Ma'rifatparvarlik jadidchilik harakatidan oldingi ijtimoiy bosqich - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	22.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Ma'rifatparvarlik jadidchilik harakatidan oldingi ijtimoiy bosqich

Купить

Ma'rifatparvarlik jadidchilik harakatidan oldingi ijtimoiy bosqich
Reja:
1. Yangicha ma’rifatparvarlik. Buxoro adabiy muhiti.
2. Ahmad Donish ijodi.
3. Mirza Sahbo ijodi.
4. XX asr boshlaridagi adabiy bahslar va ularning adabiy-estetik

Buxoro adabiy muhitida an’anaviy ikki tillilik rivojlandi. Amir
Abdulahadxon (1859-1910) nafaqai siyosiy hayotning, adabiy ijodning ham
eng e’tiborli vakili edi. Ayniqsa, bu uning amirlik davri (1885-1910)da
yaqqol namoyon bo’ldi. Uning bobosi Amir Haydar (1800-1826) ham
“Sayyid” taxallusi bilan she’rlar mashq qilardi. Abdulahadxon esa “Ojiz”
taxallusi bilan tanilgan sobdevon shoir edi. Xukmdorlarning adabiyotga
yaqinligi shu darajada ediki, ayrim tuman hakimlari, masalan, Hisor hokimi
Avliyoqumbek “Husayniy” taxallusi bilan davom tortib qilgan edi.
Abdulahadxonning rag’bati va himmati bilan Afzal Pirmastiy (1915 y
v.b.), Ne’matullo Muhtaram (1920 y. v.b.), Mirsiddiq Holimat (amirning
ukasi), Abdi kabilar tazkiralar tuzib, an’anaviy tazkirachilikni yangi-yangi
asarlar bilan boyitdilar.
X1X asrning oxiri XX asr boshi Buxoro tazkirachilik maktabining ida,
shubhasiz Qori Rahmatulloh Vozoq (1818-1894) turadi. Uning 1871 yilda
tuzilgan “Tuhfatul ahbotfi tazkiratiya - ashob” (“Suhbatdoshlar zikrida
do’stlar tuhfasi”) tazkirasi XVIII asrning oxiri XIX asrning boshlari
Turkiston shoirlarini qamrab olgan edi. Afzal Maxdum Pirmastiyning
“Afzaluit – tazkor fi zikrish – shuaro val - ai’or” (“SHoirlar va she’rlar
haqidagi Afzal tazkirasi”) (1904) X1X asr oxiri XX asr boshida o’lkamizda
yashagan 135 shoir haqida ma’lumot beradi. Ne’matulla Muhtaram (1910),
Mirsuddin Hashmat va Abdullarning “Tazkiratuli shuaro”lari, Hoji
Hakimxonning “Munexatut - tovorix” (“Tanlangan tarixlar”), Sadr Ziyoning
“SHuorayi mutaaxxarin va fuzaloyi muasirin” (“So’nggi shoirlar va
zamondosh fozillari”) asarlari mazkur davr adabiy muhiti o’rnida muhim
manba bo’lib xizmat qiladi. Hajviy asarlariga “Bepul” deb taxallus qo’ygan
Abduqodir Savdo (1823-?) tojik tilida she’riy sayohatnomalari yozgan
Jonmuhammad Joniy (1839-1881), “TarixgaSalimiy”si bilan shuhrat topgan

Mirzo samimiy (1850-1930), ham ishqiy, ham ijtimoiy she’rni baravar tutgan
SHamsiddin SHohik (1853-1893)larni keltirilgan.
XX asr boshida Bahrombek Davlatjon o’g’li (1873-1933), Mirzo
Sirojiddin (1877-1912), Sadriddin Ayniy (1878-1954), Abdurauf Fitrat
(1886-1938)lar ijod etdilar.
Buxoro adabiy muhiti na xarakterli xususiyatlardan, bir kunlab tazkiralar
tuzilishi bo’lsa, ikkinchisi, hajv va she’riy sayohatnomalarning udumga
kirishidir.
Amir Haydarning daftordori (moliya vaziri) jondorlik Mirza Sodiq
Munshiy (1753-1819)ning “Dahmon shohon” (SHohlarning qabrlari)
masnaviysining qisqacha mazmuni shunday: shoir Buxoroning sobiq
hukmdorlari altarxoniylar dasmasi yonidan o’tar ekan bizdan sado
eshitadilar. Yaqin borsa Subxonqumxon (1680-1706) o’zi qilgan
haqsizliklardan so’zlamoqda. Qilmishlaridan so’zlab avlodlarga nasihat
beryapti. SHoir Ubaydullaxon (1702-1711), Abdulfayzxon (1711-1747)
daxmalar yonidan o’tadi. Ular ham o’z tarixlaridan, fojealaridan so’zlaydilar.
O’z so’zlari bilan idoralarining tartibsizligi va nizomsizligini aytadilar,
o’zlarini fosh etadilar.
Oradan yuz yil o’tgach, Mirzo Abdulazim Somiy ham xuddi shu nomda
masnaviy yozdi va amirlar ro’yxatini qilgan joyidan mang’itlar sulolasini
boshlab bordi. Rahimbiydan Muzaffarxongacha olib keladi. Abdurahmon
Tamkin degan yana bir shoir ushbu mavzuda asar yozib, “Dahman shoh
Dabbus” va “Dahman Amir Temur”ni ilova qildi. XX asrning 10-yillarida
samarqandlik Siddiqiy Ajziy “Anjumani arvoh” (“Ruhlar yig’ini”)
masnaviysini yozdi. SHoir hajdan qaytar ekan, Misrga tushibdi va arvohlar
anjumanidan chiqibdi. Buxoro amirlari anjumani ekan Amir Muzaffar so’z
olib, noqisligi, tepsa-tebranmasligi bilan mashhur bu hukmdor barcha
qilmishlarini hikoya qilibdi.

Mirzo Sodiqning “Dahmam shohon”i X1X asrning 2-yarmida
Usmonxo’ja Xolis tomonidan o’zbekchaga tarjima qilingan.
Jonmuhammad Joniy SHarq adabiyotida qadim an’analarga ega bo’lgan
Sayohatnoma janriga yangi ruh berdi. X1X asrni 70-yillarida Buxoro-Nurota
safari haqida tojik tilida “Sayohatnoma” nomli asar yozdi. Unda muallifni
800 chaqirimdan uzoqroq masofadagi hozir Buxoro, samarqand, Sirdaryo
hamda Qozog’istonning CHimkent viloyatlarida joylashgan 50 qishloqni
tabiati, manzaralari, odamlari haqida xotiralar o’z ifodasini topadi. Joniy
1839 yili G’ijduvonni Nayman qishlog’ida tug’ilgan. 1881 yili Amir
Muzaffar buyrug’i bilan Qarshida qatl qilingan.
“Ahmad Kalla”, “Ahmad Maxdum” nomlari bilan shuhrat qozongan va
ilmiy-adabiy tafakkurning yangilanishiga sezilarli ko’rsatgan Ahmad Donish
X1X asr Buxorosining qadimiy ilm egalaridan edi. U Buxoroda shofirkonlik
mudarris oilasida tug’ildi. Otasi madrasasida ta’lim oldi. Yoshligidan
naqqoshlik, rassomlik, xattotlik, tarix va falsafani o’rgandi.
1857 yilning kuzida Amir Nasrulloning Rusiya imperatori Nikolay I
vafotiga ta’zim bildirish va valiahd Aleksandr I ning taxtga chiqishini
qutlash uchun yuborilgan elchi Mullajon Miroxurga kotiblik qiladi.
Peterburg uch oyo san’at-madaniyat obidalari bilan tanishadi. 1869 yilda
yangi shart-sharoit taqazosi bilan Amir Muzaffar Peterburgga yana elchi
yubordi. Bu elchilik yarim vassalga aylangan davlatni hokimi mutloq
ko’nglini olish harakatida edi. Uning ham kotibligi Ahmad Donish tanlandi.
1873 yil oxirida Ahmad Donish uchinchi marta elchilik tarkibida Rusiyaga
yo’l oldi.7874 yil yanvarь-mart oylarida Peterburgda bo’ldi. Aleksandr II
bilan uchrashdi. So’ngra bular qog’ozga tushirdi.
Muallifning “Navodirul -voqeo” asari 15 yil davomida, 1870-1885 yillar
oralig’ida yozilgan tarixi, falsafiy, memuar asardir. 23 bobdan tashkil topgan

bu asar haligacha to’la nashr etilmagan. Bir qismi 1964 yilda o’zbekchaga
tarjima qilingan va bosilgan.
Kitobning 2 bobida Rusiya safari taassurotlari berilgan. VII bob
A.Donishning 1869 yilda Rusiya safariga bag’ishlangan. VIII bob podshoh
Aleksandr II ni qizi Maryaning 1874 yilda bo’lgan nikoh to’yiga yuborilgan
elchi Abduqodirbek safari haqida. Qolgan boblar, masalan, ota-ona va
farzand munosabatlari (1-bob), mol-dunyo (2-bob), tarix (3-bob), olim va
johil taqdiri (4-bob), vaqt qadri (5-bob), safar qilish foydalari (6-bob), ilm-fan
manfaati (9-bob), haqiqiy va majoziy ishq hamda uning odobi (10-bob),
nikoh (11-bob), taqdir (12-bob), kasb-kor (13-bob), jism va ruh (14-bob), yer
tuzilishi va maydonlar (16-bob), tush ta’biri (19-bob), Bedil baytlari (20-
bob), ayrim hodisalar talqini (22-bob), inson axloqini belgilash (23-bob) kabi
tamaddun (madaniyat) haqidagi risola (15-bob) va xilma-xil voqeiy
hikoyalar (18, 21-boblar) ham undan joy olgan. Ularni har biri muhim va
ahamiyatlidir. Masalan, so’nggi risolada podshohning xalq oldidagi
mas’uliyat 10 mart asosida ko’rsatib berilgan. SHu jihatdan u Yusuf Xos
Hojibni “Qutadg’u bilig”, ikkinchi yondosh Rusokin “Ijtimoiy shartnomasini
yodga soladi.
SHuningdek, uning “Majmuai hikoyati Ahmad Kolla” (“Ahmad Kolla
hikoyatlari to’plami”) (1877), “Isloh miyoni shis va sunn” (“SHia va sunniyni
yarashtirish haqida nasihat”) kabi risolalari, “Daftari taqvim”
(“Kundaliklar”)i ham muhim ahamiyatga ega.
Ahmad Donish umrining oxirlarida “Tarix risolasi” kitobini yozdi. Bir
yoqdan Amir Temur, Husayn Boyqaro, Abdullaxon, Subhonqulixon,
SHohmurod, ikkinchi tarafdan Amir Muzafar saltanati misolida har bir
davlatning taraqqiy va tanazzul sabablarini tahlil qildi. Birinchi guruhni
mujaddidlar (din va davlatni poklovchilar) deb hisoblaydi.

Ismi-sharifi Mirza Hayot, “Sahbo” taxallusi (1845/46-1918) (ma’nosi
“qizil may”) Buxoro viloyatining Vobkent tumanida tug’ilgan. Maktab
savodidagi so’ng madrasada o’qidi. 1885 yilda Abdulahadxon Buxoro amiri
martabasiga ko’tarilgan, Mirza Hayit uning saroyida eshik og’asi vazifasiga
tayinlandi. 1910 yilda Abdulahadxon vafot etgach, hokimiyatga Olimxon
keldi. Sahbo ishdan olinib, miroblik so’ng mirshablikka qo’yildi. So’ng
undan ham ozod etildi.
1915 yildan unga siyosiy ayb qo’yildi. CHor Rossiyasining siyosiy
josusi ma’lumoti bilan qushbegi huzuriga chaqirtirib, undan gazeta
o’qimaslikka tilxat olindi. 1917 yil fevralь voqealaridan keyin esa, u inqilob
va hurriyatga hayrixohligi, jadidligi uchun qamaldi. 1918 yilda Qabadiyonga
surgun qilinib, mahalliy hokim Muhammad Rahimbek buyrug’i bilan otga
sudratilib, fojiona qatl etiladi.
Sahbo nomi o’z davrining deyarli barcha tazkiralariga kiritilgan. U
haqda Mirza Somiy Bo’stoniydan Sadriddin Ayniygacha, Mirza
Tursunzodagacha fikr bildirganlar.
“... u shunday mard kishiki, - deb yozadi Afzal Pirmastiy, - nihoyatda
donishmand, o’ta xushmuomala, himmati oliy, marhamati baland, parxezkor,
nihoyatda tetik, aqlli, she’rshunoslik va baytshunoslikda tengi yo’q, tabiati
nozik, zehni o’tkir, she’rlari g’oyat go’zal, so’zlari nasihatli... devoni
mukammal... asarlari ommaga maqbul va manzur... SHe’rning ta’biri va
tahriri benihoya nozik, rang-barang, turkiy va tojikcha g’azallari mazmunan
nihoyatda xub, qofiyalari benihoya marg’ub...”
1980 yili shoirning o’z qo’li bilan tuzilgan dastlabki devoni O’zFA
qo’lyozmalar fikrida aniqlanayotgani ma’lum bo’ldi. Devonda 550 dan ortiq
she’r joy olgan. SHuni 61 tasi o’zbek tilida. Janrlar g’azal, muxammas,
musaddas. 1991 yilda H.Muxtorova she’rning “Tanlangan asarlar”ini chop
ettirdi.

Sadriddin Ayniy uning “yangilik va haqcho’plik qurboni” bo’lganligini
ta’kidlagan edi. SHoir yoridan muruvvat kutarkan, goh-goh zamonning
bevafoligidan “Sen ulusdan, ey ko’ngul, mehru muhabbat izlama”, deb
yozadi, “Jabru zulm bilan Sahboning axvoli fone” bo’lganini ma’lum qiladi.
XX asr boshlarida adabiy bahslar Turkistonda chiqadigan yetakchi
nashrlarda o’z ifodasini topdi. “Oina”, “Al-Isoh” jurnallari, “Sadoi
Turkiston”, “Sadoi Farg’ona” gazetalarida va boshqa matbuot nashrlarda bu
bahslar ko’zga tashlandi. Ushbu bahslar adabiy-estetik tafakkur rivojiga
munosib hissa bo’lib qo’shildi. Bahslarda Fitrat, Behbudiy, Mirmuhsin,
Qodiriy, Avloniy, Munavvarqori, Oybek kabilar faol qatnashdilar.

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Qosimov B. va b. Milliy uyg’onish davri o’zbek adabiyoti. – T.:
Ma’naviyat, 2004.
2. Milliy uyg’onish davri o’zbek adabiyoti masalalari. – T.: Universitet,
1998.
3. Ziyoev N. Turkistonda Rossiya tajovuzi va hukmronligiga qarshi
kurash. –T.: SHarq, 1998.
1. Karimov N. XX asr adabiyoti manzaralari. –T.: O’zbekiston, 2008.
2. Amir Sayyid Olimxon Buxoro xalqining xasrati tarixi. – T.: Fan,
1991.
3. Fitrat. Amir Olimxonning hukmronlik davri. –T.: “Minxun” xayriya
nashriyoti, 1992.
4. Narshaxiy. Buxoro tarixi. –T.: “Meros”, 1991.
5. Sahbo. Tanlangan she’rlar. –T.: Fan, 1993.

Ma'rifatparvarlik jadidchilik harakatidan oldingi ijtimoiy bosqich

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish