizlik siyosati, tranzaksiya, tranzaksiya monitori, asosiy xotira
buferlarini boshqarish, ma'lumotlar mashinasi, parolni oʻgʻirlash, xabarni
yuklash, xizmat koʻrsatishni rad etish, egallab olish, buzish.
1. Kompyuter axborotini himoyalash muammolari boʻyicha 70 –
yillarning oxiri 80 – yillarning boshida oʻtkazilgan, keyinchalik turli
ilovalarda rivojlantirilgan va mos standartlarda qayd etilgan tadqiqotlar
axborot xavfsizligi tushunchasining tarkibiy elementlari sifatida
quyidagilarni belgilaydi:
- konfidensiallik (ruxsatsiz foydalanishdan himoyalash);
- yaxlitlik (axborotni ruxsatsiz oʻzgartirishdan himoyalash);
- foydalanuvchanlik (axborotni va resurslarni ushlab qolinishidan
himoyalash, buzilishdan himoyalash, ishga layokatlikni
himoyalash).
Axborot xavfsizligi tarkibiy elementlariga mos tahdidlar qarshi
turadi. Axborot xavfsizligiga tahdid deganda axborot xavfsizligiga
bevosita yoki bilvosita zarar etkazishi mumkin boʻlgan kompyuter
tizimiga amalga oshirilgan yoki oshiriluvchi ta'sir tushuniladi. Taxdidlarni
axborot xavfsizligini buzuvchi (buzgʻunchi) amalga oshiradi yoki amalga
oshirishga urinadi.
Axborot xavfsizligiga u yoki bu tahdidlarni amalga oshirish boʻyicha
buzgʻunchi imkoniyatlari komplekcining formallashtirilgan tavsifi yoki
ifodasi buzgʻunchining (niyati buzuqning )modeli deb ataladi .
Kompyuter tizimida axborotning himoyalanganligini ta'minlash
boʻyicha tashkiliy-texnologik va dasturiy-texnik choralar kompleksining
sifatiy tavsifi xavfsizlik siyosati deb ataladi. Xavfsizlik siyosatining formal
(matematik, algoritmik, sxemotexnik) ifodasi va ta'rifi xavfsizlik modeli
deb ataladi.
Ma'lumotlar bazasi (MB) xavfsizligini ta'minlashga taalluqli ba'zi
atamalar quyida keltirilgan:
- axborotdan foydalanish (access to infopmation) – axborot bilan
tanishish, uni ishlash(xususan, nusxalash), modifikasiyalash, yoʻq qilish;

- foydalanish sub'ekti (access subject)–xarakatlari foydalanishni
cheklash qoidalari orqali qat'iy belgilanuvchi shaxs yoki jarayon;
- foydalanish ob'ekti (access object) – avtomatlashtirilgan tizimning
axborot birligi boʻlib, undan foydalanish foydalanishning cheklash
qoidalari orqali qat'iy belgilanadi;
- foydalanishni cheklash qoidalari (security policy) – sub'ektlarning
ob'ektlardan foydalanish xuquqini qat'iy belgilovchi qoidalar majmui;
- ruxsatli foydalanish (authorized access to information) –
foydalanishni cheklash qoidalarini buzmasdan axborotdan foydalanish;
- ruxsatsiz foydalanish (unauthorized access to information) –
axborotdan foydalanishni cheklash qoidalarini buzib foydalanish;
- foydalanish sub'ektining vakolat darajasi (subject privilege) –
foydalanish sub'ektining foydalanish xuquqlari majmui (“imtiyozlar”);
- foydalanishni cheklash qoidalarini buzuvchi (security policy
violator)– axborotdan ruxsatsiz foydalanuvchi foydalanish sub'ekti;
- foydalanishni cheklash qoidalarini buzuvchining modeli (security
policy violator model) – foydalanishni cheklash qoidalarini buzuvchining
abstrakt (formallashgan yoki formallashmagan ) tavsifi;
- axborot yaxlitligi (information integrite) – axborot tizimining
tasodifiy va(yoki) atain buzish sharoitlarida axborotning oʻzgarmasligini
ta'minlash qobiliyati;
- konfidensiallik belgisi ( sensitivity label ) – ob'ekt konfidensialligini
xarakterlovchi axborot birligi ;
- koʻp sathli himoya (multilevel secure) – turli sathli
konfidensiallikga ega ob'ektlardan foydalanishning turli xuquqlariga ega
sub'ektlarning foydalanishlarini cheklashni ta'minlovchi himoya.
Kompyuterning dasturiy ta'minot strukturasida tashqi xotirada
ma'lumotlarni tashkil etishga, joylashtirishga va undan foydalanishga
operasion tizim javob beradi. Uning mos tashkil etuvchisi koʻpincha “fayl
tizimi” deb yuritiladi. Kompyuterning tashqi xotirasidagi ma'lumotlar
fayllar deb ataluvchi nomlangan majmua yordamida ifodalanadi. Koʻp
xollarda operasion (fayl) tizimi fayllardagi ma'lumotlarni tashkil etishning
ichki mazmunli mantiqini “bilmaydi” va ular bilan baytlarning bir jinsli
majmui yoki simvollar satri sifatida muomala qiladi.
Kompyuter tizimining ma'nosi va vazifasi nuqtai nazaridan,
ma'lumotlar fayli kompyuter tizimini predmet sohasining axborot-mantiq
(infologik) sxemasini aks ettiruvchi strukturaga ega.Fayllardagi ushbu
ma'lumotlar strukturasi ishlash amallarida xisobga olinishi shart. Shu
bilan birga, koʻp hollarda ma'lumotlar bazasi fayllarini birdaniga
butunligicha kompyuterning asosiy xotirasiga joylash mumkin

boʻlmaganligi sababli, ma'lumotlar bazasi fayllaridagi ma'lumotlar
strukturasini tashqi xotira fayllariga murojaat amallarini tashkil etishda
hisobga olishga toʻgʻri keladi.
Bundan ma'lumotlar bazasini boshqarish tizimining (MBBT)
dasturiy ta'minot hili sifatidagi asosiy xususiyati kelib chiqadi. Tabiatan
tatbiqiy dasturiy ta'minot hisoblanuvchi, ya'ni muayyan tatbiqiy
masalalarni echishga moʻljallangan MBBT avval boshdan tizimli
funksiyalarini bajargan – tizimli dasturiy ta'minotning fayl tizimi
imkoniyatlarini kengaytirgan. Umuman MBBT amalga oshiruvchi
quyidagi funksiyalarni ajratish mumkin:
- ma'lumotlarni mantiqiy strukturasini (ma'lumotlar bazasi
sxemalarini) tashkil etish va madadlash;
- tashqi xotiradagi ma'lumotlarning fizik strukturasini tashkil etish
va madadlash;
- ma'lumotlardan foydalanishni tashkil etish va ularni asosiy va
tashqi xotirada ishlash.
Ma'lumotlarning mantiqiy strukturasini (ma'lumotlar bazasi
sxemalarini) tashkil etish va madadlash ma'lumotlarni tashkil etish
modeli (“ma'lumotlar modeli”) vositalari yordamida ta'minlanadi.
Ma'lumotlar modeli ma'lumotlarni tashkil qilish usuli, yaxlitlikning
cheklanishlari va ma'lumotlarni tashkil qilish ob'ektlari ustida joiz amallar
toʻplami orqali aniqlanadi. Ma'lumotlar modeli uchta tarkibiy qismga -
strukturali, yaxlitli va manipulyasion qismlarga ajratiladi.
Ma'lumotlarni tashkil etishning quyidagi uchta asosiy modellari
mavjud:
- ierarxik;
- tarmoqli;
- relyasion.
Ma'lumotlarni tashkil etish modeli, aslida,avtomatlashtirilgan
axborot tizimini amalga oshiruvchi avtomatlashtirilgan ma'lumotlar
bankining ichki axborot tilini belgilaydi. MBBT orqali madadlanuvchi
ma'lumotlar modeli MBBTni tasniflashda koʻpincha mezon sifatida
ishlatiladi. Unga binoan ierarxik MBBT , tarmoq MBBT va relyasion MBBT
farqlanadi.
MBBTning boshqa muhim funksiyasi – tashqi xotiradagi
ma'lumotlarning fizik strukturasini tashkil etish va madadlash. Ushbu
funksiya, ba'zida ma'lumotlar bazasining fayllar formati deb ataluvchi
ma'lumotlar bazasi fayllarining ichki strukturasini tashkil etadi va
madadlaydi, hamda msa'lumotlardan samarali va tartibli foydalanish
uchun maxsus strukturalarni (indekslarni, saxifalarni) yaratadi va

madadlaydi. Ushbu jihatdan bu funksiya MBBTning uchinchi funksiyasi –
ma'lumotlar bazasidan foydalanishni tishkil etish bilan uzviy bogʻlangan.
Tashqi xotiradagi ma'lumotlarning fizik strukturasini tashkil etish
va madadlash fayllar tizimining shtatga oid vositalari asosida hamda
tashqi xotira qurilmalarining MBBTni bevosita boshqarish sathida amalga
oshirilishi mumkin.
Ma'lumotlardan foydalanishni va ularni asosiy va tashqi xotirada
ishlashni tashkil etish tranzaksiya deb ataluvchi jarayonlarni amalga
oshirish orqali bajariladi. Tranzaksiya – ma'lumotlar bazasining joriy
xolatiga nisbatan alohida ma'noli qiymatga ega amallarning ketma-ket
majmui. Masalan, ma'lumotlar bazasidagi alohida yozuvni olib tashlash
tranzaksiyasi quyidagilarni oʻz ichiga oladi: koʻrsatilgan yozuv boʻlgan
ma'lumotlar fayli saxifasini aniqlash; mos saxifani oʻqish va asosiy xotira
buferiga uzatish; asosiy xotira buferidagi yozuvni olib tashlash; olib
tashlangandan soʻng bogʻlanishlar va boshqa parametrlar boʻyicha
yaxlitlikni tekshirish; ma'lumotlarning mos saxifasining yangi xolatini
ma'lumotlar bazasi faylida qaydlash.
Tranzaksiyaning ikki xilini ajratish qabul qilingan – tranzaksiya
tugallanganidan soʻng ma'lumotlar bazasi xolatini oʻzgartiruvchi va
ma'lumotlar bazasi xolatini vaqtincha oʻzgartiruvchi (tranzaksiya
tugallanganidan soʻng dastlabki xolat tiklanadi). MBBTning
tranzaksiyalarni tashkil etish va boshqarish boʻyicha funksiyalarining
majmui tranzaksiya monitori deb ataladi.
Ma'lumotlar bazasiga nisbatan tranzaksiyalar ma'lumotlar banki
foydalanuvchilari xarakatlariga tenglashtiriluvchi tashqi jarayonlar bilan
ishtirok etadi. Bunda tranzaksiyalarning manbai, boshlab beruvchisi bitta
yoki birdaniga bir nechta foydalanuvchi boʻlishi mumkin. Ushbu mezon
boʻyicha bitta odam foydalanuvchi MBBT va koʻpchilik foydalanuvchi
MBBT farqlanadi. Odatda, bitta odam foydalanuvchi MBBTlarida
tranzaksiyalar monitori MBBTning aloxida funksional elementi sifatida
amalga oshirilmaydi. Koʻpchilik foydalanuvchi MBBTlarda
tranzaksiyalarni monitorlashning asosiy vazifasi – birdaniga bir nechta
foydalanuvchilarning umumiy ma'lumotlar ustida tranzaksiyalarning
birgalikda samarali bajarishlarini ta'minlash.

2.1-rasm. MBBT komponentlarining oʻzaro bogʻlanish sxemasi
Aksariyat MBBTlarda ma'lumotlardan foydalanish va ularni ishlash
asosiy xotirada operasion tizimning shtatga oid vositalari yoki tizimning
vositalari yordamida asosiy xotira buferlarini tashkil etish orqali amalga
oshiriladi. Ma'lumotlardan foydalanish va ularni ishlash vaqtida
ma'lumotlar bazasi faylining alohida tashkil etuvchilari asosiy xotira
buferlarida joylashtiriladi. Shu sababli, MBBTning ma'lumotlardan
foydalanish va ularni ishlashini tashkil etish boʻyicha funksiyasining
boshqa bir tarkibiy qismi asosiy xotira buferlarini boshqarish hisoblanadi.
MBBTning ma'lumotlardan foydalanish va ularni ishlashni tashkil
etish boʻyicha funksiyasining yana bir muhim tarkibiy qismi ma'lumotlar
bazasining barcha joriy oʻzgarishlarini jurnallashtirish hisoblanadi.
Jurnallashtirish ma'lumotlarning boʻlishi mumkin boʻlgan yanglishishlar
va buzilishlarda but saqlanishini ta'minlovchi asosiy vosita hisoblanadi.
Aksariyat MBBTlarda bunday taxdidlarni neytrallash uchun saqlash va
joylashtirishning oʻzgacha rejimli ma'lumotlar bazasining oʻzgarishlari
jurnali tashkil etiladi.
Ma'lumotlar bazasining oʻzgarishlar jurnalining zaxirali nusxasi,
odatda, ma'lumotlar bazasining asosiy faylidan alohida eltuvchilarda
joylashtiriladi.

2.1-rasmda MBBT komponentlarining oʻzaro bogʻlanish sxemasi
keltirilgan.
Ma'lumotlar bazasi strukturasini tavsiflash va madadlash
prosessori MBBTning yadrosi hisoblanadi. U ma'lumotlarni tashkil etish
modelini amalga oshiradi. Ushbu model vositalari yordamida loyihachi
kompyuter tizimi predmet sohasining infologik sxemasiga mos
ma'lumotlar bazasining mantiqiy strukturasini (sxemasini) quradi va
ma'lumotlar bazasining ichki sxemasini qurishni va modellashni
ta'minlaydi.
Ma'lumotlar bazasi strukturasini tavsiflash va madadlash
prosessori ishlatiluvchi ma'lumotlar modeli (ierarxik, tarmoqli, relyasion)
atamalarida ma'lumotlar bazasining berilgan mantiqiy strukturasini
oʻrnatishni, hamda ma'lumotlar bazasi strukturasini ma'lumotlar
bazasining ichki sxemasiga (ma'lumotlarning fizik strukturasiga)
translyasiyalashni (oʻtkazishni) ta'minlaydi. Kompyuter tizimida relyasion
MBBT asosida ma'lumotlar bazasi strukturasini tavsiflash va madadlash
prosessori strukturalangan soʻrov tili SQLning tarkibiy qismi boʻlgan
ma'lumotlar bazasi tilida amalga oshiriladi.
MBBTning ma'lumotlarni kiritish interfeysi abonentlarni – axborot
etkazib beruvchilarni axborotni tavsiflash va axborot tizimiga kiritish
vositalari bilan ta'minlab, ma'lumotlar bankining kirish yoʻli axborot tilini
amalga oshiradi. MBBT rivojining zamonaviy tendensiyalaridan biri kirish
yoʻli axborot tillarini va kirish yoʻli interfeysini foydalanuvchi bilan
muloqotdagi tabiiy tilga yaqinlashtirishga intilishdan iborat. Bu
“tayyorlanmagan” foydalanuvchilar tomonidan axborot tizimini
ekspluatasiya qilinishiga imkon yaratadi. Ushbu muammo interfeysni
tashkil etishning dialog usullarini qoʻllash va kirish yoʻli shakllaridan
foydalanish orqali echiladi. Kirish yoʻli shakllari, mohiyatan, ish yuritishda
keng qoʻllaniluvchi, koʻpchilik odamlarga (tayyorlanmagan
foydalanuvchilarga) intuitiv ravishda tushunarli turli xil anketalarning
elektron analoglaridan, standartlashtirilgan blankalardan va jadvallardan
iborat. Bunda kirish yoʻli interfeysi shakllar orqali kiritiluvchi
ma'lumotlarni tavsiflash prosessoriga uzatish va ma'lumotlar bazasi
strukturasini madadlash uchun kirish yoʻli shakllarini yaratish, saqlash va
ularni ma'lumotlar bazasining mantiqiy strukturasini tavsiflash
atamalarida sharxlash vositalarini ta'minlaydi.
Soʻrovlar interfeysi soʻrovlar prosessori bilan birgalikda tizim
foydalanuvchilari-abonentlarining axborot ehtiyojlarini akslantiruvchi
axborot tizimidan (standart namunaviy soʻrovlar qismidan)
foydalanishning konseptual modelini ta'minlaydi. Soʻrovlar interfeysi

foydalanuvchiga oʻzining axborot ehtiyojini ifodalashiga vositalar taqdim
etadi. MBBT rivojining zamonaviy tendensiyalaridan biri soʻrovlarni
shakllantirishning maxsus “konstruktorlar” yoki qadamba-qadam
“masterlar” koʻrinishidagi dialog-koʻrgazmali vositalaridan
foydalanishdan iborat.
Soʻrovlar prosessori shakllantirilgan soʻrovlarni ma'lumotlarni
manipulyasiyalovchi til atamalarida sharxlaydi va ma'lumotlar bazasi
strukturasini tavsiflash va madadlash prosessori bilan birgalikda
soʻrovlarni bajaradi. Relyasion MBBTlarda soʻrovlar prosessorining
asosini SQL tilining asosiy qismi hisoblanuvchi ma'lumotlarni
manipulyasiyalovchi til tashkil etadi. Shunday qilib, soʻrovlar prosessori
va ma'lumotlar bazasi strukturasini tavsiflash va madadlash prosessori
bazasida, ba'zida ma'lumotlar mashinasi deb yuritiluvchi, MBBTdagi
ma'lumotlar bilan ish koʻruvchi eng past sath vujudga keladi.
Ma'lumotlar mashinasining standart funksiyalaridan va imkoniyatlaridan
MBBTning tartibi yuqoriroq komponentlari foydalanadi. Bu MBBT
komponentalarini va ma'lumotlar bankini uchta sathga – mantiqiy
sathga, ma'lumotlar mashinasiga va ma'lumotlarning oʻziga ajratishga va
standartlashga imkon beradi.
Tranzaksiyalar monitorining vazifasi, yuqorida aytib oʻtilganidek,
umumiy ma'lumotlar ustida bir necha foydalanuvchilar tomonidan
birgalikda tranzaksiyani tashkil etishdan iborat. Bunda, xususan, asosiy
funksiya bilan ham uzviy bogʻlangan qoʻshimcha funksiya –
ma'lumotlarning yaxlitligini va kompyuter tizimi predmet sohasi qoidalari
orqali aniqlanuvchi cheklashlarni ta'minlash hisoblanadi.
MBBTning chiqarish interfeysi soʻrovlar prosessoridan
soʻrovlarning (ma'lumotlar bazasiga murojaatlarning) bajarilishi
natijalarini oladi va ularni axborot tizimi foydalanuvchisi – abonentning
oʻzlashtirishiga qulay xoldagi shaklga oʻtkazadi. Zamonaviy MBBTda
soʻrovlarning bajarilishi natijalarining tayyorlanmagan foydalanuvchiga
odatdagidek va intuitiv ravishda tushunarli shaklda ma'lumotlarni
“vizuallashtirish”ga imkon beruvchi turli usullardan foydalaniladi. Buning
uchun, odatda, strukturalangan ma'lumotlarni jadvallar usulida
ifodalashdan, hamda ma'lumotlarni chiqarishning maxsus shakllaridan
foydalaniladi.
Chiqarish shakllari “hisobot”ni shakllantirish asosida ham yotadi.
Hisobot chiqarilgan ma'lumotlarni xujjatlash uchun ma'lumotlar
bazasidan axborotni qidirish va tanlash natijalarini yozma ravishda
ifodalaydi. Shu kabi maqsadlar uchun zamonaviy MBBTlar tarkibiga
hisobot generatorlari kiritiladi.

U yoki bu MBBTni amalga oshiruvchi zamonaviy dasturiy vositalar
ma'lumotlar modelining (relyasion, tarmoqli, ierarxik yoki aralash)
ma'lum doirasidagi ma'lumotlar bazasini yaratish va foydalanishning
instrumental muhiti va MBBT tili (ma'lumotlarni tavsiflash tili,
ma'lumotlarni manipulyasiyalash tili, interfeysni yaratish tili va vositalari)
majmui hisoblanadi.
MBBTdan foydalanuvchilarni uchta guruhga ajratish mumkin:
- tatbiqiy dasturchilar – ma'lumotlar bazasi asosida dastur
yaratilishiga javobgar. Ma'lumotlarni himoyalash ma'nosida dasturchi
ma'lumot ob'ektlarini yaratish va ularni manipulyasiyalash imtiyoziga
yoki faqat ma'lumotlarni manipulyasiyalash imtiyoziga ega foydalanuvchi
boʻlishi mumkin;
- ma'lumotlar bazasidan oxirgi foydalanuvchilar – ma'lumotlar
bazasi bilan bevosita terminal yoki ishchi stansiya orqali ishlashadi.
Odatda ular ma'lumotlarni manipulyasiyalash boʻyicha imtiyozlarning
qat'iy chegaralangan naboriga ega boʻladilar. Ushbu nabor oxirgi
foydalanuvchi interfeysini konfigurasiyalashda aniqlanishi va
oʻzgarmasligi mumkin. Bu holda xavfsizlik siyosatini xavfsizlik ma'muri
yoki ma'lumotlar bazasi ma'muri (agar bu bir xil lavozimli shaxs boʻlsa)
aniqlaydi;
- ma'lumotlar bazasi ma'muri – MBBT foydalanuvchilarining
oʻzgacha toifasini tashkil etadi. Ma'murlar oʻzlari ma'lumotlar bazasini
yaratadilar, MBBT ishlashining texnik nazoratini amalga oshiradilar,
tizimning kerakli tezkorligini ta'minlaydilar. Undan tashqari, ma'mur
vazifasiga foydalanuvchilarni kerakli ma'lumotlardan foydalanishlarini
ta'minlash, hamda foydalanuvchilarga kerakli ma'lumotlarning tashqi
tasavvurini yozish kiradi. Ma'mur xavfsizlik qoidasini va ma'lumotlar
yaxlitligini belgilaydi.
2. Ma'lumotlar xavfsizligi modellari. Xavfsizlik modeli quyidagilarni
oʻz ichiga oladi:
- kompyuter (axborot) tizimining modeli;
- axborotning tahdidlardan himoyalanganlik mezonlari, prinsiplari,
cheklanishlari va maqsad funksiyalari;
- tizimning xavfsiz ishlashining formallashtirilgan qoidalari,
cheklanishlari, algoritmlari, sxemalari va mexanizimlari.
Aksariyat xavfsizlik modellari asosida kompyuter tizimlarini
sub'ekt-ob'ekt modeli yotadi, xususan, avtomatlashtirilgan axborot
tizimlarining yadrosi sifatidagi ma'lumotlar bazasi ham. Kompyuter
tizimlarining ma'lumotlar bazasi ma'lumotlar bazasining sub'ektiga,

