Ma’lumotlar tuzilmasi, tuzilmalar ustida amallar.Dasturlash texnologiyasi - Информатика и ИТ - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	1,007.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Информатика и ИТ

Ma’lumotlar tuzilmasi, tuzilmalar ustida amallar.Dasturlash texnologiyasi

Купить

Ma’lumotlar tuzilmasi, tuzilmalar ustida amallar.Dasturlash texnologiyasi
Reja:
1. Avtomatlashtirilgan axborot tizimlarida ma’lumotlarni taqdim etish darajalari
2. Yozuvning ichki tuzilmasi
3. Xotirada ma’lumotlarni ketma-ket va boglik takdim etish

Axborot tizimlarining qo‘llanish sohalari turli-tuman. Bunday sharoitlarda ikkita
bir xil tizimni topish qiyin. Ular asosiy xususiyatlari va o‘ziga xos tomonlari bilan
farklanadi, masalan: ishlov berilayotgan axborot xarakteri, maksadli funksiyalari,
tizimning texnikaviy darajasi va xokazo. Sanab o‘tilgan xususiyatlar axborotni xam
tizimda, xam foydalanuvchi uchun takdim etish shakli, axborotga ishlov berish
jarayonlarining xarakteri va axborot tizimlarining muxit bilan o‘zaro alokasi, apparat va
dasturiy ta’minotning tarkibiga ta’sir etadi. Axborot tizimlarini asosiy belgilari bo‘yicha
tasniflash oldingi bo‘limlarda ko‘rib chikilgan edi. Ravshanki, axborotni saqlash, ishlov
berish va izlash uchun kompyuterlardan foydalaniladigan avtomatlashtirilgan va avtomat
axborot tizimlarini ushbu ko‘rib chikish predmeti deb xisoblash kerak. So‘zsiz, bugungi
kunda bu tizimlar funksional imkoniyatlarining kengligi, axborotning katta massivlarini
saklash va ishlov berish kobiliyati bilan farklanadi. Bu tizimlarning o‘ziga xos xarakterli
xususiyati kompyuterlardan turli-tuman agregatlarda va bo‘g‘inlarda, xususan axborotni
to‘plash, tayyorlash, uzatish va takdim etishda, keng foydalanishdan iborat. Har kanday
axborot tizimi uning uchun kiritiladigan axborot manbai va takdim etiladigan axborot
iste’molchisi hisoblanadigan tashqi muxit kurshovida ishlaydi. Bunday tizim doirasida,
tizimga kirishdan boshlab va undan chiqqunga kadar, axborot okimi bir nechta ishlov
berish bosqichidan o‘tadi. Ma’lumki, axborotga ishlov berishning asosiy boskichlariga
axborotni to‘plash, ro‘yxatga olish va dastlabki ishlov berish, aloka kanali bo‘ylab
manbadan kompyuterga uzatish, axborot massivlarini yaratish va saklab turish, axborotni
chikarib berish shakllarini shakllantirish, aloka kanali bo‘ylab kompyuterlardan
iste’molchiga uzati щ , foydalanuvchi kabul kilishi uchun kulay shaklga o‘tkazish kabilar
kiradi Axborot tizimining kompyuteriga tushadigan axborot atrof- muhitdagi ob’ektlar
yoki alohida tarkibiykismlarning qolatini, algoritmlar esa unga tashqi muxitda ishlov
berishning tegishli koidalariga mos bo‘lgan ishlov berishning ba’zi koidalarini aks
ettiradi. Kompyuterlarga uzatiladigan axborot xotirada axborot massivlarini xosil kilib
joylashadi, axborot massivlari esa birgalikda axborot fondini tashkil etadi. Axborot
massivlari muayyan tuzilma tarzida tashkil etiladi, u xaqiqiy olam ob’ektining tuzilish
tarkibi, uning ayrim elementlari o‘rtasidagi alokalar va ularning xarakterlari bilan
boglikdir. Massiv xamda fond elementlari bilan umuman olganda ishlov berishning turli
operatsiyalari amalga oshiriladi, kuyidagilar ular ichida eng asosiylari xisoblanadi:
mantiqiy va arifmetik operatsiyalar, axborotni saralash va izlash, yuritish xamda tuzatish

kiritish. Bu operatsiyalar natijasida axborotning dolzarbligi ta’minlanadi, ya’ni atrof-
muxit va uning kompyuterdagi modeli o‘rtasida zaruriy muvofiqlik ta’minlanadi. Bundan
tashkari, chikarib beriladigan axborot ishlov berish topshiriklariga muvofik ravishda
shakllantiriladi.
Avtomatlash tirilgan axborot tizimlarida
ma’lumotlarni takdim etish daraj alari Ilgari belgilanganidek, avtomatlashtirilgan axborot
tizimlari hakiqiy olamdagi ob’ektlar to‘g‘risidagi axborotni saklaydi va ishlov beradi.
Katta ob’ektlarni, ularning tabiiy murakkabligini xisobga olgan xolda, kompozitsiya
tamoyillaridan foydalanib aloxida agregat va bo‘ginlarga bo‘lish kabul kilingan.
Muayyan ob’ekt yoki uning bir qismini ta’riflovchi axborotning muayyan majmui
mantikiy yozuv yoki oddiygina kilib yozuv deb ataladi. Muayyan sinfga oid ko‘plab
ob’ektlarni ta’riflovchi yozuvlar to‘plami axborot massivlari deb ataladi. Hakiqiyolamda
ob’ektlar va ularning aloxida agregatlari o‘rtasida turli darajadagi murakkablikka ega
bo‘lgan muayyan munosabatlar va o‘zaro aloqalar mavjud bo‘ladi. Axborotga ishlov
berish va saqlash tizimlarini ishlab chiqish jarayonida bu munosabatlar aniqlanadi va
yozuvlar xamda axborot massivlarini strukturalash yo‘li bilan aks ettiriladi. Ma’lumotlar
o‘rtasidagi aloqa va munosabatlarni aniqlab berishni ta’minlaydigan axborot
massivlarining tashkiliy shakli ma’lumotlar tuzilmasi deb ataladi. Ma’lumotlarga EHM
da ishlov berish jarayonida ularning axborot to‘liqligi yo‘qolmasligi, xaqiqiy olamda
ob’ektlar o‘rtasidagi mavjud munosabatlarning ma’nosi buzilmasligi uchun tuzilmalarni
doimiy kuzatib borish zarur, ya’ni ishlov berish jarayonidagi har kanday operatsiyalar
ma’lumotlar tuzil masini buzmasligi kerak.

Mantikiy darajada ob’ektlar va ularning tavsiflari o‘rtasidagi mavjud haqiqiy
munosabatlarni aks ettiruvchi ma’lumotlarning mantikiy tuzilmalari bilan ishlanadi, bu
tavsiflar ma’lumotlar tizimdan foydalanuvchiga kanday shaklda takdim etilishini
ko‘rsatib beradi. Ma’lumotlarning mantikiy tuzilmalarini ishlab chikishda tizimdan
foydalanuvchilarning axborotga extiyoji va bu axborot xal kilishi mo‘ljallanayotgan
vazifalar xarakteri xam hisobga olinadi. Bu darajada axborot birligi mantikiy yozuv
xisoblanadi, tegishli mantikiy yozuv bilan tavsiflanadigan ob’ekt muayyan belgilari -
xususiyatlari bilan xarakterlanadi, ular yozuv atributlari shaklida ifodalanadi. Mantikiy
darajada tizimning ishlab chikuvchisi ta’riflanadigan ob’ektlar sinfini to‘lik
xarakterlovchi belgilar ro‘yxatini belgilaydi. Belgilarning majmui va ularning o‘zaro
alokasi mantikiy yozuvning ichki tuzilmasini belgilaydi.
Ma’lumotlarning mantiqiy tuzilmasi AAT da ular tugrisidagi ma’lumotlarga ishlov
berilayotgan ob’ektlarni to‘liq ta’riflab berishi; ob’ektlar va ularning tavsiflari o‘rtasidagi
haqiqiy munosabatlarni mos ravishda aks etgirishi; tizimdan foydalanuvchilarning
axborotga ehtiyojini qondirishni va ilovalarning topshiriklarini hal kilishni ta’minlashi
zarur. Ob’ektning kaysi xususiyatlari yozuv atributlarida aks ettirilishi zarurligini tizim
ishlab chiquvchisi yetarlilik tamoyillaridan kelib chiqqan holda hal kiladi. Ma’lumotlarni
takdim etishning mantikiy darajasida tizimning texnik va matematik ta’minoti
(kompyuter turi, xotira kurilmasi (XQ) turi, dasturlashtirish tili, operatsion tizim) xisobga
olinmaydi. Saklash darajasida saklanadigan tuzilmalar - kompyuterlar xotirasidagi
ma’lumotlarning mantikiy tuzilmalari bilan operatsiyalar bajariladi. Saklash tuzilmasi
to‘laligicha ma’lumotlarning mantikiy tuzilmasini aks ettirishi va uni AAT
(avtomatlashtirilgan axborot tizimlari) ishlash jarayonida qo‘llab turishi zarur. Bu
darajada xam axborot birligi mantikiy yozuv xisoblanadi. AAT hech kanday buzilishga
yo‘l qo‘ymay mantikiy darajani saklash darajasiga o‘tkazishi kerak. Mashinaning
operativ xotirasi va tashki xotira turli imkoniyatlarga ega, shuning uchun OX (operativ
xotira) va TXQ (tashqi xotira kurilmalari) da ma’lumotlarni tashkil etish vosita va
usullari xam turlichadir. Saklash tuzilmalarini ishlab chiqish yoki tanlashda ma’lumotlar
saklanadigan XQ turi xisobga olinadi, ma’lumotlarning turi va formati belgilanadi,
shuningdek mantikiy tuzilmalarni dolzarb xolatda saklab turish usuli aniklanadi.
Ma’lumotlarni OX va TXQ da takdim etishning turli usullari ma’lum, ma’lumotlarning
aynan bitta mantikiy tuzilmasi kompyuter xotirasida turli saklash tuzilmalari bilan

amalga oshirilishi mumkin. Saklashning xar bir tuzilmasi ma’lumotlarga kirishning
muayyan usuli va ular bilan operatsiyalarni bajarishning muayyan imkoniyatlaridan
iborat. U ma’lumotlarni joylashtirish uchun zarur bo‘lgan xotira xajmi bilan
xarakterlanadi. Ma’lumotlarga ishlov berish samaradorligi bevosita saklash tuzilmasini
tanlashga bog‘liq.
Xotira tuzilishini ishlab chiqishda muayyan texnika vositalarning parametrlari taxlil
kilinadi: xotira turi va xajmi, adresatsiya usuli, ma’lumotlarga kirish usuli va vakti. Bu
darajada kompyuterning asosiy va tashqi xotirasi o‘rtasida ma’lumotlar bilan almashinish
vazifalari xal kilinadi.
B
archa darajadagi ma’lumotlar tuzilmasini ishlab chiqishda ma’lumotlarning mustaqillik
tamoyili ta’minlanishi kerak. Ma’lumotlarning jismoniy mustakilligi ma’lumotlarning
jismoniy joylashishi va tizimning texnika ta’minotidagi o‘zgarishlar mantikiy tuzilmalar
va amaliy dasturlarga ta’sir etmasligi, ya’ni ularda o‘zgarishlarga sabab bo‘lmasligi
kerakligini anglatadi. Ma’lumotlarning mantikiy mustakilligi saklash tuzilmalaridagi
o‘zgarishlar ma’lumotlarning mantikiy tuzilmalari va amaliy dasturlarda o‘zgarishlarga
olib kelmasligi zarurligini anglatadi. Bundan tashqari, yangi foydalanuvchilar va yangi
so‘rovlarning paydo
bo‘lishi munosabati bilan ma’lumotlarning mantiqiy tuzilmalariga kiritiladigan
o‘zgarishlar tizimning boshka foydalanuvchilari amaliy dasturlariga ta’sir etmasligi
kerak.
Elementar ma’lumotlarni dastur butunligicha o‘qiydi va ishlov beradi, ularning
qismlariga kirish mumkin emas. Odatda bu ma’lumotlar axborot izlashning bevosita
ob’ekti bo‘lmaydi, lekin bir kator xollarda ulardan erkin foydalanish ta’minlangan
bo‘lishi kerak. Masalan, izlash jarayonida ayrim simvollarni solishtirish zaruriyati yuzaga
kelishi mumkin. Har bir turning elementar ma’lumotlari xotirada takdim etishning

muayyan shakliga ega bo‘ladi, ularni saklash uchun katiy belgilangan xotira hajmi
ajratiladi. Elementarma’lumotlarni saqlash formatlarini bilish ma’lumotlar massivlari va
dasturlarni joylashtirish uchun zarur xotira hajmini hisoblab chikish imkonini beradi.
Yozuv maydoni ikkinchi daraja elementi xisoblanadi. Bu muayyan ma’noga ega bo‘lgan,
lekin ma’no jixatidan tugal bo‘lmagan elementar ma’lumotlarning ketma-ketl i gidir.
Aloxida yozuv maydonini xosil kialidgan ma’lumotlar tegishli belgini - ob’ekt
xususiyatini ta’riflab beradi. Ob’ektning xar bir belgisi o‘z nomi va maksadiga ega (5.1-
rasm.). Masalan, ular to‘g‘risidagi ma’lumotlar AAT da saklanayotgan talabalar uchun
belgilar sifatida talabalik biletining nomeri, familiyasi va o‘zlashtirishning o‘rtacha
ballidan foydalanish mumkin. Har bir anik tal aba bu belgilarning muayyan qiymatlari
bilan tavsiflanadi, masalan, belgining nomi URTAChA BALL, kiymati - 4,7. Ayrim
talabalar bir nomdagi belgilarning qiymatlari bilan farqlanadilar. Shunisi ravshanki,
ob’ektni tavsiflovchi belgilarning soni yozuvdagi maydonlar mikdorini belgilaydi. Har
bir maydonga tegishli belgining kiymati joylashtiriladi. Yozuv maydoni nomlanadi,
bunda maydon nomi belgining nomiga mos tushishi xam mumkin. Ishlov berish yoki
izlash jarayonida yozuvni identifikatsiyalash uchun foydalaniladigan belgi kalitli yoki
yozuv kaliti deb ataladi. Kalitdan iborat bo‘lgan yozuv maydoni kalitli maydon deb
ataladi. Agar kalitning mavjud bo‘lishi mumkin qiymatlaridan har biri yagona yozuvni
identifikatsiya kiladigan bo‘lsa, kalit noyob deb ataladi. Masalan, talabalik biletining
nomeri ushbu oliy o‘quv yurtining talabalari to‘grisidagi ma’lumotlarni saklayotgan
massivning xar bir yozuvi uchun noyob xisoblanadi. Yozuvda xizmat axborotlarini:
kaydlar, dalillar va turli ko‘rsatkichlarni saqlash uchun qo‘shimcha maydonlar ko‘zda
tutilishi mumkin. Yozuv maydoni turli ilovalarda, shuningdek bu maydon asosiy kalitli
maydon bo‘lgan xollarda axborot izlash ob’ekta bo‘lishi mumkin. Lekin, ilgari kayd etib
o‘tilganidek, yozuv maydoni ma’no jihatidan tugallikka ega emas. Masalan, O‘RTAChA
BALL maydoni izlash ob’ekta bo‘lishi mumkin, ammo bu maydonning kiymati
talabaning familiyasi, ismi va otasining ismi ma’lum bo‘lgandan keyingina axborot
qimmatiga ega bo‘ladi. Yozuv maydoni tushunchasini mashina xotirasi maydoni
tushunchasi bilan bir xil, deb karamaslik kerak. Bu tushunchalar ma’lumotlarni takdim
etishning turli darajalariga xosdir. Yozuv maydonini saklash uchun mashina xotirasining
xam kaydlangan, xam o‘zgaruvchan uzunlikdagi birligidan foydalanish mumkin.
Yozuvlar maydoni ma’lumotlar guruxiga (ma’lumotlar agregata, guruhiy ma’lumot)

birlashtiriladi. Ma’lumotlar guruhi - yozuv ichki tuzilmasining uchinchi darajali
elementi- yaxlit bir butun sifatida qaraladigan ma’lumotlarning nomlangan elementlari
majmuidan iborat. Masalan, MANZIL nomiga ega bo‘lgan ma’lumotlar guruhi
ShAHAR, KO‘ChA, UY NOMERI, XONADON NOMERI kabi ma’lumotlar
elementidan tashkil topadi. Guruh o‘z elementi sifatida boshqa ma’lumotlar guruxiga ega
bo‘lishi mumkin. Ma’lumotlar guruhi muayyan ma’noga ega va izlash ob’ekta bo‘la
oladi, lekin ma’no jihatidan tugallanganlikka ega emas. Masalan, manzilni, u kimning
manzili ekanligi ma’lum bo‘lsagina, bilish foydalidir. Mantikiy yozuv — bu maydonlar
yoki ma’lumotlar guruhining nomlangan majmuidan iborat. Yozuv aloxida mantikiy
birlik xisoblanadi va ma’no jihatidan tugal bo‘ladi. Har bir yozuv yakka bir ob’ektni yoki
ob’ektlar sinfini ta’riflaydi. Mantiqiy yozuv axborot izlashning bevosita predmeti,
axborotga ishlov berishning asosiy birligi xisoblanadi. Maydonlar ro‘yxati, ularning
joylashish ketma-ketligi va ular o‘rtasidagi o‘zaro aloqalar yozuvning ichki tuzilmasini
tashkil etadi, u oxir-oqibatda yozuvning turini belgilaydi. Yozuv maydonlari biri
ikkinchisidan keyin ketma-ket joylashishi mumkin, bu xolda yozuv strukturalanmagan
deb ataladi. Yozuv strukturalangan, maydonlar o‘rtasida murakkab nochizikiy aloqalar
bilan boglangan bo‘lishi mumkin. Yozuvlarni strukturalash ma’lumotlar bazasining
asosiy konsepsiyalaridan birini tashkil etadi.

Ma’lumotlar tuzilish i tasnif i Ilgari AAT larning ishlash jarayonida yozuvlar va
massivlar o‘zgaradi, deb aytilardi. Bunda massivlarga yangi yozuvlar qo‘shiladi va kerak
bo‘lmay qolgan yozuvlar o‘chiriladi. Shu munosabat bilan massivlar bilan amalga
oshiriladigan operatsiyalar va massivlarni tashkil etadigan ayrim yozuvlarning ichidagi
ma’lumotlar ustida bajariladigan operatsiyalar farklanadi. Yozuvlarni ko‘shish (kiritish)
va o‘chirish (chikarib tashlash) dan iborat bo‘lgan axborot massivini dolzarb xolatda
saqlab turish jarayoni yuritish deb ataladi. Ob’ektlarning ayrim tavsiflari vaqt o‘tishi
bilan o‘zgarishi mumkin, shuning uchun yozuvlarga tegishli o‘zgartirishlarni kiritish
zarur. Yozuvlarga o‘zgartirishlarni kiritish jarayoni tuzatish yoki modifikatsiya deb
ataladi. AAT da amalga oshiriladigan xar kanday operatsiyaning oxirgi maksadi yozuv
xisoblanadi. Muayyan yozuvga yangi yozuvlarni qo‘shish, eskilarini o‘chirish yoki
tuzatish, undagi axborotga ishlov berish uchun eng avvalo kerakli yozuvni yoki uning
massivdagi joyini topish zarur. Shuning uchun izlash operatsiyalari axborotni saklash va
ishlov berish tizimlari uchun an’anaviy bo‘lib, AAT da eng ko‘p bajariladigan
operatsiyalar deb xisoblash mumkin. Yozuvni izlash imkon qadar tez amalga oshirilishi
zarur, chunki izlash vakti ma’lum darajada axborotga ishlov berish umumiy vaktini
belgilaydi. Ravshanki, AAT ning bu xususiyatlari saklash darajasi qanday tashkil
etilganligi va massivlar hamda fayllarda yozuvlarni izlash uchun qanday koidalar,
algoritmlar kabul kilinganligiga bog‘liq bo‘ladi. Axborot massivining «hayotiyligini»

ta’minlash uchun ma’lumotlarni tashkil etuvchi tuzilmalar massivni yuritish va ayrim
yozuvlarni tuzatish, yozuvlarni tezkor izlash imkonini berishi, massivlar uchun
xotiraning kam sarflanishini ta’minlashi kerak. Yukorida sanab o‘tilgan talablar qarama-
qarshi talablardir, shuning uchun AAT ning bitta tavsifini yaxshilashga olib keladigan
talablarni kuchaytirish uning boshqa tavsiflari yomonlashishiga olib kelishi mumkin.
Ma’lumotlarning tuzilmalarini tanlashda ko‘pincha bu masalaning xar tomonini xisobga
oladigan yechimlarga to‘xtalinadi
Ma’lumotlartuzilishichiziqiyvanochiziqiytuzilmalarga bo‘linadi. Noziqiy tuzilmalarda
chiziqiylardan farqli o‘larok tuzilma elementlari (yozuvlar) o‘rtasidagi aloqa bo‘ysunish
munosabatlari yoki qandaydir mantiqiy shartlar bilan belgilanadi. Ma’lumotlarning
chizikiytuzilmalariga massiv, stek, navbat, jadval kiradi. Nochizikiy tuzilmalarga
daraxtlar, graflar, kup bog‘lanishli ro‘yxatlar va ro‘yxatli tuzilmalar kiradi.
Ma’lumotlarning bir kator tuzilmalari yozuvga boshqa yozuvni qo‘shish yoki o‘chirish
imkonini bermaydi, fakat yozuvni tuzatishga yo‘l ko‘yadi. Bu o‘l chami qayd etilgan
tuzilmalardir. O‘lchami o‘zgaruvchan tuzilmalar yozuvlarga yangi yozuvlarni kiritish,
o‘chirish imkonini beradi va bu bilan axborot massivning dinamik ravishda o‘zgarishiga
imkon beradi. Kompyuter xotirasida tuzilmalarning kanday usulda (ketma-ket yoki
boglik) berilishiga boglik holda o‘lchami o‘zgaruvchan tuzilmalarga yoki oldindan zahira
sifatida saklab turilgan xotira blokida, yoki butunlay bo‘sh bo‘lgan manzil makonida
o‘sish va kamayish imkoniyati beriladi. Birinchi xolda tuzilma elementlari sonini
oldindan bilish va axborot massivining eng katta o‘lchami uchun xotira blokini ajratish
zarur. Agar tuzilma elementlarining soni mo‘ljaldagidan ko‘p bo‘lsa, ortikcha
elementlarni xotirada joylashtirib bo‘lmaydi. Agar elementlar kamrok bo‘lsa, xotira

uchastkasidan foydalanilmay koladi. Ma’lumotlar boglik xolda berilganda o‘zgaruvchan
o‘lchamli tuzilmalar bemalol o‘sishi va kamayishi mumkin. Tuzilma elementlari soni
ilgaridan ma’lum bo‘lmasligi mumkin.
Ma’lumotlarning turli tuzilmalari o‘z elementlariga xdm turlicha yondashish imkonini
beradi: ba’zi bir tuzilmalarda uning har kanday elementiga, boshkalarida esa fakat kat’iy
belgilangan elementga kirish mumkin. Elementlarga kirishning cheklanishi kerakli
yozuvlarni izlab topish vakti oshishiga olib keladi. Ma’lumotlar tuzilishi bir turda va bir
necha turda bo‘lishi mumkin. Bir turdagi tuzilmalarda barcha elementlar bir turdagi
yozuvlardan iborat bo‘ladi. Bir turda bo‘lmagan tuzilmalarda turli tipdagi yozuvlar bitta
tuzilmaning elementlari bo‘lishi mumkin.
Xotirada ma’lumotlarni ketma-ket va boglik takdim etish
Kompyuterlarning xotirasida ma’lumotlar saklash darajasida ketma-ket yoki o‘zaro
bog‘liq holda joylashishi mumkin (5.7-rasmga karang). Demak, ma’lumotlarni
saklashning ularni tegishlicha ketma-ket va bog‘liq xolda takdim etishdan foydalanadigan
saklash tuzilmalari farklanadi. Ketma-ket takdim etishda ma’lumotlar mashina xotirasida
ketma-ket joylashgan ko‘shni uyalarda joylashtiriladi. Bunda yozuvlar joylashuvining
jismoniy tartibi mantikiy tuzilma bilan belgilanadigan mantikiy tartibga to‘la mos
bo‘ladi, ya’ni mantikiy tuzilma ma’lumotlar joylashuvining jismoniy tartibi bilan qo‘llab-
kuvvatlanadi. Xotiraning ketma-ket uyalarida joylashtirilgan yozuvlarning majmui
ketma-ket ro‘yxat deb ataladi. Axborot massivini ketma-ket ro‘yxat shaklida saklash
uchun xotirada massivning eng katta o‘lchamiga mos bo‘sh uyalar bloki ajratiladi.
Quyidagi: V yozuv, A yozuv, F yozuv, S yozuv, ..., N yozuv mantikiy tartibiga ega
bo‘lgan yozuvlar mashina xotirasida 5.7a-rasmda ko‘rsatilgandek tartibda joylashtiriladi.
Yangidan paydo bo‘ladigan yozuvlar blokning oxirida xotiraning bo‘sh uchastkasida

joylashadi. Agar yangi yozuvlarning mikdori zahira blokidagi bo‘sh uyalar sonidan ko‘p
bo‘lsa, bu yozuvlarni xotirada joylashtirib bo‘lmaydi. Agar yozuvlar mo‘ljallanganidan
kam bo‘lsa, xotirada foydalanilmagan uyalar koladi. Axborot massivini yuritish
jarayonida yozuvlar qo‘shiladi va chikarib tashlanadi. Yangi yozuvlar ro‘yxatning oxiriga
qo‘shiladi. Masalan, (N + 1)-yozuv 100 + (N + 1) manzilli uyada joylashtiriladi.
Yozuvlarni o‘chirishda xotirada bo‘sh uyalar koladi. 5.7b-rasmda (N + 1)-yozuv
qo‘shilgan va ikkita yozuv: A yozuv va G‘ yozuv o‘chirilgan. 102 va 103 uyalar bo‘shab
qolgan. Xotiraning bo‘sh uyalari bo‘lgan ro‘yxat zich bo‘lmaydi. Vakt o‘tishi bilan ancha
uyalar bo‘shab qolishi mumkin. Xotiraning bu uchastkalari bo‘shligicha qolmasligi
uchun vaqti-vaqti bilan butun ma’lumotlar massivi kayta yoziladi, bunda barcha yozuvlar
5.7,6-rasmda ko‘rsatilganidek suriladi. Massivni qayta yozish qo‘shimcha mashina
vaktining sarflanishini talab etadi. Massivni tuzatish jarayonida yangilanishi zarur
bo‘lgan yozuvlar xotiradan o‘qiladi va ularga zaruriy tuzatishlar kiritiladi. Tuzatilgan
yozuvlar xotiraning bo‘sh uyalariga ro‘yxat oxiriga yoziladi. Ma’lumotlarning ketma-ket
takdim etilishidan odatda massivning chegaraviy o‘lchamini oldindan aytish mumkin
bo‘lgan xollarda chizikiy ma’lumotlar tuzilmasini amalga oshirish uchun foydalaniladi.
AAT ilovalari ko‘pincha uzluksiz ravishda yangilanadigan, tuzatiladigan ma’lumotlar
bilan ishlashiga to‘g‘ri keladi va ma’lumotlarning ketma-ket ro‘yxat shaklida takdim
etilishi xotiradan samarasiz foydalanishga, mashina vaktining massivni kayta yozishga
sarflanishiga olib keladi. Bir qator topshiriqlar uchun ma’lumotlarning ketma-ket takdim
etilishi umuman maksadga nomuvofiq. Bunday xollarda ma’lumotlar tuzilmasini tashkil
etishda boglanishli takdim etishdan foydalaniladi.
Ma’lumotlarni boglanishli takdim etishda har bir yozuvda ko‘shimcha maydoncha ko‘zda
tutiladi, unga ko‘rsatkich (ishora ) joylashtiriladi. Bu xolda yozuvlar ketma-ketligining

jismoniy tartibi mantikiy tartibga mos kelmasligi mumkin. Mashina xotirasida yozuvlar
istalgan bo‘sh uyaga joylashadi va o‘zaro ko‘rsatkichlar bilan boglanadi, ular mantiqan
ushbu yozuvdan keyin keladigan yozuv joylashgan joyni ko‘rsatib turadi. Ko‘rsatkichni
ko‘pincha keyingi yozuv saklanadigan xotira uyasining manzili sifatida xam karash
mumkin. Ma’lumotlarni o‘zaro boglangan xolda takdim etishga asoslangan saklash
tuzilmalarini boglangan ro‘yxatlar deb xam atashadi. Agar xar bir yozuv bitta
ko‘rsatkichga ega bo‘lsa, ro‘yxat bir boglanishli, ko‘rsatkichlar soni ko‘p bo‘lsa, ro‘yxat
ko‘p boglanishli bo‘ladi. Ma’lumotlar tuzilmasi yozuvlarning kuyidagi mantikiy ketma-
ketligini aks ettiradi deylik: A yozuv, V yozuv, S yozuv, G‘ yozuv. Yozuvlar 01, 03, 05,
10 manzilli xotira uyalarida joylashtirilgan. Har bir yozuvning ko‘rsatkich maydonida
aloka manzili (AM) joylashadi va u mantiqan shu yozuvdan keyingi yozuvning uyasi
manzilini belgilab beradi. Massivni saklash tuzilmasi 5.8,a-rasmda ko‘rsatilgan. Bu
rasmda strelkalar bilan yozuvlarni o‘kish tartibi ko‘rsatilgan. Uyalardan biri - bosh uya -
ro‘yxatning birinchi yozuvi joylashgan uyani ko‘rsatuvchi ko‘rsatkichga ega.
Ko‘rsatkichlarga muvofik 01 uyaning ichidagi yozuv (A yozuv) o‘kiladi, keyin 05 (V
yozuv), 03 (S yozuv), 10 (G‘ yozuv) uyalarning yozuvlari o‘kiladi. Ro‘yxatning oxirgi
yozuvi ko‘rsatkich maydonidagi AM O belgisi ro‘yxatning oxirini bildiradi. AM O
belgisi o‘rniga tizim tomonidan ko‘rsatkich sifatida kabul qilinmaydigan
ma’lumotlarning istalgan elementidan foydalanish mumkin.
ma’lumotlar bilan turli operatsiyalarni bajarish uchun keng imkoniyatlar ochib beradi va
saqlash tuzilmalarining katta moslashuvchanligini ta’minlaydi. Boglangan ro‘yxatni
yuritish jarayonida yangi yozuvlarni qo‘shish va eskilarini o‘chirish massiv elementlarini
qayta yozishni talab etmaydi, balki tegishli ko‘rsatkichlarni yozuvlarning mantikiy

tartibini buzmagan holda o‘zgartirish yo‘li bilan amalga oshiriladi. Bir boglanishli
ro‘yxatni yuritish jarayonida ko‘rsatkichlarni o‘zgartirish protsedurasini ko‘rib chiqamiz.
O‘chirish operatsiyasini bajarishda o‘chirilayotgan yozuv o‘zining barcha maydonlari,
shu jumladan ko‘rsatkich maydoni bilan bilan birga massivdan chikariladi. Bunda
ko‘rsatkichlar zanjiri uziladi va ro‘yxatning keyingi yozuvlariga kirish mumkin bo‘lmay
qoladi. Mantiqiy jihatdan o‘chirilayotgan yozuvdan keyin keladigan yozuv ko‘rsatkichi
«osilgan» deb ataladi, chunki u mavjud bo‘lmagan yozuvni ko‘rsatib turadi va
ro‘yxatning yozuvlar zanjiri unda uziladi. Yozuvlar ergashishining mantikiy zanjiri
o‘zgarmasligi uchun yozuvni o‘chirishdan oldin ko‘rsatkichlarni almashtirish kerak.
Bunda o‘chirilayotgan yozuv ko‘rsatkichining kiymati mantikan undan oldingi yozuv
ko‘rsatkichi maydoniga kiritiladi. Ro‘yxatdan 03 manzilli uyada saklanayotgan va AM
10 aloka manziliga ega bo‘lgan S yozuvini chiqaramiz (5.8a-rasm). Buning uchun undan
oldingi yozuv (V yozuv)ning ko‘rsatkich qiymatini AM 10 ga o‘zgartiramiz. Endi S
yozuviga o‘tib bo‘lmaydigan va S yozuv ro‘yxatdan chiqarilgan bo‘lib qoldi (5.8b-rasm).
Bo‘shagan uya ko‘rsatkichlar yordamida bo‘sh uyalarning boglangan ro‘yxatiga
ko‘shiladi. Yozuvlarni o‘chirishning boshqa usuli ham bor, bunda chiqarib
tashlanayotgan yozuv maxsus o‘chirish belgisi bilan belgilanadi, jismonan esa ro‘yxatda
qolaveradi. Bu xolda ko‘rsatkichlar maydonidan erkin foydalanish mumkin, yozuvlar
zanjiri buzilmaydi va ko‘rsatkichlarni almashtirish talab etilmaydi. Bir boglanishli
ro‘yxatga yangi yozuv kiritish uchun bo‘sh uyalar ro‘yxatidan birinchi uya olinadi, uning
axborot maydoniga yangi yozuv joylashtiriladi, ko‘rsatkich maydoniga esa mantikiy
jixdtdan undan keyin keladigan yozuv saklanadigan manzil kiritiladi. Yangi yozuvli uya
manzili esa mantiqan undan oldingi yozuvning ko‘rsatkichi bo‘lib qoladi. Yangi
yozuvlarni joylashtirish uchun istalgan bo‘sh uyadan foydalanilishi mumkinligi uchun
ro‘yxatni cheklanmagan tarzda ko‘paytirib borish mumkin va buning uchun oldindan
xotirani zax,iralash talab etilmaydi. 5.8-rasmda mantikan S yozuvidan keyin keladigan
yangi kiritilgan D yozuvli ro‘yxat tasvirlangan. D yozuv 15 manzilli uyaga
joylashtiriladi. Ko‘rsatkichlar almashtirilgandan so‘ng yozuvlarning A yozuv, V yozuv, S
yozuv, D yozuv, G‘ yozuv mantikiy ketma-ketligini ta’minlaydigan 01, 05, 03, 15 va 10
xotira uyalarini o‘qish tartibi belgilanadi. Bir boglanishli ro‘yxatni yopik halqa shaklida
tashkil etish mumkin (5.9-rasm). Bu xolda birinchi yozuvning manzili oxirgi yozuvning
ko‘rsatkichi bo‘ladi. Bunday ro‘yxat yana siklik ro‘yxat xam deb ataladi. siklik ro‘yxatni

istalgan uyadan boshlab ko‘rib chiqa boshlash mumkin. Ko‘rib chikilgan yozuvlar soni
ro‘yxatdagi yozuvlar umumiy soniga yoki ko‘rsatkichning birinchi o‘qilgan uya manzili
bilan to‘g‘ri kelishi ko‘rib chiqishning tugaganligi shartidir. Oxirgi xolatda birinchi
o‘kilgan uya manzili eslab kolinishi va xar safar navbatdagi yozuvni o‘qishda uning
ko‘rsatkichi bilan solishtirilishi kerak.
Ma’lumotlarni boglangan xolda takdim etishdan ma’lumotlarning nochizikiy
tuzilmalarini saklash uchun, shuningdek axborot massivining eng chegaraviy o‘lchami
oldindan noma’lum bo‘lgan (demak, xotira o‘lchamiga talablarni xam oldindan belgilab
bo‘lmaydi); axborot massivi tez-tez o‘zgartirib turiladigan, ma’lumotlar ustida ko‘p sonli
qo‘shish va o‘chirish operatsiyalari bajariladigan xollarda chiziqiy tuzilmalarni amalga
oshirish uchun foydalaniladi. EHM xotirasida ma’lumotlarni kanday takdim etishni
tanlash masalasini xal kilishda ma’lumotlarni boglangan tarzda takdim etish
ko‘rsatkichlar uchun mashina xotirasining qo‘shimcha sarflanishiga olib kelishini yodda
tutish zarur. Bir kator vazifalarni bajarishda boglangan ro‘yxat bo‘yicha har ikki
yo‘nalishda xarakat kilish imkoniyatiga ega bo‘lish zarur. Buning uchun ro‘yxatning har
bir elementiga qo‘shimcha ko‘rsatkich kiritiladi, u ro‘yxat bo‘yicha teskari yo‘nalishda
harakat qilishni belgilaydi. Bunday ro‘yxat ikki yo‘nalishli deb ataladi. Ko‘rsatkich
maydoniga mantikan ushbu yozuvdan oldin keladigan yozuvli uya manzili kiritiladi
(5.10a-rasm). Bosh uya bu xolda ro‘yxatning birinchi va oxirgi uyasi ko‘rsatkichlariga
ega bo‘ladi. Ikki yo‘nalishli ro‘yxatda izlash ishlarini ro‘yxatning xam boshidan, xam
oxiridan boshlash mumkin. Yozuvlarni qo‘shish (o‘chirish) jarayonida ikki boglanishli
ro‘yxatda, 5.106-rasmda ko‘rsatilganidek, to‘g‘ri va teskari ko‘rsatkichlarning o‘zgarishi
yuz beradi. Teskari ko‘rsatkichning mavjudligi ko‘rsatkichlarni o‘zgartirish algoritmini
soddalashtirish imkonini beradi, chunki o‘chirilayotgan yozuvning teskari ko‘rsatkichi
mantikan bu yozuvdan oldingi yozuv uyasining manzilini saklab koladi.
Bitta boglanishli ro‘yxatda bu manzilni qo‘shimcha protseduralar yordamida aniklash
zarur. Ikki yo‘nalishli ro‘yxatdan foydalanishda axborot massivlarini izlash va yuritish
jarayonlari tezlashadi, lekin ko‘rsatkichlar uchun xotira sarfi oshadi. Ma’lumotlarni

boglik xolda takdim etishni amalga oshirish uchun dasturlashtirish tili muayyan
vositalarga, xususan «ko‘rsatkich» tipidagi ma’lumotlarga ega bo‘lishi kerak.
Ma’lumotlar tuzilmasi M (I) massiv sifatida belgilangan bo‘lsin. Yozuvlar
joylashishining jismoniy tartibiga mos kelmaydigan massiv elementlarini o‘kish tartibini
belgilash uchun ko‘rsatkichlarning yordamchi vektorini N(J) tashkil etish mumkin, uning
elementlari - yaxlit sonlar - asosiy massiv yozuvlarining tartib nomerini (indeksini)
belgilab beradi. 5.11-rasmda ikkita bir o‘lchamli massiv: ko‘rsatkichlar massivi N(J) va
M(1) yozuvlarning asosiy massivi, shuningdek modellashtirilayotgan ro‘yxat aks
ettirilgan. Asosiy massivni o‘qish protsedurasi I = N(J) ekanligini xisobga olgan xolda
tashkil etiladi. Shunday qilib N(J) vektor J kiymati 1 dan 4 gacha o‘zgarganda asosiy
massivning yozuvlarini o‘qishning kuyidagi tartibini belgilab beradi: A yozuv, V yozuv,
S yozuv, D yozuv. Massiv tuzilmasi yordamida boglangan xolda takdim etilgan
ma’lumotlarni modellashtirishning boshqa usulidan foydalanish mumkin. Bunda
massivning xar bir elementi bir nechta (kamida ikkita) maydondan iborat bo‘lishi kerak.
Oxirgi maydon ko‘rsatkich uchun ajratiladi. Bu maydonning kiymati (butun son)
boglangan ro‘yxatning keyingi elementi hisoblanadigan massiv elementining indeksi
yoki nomeridan iborat bo‘ladi.
Elementar ma’lumotlar
Elementar ma’lumotlar (sonlar, simvollar, mantikiy ma’lumotlar, ko‘rsatkichlar)
mashina ichida ma’lum tarzda joylashadi va EHM xotirasining muayyan birliklarini
egallaydi. Bu axborot massivlarini joylashtirish uchun zarur xotira hajmini hisoblab
chiqish imkonini beradi. Sonli ma’lumotlar barcha dasturlashtirish tillarida bor. Ularga
yaxlit, moddiy va kompleks sonlar kiradi. Yaxlit sonlar ikkilik va o‘nlik shakllarida

berilishi mumkin. Yaxlit sonlarni ikkilik shakllarida saklashda bitta son uchun bitta
mashina so‘zi ajratiladi. Chetki o‘ng bit belgi uchun ajratiladi. Musbat 0 bilan, manfiy - 1
bilan kodlanadi (5.12-rasm). Sonlar uchun joylar o‘ngdan chapga karab ajratiladi, sonlar
bilan egallanmagan kolgan joylar nollar bilan to‘ldiriladi. Manfiy sonlar odatda
ko‘shimcha kod bilan beriladi. Sonlarni o‘nlik shaklida saqlashda sonning xar bir o‘nlik
rakami to‘rt razryadli ikkilik kodi bilan kodlanadi, ya’ni baytda ikkitadan o‘nlik rakamlar
eslab kolinadi. Sonlarni saklashning bunday shakli joylangan o‘nlik shakl deb ataladi.
Belgi uchun chetki o‘ng yarim bayt ajratiladi, musbat 1100, manfiy - 1101 kodiga ega
bo‘ladi. Masalan, joylangan o‘nlik shaklida takdim etilgan +9613 soni kuyidagi
ko‘rinishda yoziladi: 1001 0110 0001 OOP 1100.
Moddiy sonlar kaydlangan va suzuvchi vergulli shaklda takdim etilishi mumkin.
Qaydlangan vergul (nukta) li moddiy sonlar yaxlit sonlar kabi saklanadi. Saklash
tuzilmasida nuktaning x.olati aks ettirilmaydi, u translyator bilan kayd etiladi. Katta
razryadlilikka ega sonlar odatda suzuvchi nuktali shaklda takdim etiladi. Ular ikki kiem:
mantissa va tartibdan iborat bo‘ladi. Har ikki qismni saqlash uchun odatda mashina so‘zi,
ba’zi kompyuterlarda ko‘sh so‘z ajratiladi. Tartib quyidagicha saqlanadi - katta chap
baytda, bu baytning chap bitidan mantissa beligsini saqlash uchun foydalaniladi (5.14-
rasm). Son mantissasi ikkilik, sakkizlik yoki o‘n oltilik shaklida takdim etilishi mumkin.
Ko‘p kompyuterlar suzuvchi nuktali sonlarni ikkilangan aniklik bilan berish imkoniyatiga
ega. Ular uchun ajratiladigan xotira hajmi ikki marta ko‘paytiriladi.
Simvolli ma’lumotlarga lotin va Kirill alifbosining harflari, bosh va kichik harflar,
rakamlar, operatsiya belgilari va maxsus simvollar, boshkaruvchi simvollar kiradi. Lotin
va rus harflari, rakamlar, operatsiya belgilari va maxsus simvollardan ma’lumotlarga
ishlov berish vazifalarini bajarish, matnni shakllantirish, dasturlarni yozish uchun
foydalaniladi. Boshkaruv simvollaridan ma’lumotlarni strukturalash, axborotlarni uzatish,

fayllarni tuzish uchun foydalaniladi. Turli kompyuterlar simvollarning turli to‘plamlari
bilan ishlaydi va turli simvol kodlaridan foydalanadi. Odatda simvollar uch razryadli
sakkizlik kod ASCII bilan kodlanadi. Xotirada saqlash uchun xar bir simvolning
sakkizlik kodi ikkilik kodga o‘zgartiriladi va unga bir bayt ajratiladi. Baytning chetki
chap bitidan nazorat razryadini saqlash uchun foydalaniladi. Mantikiy ma’lumotlar faqat
ikkita kiymat: «xa» va «yo‘q» ni kabul kiladi. Mantikiy ma’lumotlar bilan Bul
algebrasining turli operatsiyalari amalga oshiriladi: OR, AND, NOT - inversiya va
boshkalar. Mantikiy kattaliklarning mashina xotirasida takdim etilishi dasturga ishlov
beruvchi translyator va kompyuter turiga bog‘liq. Mantikiy ma’lumotlarni saklash uchun
agar ular «haqiqat» bo‘lsa kiymati 1 ga teng, «yolgon» bo‘lsa 0 ga teng bo‘lgan bitta
bitdan foydalanish mumkin bo‘lardi, lekin aksariyat mashinalarda xotiraning yagona
bitidan foydalanish imkoniyati yo‘k. Saklashning boshka usulida mantikiy elementni
takdim etish uchun mashina so‘zi ajratiladi. Bu xolda -TRUE- i -FALSE- kiymatlari
mashina so‘zining chetki chap baytida tegishlicha sakkizta birlik va sakkizta nolli bitlar
bilan takdim etiladi. Mantikiy kattaliklarni bunday takdim etish usuli mashina xotirasidan
samarasiz foydalanishga olib keladi. Lekin bunda mantikiy axborotga tez kirish
ta’minlanadi, chunki mashina buyruklarini bajarishda mashina so‘zi OX va protsessor
o‘rtasida almashinuvning yagona birligi xisoblanadi. Mantikiy kattalikni ifodalan uchun
1 bayt dan foydalanish mumkin. «Hakiqat» kiymati chetki o‘ngrazryadda nollar va bitta
birdan iborat bo‘lgan bitlarning ketmaketligi bilan kodlanadi. «Yolgon» kiymati
nollardan iborat bo‘lgan bitlarning ketma-ketligi bilan kodlanadi. Bunday takdim etish
ancha samarali, chunki u tezkor erkin foydalanishni ta’minlaydi va mashina xotirasidan
tejab foydalanadi. Sonsiz operatsiyalarni amalga oshiruvchi dasturlarda ma’lumotlarning
ancha foydali turi ayrim simvollar emas, balki ayrim simvollardan konkatenatsiya
(ulanish) operatsiyasi bilan xosil kilinadigan simvollar katori xisoblanadi. Qatorlar ustida
konkatenatsiya, kichik qatorni izlab topish va almashtirish, qatorlarning o‘xshashligini
tekshirish, kator uzunligini belgilash kabi muayyan operatsiyalarni amalga oshirish
mumkin. Qatorni xosil kiluvchi simvollar xotiraning ketmaket joylashgan baytlarida
eslab kolinadi. Simvollarni ASCII ga kodlashda x,ar bir simvol uchun yo bayt ajratiladi,
shuning uchun mashina so‘zida simvollarning butun soni joylashadi. Uzunligi
kaydlangan katorni joylashtirish uchun talab etiladigan xotira xajmi dasturda e’lon
kilinganga muvofik translyator bilan zaxira sifatida saklab ko‘yiladi. Eng katta o‘lchami

dasturda ko‘rsatilgan uzunligi o‘zgaruvchan qatorlar uchun qatorning eng katta uzunligi
bo‘yicha xotira ajratiladi. Bitlar katori «O» va «1» simvollaridan iborat bo‘lgan simvollar
qatorining aloxida turi xisoblanadi. Bit qatorlarini xotirada saqlab qolish uchun xar bir
elementga bitta ikkilik razryad ajratiladi. Mashinaso‘zida, masalan, uzunligi 32 bitdan
iborat bo‘lgan bit katori joylashishi mumkin. Bit katorlari ustida simvol katorlari ustida
bajariladigan operatsiyalarni bajarish mumkin. Ko‘rsatkich (bog‘lama, dalil) — bu
o‘lchami kaydlangan ma’lumotlarning elementidir. Undan mashina xotirasida
ma’lumotlarni boglangan xolda takdim etish uchun foydalaniladi. Ko‘rsatkich
ma’lumotning mutlak yoki nisbiy manzili bo‘lishi mumkin. Nisbiy ko‘rsatkich shu
sohaning ba’zi bazaviy manziliga nisbatan xotira soxasidagi surilish qiymatiga ega
bo‘ladi. Ko‘rsatkich manzil bo‘lganligi uchun u xam xuddi manzil kabi saqlanadi.
Aksariyat kompyuterlarda manzilni saklash uchun xotirada so‘z yoki yarim so‘z
ajratiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Axborot texnologiyalari. Akademik litsey va kasbxunar kollejlari uchun. akad. S.
G‘ulomov tahririda. - T.: O‘qituvchi, 2002 -143 b.
2. Maraximov A. R., Raxmankulova S. N. Internet va undan foydalanish asoslari. O‘quv
qo‘llanma. - T.: 2001. - 176 b, rasmlar.
3. Xolmatov T. X. va boshkalar. Informatika: Oliy o‘kuv yurtlari talabalari uchun
darslik. - T.: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2003-256 b.
4. Qosimov S. S., Obidov A. A. Kompyuter olami. - T.: “Cho‘lpon”. 2001,- 1276.

Ma’lumotlar tuzilmasi, tuzilmalar ustida amallar.Dasturlash texnologiyasi

Купить

Похожие документы
3d-max dasturida obektlarni yaratish
Algoritm va ma’lumotlar strukturasi
3D-MAX dasturi haqida
3D Studio MAX dasturiga kirish. 3D Studio MAX dasturi haqida tushuncha
Adobe photoshop dasturida tasvirlarda ishlov berish,taqdimot yaratish