Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 162.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение doc
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Mac, UNIX, LINUX, iOS va Android va operatsion tizimlari va ularning imkoniyatlari

Купить
Mavzu:Mac, UNIX, LINUX, iOS va Android va operatsion tizimlari va ularning imkoniyatlari. Reja: 1. Windows Mobile, Windows Phone, Android, AOS, SymbianOS operatsion tizimlar haqida ma’lumot. 2. Windows Mobile, Windows Phone, Android, AOS, SymbianOS operatsion tizimlarining o ’ xshashliklari va farqi . 3.Mac operatsion sistemasining yaratilishi va hozirgi kungacha bosib o`tgan yo`li 4.LINUX operatsion tizimi haqida malumot. So’nggi bir necha yillardan beri, mobil divayslar sanoati shunchalik ulkanlashib kettiki, internetdan umumiy foydalanish va faollik bo’yicha hattoki kompyuterlar bozorini ham egallab bormoqda. Bu albatta mobil vositalardagi ustunlik, hamda ma’lumotlar tarmog’i bo’yicha muntazam aloqa tezligi sababidandir. Xuddi kompyuterlar o’tmishidagi singari, mobil operatsion tizimlari (O.T.) ishlab chiqaruvchilari orasida ham yakka liderlik uchun kurash boshlanib ketdi. Eng talabgorlar ro’yhatidan iOS, Android va Windowslar turli sanoat ishtirokchilari tomonidan kiritilgan. Ushbu holat nafaqat kim eng kuchli ekanligi to’g’risidagi savol balki siz uchun qaysi biri to’g’ri kelishini bilish uchun ham muhimdir. Har bir O.T ba’zi foydalanuvchilarga mos keluvchi va ba’zilarini yuzini burishtiruvchi o’z xususiyatlariga ega. Keling har bir nomzod bilan tanishib chiqaylik va sizning talablaringizni eng to’liq qondiradiganini topishga harakat qilaylik! Android Ushbu tizimning eng o’ziga xos xislatlaridan biri -unda o’zlashtirish (customization) imkoniyatlari miqdoridir. Bu qulaylik telefonning butun telefonning barcha qismi, o’rnatilgan fon, vidjetlar va ikonkalarni o’z ichiga oladi. Android Google Play yoki nashr qiluvchining o’zidan bevosita yuklab olinadigan, bir milliondan oshiq turli ilovalarga ega. Agar siz aynan o’zingizga moslashtirilgan mobil xizmatini istasangiz, Android eng yuqori tanlovdir. IOS Apple’ning IOS, IPhone’da 2007 yilda ishga tushirilgan bo’lib, mavjud eng birinchi mobil O.Tlaridan biridir. Ushbu tizimdan foydalanish ortidagi asosiy g’oya -boshqa barcha Apple mobil mahsulotlaridan foydalana olish imkoni bo’ladi. Ma’lumki Apple mavjud eng zo’r telefonlarni ishlab chiqadi, shu bilan o’z operatsion tizimini ahamiyatini oshiradi. Undan tashqari iOS uchun mobil ilovalar soni ulkandir, hayolingizga kelishi mumkin bo’lgan barcha dastur va hizmatlar muhayyo. Windows mobile. Bu OT OT ishlab chiqaruvchi kompaniyalarning lideri hisoblanmish MicroSoft kompaniyasi tomonidan ishlab chiqilgan. Windows mobile otsining interfeysi - kompyuterlardagi otlarning interfeysiga uxshash. Bu ilovalarni yozishni birkancha osonlashtiradi va foydalanuvchilar uchun ular uchun xam ularga tanish interfeysda ishlashga uziga yarasha kulaylik olib beradi. Afzalliklari. - Interfeysining kompyuter interfeysiga uxshashligi; - qulay sinxronizatsiya; - OT tarkibida ofis ilovalarining mavjudligi; - Ko’p vazifaliligi; Kamchiliklari. - qurilmalarga quyilgan katta talab (visokoye trebovaniye k oborudovaniyu); - Viruslarning kupligi; - Ishlashdagi nokulaylik (nestabilnosti v rabote); Android Android - Linux OT lari bazalari asosida ishlab, google kullab kuvvatlashi yordamida Open Handset Alliance (OHA) tomonida ishlab chiqilgan yangi otlardan biri hisoblanadi. Otning boshlangich kodi (isxodniy kod) ochik bo’lganligi sababli har bir ishlab chiqaruvchi o’z mobil otlarini o’z distributivlarini ishlab chiqishi mumkin. Afzalligi. - Boshlang’ich kodning ochiqligi; - Ko’pgina ilovalarni mavjudligi; - Yuqori tezkorlik darajasi (visokoye bistrodeystviye) ; - Google serverlar bilan o’zaro qulay bog'lanish (udobnoye vzaimodeystviye s serverami Google) ; Kamchiliklari. - Ko’gina aktual versiyalar - ishlab chiqaruvchilar qaysi versiyadagi OT uchun ilova yozishni bilmasligi; - Ochiq kodli bop’lganligi uchun xakerlar xujumiga bardoshlimasligi; - Deyarli