(mohiyatan aktiv) ma'lumotlar bazasining ob'ektiga (mohiyatan passiv)
va sub'ektlar xarakati natijasidagi ob'ektlar ustidagi jarayonlarga
ajratiladi (2.2. rasm).
2.2. rasm . Ma'lumotlar xavfsizligi modellaridagi kompyuter tizimlarining
ma'lumotlar bazasi
Axborot tizimlari ishlashi xavfsizligining ikkita eng muhim prinsipi
ma'lum:
- ob'ektga nisbatan barcha sub'ektlar va jarayonlarning
identifikasiyasi va autentifikasiyasi;
- ob'ektga nisbatan sub'ektlar vakolatlarini cheklash va ma'lumotlar
ustidagi har qanday vakolatlarni tekshirish shartligi.
Mos holda MBBT yadrosi strukturasida ma'lumotlarni ishlashning
barcha jarayonlarida belgilangan xavfsizlik siyosatini amalga oshiruvchi,
xavfsizlik monitori (serveri,menedjeri, yadrosi) deb ataluvchi qoʻshimcha
komponent ajratiladi (Trusted Computing Base – TCB). Ushbu
komponent ma'lumotlarni ishlashning barcha jarayonlarida xavfsizlikning
ma'lum siyosatini amalga oshiradi. Sxemotexnika nuqtai nazaridan,
kompyuter tizimini ma'lumotlarni ifodalash va ulardan foydalanish
(manipulyasiyalash) komponentlarini, hamda interfeys va tatbiqiy
funksiyalarni amalga oshiruvchi ustqurmani oʻz ichiga oluvchi yadro
majmui sifatida tasavvur etilsa, xavfsizlik monitorining roli va oʻrnini
2.3-rasmda keltirilgan sxema orqali izohlash mumkin.
Tor ma'noda kompyuter tizimi monitori amalga oshiruvchi
xavfsizlik siyosatining oʻzi xavfsizlik modelini aniqlaydi (ikkinchi va
uchinchi komponentlar).

Ma'lumotlar xavfsizligining eng sodda (bir sathli) modeli
foydalanishni cheklashning diskresion (tanlash) prinsipiga asosan
quriladi. Unga binoan ob'ektdan foydalanish “foydalanish sub'ekti –
foydalanish turi – foydalanish ob'ekti” uchlik koʻrinishidagi
foydalanishning ruxsat etilgan toʻplami asosida amalga oshiriladi.
Diskresion foydalanishni formallashtirilgan ifodasini foydalanish
matrisasi orqali tasvirlash mumkin. (2.4-rasm).
JADVALLARXodim
.
Oʻrnatilgan
m
a'lum
otlar
Xodim
.
Konfidensial
m
a'lum
otlar
Am
allar
Kom
andirovka
Topshiriqlar
Foydalanuvchilar
Karimov Oʻ , M
Salimov Oʻ Oʻ Oʻ , Ya ,
M Oʻ , Ya ,
M Oʻ , Ya ,
M
A'loev Oʻ , M,
Ya , Y Oʻ , M,
Ya , Y
Ruziev Oʻ , M,
Ya , Y Oʻ , M,
Ya , Y Oʻ , M,
Ya , Y Oʻ , M,
Ya , Y Oʻ , M,
Ya , Y
Belgilashlar :
Oʻ – oʻqish ;
M – modifikasiyalash;
Ya – yaratish ;
Y – yoʻqotish ( yozuvlarni ).

Foydalanish matrisasi ma'lumotlar bazasining har bir ob'ektiga
(jadvallar, soʻrovlar, shakllar, hisobotlar) nisbatan foydalanuvchilar
(sub'ektlar) roʻyxatini va ruxsat etilgan amallar (jarayonlar) roʻyxatini
oʻrnatadi.
2.3-rasm . Kompyuter tizimlarida axborotni himoyalashning sxematik
jihati
Foydalanishni boshqarish xavfsizlik modelining muhim jihati
hisoblanadi. Ikkita yondashish mavjud:
- foydalanishni ixtiyoriy boshqarish;
- foydalanishni majburiy boshqarish;
Foydalanishni ixtiyoriy boshqarishda ob'ektlarga egalik
tushunchasi kiritiladi. Foydalanishni ixtiyoriy boshqarishda ob'ektdan
foydalanish huquqini ob'ekt egasi belgilaydi. Boshqacha aytganda,
foydalanish matrisasining mos kataklari ma'lumotlar bazasi ob'ektlariga
egalik xuquqli sub'ektlar (foydalanuvchilar) tomonidan toʻldiriladi.
Aksariyat tizimlarda ob'ektlarga egalik xuquqi boshqa sub'ektlarga
uzatilishi mumkin. Foydalanishni ixtiyoriy boshqarishda foydalanishni
cheklash jarayonini tashkil etishning va boshqarishning toʻliq
markazlashtirilmagan prinsipi amalga oshiriladi.
Bunday yondashishda ma'lumotlar bazasida foydalanishni
cheklash tizimini foydalanuvchilar va resurslarning muayyan majmuiga
sozlashning moslanuvchanligi ta'minlanadi, ammo tizimdagi ma'lumotlar
xavfsizligi xolatining umumiy nazorati va auditi qiyinlashadi.
Foydalanishni boshqarishga majburiy yondashish foydalanishni
yagona markazlashtirilgan ma'murlashni koʻzda tutadi. Ma'lumotlar
bazasida maxsus ishonchli sub'ekt (ma'mur) ajratiladi va u (faqat u)

ma'lumotlar bazasi ob'ektlaridan foydalanuvchi barcha qolgan
sub'ektlarni belgilaydi. Boshqacha aytganda, foydalanish matrisasi
kataklarini toʻldirish va oʻzgartirish faqat tizim ma'muri tarafidan amalga
oshiriladi.
Majburiy usul foydalanishni qat'iy markazlashtirilgan boshqarishni
ta'minlaydi. Shu bilan birga bu usulning foydalanuvchilarning extiyojlari
va vakolatlariga, foydalanishni cheklash tizimini sozlash nuqtai
nazaridan, moslashuvchanligi kamroq, aniqligi pastroq, chunki ob'ektlar
(resurslar) tarkibi va konfidensialligi xususidagi eng toʻliq tasavvurga
ularning egalari ega boʻladilar.
Amalda foydalanishni boshqarishning kombinasiyalangan usuli
qoʻllanishi mumkin. Unga binoan ob'ektlardan foydalanish vakolatining
ma'lum qismi ma'mur tomonidan, boshqa qismi esa ob'ekt egalari
tomonidan oʻrnatiladi.
An'anaviy sohalarda (kompyuter sohasida emas) va
texnologiyalarda axborot xavfsizligini ta'minlashga yondashishlarning
tadqiqi koʻrsatadiki, ma'lumotlar xavfsizligining bir sathli modeli real
ishlab chiqarish va tashkiliy sxemalarni adekvat akslantirishga etarli
emas. Xususan an'anaviy yondashishlar axborot resurslarini
konfidensiallik darajasi (mutlaqo maxfiy-SS, maxfiy-S, konfidensial-K va
h.) boʻyicha kategoriyalashdan foydalanadi. Mos holda ahborot
resurslaridan foydalanuvchi subektlar (xodimlar)ham mos ishonch
darajasi boʻyicha kategoriyalanadi. Ularga 1-darajali dopusk, 2-darajali
dopusk va h. beriladi. Dopusk tushunchasi axborotdan foydalanishni
cheklashning mandatli (vakolatli) prinsipini belgilaydi. Mandatli prinsipga
binoan 1-darajali dopuskga ega xodim “SS”, “S” va “K” darajali har
qanday axborot bilan ishlash huquqiga ega. 2-darajali dopuskga ega
xodim “S”va “K” darajali har qanday axborot bilan ishlash huquqiga ega.
3-darajali dopuskga ega xodim “K” darajali xar qanday axborot bilan
ishlash huquqiga ega.
MBBTda foydalanishni cheklash tizimini qurishning mandatli
prinsipi Bell-LaPadula modeli deb ataluvchi ma'lumotlar xavfsizligining
koʻp sathli modelini amalga oshiradi. (2.4-rasm).

2.4-rasm. Ma'lumotlar xavfsizligining Bell-LaPadula modeli.
Bell-La Padula modelida ob'ektlar va sub'ektlar foydalanishning
ierarxik mandatli prinsipi boʻyicha kategoriyalanadi. 1- (eng yuqori)
darajali dopuskga ega sub'ekt konfidensiallikning 1- (eng yuqori) sathli
ob'ektlaridan va avtomatik tarzda konfidensiallik sathlari ancha past
ob'ektlardan (ya'ni 2- va 3-sathli ob'ektlardan) foydalana oladi. Mos
holda, 2-darajali dopuskga ega sub'ekt konfidensiallikning 2- va 3-sathli
ob'ektlaridan foydalana oladi.
Bell-LaPadula modelida xavfsizlik siyosatining ikkita asosiy
cheklashlari oʻrnatiladi va madadlanadi:
- yuqorini oʻqish man etiladi ( no read up - NRU );
- pastga yozish man etiladi (no write down - NWD).
NRU cheklash foydalanishni cheklashning mandatli prinsipini
mantiqiy natijasi hisoblanadi, ya'ni sub'ektlarga dopusklari imkon
bermaydigan yuqori sathli konfidensiallikka ega ob'ektlardan foydalanish
man etiladi.
NWD cheklash kofidensialligi yuqori sathli ob'ektlardan axborotni
nusxalash yoʻli bilan konfidensialligi boʻlmagan yoki konfidensialligi past
sathli ob'ektlarga konfidensial axborotning oʻtkazilishini (sirqib
chiqishini) bartaraf etadi.
Amalda ma'lumotlar bazasi xavfsizligi monitorining real
siyosatlarida koʻpincha mandatli prinsip elementlari bilan foydalanishni
ixtiyoriy boshqarishli prinsipi birgalikda “kuchaytirilgan” foydalanishni
majburiy boshqarishli diskresion prinsip ishlatiladi (sub'ektlar dopuskini
faqat ma'mur belgilaydi va oʻzgartiradi, ob'ektlarning konfidensiallik
sathini faqat ob'ekt egalari belgilaydi va oʻzgartiradi).

3. Ixtiyoriy universal kompyuter tizimining dasturiy ta'minoti uchta
asosiy tashkil etuvchidan iborat buladi: operasion tizim (OT), tarmok
dasturiy ta'minoti (TDT) va ma'lumotlar bazasini boshqarish tizimi
(MBBT). Shuning uchun kompyuter tizimlarini buzishga boʻlgan barcha
urinishlarni uch guruxga ajratish mumkin:
 operasion tizim darajasidagi xujum;
 tarmok dasturiy ta'minoti darajasidagi xujum;
 ma'lumotlar bazasini boshqarish tizimi darajasidagi xujum.
Operasion tizim darajasidagi xujum . Zamonaviy OTlarning ichki
tuzilishi juda xam murakkab va shuning uchun xam uning xavfsizligini
nazorat kilish yanada murakkab vazifa xisoblanadi. Amaliyotda u yoki bu
xakkerlik xujumi algoritmining muvoffakiyatli amalga oshirilishi, xujum
ob'ekti boʻlgan aniq OTning arxitekturasi va tuzilishiga
(konfigurasiyasiga) sezilarli darajada bogʻlik. Birok shunday xujumlar
mavjudki, ular deyarli ixtiyoriy OTni ishgʻol etadi:
• parolni oʻgʻirlash;
• kompyuterning kattik diskini skanerlash (xaker, kompyuter
tizimidagi kattik diskda saklangan xar bir faylga navbat bilan
murojaat kilishga xarakat kiladi);
• «oʻchirilgan ma'lumotlar»ni yigʻish (agar OT vositalari ilgari
uchirilgan ob'ektlarni tiklash imkonini bersa, xaker bu
imkoniyatdan, ya'ni boshka foydalanuvchilar uchirib yuborgan
ob'ektga kirish uchun foydalanishi mumkin);
• vakolatni oshirish (dastur ta'minotidagi yoki OTni boshkarishda
xatolikdan foydalanib, xaker amaldagi xavfsizlik siyosati bergan
vakolatidan yukorirok vakolatga ega boʻladi);
• xizmat koʻrsatishni rad etish (bu xujumdan maksad OTni toʻla yoki
qisman ishdan chiqarish).
Tarmok dasturiy ta'minoti (TDT) darajasidagi xujum. Xabar
joʻnatiladigan aloqa kanali koʻpincha himoyalanmagan boʻlishi sababli
TDT koʻproq zaif hisoblanadi. Shu uchun TDT darajasida quyidagi xakerlik
hujumlari boʻlishi mumkin:
• lokal tarmok segmentlarini eshitish (lokal tarmokning biror
segmenti doirasida unga ulangan ixtiyoriy kompyuter,
segmentning boshka kompyuterlarga joʻnatilgan xabarlarni qabul
kila oladi, binobarin, agar xaker kompyuteri biror lokal tarmoq
segmentiga ulangan boʻlsa, u holda bu segmentdagi kompyuterlar
orasidagi barcha axborot almashinuviga u kira oladi);
• marshrutizatordagi xabarni egallab olish (agar xakerning tarmoq
marshrutizatoriga imtiyozli ruxsati boʻlsa, u xolda u marshrutizator

orqali oʻtadigan xamma xabarlarni olish imkoniga ega boʻladi,
garchi juda katta xajm tufayli toʻliq axborotni egallash mumkin
boʻlmasada, foydalanuvchilarning parollari va elektron manzillar
koʻrsatilgan xabarlarni tanlab, egalab olish xaker uchun juda
qiziqarli boʻladi);
• yolgʻon marshrutizatorni yaratish (xaker tarmok orkali maxsus
kurinishdagi xabarlar yuborish yuli bilan uz kompyuterini
tarmokdagi marshrutizator kilib kursatishga erishadi, keyin esa
undan utadigan barcha xabarlarga kirish imkoniga ega buladi);
• xabarni yuklash (tarmokka yolgon teskari manzil bilan xabar
junatib, xaker urnatilgan tarmoq ulanishlarini oʻzining
kompyuteriga yoʻnaltiradi va natijada, uning kompyuteriga
nisbatan aldash yoʻli bilan yoʻnaltirilgan foydalanuvchilarning
xukukini qoʻlga kiritadi);
• xizmat koʻrsatishni rad etish (xaker tarmokda maxsus turdagi
xabarlarni joʻnatadi va natijada tarmoqqa ulangan bir yoki bir
nechta kompyuter tizimlari qisman yoki butunlay ishdan chiqadi).
Ma'lumotlar bazasini boshqarish tizimi (MBBT) darajasidagi xujum.
Kat'iy tuzilishning mavjudligi va anik belgilangan amallar MBBTni
ximoyalash vazifasini osonlashtiradi. Koʻp xollarda xakerlar kompyuter
tizimining OT darajasidagi ximoyasini buzishni ma'kul koʻradilar va OT
vositalari yordamida MBBT fayllariga kirish ruxsatiga ega boʻladilar.
Birok, agar etarli darajadagi ximoya mexanizmlariga ega boʻlmagan, yoki
xatolari mavjud, yomon testlangan MBBT versiyasidan foydalanilsa, yoki
MBBT administratori tomonidan xavfsizlik siyosatini aniklashda xatolarga
yoʻl koʻyilgan boʻlsa, u xolda xakerning MBBT darajasidagi ximoyadan
oʻtish extimoli mavjud boʻladi.
Kompyuter tizimlarini yaratishning zamonaviy konsepsiyasi turli
vazifali dastur vositalaridan yagona kompleksda foydalanishni taqazo
etadi.
Bunday dasturlar ichida, birinchi navbatda kompyuter viruslarini
eslatish joiz.
Biroq zarar etkazuvchi dasturlarning yana bir toifasi mavjud.
Ular dasturiy ilashma deb nomlanib, qoʻyida sanab oʻtilgan
xarakatlardan hech boʻlmaganda birini bajarishi mumkin:
• kompyuterning tezkor xotirasida joylashgan dasturlar kodiga
ixtiyoriy oʻzgartirishlarini kiritish;
• axborot qismlarini kompyuterning tezkor yoki tashqi xotirasidagi
bir sohadan boshqa sohaga oʻtkazish;

• boshqa dasturlarning ishlashi natijasida olingan axborotni
kompyuterning tashqi qurilmasi yoki aloqa kanaliga buzib
chiqarish.
Dasturiy ilashmalarning kompyuterga ta'sir modelini koʻrib
chiqamiz.
Egallab olish modelida dasturiy ilashma doimiy eslab qolish
kurilmasiga, tizimli yoki amaliy dasturiy ta'minotiga kiritiladi. Kompyuter
tizimining tashki qurilmasidan kiritilgan yoki bu kurilmaga chiqarilgan
barcha yoki tanlangan axborotlarni lokal yoki tarmoqdagi kompyuter
xotirasining yashirin sohasida saklaydi. Saqlash ob'ekti sifatida, masalan,
klaviatura yordamida kiritilgan belgilar yoki printerda chop etiladigan
elektron xujjatlar xizmat qilishi mumkin.
Buzilish modelida dasturiy ilashma dasturning ishlashi natijasida
kompyuter tizimi xotirasiga yozilgan axborotni oʻzgartiradi yoki
kompyuter tizimida xato xolatlarni yuzaga keltiradi. Xujjatlarga
avtomatlashgan ishlov berish tizimida rakamli imzoni kullash amaliyoti
shuni kursatadiki, aynan rakamli imzoni dasturiy amalga oshirish
"dinamik buzilish" turidagi dasturiy ilashmalarning aloxida ta'siriga
duchor buladi. Ular kalbaki moliyaviy xujjatlarni utkazishni amalga
oshirish va rakamli imzoni nokonuniy kullash masalasidagi baxslarga olib
keladi.
«Oʻchirilgan ma'lumotlar»ni yigʻish modeli. Maxfiy axborotlarni
ximoyalash uchun odatda shifrlashdan foydalaniladi. Asosiy xavf
shifrlashning chidamsiz algoritmlari va "yomon" kriptografik kalitlardan
foydalanishdan emas, balki maxfiy xujjatlarni yaratish va taxrirlash uchun
ishlatiladigan oddiy matn muxarrirlari va ma'lumotlar bazasidan kelib
chikadi. Masala shundaki, bunday dasturiy vositalar odatda, ishlash
jarayonida kompyuter tizimining tezkor yoki tashki xotirasida oʻzlari
ishlayotgan xujjatlarning vaktinchalik nusxasini yaratadilar. Tabiiyki,
barcha bunday vaktinchalik fayllar ixtiyoriy shifrlash dasturi e'tiboridan
chetda koladi va ular jinoyatchilar tomonidan shifrlangan shaklda
saklanuvchi maxfiy xujjat mazmuni xakida tushuncha xosil kilish uchun
foydalanilishi mumkin.
Klaviatura aygʻokchilari. Dasturiy ilashmaning keng tarkalgan
turlaridan biri - klaviatura aygokchisidir. Bunday dasturiy ilashmalar OT
foydalanuvchilarining parolini egallab olish xamda ularning kompyuter
resurslariga kirishdagi rasmiy vakolati va xukuklarini aniklashga
muljallangan buladi. Klaviatura aygokchilari kuyidagi algoritm buyicha
ishlaydi. Jinoyatchi, foydalanuvchi tizimga kirishi uchun soxta kayd
kilinishni taklif kiluvchi dastur modulini OTga kiritadi. Sungra kiritilgan

modul (imitator) foydalanuvchi identifikatori va parolini kiritishni kutish
rejimiga utadi. Foydalanuvchi uzining identifikatori va uz parolini
kiritgandan keyin imitator bu ma'lumotlarni jinoyatchi kirishi mumkin
bulgan joyga saklaydi. Shundan keyin imitator tizimdan chikishni bajaradi
va natijada foydalanuvchi oldida tizimga kirish uchun xakikiy taklif paydo
buladi.
Parolni sindiruvchilar. Kompyuter tarmogidagi yovuz niyatli
xujumlarga karshi asosiy ximoya - bu barcha zamonaviy OTlarda mavjud
bulgan parolli ximoya tizimidir. Odatda, foydalanuvchi OTlar bilan ish
seansini boshlashdan oldin uz nomi va parolini aytib kayd kilinishi lozim.
OT tomonidan nom foydalanuvchini identifikasiya kilish (aynanlashtirish)
uchun, parol esa kilingan identifikasiyani tugriligini tasdiklash uchun
talab kilinadi. Foydalanuvchi tomonidan mulokat rejimida kiritilgan
ma'lumot OT ixtiyoridagi ma'lumot bilan takkoslanadi. Agar tekshirish
ijobiy natija bersa, u xolda foydalanuvchi uning nomi bilan boglik bulgan
barcha resurslarga kirish imkoniga ega buladi. OTning parolli ximoyasini
sindirish usulida rasmiy foydalanuvchilar xakidagi ma'lumotlar va
ularning paroli yozilgan tizimli fayl xujumga uchraydi. Birok ixtiyoriy
zamonaviy OT bu faylda saklanadigan foydalanuvchining parolini
shifrlash yordamida ishonchli ximoyalaydi. Bunday fayllarga kirish,
koidaga kura, oddiy foydalanuvchilar tugil xatto tizim administratori
uchun xam takiklangan. Shunday bulishiga karamasdan, ayrim xollarda
jinoyatchilar, turli xiylalar ishlatish yuli bilan foydalanuvchilar nomi va
ularning shifrlangan paroli bulgan fayllarni uz ixtiyorlariga olishga
erishadilar. Shundan sung ular OTlarning parolini sinduruvchi maxsus
dasturlar - parol sindiruvchilar orkali uz niyatlarini amalga oshiradilar.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Kuznesov S.D. Osnovi sovremennix baz dannix. Uchebnik. -
http://www.citforum.ru/database/osbd/contents.shtml
2. Kirillov V.V. Osnovi proektirovaniya relyasionnix baz dannix.
Uchebnoe posobie. –
http://www.citforum.ru/database/dbguide/index.shtml
3. Noskov Yu.M. Sistema programmirovaniya Delphi. - razdel
«Osnovi raboti s bazami dannix». –
http://www.mgopu.ru/PVU/2.1/Delphi/index.html
4. Pushnikov A.Yu. Vvedenie v sistemi upravleniya bazami dannix.
Uchebnoe posobie/Izd-e Bashkirskogo un-ta. - Ufa, 1999. - 246 s. -
http://www.citforum.ru/database/dblearn/index.shtml

Maʼlumotlar bazasini himoyalash

Купить