Ma’lumotlarni o‘zgartirish va normalizatsiya qilish usullari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	484.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Ma’lumotlarni o‘zgartirish va normalizatsiya qilish usullari

Купить

Ma’lumotlarni o’zgartirish va normalizatsiya qilish usullari
MUNDARIJA
Kirish ................................................................................................................................................................. 2
Ma’lumotlarni o’zgartirish va normalizatsiya qilish tushunchasi ...................................................................... 3
Nima uchun ma’lumotlar bazasini normallashtirish kerak? .............................................................................. 4
Ma’lumotlarni o’zgartirish nima degani? .......................................................................................................... 6
Ma’lumotlarni o’zgartirish usullari .................................................................................................................... 7
Masshtablash (Scaling) ............................................................................................................................. 7
Logarifmik o’zgartirish .............................................................................................................................. 7
Kvadrat ildiz o’zgartirish ............................................................................................................................ 7
1NF, 2NF, 3NF normal formalar va uning talablari ............................................................................................ 8
Boys-kodd normal formasi .............................................................................................................................. 11
Foydalanilgan adabiyotlar: .............................................................................................................................. 14

Kirish
Ma ’ lumotlar bazasi tizimlari ( DBMS ) bugungi kunda ko ’ plab sohalarda ,
jumladan , biznes , tibbiyot , ta ’ lim va ilmiy tadqiqotlarda muhim ahamiyatga ega . Ular
katta hajmdagi ma ’ lumotlarni saqlash , boshqarish va tezkor qidirish imkoniyatlarini
taqdim etadi . Ammo , ma ’ lumotlar bazalarining samaradorligi ko ’ pincha ularning
optimallashtirilishiga bog ’ liq . Optimallashtirish jarayoni , ma ’ lumotlar bazasi
tizimining ishlash tezligini va samaradorligini oshirish uchun muhim bo ’ lib ,
foydalanuvchilarga tezkor va sifatli xizmat ko ’ rsatishni ta ’ minlaydi . Ma ’ lumotlar
bazasining samaradorligini oshirishda bir nechta muhim jihatlar mavjud . Ular orasida
indekslar , normalizatsiya , so ’ rovlarni optimallashtirish , arxitektura va monitoring
kabi dasturlash texnikalari muhim o ’ rin tutadi . Indekslar ma ’ lumotlarni qidirishni
tezlashtiradi va foydalanuvchilarga kerakli ma ’ lumotlarga tezda erishishga imkon
beradi . Normalizatsiya jarayoni ma’lumotlarni tartibga solish va takrorlanishni
kamaytirish orqali ma’lumotlar bazasining samaradorligini oshiradi. Bundan tashqari,
so’rovlarni optimallashtirish, ma’lumotlar bazasi arxitekturasini yaxshilash va tizim
monitoringi orqali ma’lumotlarni boshqarish jarayonlarini takomillashtirish mumkin.
Samarali so’rovlar yaratish va ularni tez bajarish, foydalanuvchilarni qoniqtirish va
tizim resurslaridan optimal foydalanishni ta’minlaydi.
2

Ma’lumotlarni o’zgartirish va normalizatsiya qilish tushunchasi
Ma’lumotlarni o’zgartirish va normallashtirish - bu ma’lumotlarni tahlil
qilish va qayta ishlash jarayonida muhim ahamiyatga ega bo’lgan bosqichlardir.
Ushbu jarayonlar ma’lumotlarni turli xil shakllarga keltirish, noto’g’rilik va
nomuvozanatliklarni tuzatish, shuningdek, ma’lumotlarni turli algoritmlar uchun
moslashtirishga imkon beradi.
Normallashtirish - bu ma’lumotlar bazasida ma’lumotlarni tartibga solish
jarayoni bo’lib, u jadvallar o’rtasida aloqalarni o’rnatish hamda ortiqcha
bog’liqliklarni bartaraf etish orqali ma’lumotlar bazasini moslashuvchanligini
orttiradi. Bir xil ma’lumotlarni ko’payib ketishi MB ni hajmi ortib ketishiga sabab
bo’ladi, bu esa ma’lumotlar bazasini saqlashni qiyinlashtiradi. Misol uchun, agar bir
turdagi ma’lumotlarni bir nechta joyda saqlangan bo’lsa uni o’zgartirish kerak bo’lsa,
barcha joylarga bir xil o’zgartirishlar kiritilishi kerak bo’ladi.
3

Nima uchun ma’lumotlar bazasini normallashtirish kerak?
Ma’lumotlarni ortiqcha bo’lishi turli xil noaniqliklarning paydo bo’lishiga olib
keladi, bu unumdorlikni pasaytiradi va ma’lumotlarni boshqarishni
moslashuvchaligini kamaytiradi. Bundan xulosa qilishimiz mumkinki,
normallashtirishdan maqasad:
 Noaniqliklarni bartaraf etish;
 Ishlashni yaxshilash;
 Ma’lumotlarni boshqarish qulayligini oshirish.
Ma’lumotlarni normallashtirish deganda, ma’lumotlarni bir xil masshtabga
keltirish tushuniladi. Bu jarayon quyidagi maqsadlarda amalga oshiriladi:
 Algoritmlarning samaradorligini oshirish: Ko’pgina algoritmlar
ma’lumotlarning masshtabiga sezgir bo’ladi. Normalllashtirish
algoritmlarning tezroq va aniqroq ishlashiga yordam beradi.
 Xususiyatlarni solishtirish: Agar xususiyatlar turli xil masshtabda bo’lsa,
ularning ahamiyatini solishtirish qiyin bo’ladi. Normalllashtirish barcha
xususiyatlarni bir xil masshtabga keltirishga imkon beradi.
 Vizualizasiyani yaxshilash: Normalllashtirilgan ma’lumotlarni
vizuallashtirish natijasida ma’lumotlarning taqsimotini yaxshiroq
anglash mumkin.
Funksional bog’liqlik – bu ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimidagi
(MBBT) bir atributning boshqa atributga munosabatini belgilaydi va uni yoy (→)
bilan belgilaymiz. Masalan, X ning Y ga funksional bog’liqligi X →Y bilan
ifodalanadi. Funksional bog’liqlik yaxshi va yomon ma’lumotlar bazasi dizayni
o’rtasidagi farqni topishda muhim rol o’ynaydi.
Atributlar o’rtasida funksional bog’lanishlarning quyidagi darajalari mavjud:
4

➢ Qisman bog’liqlik. Ushbu bog’liqlik jadvalda kompozit kalit mavjud
bo’lgan holati.
➢ To’liq bog’liqlik. Bu atributlar o’rtasida umumiy bog’liqlik mavjud bo’lgan
holati;
➢ Tranzit bog’liqlik. Ikki atribut uchinchi atribut orqali bog’langan holati;
➢ Ko’p qiymatli bog’liqlik. Bu bitta atributning bir qiymati boshqa atributning
bir nechta qiymatlariga mos keladigan holati.
Kompozit kalit - bu bir yoki bir nechta atributlardan tashkil topgan jadval
kalitidir.
5

Ma’lumotlarni o’zgartirish nima degani?
Ma’lumotlarni o’zgartirish deganda, ma’lumotlarning tarkibini, tuzilishini yoki
formatni o’zgartirish tushuniladi. Bu jarayon quyidagi amallarni o’z ichiga olishi
mumkin:
 Ma’lumotlarni tozalash: Haddan tashqari qiymatlarni olib tashlash,
dublikatlarni yo’qotish, yo’qolgan qiymatlarni to’ldirish.
 Ma’lumotlarni transformasiya qilish: Ma’lumotlarni boshqa formatga
o’tkazish (masalan, kategorik ma’lumotlarni sonli ma’lumotlarga
aylantirish), yangi xususiyatlar yaratish, ma’lumotlarni agregasiya qilish.
 Xususiyatlarni tanlash: Model uchun eng muhim xususiyatlarni aniqlash
va qolganlarini olib tashlash.
6

Ma’lumotlarni o’zgartirish usullari
Masshtablash (Scaling)
Masshtablash ma’lumotlarni bir xil o’lchov oralig’iga o’tkazadi. Eng ko’p
qo’llaniladigan usullar:
- Min-Max Scaling: Ma’lumotlarni [0, 1] oralig’iga keltiradi:
- X_scaled = (X - X_min) / (X_max - X_min)
- Z-Score Standartlash: Ma’lumotni o’rtacha qiymatga va standart og’ishga asoslanib
o’zgartiradi:
- Z = (X - μ ) / σ
Logarifmik o’zgartirish
Logarifmik o’zgartirish ma’lumotlarning keng tarqalgan diapazonini siqish uchun
ishlatiladi. Bu, ayniqsa, katta farq qiladigan qiymatlar uchun foydali:
- X_log = log(X + 1)
Kvadrat ildiz o’zgartirish
Bu usul dispersiyani kamaytiradi va ma’lumotlarni barqarorlashtiradi:
- X_sqrt = sqrt(X)
7

1NF, 2NF, 3NF normal formalar va uning talablari
Ma’lumotlar bazasini normallashtirish uchun bir nechta qoidalar mavjud. Har
bir qoida "normal shakl" deb ataladi. Agar birinchi qoida to’g’ri bo’lsa, ma’lumotlar
bazasi "birinchi normal shaklda" deb aytiladi. Agar dastlabki uchta qoida bajarilsa,
ma’lumotlar bazasi "uchinchi normal shaklda" deb hisoblanadi. Normallashtirishning
boshqa darajalari ham bor, lekin ko’pchilik ilovalar uchun ma’lumotlar bazalarini
uchinchi normal shaklga normallashtirish kifoya.
Birinchi normal shakl (1NF) – bu relyatsion ma’lumotlar modelidagi
munosabatlarning asosiy normal shaklidir. Agar o’zgaruvchining har qanday bitta
qiymatiga keying atributlarning aynan bitta qiymatini o’z ichiga olgan bo’lsa, bunday
jadval birinchi normal shaklda deyiladi.
✓ Jadvaldagi takroriy guruhlarni yo’q qiling.
✓ Har bir tegishli ma’lumotlar to’plami uchun alohida jadval yarating.
✓ Birlamchi kalit bilan bog’liq ma’lumotlarning har bir to’plamini aniqlang.
1-jadval.
2-jadval.
8

Ikkinchi normal shakl (2NF). Agar jadval birinchi normal shaklda bo’lsa-yu
har bir kalit bo’lmagan atribut uning nomzod kalitiga cheksiz ravishda bog’liq bo’lsa
bunday jadval ikkinchi normal shaklda deyiladi.
Ma’lumotlar bazasi ikkinchi normal shaklga (2NF) keltirish uchun jadval
quyidagi talablarga javob berishi kerak:
✓ Jadval birinchi oddiy shaklda bo’lishi kerak;
✓ Jadvalda kalit bo’lishi kerak;
✓ Jadvalning barcha kalit bo’lmagan ustunlari to’liq kalitga bog’liq bo’lishi
kerak (agar u kompozit kalit bo’lsa).
3-jadval.
4-jadval.
9

Uchinchi normal shakl (3NF). Birinchi normal shaklda biz e’tiborni
munosabatlar tamoyillarini kuzatishga qaratilgan bo’lsa va ikkinchi normal shaklda
birlamchi kalit asosiy e’tiborda bo’lgan bo’lsa, uchinchi normal shaklda esa
e’tiborimiz birlamchi kalit bo’lmagan ustunlarga qaratiladi.
5-jadval.
6-jadval.
7-jadval.
10

Boys-kodd normal formasi
Boys-Kodd normal shakli (BKNF yoki 3,5NF) – ma’lumotlar bazasini
normallashtirishda qo’llaniladigan oddiy shakldir. Bu uchinchi normal shaklning
(3NF) biroz mukammalroq shaklidir.
BKNF 1974-yilda Raymond Boyce va Edgar Codd tomonidan 3NF tomonidan
dastlab aniqlanganidek ko’rib chiqilmagan ayrim turdagi noaniqliklarni bartaraf etish
uchun ishlab chiqilgan.
1-rasm.
Boys-Kodd normal shakliga qo’yiladigan talablar quyidagilardan iborat:
✓ Jadval uchinchi normal shaklda bo’lishi kerak;
✓ Kompozit kalitning asosiy atributlari kalit bo’lmagan atributlarga bog’liq
bo’lmasligi kerak.
Bundan kelib chiqadiki, Boys-Kodd normal shakli talablari faqat asosiy kaliti
kompozit bo’lgan jadvallarga tegishlidir.
11

8-jadval.
9-jadval.
10-jadval.
12

Xulosa
Xulosa qilib aytganda, ma’lumotlar bazasini optimallashtirish — zamonaviy
axborot texnologiyalari sohasidagi muhim jarayonlardan biridir. Ushbu maqola
doirasida olib borilgan tadqiqotlar, ma’lumotlar bazalarini samarali boshqarish va
ularning ishlash samaradorligini oshirish uchun turli dasturlash texnikalari va
metodologiyalarini ko’rib chiqdi. Olingan natijalar shuni ko’rsatadiki, indekslarni
yaratish, normalizatsiya jarayonlari va so’rovlarni optimallashtirish orqali
ma’lumotlarni saqlash va qidirish tezligi sezilarli darajada oshadi. Indekslar
foydalanuvchilarga tezkor ma’lumot olish imkonini beradi, normalizatsiya esa
ma’lumotlar strukturasini yaxshilaydi va takrorlanishlarni kamaytiradi. So’rovlarni
optimallashtirish, o’z navbatida, murakkab ma’lumotlarni olish jarayonini
soddalashtiradi va tezlashtiradi. Monitoring va tahlil qilish usullari esa tizimdagi
muammolarni tezda aniqlash va bartaraf etish imkonini beradi, bu esa ma’lumotlar
bazasining umumiy samaradorligini oshiradi. Umuman olganda, ma’lumotlar
bazasini optimallashtirish jarayoni doimiy ravishda yangilanib turishi kerak va
dasturchilar va mutaxassislar yangi texnologiyalar va metodologiyalarni
o’zlashtirishlari zarur. Bu jarayonlar yordamida yuqori sifatli, samarali va tezkor
ma’lumotlar bazasi tizimlarini yaratish mumkin, bu esa korxonalar va
foydalanuvchilar uchun muhim ahamiyatga ega
13

Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Abdullayev. R. (2021). Ma’lumotlar Bazasini Boshqarish. Toshkent:
O’zbekiston Respublikasi Axborot Texnologiyalari Universiteti.
2. Ergashev. B. (2020). SQL va Ma’lumotlar Bazasini Optimallashtirish.
Samarqand: Samarqand Davlat Universiteti.
3. G’ofurov. B. (2022). Ma’lumotlar Baza Tizimlarida Indekslar. Buxoro:
Buxoro Mamlakat Universiteti.
4. Murodov. T. (2021). Normalizatsiya va Ma’lumotlar Bazasi Dizayni.
Andijon: Andijon Maktabgacha Ta’lim Instituti.
5. Omonov. A. (2019). Ma’lumotlarni Boshqarish va Tahlil. Namangan:
Namangan Davlat Universiteti.
6. To’raev. N. (2023). Ma’lumotlar Bazalarini Tezlashtirish Usullari.
Toshkent: Toshkent Axborot Texnologiyalari Universiteti.
7. Xolmirzaev.U. (2020). Monitoring va Tahlil Asboblari. Farg’ona: Farg’ona
Davlat Universiteti.
8. Yuldashev. O. (2021). Zamonaviy Ma’lumotlar Bazalari. Toshkent:
O’zbekiston Milliy Universiteti.
14

Ma’lumotlarni o‘zgartirish va normalizatsiya qilish usullari

Купить