har doim qayta to’g’rilash talab etilishi; IPhone OS Apple kompaniyasi tomonidan ishlab chiqilgan OT. Bu ot fakatgina Apple kompaniyasi maxsulotlarida ishlatiladi. iPhone, iPod, iPad qurilmalari hamda AppleTV televizorlariga OT sifatida o’rnatilgan. Afzalliklari - Foydalanishning qulayligi; - Sifatli xizmat ko’rsatish; - Ko’pgina muommolar to’g’rilanadigan, doimiy yangilanish; - App Store dan ko’pgina zararsiz dasturlarni sotib olish imkoniyati; Kamchiliklari. - Norasmiy ilovalarni o’rnatish uchun jeylbreak ni talab etilishi; - Ko’p vazifalikning yo’qligi; - Dokumentlarni taxrirlash redaktorini OT tarkibida yo’qligi; Palm OS Ushbu OT 1996 yili vujudga kelgan. Chuntak partotiv kompyuter (KPK) larida qo’llaniladi. Keng imkoniyatlari va foydalanishda qulayligi sababli keng tarqalgan edi. Hozirda deyarli foydalaanilmaydi. Afzalliklari. - Ko’p resurs talab etmaydi; - Foydaalnuvchi interfeysining qulayligi; - Kompyurter bilan qulay sinxronizatsiya; Hozirgi axborot texnologiyalari rivojlangan paytda, kompyuterlar har bir oila, korxonalarga kirib borgan paytda operatsion sistemalar orasida “Macintosh” degan so`zni uchratib qolamiz. Bunaqa kompyuterlarning egalarini o`z kompyuterlariga bo`g`lanib qolganlari, u bilan faxrlanishlari bizni hayratga soladi. Xo`sh, bu kompyuterlarning shunchalik o`ziga tortuvchi tomonlari nimalar? Qulay korpus, kuchli protsessorlarmi yoki tezkor xotirami? “Apple” firmasi tomonidan yaratilgan bu kompyuterlarda garchi sanab o`tganlarimning barchasiga katta e’tibor berilsada, Macintoshni yaratilganidan boshlab to hozirgi kungacha “Macintosh” qilgan asosiy komponent bu – Mac operatsion sistemasidir. Men hozir shu operatsion sistema haqida batafsil ma’lumot bermoqchiman. 1) Mac operatsion sistemasi birinchi bo`lib 1984 – yilda Apple firmasi tomonidan yaratilgan birinchi Macintosh shaxsiy kompyuteri bilan birga ommaga havola etildi. Dunyoda birinchi bo`lib grafik interfeys orqali ishlovchi bu OS o`sha paytlarda katta shov – shuvga sabab bo`ldi. Chunki o`sha paytlarda mashhur bo`lgan MS DOS operatsion sistemasi “ командная строка ”, “ выполнить ” kabi buyruqlar to`plami bilan ishlar, buning uchun esa foydalanuvchi ma’lum bilimlarga ega bo`lishi yoki doimo maxsus lug`at bilan yurishi kerak edi. Mac operatsion sistemasi yaratuvchilari esa hozir biz o`rganib qolgan darchalardan, ikonkalardan va papka (katalog)lardan iborat OS ni yaratishdi. Yana bundan tashqari Macintosh kompyeteri bilan birga hozirgi sichqonchaga o`xshash kursorni siljitish vazifasini bajaruvchi qurilma ham yaratildi. Hali o`sha paytlardanoq bu OS keyingi avlod kompyuterlari qanday bo`lishini ko`rsatib bera olgan edi. Aslida grafik interfeys haqidagi g`oya Mac OS yaratuvchilari tomonidan o`ylab topilmagan, ular Xerox firmasidagi kompyuterda ko`rib, unga qo`shimchalar kiritib o`zlarining ixtirolari sifatida dunyoga tanitishgan. Xerox kompaniyasining axborot markazida grafik interfeys bilan ishlovchi yagona kompyuter bo`lib, ishchilar undan faqat o`z maqsadlari yo`lida foydalanishgan va ommaviy foydalanish uchun tarqatishni o`ylab ko`rishmagan. Shunday qilib, Mac OS 1 atigi 216 kilobaytli floppy diskda joylashgan va uning normal holatda ishlashi uchun 128 kilobaytli (tasavvur qilyapsizmi!) operativ xotira yetarli bo`lgan. Eng qizig’i, bu operatsion sistemani boshqa kompyuterga shunchaki nusxalab, ko`chirib qo`yilsa ham u hech qanday xatosiz ishlay olgan. Bu sistema juda ham oddiy va sodda ko`rinishda bo`lgan: uning faoliyati uchun 2–3 ta fayl yetarli bo`lib, ular maxsus “System folder” papkasiga joylashtirilgan. Bu katalogdagi eng qiziqarli papkalar “Extensions” va “Control panels” bo`lib, birinchisida har xil sistemali kengaytmalar, bibliotekalar, qurilmalarning drayverlari joylashsa, ikkinchisida esa interfeys moduli, kerakli paytda operativ xotiraga yuklanadigan va undan o`chiriladigan mini – programmalar (ba’zi joylarda boshqaruv pulti deb ham ataladi) joylashgan bo`ladi. Mana shu “Control panels” papkasida biz xohlagan paytda o`zimizga kerakli funksiyani (tarmoq, videorejim, ish stolida ikonkaraning ko`rinishi va hokazo) yoqib, keraksizini esa o`chirib qo`yishimiz mumkin. Buning uchun shunchaki o`sha fayl nomi davomiga “Disabled” so`zini qo`shib qo`yish yetarli (MS DOSda “Registry” komandasi orqali boshqariladi). Bu sistema komponentlarini biz boshqa kompyuterdan olgan taqdirimizda ham uni qanday o`rnataman, qaysi papkaga tashlashim kerak degan bosh qotirishlar haqida gap ham bo`lishi mumkin emas: shunchaki bu fayllarni “System folder”ga tashlasak, bu papkaning o`zi fayl qaysi katalog tarkibiga kirishini aniqlab, joylashtirib qo`yadi. Bunda hattoki kompyuterni “ перезагрузка ” (o`chirib, qaytadan yoqish) qilish ham talab etilmaydi. Bu “drug-and-drop” usuli Mac OSga moslab yaratilgan 99% programmalar uchun ham ishlaydi. Ya’ni biror o`yin yoki programmani o`rnatish uchun uning yuklanish faylini axtarish shart emas: kerakli faylni nusxalab, boshqa kompyuterga ko`chirib o`sha zahoti ishlata boshlasak ham programma xuddi birinchi ko`chirib olgan kompyuterda qanday ishlagan bo`lsa, shunday bexato ishlayveradi (shu yerda bitta nozik tarafi bor: programma yoki o`yin Mac OSning shu versiyasiga ham to`g`ri kelishi kerak). Yoki siz bir kompyuterdagi barcha ma’lumot va o`rnatilgan sistemaviy o`zgarishlarni ( настройки ) o`zgartirmagan holda boshqasiga olib o`tmoqchimisiz? Unda barcha kataloglarni shunchaki nusxalab olib o`tsanigiz shuning o`zi kifoya. Bunday oddiy va moslashuvchanlikka ega bo`lgan bu operatsion sistema turli korxona, tashkilot va shaxsiy maqsadlarda foydalanila boshlangach, kompyuterni tuzatish yoki uni “ переустановка ” qilishga sarflanadigan xarajatlar miqdori ancha qisqarib ketdi. Bu o`sha paytda foydalaniladigan barcha operatsion sistemalarga qattiq “zarba” berdi. Mac OS o`zining faylli sistemasi bilan ham mashhur: birinchidan, u faylning versiyasini, avtorini, atributlarini va eng muhimi, uning tipini hamda shunga mos uni ochadigan progarammani hech qanday kengaytmalarsiz aniqlaydi. Ikkinchidan, har bir yaratilganda uning tipiga qarab ikonka qo`yiladi (bu yangilik emas, deb o`ylayotganlarga: hozirgi Microsoft Windows operatsion sistemasidagi bu fu funksiya aynan Mac OS dan ko`chirilgan!). Shunday qilib, siz Word formatidagi matnli fayllarni QuarkXPress maketlaridan osongina ajrata olishingiz mumkin. Umuman olganda, Mac OS faylli sistemasida “sayohat qilish” juda qulay. U har qanday operatsion sistemadan ko`proq usulda fayllarni tasvirlay oladi. Uning “ подпружиненные папки ” funksiyasi esa fayllarni joyini o`zgartirishni tezlashtiruvchi muhim yangiliklardan biri hisoblanadi. Bulardan tashqari psevdonimlarning (Windows operatsion sistemasida ular “ ярлык ” deb ataladi) amalda bexato ishlashi hayratda qoldiradi. Buning sababi psevdonimlarning real fayl yoki papka o`rtasidagi mustahkam aloqadaligi, ya’ni siz fayl yoki katalogning psevdonimini yaratganingizdan keyin shu fayl yoki katalogni qo`rqmasdan boshqa katalogga joylashtirganingiz bo`ladi. Chunki psevdonim baribir o`ziga bog`lab qo`yilgan haqiqiy adresini avtomatik ravishda o`zgartiradi. Uning katta hajmli fayllar bilan tez ishlashi ham e’tiborga loyiq. Mac OS birinchi versiyasidayoq tovushni sintez qilib raqamli ko`rinishda qabul qilishni yo`lga qo`ydi. 1991 yilda esa grafika, tovush, matn va videofayllar integratsiyasini ishlab chiqdi va uning uchun maxsus atama ham yaratildi – Multi media. Quick time esa aynan mana shu multimedia uchun yaratilib, Mac OSning sistemali fayllari ro`yxatidan joy oldi. 2) Endi bu operatsion sistemasining yaratilishidan boshlab to hozirgi kungacha ishlab chiqarilgan versiyalari haqida to`xtalib o`tsam. Mac OS 1 haqida yuqorida batafsil ma’lumot keltirildi. Undan keying versiyalardagi o`zgarish va imkoniyatlar quyidagicha: Mac OS 2 - Mac OS 6. Bu sistema platformalari 1985-1988 yillar oralig`ida yaratilgan bo`lib, bir – biridan deyarli farq qilmasdi (bir necha komponentlariga o`zgartirishlar kiritilishini aytmaganda). Ularni bir guruhga kiritishimninh sababi ham shunda. Bu vaqt oralig`ida kiritilgan eng katta yangilik “multi-finder” opsiyasi bo`lib, u bir vaqtning o`zida bir necha programmalar bilan ishlash imkoniyatini bergan. Mac OS 7. Bu versiya platformasi 1991 yilda ishlab chiqarilgan bo`lib sezilarli darajada ko`proq qo`shimchalar kiritilgan. Masalan scroll-bar va title-bar lar rangli ko`rinishda ifodalana boshlandi, multi-finder opsiyasi avtomatik ravishda sistema tarkibiga kiritildi (faqat bitta programma bilan ishlay oladigan “finder” opsiyasi tarixda qoldi), ikonkalar 256 rangda ko`rinishni boshladi. Bundan tashqari, multimedia fayllar bilan ishlash yanada qulaylashdi. Mac OS 7.5. Bu versiya platformasi 1994 yilda ishlab chiqarilgan. Bu platformaning asosiy yangiligi Local Talk o`rniga Apple Talkning o`rnatilishidir. Mac OS 7.6. Bu versiya platformasi 1997 yilda yaratilgan bo`lib, u Mac OS tarixida katta iz qoldirgan. Bunday deyishimga sabab, aynan shu paytdan boshlab Apple kompaniyasi tomonidan bu operatsion sistema rasman “Mac OS” deya nomlangan. Boshqa o`zgarishlar deyarli ko`zga tashlanmagan. Mac OS 8. Bu versiya ham 1997 yilda yaratilgan bo`lib, Quick time bilan ishlashi qulaylashgan hamda internet bilan ishlashda ancha qulayliklar yaratilgan. Yana “Sherlock” lokal qidiruv tizimi yaratilib, u internetda va kompyuter xotirasida kerakli fayl yoki ma’lumotni topishni ancha yengillashtirgan. Mac OS 9. 1999 yilda yaratilgan versiya Mac OS oilasining haqiqiy san’at asari desa bo`ladi. Uni hozirgacha “klassik Mac OS” deb atashadi. Quyida uning eng mashhur o`sha paytdagi yangi imkoniyatlarini sanab o`taman: - Boshqaruv panelining yangicha ko`rinishi; - Odamning gapirib buyruq berishini sintez qilishning yanada takomillashtirilishi; - Multi-finderda diskka ma’lumot yozish funksiyasining paydo bo`lishi; - “Sherlock” va “Apple Script” programmalarining yangilanishi; - “Keychains” funksiyasining yaratilishi (parollarni bir biriga bog`lash); - Birinchi bo`limning asosiy masalasi - Linux va Windows o`trasida xech qanday jarlik yo`qligini - ko`rsatish. Operatsion tizim xaqida tushuncha.Kompyuterlarni shartli ravishda ikki kategoriyaga bo`lish mumkin.Birinchi kategoriyaga signalizatsiyalashgan agregatlar: uyali aloqa telefonlari, elektron soatlar, masofadan boshqaruv pultlar, kalkulyatorlar va shu kabilar kiradi. Xa, bularni xam kompyuter dab atash mumkin, negaki ular xam tashqaridan ma`lumotlari olib, qayta ishlab, ekrangda aks ettirish kabi vazifalarini bajaradilar. Faqatgina yuqorida sanab o`tilgan qurilmalarni shaxsiy kompyuterdan farqi shundaki, ularni bajaradigan ishini umuman o`zgartirish oddiy foydalanuvchi uchun mumkin bo`lmagan vazifadir.Ikkinchi kategoriyaga – o`yinlar oynash, musiqa tinglash, video filmlar ko`rish, xujjatlarni taxrirlash, foto, rasmlar ustida ishlash uchun moljallangan shaxsiy kompyuterlardir. Bu kompyuterlarni birinchi kategoriya kompyuterlaridan farqi shundaki, foydalanuvchi o`zi xoxlagan OT va o`ziga kerak bo`ladigan amaliy dasturiy ta`minotni o`rnatishini imkoniyatini mavjudligidir. Demak, OT siz shaxsiy kompyuter – bu shunchaki stolda joy olib turgan qurilmalar yig`ilmasi. OT siz kompyutni manbaaga ulaganizda avval BIOS3 yuklanib “Operatsion tizim topilmadi” ma`nosiga yaqin bolgan yozuvni ekranda ko`rasiz.Endi esa kompyuter tizimlarini ishlashi bilan to`liqroq tanishib chiqamiz.Axborotlarni kiritish va chiqarishda analog va raqamli portlar ishlatiladi. Odatda interfeysli mikrosxemalar ishlatiladi. Xar qanday axborot raqamli ko`rinishga keltirilib mikroprotsessor yordamida qayta ishlanadi. Lekin bu mikroprotsessor o`z vazifasini bajarishi uchun maxsus bir dastur bo`lishi kerak. Ya`ni bu dastur mikroprocessor uchun kommandalar ketmaketligi bo`lib qaysi axborotni qanday qayta ishlashi kerakligi xaqida ma`lumot beradi.3 BIOS – Boshlang`ich kiritishҒchiqarish tizimi, maxsus bir mikrosxemaga yozilgan kichik dastur bo`lib, kompyuter manbaaga ylanganida ishga tushadi va OT ni ishga tushiradi. 4Odatda kompyuterni boshlang`ich yuklanishi bajaruvchi dastur BIOS deb nomlanadi. BIOS kompyuterdagi qurilmalarni xolatini tekshirganidan keyingina, vinchesterda, kompakt diskda, flesh diskda yozilgan OT ni yuklovchi dasturini ishga tushiradi. OT mi yuklanib bo`lgandagina foydalanuvchi kerakli bo`lga ishni bajarishi mumkin. - OT mi bu kompyuter qurilmalari va odam o`rtasidagi bog`lovchidir. Keng tarqalgan OT laridan biri bu Windows dir. Ko`pchilik kompyuter, yoki OT deganda aynan Windows oynalarini ko`z oldiga keltiradi, lekin aslida Windows bu faqatgina OT larnin birgina turidir. Windows OT dan tashqari Solaris, OSҒ2, MacOS, Linux. FreeBSD, BeOS kabi OT mavjud.WindowsMicrosoft korporatsiyasi tomonidan ishlangan Windows OT ni turli versiyalari mavjud. Microsoft korporatsiyasini operatsion tizimlar bozorini egallash eng sodda MS DOS OT ni yaratilishidan - boshlandi. MS DOS ni grafik interfeysi 4 mavjud bo`lmagan, lekin ishlatilishi oson va qulay edi. - Grafik interfeyslar Windows OT larida paydo bo`ldi ( Windows 3.1, Windows 3.11 ). Lekin bu o`sha paytlarda MS DOS raqobatbardosh emas edi. 1995 yilda Windows 95 OT ishlab chiqarildi, bu tizim MS DOS asosida, grafik interfeys uning ajralmas qismiga aylangan. Ko`pgina kamchiliklariga qaramay Windows 95 foydalanuvchilar orasida keng tarqalib ketdi va Microsoft, Windows 95 ni yanada rivojlantirishga o`z kuchini sarflab qisqa vaqt ichida Windows 95 OSR1 va Windows 95 OSR2 versiyalarini ishlab chiqdi. 486DX4 va Pentium protsessorlarini yaratilishi Windows OT murakkablashtirilishiga olib keldi. Windows 98 versiyasi muvafaqiyatli bo`lganligi sababli xozirgi kunlarda xam uni uchratishimiz mumkin. Keyinchalik Windows 98SE va Windows Me versiyalari ishlab chiqarildi.Windows 95Ғ98Ғ98SEҒMe OT ni afzalliklari shundan iboratki, uning interfeysi sodda va tushunarli bo`lib maxsus bilimlarni talab etmaydi. O`rnatilishi jarayonida xam foydalanuvchi xech qanday sozlash, tanlashlarni amalga oshirmaydi, OT ning o`zi optimal sozlanib o`rnatiladi. Windows 95Ғ98Ғ98SEҒMe OT larida bir vaqtning o`zida bir foydalanuvchi ishlay oladi. Tarmoqlarda ishlaydigan OT larga Windows NTҒ2000ҒXP versiyalari kiradi. Bu OT larda bir vaqtning o`zida bir nechta foydalanuvchi ishlashi mumkin. Ko`p foydalanuvchili tizimlarni albatta bosh foydalanuvchi, ya`ni administrator nazorat qilishi zarur. Administrator kompyuter texnikasi va dasturlash asoslarini yaxshi bilishi juda muhim axamiyatga ega.4 Interfeys – keng qamrovli tushuncha bo`lib bir ma`noni anglatadi, ya`ni biz tizimni boshqa tizim bilan aloqasi uchun zarur va etarli bo`lgan elementlar majmuasi. Masalan avtomashina va xaydovchi o`rtasidagi interfeys – bular rul (mashinani chapga, o`ngga burish), pedallar (mashinani yurgizish, to`xtatish), turli ko`rsatgichlar (tezlik, yo`qilg`i, masofa) va xokazolar. Kompyuter va odam o`rtasidagi interfeys – klaviatura, sichqoncha, monitor va xokazo. OT va odam o`rtasidagi interfeys – oynalar, tugmachalar, meyular va boshqa interfeys elementlari.5GNU loyxasiLinux OT lar oilasi Windows dan farqli, ko`pgina tijorat firmalari xamda ochiq kod (Open Source5) fikrini qo`llab quvatlovchi dasturchilar uyushmasi tomonidan rivojlantirilmoqda. Xar qanday dasturiy ta`minot nafaqat bajariluvchi modullar, balki kodi ochiq tekst (masalan CҒCҚҚ tilida yozilgan) fayllar ko`rinishida bo`lishi kerak. 10 yil oldin Open Source xarakati vujudga kelganida, unda faqat xususiy shaxslar – dasturchilar qatnashishgan. Xozirgi kunda Open Source fikri ko`pgina transmilliy korporatsiyalar tomonidan qo`llab quvatlanmoqda, masalan IBM, Sun, Oracle, HP.Open Source xarakatini 1984 yili Richard Stallman tomonidan “GNU Manifesti” yozilishidan boshlangan deb xisoblanadi. GNU – GNU`s Not UNIX, ya`ni GNU bu UNIX (va unga tegishli) Emas. Shu paytlari UNIX so`zi tovar belgisi bo`lib yuridik tomondan dasturiy ta`minotni rivojlanishiga to`sqinlik qilar edi. Manifest Free Software Foundation (FSF) – Erkin Dasturiy Tam`minot Jamg`armasini rivojlanishiga bosh turtki bo`ldi. FSF ning maqsadi dasturiy ta`minotni tarqatish, nusxalash, o`zgartirish va o`rganishda cheklovlarni olib tashlash edi.Dasturchilarni avtorlik xuquqlarini ximoya qilish maqsadida General Pulic License (GPL) litsenziyasi yozildi. Bu litsenziyasining qisqacha mazmuni quyidagicha: siz bu litsenziya ostida tarqatiluvchi dasturiy ta`minotni uning avtori xaqidagi ma`lumotlari saqlab qolish sharti bilan, xoxlagancha nusxalash, xoxlagan maqsadda foydalanish, o`zgartirish, tarqatish va sotish xuquqiga egasiz.LinuxLinux nomi esa 1991 yilda Linus Tovalds tomonidan o`z operatsion tizimini birinchi relizini dasturchilar uyushmasiga taklif etishdan kelib chiqgan. FSF xarakati xech kimning yuridik qiziqishlariga xalaqit qilmaydigan o`ziga tegishli bo`lgan operatsion tizimiga ega bo`ldi.GNUҒLinux OT ni rasmiy relizi (operatsion tizimining yadrosi) 1994 yil yaratildi. Keyinchalik bu OT uchun dasturlatning ko`payishi Linux distributivlarni keltirilib chiqardi.“Rasmiy” Linux distributivlarining soni yuztaga yaqin. Ba`zi bir distributivlar 1-3 ta Floppy disklarda bo`lsa, boshqalari 7 ta kompakt disklarda bo`lishi mumkin.Linux OT ustida butun jaxon dasturchilari ish olib borganligi sababli, Linux ko`p tilni o`z ichiga olgan. Linux OT UNIX oilasiga tegishli bo`lgani sababli unda Windows yoki MacOS dasturlari ishlamaydi, 5 Open Source – (to`g`ri tarjimasi) dasturiy kodlarning ochiq ko`rinishi yoki “Kodni Och”6va aksincha Windows da Linux dasturlari. Lekin bu muammolarni echimi bor albatta. Maxsus Windows OT imitatsiyalovchi dasturlar (Wine) yoki virtual kompyuterlar (VirtualBox, VMWare) yordamida boshqa OT dasturlarini ishga tushirish mumkin.Linux va Windows ni birlashgan distributivi Lindows xam mavjud. Faqat bu OT yuqori narxli tijorat - tizimi sifatida tarqatilmoqda.Linuxning afzalliklari va kamchiliklariOxirgi vaqtlarda Linuxni Windows OT ga jiddiy raqobatchiligi xaqida ko`p gaplar tarqatilmoqda. Window OT ni qo`llab quvatlovchilar tomonidan esa aksincha, Linuxning foydalanuvchi kompyuteriga ommabop o`rnatilishiga tayyormasligi xaqidagi e`tirozlar bildirilmoqda.Bir yil oldin, Linuxning server OT lari orasida birinchi o`rinni egallab kelib, oddiy foydalanuvchilar uchun murakkab bo`lib ko`rinardi. Linux ishonchliligi darajasi bo`yicha yuqori va viruslardan ximoyalangan OT bo`lib foydalanuvchilardan ko`proq professional bilimni talab etadi.Linuxning afzalliklari, uning ishonchliligi va turg`unligi va viruslardan ximoyalanganligidir. Linuxda Windows OT da ko`p uchraydigan “teshik”6 lar umuman mavjud emasdir, mavjud bo`lsa xam xatoliklar tezgina va xech qanday xarajatlarsiz to`g`irlanadi, buning uchun foydalanuvchi (administrator)ni o`z vaqtida dasturiy ta`minotni yangi versiyalarini internetdan olish talab etiladi. Xatolikni foydalanuvchining o`zi xam to`g`irlashi mumkin, albatta buning uchun Linux kodlarini o`qiy olish va tushuna olish tajribasiga ega bo`lish zarur.Linuxning kamchiliklariga, Windows OT ga o`rganib qolganlar uchun distributivni o`rnatilishi qiyinchiliklarni yuzaga keltiradi. Oldingi distributivlar o`rnatilishi jarayonida juda ko`p tushunarsiz (odatda Windowsni o`rnatilishi jarayonida umuman uchramaydigan) savollarni berishi foydalanuvchilarni qiyin vaziyatga tushirib qo`yadi. Umuman olganda, Linux server kompyuterlarida va dasturchilar, xamda dasturchi yoki administrator bo`lish niyatida yurganlar kompyuterlarida yashab kelgan. Tijorat firmalarida asosan Windows OT litsenziyasiz ishlatish natijasida kelib chiqadigan kelishmovchiliklardan xoli bo`lish maqsadida Linux OT ni ishlatilishi yolga qo`yilgan. Bu kelishmovchiliklarni kuchayish davri aynan Windows XP ning yaratilishi davrida avj olgan. - 2003 yildan boshlab shunday Linux distributivlari ishlab chiqildiki, ularning o`rnatilish jarayoni - xattoki Windowsning ornatilish jarayonidan xam osonlashdi. Bu vaqtga kelib esa Linux uchun - amaliy dasturiy ta`minotning ko`payganligi, Linuxda xar qanday ishni, matn terish va rasm - 6 “Teshik” - maxsus atama bo`lib OT ning ishini buzilishiga yoki uning ishini tashqaridan boshqarish, ta`sir o`tkazish imkonini yaratib beradigan xatolikdir. Bu xatoliklar OT ni yaratuvchi dasturchilar tomonigan OT ni dasturini yaratish jarayoniga e`tiborsizlik natijasida yoki atayin qoldirilgan bo`lishi mumkin.7chizishdan boshlab, raqamli fotoapparat va uyali aloqa telefonlari bilan ishlarni bajarish imkonini yaratdi. Bugungi kunda kompyuterda bittagina Linuxni o`rnatib Windowsda bajarish mumkin bo`lgan ishlarni bemalol bajarish mumkin. OT larni xilmaxilligi Windows monopoliyasini chetga surib xaqiqiy raqobatli muxitni yaratmoqda.Bill Geyts xaqiqati - Windows OT xozirgi kunda IBM PC kompyuteri uchun universal tizim xisoblanadi. Lekin Microsoft korporatsiyasining monopoliyasi miliard foydalanuvchilarni kompyuterini faqatgina o`ziga to`be qilib qo`ganidek tuyuladi. Microsoft raxbariyati Windowsning yoki MS Office ning eski versiyasiga xizmat qilishni to`xtatishi bilanoq foydalanuvchilar yangi versiyasiga o`tishga majbur bo`lib qolishadi.Xar ikki yilda Windowsning yangi versiyalari ishlab chiqiladi, eski versiyalaridan unchalik farq qilmaydi. Oddiy foydalanuvchilar uchun xech qanday farq sezilmaydixam. Foydalanuvchilarni yangi dasturiy tizimga o`tishlari uchun Microsoft shunday bir ayyor yo`l tutadiki, bunda yangi versiyalda fayllarning yangi “standartlari” yoki eski versiyalda ishlamaydigan texnologiyalar kiritiladi. Xoxlaysizmi – yo`qmi, yangi versiyaga o`tish zarurati tug`iladi.Windowsning yangi versiyasiga o`tish, bu faqatgina uni o`rnatish emas, balki unga mos keladigan qurilmalarni xarid qilishdir. Masalan, ko`pgina firmalar xaliyam Windows 95 OT ni ishlatishmoqda, sababi, eskirib qolgan printerlar yangi Windows OT lari bilan ishlamaydi yoki yangi Windows OT litsenziyasini xarid qilish firmani kasotga uchratati.Oddiy foydalanuvchilar uchun yangi versiyaga o`tish xam ancha muammolarni yaratadi. Misol uchun Windowsning oldingi versiyasida ishlaydigan skaner yoki TV-tyuner7 Windowsning yangi versiyasida ishlamaydi, negaki bu qurilmalar uchun xali aynan shu yangi Windowsda ishlaydigan drayverlar mavjud emas. 7 TV-tyuner – kompyuterga ulanadigan maxsus qurilma bo`lib, televizion kanallarni bevosita kompyuter monitorida ko`rish imkoniniyatini yaratib beradi.8Internet – taraqqiyotni olg`a yurgizuvchisi Oxirgi yillarda kompyuter foydalanuvchilari oldingi vaqtlar yuzaga kelgan muammolarini umuman eslashmaydi. Windows OT ni turli xil dasturlar bilan boyitilganligi, oddiy foydalanuvchidan faqatgina sichqoncha bilan kerakli tugmachalarni bosish va yordamchi maslaxatlarni o`qishni o`zi yetarli. Bir necha yillar davomida umumjaxon tarmog`i milion kompyuterlarni butun bir yagona superkompyuterga birlashtirdi. Biz xali buning imkoniniyatlaridan foydalana olishimizga tayyor emasmiz. Albatta shunday tajribali foydalanuvchilar borki, bir qancha kompyuterlarni yaxlit bir tarmoqqa birlashtirib turli xim murakkab masalalarni echish, masalan shifrlash algoritmlarini ishonchliligini tekshirish yoki o`zga sayoralardan keladigan sigmallarni taxlil qilish kabi ishlar uchun ishlatadilar. Xayot shuni ko`rsatdiki, yarim o`tkazgichli texnologiyalar taraqqiyoti aloxida tashkilotlarni “yagona boshqaruv markaziga” ega bo`lish imkoniyatini yo`qqa chiqardi, negaki, xozirgi kunda sodda va murakkab kompyuterlarni yaratish oddiy bir talabaning qo`lidan keladi. Windowsning zaif tomonlari aniqlana boshlandi. Elektron pochta rqali ommaviy virus xujumlari,serverlarning ximoyasini buzish, maxfiy ma`lumotlarni o`g`irlanishi odatiy xolga aylana boshladi.Shundagina kompyuter dunyosi ko`pgina yillar davomida Windows va UNIX tizimlari soyasida turgan Linux tizimini esga oldi. Linux UNIX ning avlodi bo`lib 10 yil davomiga ochiq va bepul tizim sifatida rivojlana boshladi. Linuxning rivojlanishiga minglab dasturchilar o`z xissasini qo`shdilar.Natijada ko`plab serverlarning OT sifatida Windows emas, balki Linuxning u yoki bu versiyasi yoki UNIX ning FreeBSD versiyasi ishlayotganligi odatiy xolga aylandi. Linuxning rivojlanishi Linux server OT lar va professional kompyuterlarning asosiy tizimi sifatida yuqori o`rinni egallab turishi, turli xil transmilliy korporatsiyalarning erkin dasturiy ta`minot loyxasini rivojlanishida mablag` bilan ta`minlashi Linuxni yanada rivojlanishiga katta xissa qo`shilmoqda. Ammo shaxsiy kompyuterlarda Linuxni kamdan-kam uchratish mumkin. Linuxni dasturchilar o`zlari uchun qulay qilib rivojlantirishgan.Oxirgi yillarda katta korporatsiyalar yuz million dollorlarlik mablag`larini Linuxni yangi versiyalarini yaratilishi uchun sarmoya qilishgan. Xattoki shu vaqtlari mashxur bo`lgan dastur yaratuvchilar o`z dasturlarini Windows versiyalarini bilan birga Linux versiyalarini xam ishlab chiqa boshlashdi. Qilingan sarmoyalar o`zini oqlay boshladi. 2003 yili Linux tizimiga o`tish nafaqat tijorat tashkilotlar 9balki davlat tashkilotlar orasida avj oldi.Albatta bu kutilgan xolat edi. Linux shaxsiy kompyuterda ishlatilishi osonlashdi, o`rnatilishi esa Winsows tizimiga nisbatan ancha osonlashdi.Bir necha katta firmalarning Liunx distributivlarini yaratish bilan shug`ullanishi dasturchilar orasida kuchli raqobatli muhitni yaratadi. Linux distributivlari va ularni tanlash Ikki yil oldin foydalanuvchiga qaysi bir distributivni tanlash xaqidagi maslaxatni berish qiyin edi. Xozirgi kunda Linux distributivlari yagona bir standartga intilishi, dasturchilarning saloxiyatini asosiy bo`lgan muammolarni xal qilinishiga olib keldi.Linuxning boshlang`ich foydalanuvchisi nuqtai nazaridan, quyidagi maslaxatlarni berish mumkin: avval ASPLinux ( www.asplinux.ru ) yoki AltLinux Junior ( www.altlinux.ru ) distributivini ishlatish tavsiya etiladi. Bu distributivlat Rossiya dasturchilar tomonidan rivojlantirilib kelinmoqda. Deyarli to`liq rus tiliga tarjima qilingan. O`zbek tiliga tarjima qilingan distributivlardan biri esa Doppix ( www.doppix.uz ). Avtorning o`zi bu distributivni xali o`rnatib ko`rgani yo`q,shuning uchun bir nima deyish qiyin.Agarda siz distributivni kompyuteringizga o`rnatishni xoxlamasangiz yoki noto`g`ri amal bajarib qo`yishingizdan qo`rqsangiz, bu xam muammo emas. Distributivlarning shunday bir turi mavjudki uni Live CD deb atashadi. Ya`ni bu distributiv CD yoki DVD diskda bo`lib, uni kompyuter CDҒDVD-ROM idan yuklanib tayyor Linux OT xosil qilish mumkin. Bunda diskingizdagi ma`lumotlaringiza xech qanday zarar tegmaydi. Xatoki Live CD ni flesh diskli versiyasi xam mavjud. Masalan SLAX www.slax.org , xozirgi kunda reytingi baland bo`lgan va rivojlanayotgan Live distributiv xisoblanadi. Boshqa bir Live CD distributivlarni www.livecdlist.comҒ saytdan topishingiz mumkin.Kompyuteringiz eskirib qolganmi ? Buni xam xech qanday muammoli joyi yo`q. Xulosa Shu o`rinda savol tug`iladi: Mac OS shunchalik ustunliklarga, qulayliklarga ega ekan, nega uning operatsion sistemalar orasidagi o`rni sezilarli emas? Buning asosiy sababi shundaki, bu operatsion sistemaning faqat Macintosh kompyuterlariga o`rnatiladi. Bundan ko`zda tutilgan asosiy maqsad – foydalanuvchining xavfsizligini va Apple kompyuterlarining ko`proq miqdorda sotilishini ta`minlash. Yana savol tug`ilishi mumkin: nega foydalanuvchilar Apple firmasi kompyuterlarini juda kam miqdorda sotib olishadi? Bunga ham javob oddiy: bu kompyuterlar texnik xarakteristikasiga nisbatan bir xil bo`lgan boshqa kompyuterlardan ancha qimmat turadi. Uni sotib olishga har qanday foydalanuvchining ham qurbi yetmaydi. Xulosa o`rnida shuni aytmoqchimanki, har qanday tovarning o`ziga xos xususiyatlari, kamchiliklari, yutuqlari bo`ladi. Mac OS bundan keyin ham rivojlanishda davom etadi, olqishlar va tanqidlar, yutuqlar hamda kamchiliklar bo’ladi. Lekin har qanday tovar o`ziga xos talabga ega bo’lganidek. Mac ham o`zining foydalanuvchilariga ega. Uni rivojlantirayotgan Apple firmasi esa bugun mobil telefonlar va planshetlar ustida izlanishlar olib bormoqda. Apple yoki Stiv Jobs haqida gapirganda yanayam ko`proq ma’lumot keltirish mumkin. Lekin bu boshqa tarix… Adabiyotlar: 1. Aripov M.M. va boshqalar. Informatika Axborot texnologiyalari. T. 2002 y. 2.Raxmanqulova S.I. IBM PC shaxsiy kompyuterida ishlash. Toshkent. 1998 y. 3.Xolmatov T.X. NazarovU.A. Informatika. Informatsion texnologiyalar Samarqand Samdaqi. 2004 y. 4.Mualliflik materiallari (Beletskiy A.S.) 5.X. Kaster. «Osnovo' WINDOWS NT i NTFS». Microsoft Press. 1996 y.

Mac, UNIX, LINUX, iOS va Android va operatsion tizimlari va ularning imkoniyatlari

Купить