Ma'rifatparvarlik va jadidchilik ilmiy muammolar - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	22.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Ma'rifatparvarlik va jadidchilik ilmiy muammolar

Купить

Ma'rifatparvarlik va jadidchilik: ilmiy muammolar
Reja:
1. Gaspirinskiy va matbuot.
2. Behbudiy va matbuot.
3. Matbuot va ijtimoiy-siyosiy hayot.
4. Jadid adabiyoti va oqimlar.
5. XX asr boshlaridagi tarixiy sharoit va milliy uyg’onish
xarakterlari.

Jadidlar o’zlarining siyosiy maqsadlarini amalga oshirish uchun
matbuotni rivojlantirishga katta ahamiyat qaratdilar. Jadid matbuotining ilk
nashri “Tarjimon” gazetasi bo’lib, Qirimda I.Gaspirinskiy tomonidan 1883
yilda chop etilgan. Gazetada davrning dolzarb masalalariga bag’ishlangan
maqolalar bosildi. SHuning uchun ham obunachilar yildan yilga ko’paydi.
Bir yilning o’zida 320 tadan 1000 tagacha yetdi. SHuning ta’sirida
Turkistonda ham birin-ketin gazetalar paydo bo’la boshladi. Turkistonda
jadidlar chiqargan ilk qaldirg’och gazeta “Taraqqiy” bo’lib, u 1906 yilning
yanvaridan 31 martagacha ikki oy davomida haftada ikki marta chiqib turdi.
Gazetaga Ismoil Obidiy muharrirlik qildi. Lekin tezda “kofirlar gazetasi”
degan ayb bilan yopildi. 1906 yil sentyabrdan Munavvarqori muharrirligida
“Xurshid”, 1907 yili Avloniy tomonidan “SHuhrat” gagetalari chiqarildi.
Ammo bu gazetalar 2 oydan so’ng yopib qo’yildi.
Turkiston madaniy hayotida 1870 yilning 28 aprelidan chiqa boshlagan
“Turkiston viloyati gazetasi” ham muhim rol o’ynadi. U Turkiston general
gubernatorligi qoshidagi “Turkistanskoe vedomosti” gazetasiga ilova bo’lib
chiqdi. Gazetaning maqsad-muddaosi shunday belgilangan edi:
“Turkiston general gubernatori buyrug’i bo’yicha ushbu oydan boshlanib
“Turkiston gazeti” chiqadur. Ushbu gazetalarda barcha haloyiqqa ma’lum
bo’lmoq uchun general gubernatorni har turli farmoni izhor qilinur va yana
har turli yangi xabarlar, savdo to’g’risida yozilur. Va yana Toshkand va
g’ayri shaharlarda bo’lg’on hodisa – voqealar yozilur” gazetaga
SHohimardon Ibrohimov, bir oz muddat Muhammad Hasan CHenishev, 1885
yildan 1917 yilga qadar esa Nikolay Ostroumov (1846-1930) muharrirlik
qildilar. Ayniqsa, Ostroumov davrida rs ilm-fani, madaniyati zo’r berib
targ’ib-tashviq etildi. Rusiya shaharlariga borgan, sayohat qilgan
turkistonliklarning safar taassurotlari muntazam suratda berib borildi. Gazeta
atrofiga mahalliy qalamkashlardan bir davra tashkil qilindi. Bu qalamkashlar

Rusiya tarixi, madaniyatiga hamdu sanolar o’qidilar. Ruslardan o’rnak
olishga chaqirdilar. Ruslarni Turkistonga ilm-ma’rifat, axloq va madaniyat
olib keluvchi, dunyo bilan oshna qiluvchi bir millat sifatida keng xalqqa
tanishtirdilar. Bunday “ma’rifatparvarchilik” ko’pincha o’tmish, milliy-diniy
an’analar ustidan kulish, ularni kamsitish, tanqid qilish hisobiga amalga
oshirildi. Va u millatni sekin-astalik bilan ota-bobolarimiz turmushidan
sovutishni ko’zda tutardi. Turkistonda adabiy hukmronlik qilish istagi bilan
kelganlarga, ularning turmush tarzi va tafakkuriga mehr-muhabbat uyg’otib,
“o’risparast” bir avlodni yetkazishiga xizmat qilar edi. Xullas, o’rsiparastlik
dastlabki o’zbekcha matbuot namunasi bo’lgan “Turkiston viloyati gazeti”da
Rusiya hukumatining tegishli odamlari tomonidan uyushtirilib,
rag’batlantirilib borildi. Va uni “ilg’or rus madaniyati” sifatida talqin qilindi.
Hatto Furqatni ham 1890 yil Toshkentga kelganida N. Ostroumov o’z
gazetasiga jalb qiladi. general gubernator Baron Vrevskiy shoirning
salohiyati va shuhratidan targ’ibot uchun foydalanishi maqsadida uni rus
zodagonlarining bal bazmiga taklif etadi. Ostroumov shoirga ziyofat
taassurotlarini yozdirib, gazetada bostiradi.
Behbudiy 1913 yil aprelь oyida “Samarqand” gazetasini chiqardi.
Gazeta turkiy va forsiy tillarda, haftada 2 marta, dastlab ikki, so’ng to’rt
sahifada chop etildi. 45 ta sondan so’ng moddiy tanqislik tufayli chiqish
to’xtadi. O’sha yilning 20 avgustidan u “Oyna” (Ko’zgu – Mir’at - Zerkalo)
nomli fors, turk, arab va rus tilida jurnal chiqa boshladi. Lekin jurnal asosan
forsiy va turkiyda chiqa boshladi. Bu suratli haftalik jurnal ko’proq o’zbek
tilida: shuningdek, forscha she’r, maqola, ruscha e’lonlardan iborat edi.
Boshida haftada bir marta, so’ng ikkinchi yilda 15 kunda bir marta chiqqan.
20 oy chamasi to 1915 yil oxiriga qadar chiqib, so’ng to’xtagan.
“Oyna” jurnali ma’rifat va madaniyat tarqatishda muhim ahamiyatga ega
bo’ldi. Unda millat va uning haq-huquqi, tarixi, til adabiyotiga oid maqolalar,

dunyo ahvoliga doir qiziqarli ma’lumotlar, baholar berib borildi. Masalan,
jurnalning 1913 yil 20 avgustdagi birinchi sondayoq “Ikki emas to’rt til
lozim” degan maqola bilan chiqdi va har bir ziyoli, o’qimishli odam arab,
fors, rus va turkiy tilni bilish lozim deyiladi.
1917 yilda Avloniy tomonidan “Turon” gazetasi Toshkentda, shu yili
qo’qonda “Kengash” jurnali chop etildi.
Jadidchilikning ruhi va mazmunini o’zida bekami ko’st namoyon etgan
jadid adabiyoti milliy ong va sezim taraqqiyotida beqiyos rol o’ynaydi. Bu
adabiyotning ilk namunalari badiiyatiga ko’ra u qadar yuksak emas, g’oyalar
yaydoq berildi. Yalang’och da’vat va chaqiriqlar, shiorbozlik ko’zga
tashlanadi. Jadid adabiyoti 10-yillarning oxiri, 20-yillarning boshidagina har
jihatdan to’laqonli adabiyotga aylandi.
Jadidlar XIX asrning oxiri XX asr boshlarida maydonga chiqdilar.
Ularning tarix sahnasida paydo bo’lishlarida ikki omil – tarixiy-ijtimoiy
sharoit va davrning yangi g’oyalarini olg’a surgan gazetalar bilan birga
uchinchi omil – Muqimiy va Furqatlar boshlab bergan o’zbek ma’rifatparvari
adabiyotga ham muhim rol o’ynadi.
Jadidlar paydo bo’lgan ilk kunlardan boshlab ular ham chor hokimiyati,
ham mahalliy hukmdorlarning qarshiliklariga duch keladilar.
Jadidchilik X1X asr oxiri XX asr boshlarida Turkistonda hukm surgan
favqulodda qaloq iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy sharoitda yashagan xalqlarni
ma’rifatlashtirish, jamiyat hayotida ijtimoiy va madaniy islohotlar o’tkazish
hamda pirovardida erk va hurriyat g’oyalarini hayotga tadbiq etish maqsadini
o’z oldiga qo’ygan harakat sifatida tarixiy vaziyat taqozosi bilan yuzaga
keldi. Bu harakat o’zining shakllanish yo’lini bosib o’tar ekan asr boshlaridan
1917 yil fevralь inqilobiga qadar bo’lgan birinchi bosqichda nafaqat ma’rifiy,
balki ijtimoiy harakat sifatida ham uzil-kesil rasmiylashdi.

O’z oldilariga Turkiston xalqlarining taqdiri uchun muhim ahamiyatga
molik vazifani qo’ygan jadidlar 1906 yil yanvarida Peterburgda bo’lib o’tgan
umumrusiya musulmonlari qurultoyiga o’z vakillarini yashirincha yuborib,
Rossiya tasarrufida yashagan boshqa musulmon xalqlari va ularning
peshqadam arboblari bilan aloqa o’rnatmoqchi bo’lganlar. Bu vaqtda o’zbek
jadidlari, Qozon tatarlari kabi har tomonlama shakllangan milliy dasturlariga
ega bo’lgan. Lekin yaqin kelajakda rus istibdodga jiddiy zarba berish uchun
tayyorgarlik ko’ra boshlagan edilar. Ammo ularning bu niyatlaridan xabardor
bo’lgan bolьsheviklar Osipov qo’zg’olonidan keyin ko’plab jadidlarni qirib
tashladilar. O’z mustabid davlatining deshmani deb bilgan. Buxoro amiri ham
jadidlarni yo’qotishda bolьsheviklardagi zarracha orqada qolmadi.
Jadidchilik, shunchaki bir ma’rifiy, madaniy-oqartuv harakatigina emas
edi. Asr boshidan voqealar, rus-yapon urushidagi mag’lubiyat Rusiyani
buhronga olib keldi. Ichki milliy nizolar, noroziliklar kuchaya boshladi.
Turkistonda asta-sekin uyg’onish boshlandi. Rusiyada, xususan Kavkaz,
volgabo’yida yashovchi turkiy millatlar bilan yaqinlashishga, hamkorlikka
intilish kuchaydi. Yangi g’oyalar kirib kela boshladi. Islomchilik
(panislomizm), turkchilik (panturkizm) shundaylardan edi. Bu g’oyalar X1X
asrning o’rtalarida Usmonali davlatlarda paydo bo’ldi. Dastlab,
“usmonchilik” o’rtaga qo’yildi.
1698-99 yili Usmonli davlati birvarakayiga to’rt davlat – Avstriya,
Venetsiya, polьsha, Rusiya bilan urushga kirdi va yengildi. Bu usmonli
saltanati tanazzulini boshlanishi edi. Idora usulida o’zgarishlar qilish kerak
edi. Yildan yilga taraqqiy topib, harbiy-iqtisodiy qudrati oshib borayotgan
Ovrupadan nimanidir olish kerak edi. Bu fikr 1789 yili taxtga chiqqan 3-
Salimda ko’zga tashlandi. U “Nizomi jadid” tuzib, qo’shin va idorani
yangilashga kirishdi.

Jadidchilikning ruhi va mazmunini o’zida bekamu-ko’st namoyon etgan
jadid adabiyoti milliy ong va sezim taraqqiyotida beqiyos rol o’ynaydi. Bu
adabiyotning ilk namunalari badiiyatiga ko’ra u qadar yuksak emas, g’oyalar
yayroq beriladi. Yalang’och da’vat va chaqiriqlar, shiorbozlik ko’zga
tashlanadi. Jadid adabiyoti 10-yillarning oxiri, 20-yillarning boshidagina har
jihatidan to’laqonli adabiyotga aylandi.
Jadid adabiyotining birinchi bosqichi – 1905-1917 yillar adabiyotida
Turkiston jadidchiligining quyidagi xususiyatlari o’z ifodasini topdi:
1. Ma’rifatga maqsad emas, vosita sifatida qarash.
2. Erksizlikni, mustamlaka idora usulini anglash, uning
sabablarini va undan qutilish yo’llarini izlash.
Turkistondagi jadidlar 1914 yilda boshlangan Birinchi jahon urushining
imperialistik mohiyatini anglab yetdilar. Bu mavzu jadid adabiyotida
ifodasini topdi. Urushni inkor etish, uni insonlar boshiga yog’ilgan balo-ofat
shaklida his qilish va uni adabiyotga olib kirish Rusiyani “rus bo’lmagan”
xalqlari adabiyotida 1914 yilning oxiri 1915 yilning avvalidan boshlangan
edi.
Urush chor samoderjaviyasini tanazzulini ochiq-oshkor qiladi, ijtimoiy
ziddiyatlarni keskinlashtirib yubordi. 1916 yil mamlakatda ijtimoiy norozilik
boshladi. Uning ustiga o’sha yili hosildorlik bitmadi. Oziq-ovqat tanqisligi,
qahatchilik nafaqat Rossiyada, balki Turkistonda yuz berdi.
1916 yilning 25 iyunida 2-Nikolay “Imperiyadagi g’ayrirus aholining
erkaklarini harakatdagi armiya turgan rayonlarda mudofaa inshootlarini va
harbiy aloqa yo’llarini qurish ishlariga, xuddi shuningdek, davlat mudofaasi
uchun zarur bo’lgan boshqa har qanday ishlarga safarbar qilish to’g’risida
farmon berdi. Turkistondagi 19 yoshdan 43 yoshgacha bo’lgan 250 ming
kishi mardikorlikka olinadigan bo’ldi. O’lkada qo’zg’olonlar boshlandi.
CHor hukumat yon berishga majbur bo’ldi. O’lka ahvolini tekshirish uchun

A.F.Kerenskiy ishtirokidagi komissiya yuborildi. Turkistonni yaxshi bilgan
A.N.Kurapatkin general-gubernator qilib tayinlandi.
1916 yil voqealari badiiy adabiyotda keng ifodasini topdi. Hamzaning
“Milliy ashulalar uchun milliy she’rlar majmuasi”ning 7-bo’limi, Muhiddin
Ibrohimov tuzgan “Loshmon” (Namangan, 1916), Avloniyning “Mardikorlar
ashuvlasi” (T., 1917), Akbariy Toshkandiyning “Vatanga xizmati” (T.,
1917), Sidqiyning “Rabotchilar namoyishi” (T., 1917), “Rabotchilar kelishi”
(T., 1917), Mulla Murtazo bin Ismoiljonning “vatan xizmati” (T., 1917) kabi
to’plamlari yaratildi. Mulla Murtazo bin Ismoiljon yozadi:
Mildir-mildir suv oqar, suv tagida qum oqar,
Xizmatga ketganlarning onasini kim boqar?
Jadid she’riyati milliy poeziyamizning o’ziga xos bosqichi vazifasini
o’tadi. Jadid she’riyatining mavzu ko’lami kengaydi. Unda realistik tasvir
kuchaydi. SHe’riyatda jamiyat hayoti aks etdi. Vazn jihatdan boyidi. Janr
jihatdan boyib kengaydi. Obrazlar olami reallashdi.

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Qosimov B. va b. Milliy uyg’onish davri o’zbek adabiyoti. – T.:
Ma’naviyat, 2004.
2. Milliy uyg’onish davri o’zbek adabiyoti masalalari. – T.: Universitet,
1998.
3. Ziyoev N. Turkistonda Rossiya tajovuzi va hukmronligiga qarshi
kurash. –T.: SHarq, 1998.
1. Karimov N. XX asr adabiyoti manzaralari. –T.: O’zbekiston, 2008.
2. Amir Sayyid Olimxon Buxoro xalqining xasrati tarixi. – T.: Fan,
1991.
3. Fitrat. Amir Olimxonning hukmronlik davri. –T.: “Minxun” xayriya
nashriyoti, 1992.
4. Narshaxiy. Buxoro tarixi. –T.: “Meros”, 1991.
5. Sahbo. Tanlangan she’rlar. –T.: Fan, 1993.

Ma'rifatparvarlik va jadidchilik ilmiy muammolar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish