Machay g‘or-makoni

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	42.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Machay g‘or-makoni

Купить

1 .O‘zbekistonning janubiy sarhadlari tosh davri jamoalari moddiy
madaniyati tadqiqotida istiqbolli o‘lkalardan biri sanaladi. Buni o‘tgan asr 30-
yillari oxirlaridan e’tiboran ayni kunlargacha aniqlanib, tadqiq etilgan tosh davri
yodgorliklari tadqiqotining natijalari ko‘rsatib turibdi. Bu yodgorliklar Teshiktosh,
Amir Temur, Machay Angilak g‘or makonlari, To‘da yodgorliklari, Zarautkamar
qoyatosh rasmlari yodgorliklari hisoblanadi. Xususan, Machay g‘or makoni
tadqiqotlari mezolit davri jamoalari moddiy madaniyatini o‘rganishda o‘ta
ahamiyatli hisoblanadi
Machay g‘or makoni Surxandaryo oblasti territoriyasidagi Machay daryosi
o‘ng tomonida yuqori Machay qishlog‘i yonida joylashgan.
Bu makon 1938-1942 yillar mobaynida arxeolog-olim G.F.Parfenov
tomonidan o‘rganilgan. Bungacha esa, ya’ni 1937 yilda g‘orga M.E. Voronets va
A.P.Okladnikovlar kelib bu joyda insoniyat qadimgi madaniyati izlari borligini
aniqlashgan. Makonda qazish ishlari olib borgan A.P.Okladnikov, bu erda ikkita
madaniy qatlam borligini aniqlagan va pastki qatlam must’e davriga, yuqori qatlam
esa mezolit davriga oid degan xulosa kelgan. YOdgorlik 1971-1977 yillar
mobaynida arxeolog-olim O‘.Islomov tomonidan qayta o‘rganildi va bu tadqiqot
natijalarini o‘zining «Machay g‘ori» nomli monografiyasida keltirdi.
Machay makonidan ko‘plab tosh o‘zaklari, paraqalardan yasalgan qurollar,
mikroparaqalar, qirg‘ichlar, pichoqsimon qurollar, qayroqtosh qurollari ko‘plab
topilgan. Lekin, bu makonda geometrik shakldagi qurollar uchramaydi. Makondan
yovvoyi va xonakilashgan to‘rtlamchi davr hayvonot suyagi qoldiqlari ham
ko‘plab topilgan. Yuqori madaniy qatlamdan radiouglerod namunasi olingan
(7500+ 110 let nazad). O‘.Islomov ko‘rsatishicha, makon tosh industriyasi
uchirindili-payraqali industriya hisoblanib, qayroqtoshli element sezilarli darajada
kuzatiladi. O‘. Islomov makonda 2 ta madaniy qatlam borligini o‘z tadqiqotida
keltirgan, A.P.Okladnikov o‘zining keyingi xulosasida bu ikki madaniy qatlamlar
turli tarixiy davrga mansub bo‘lmasdan, ikkalasi ham bir tarixiy davrning
rivojlanishiga oid bo‘lib, ular mezolit davriga taalluqli ekanligi haqida fikr
bildirgan. Tadqiqotchilar ko‘rsatishicha, Machay g‘ori mezolit davri so‘nggi

bosqichlarida yashashgan ovchi-chorvador qabilalarning makoni bo‘lgan ekan.
Madaniy qatlamlar gulxan izlari, to‘rtlamchi davr hayvonotlari qoldiqlariga, hamda
boy arxeologik tosh ashyoviy topilmalarga ega bo‘lib, odamzodning barkamol
turmushidan dalolat beradi. Yuqori madaniy qatlamdan ikkita odam suyagi
qoldig‘i topilib o‘rganilishi, bu davr odamlari antropologik tuzilishlarini tasavvur
etishimizda muhim ilmiy ahamiyat kasb etadi. Jumladan, antropologlarning
aniqlashicha topilgan suyak qoldiqlarining biri katta yoshdagi erkakka, ikkinchisi
yosh ayolga tegishli bo‘lib, ular evropoid irqiga mansub bo‘lishgan. Bu makonda
1938 yili G.V.Parfen’ev tomonidan ham ikkita odam bosh suyagi qoldiqlari
topilgan edi. Bu topilmalar o‘z vaqtidamutaxassislar tomonidan evropoid irqiga
mansub deb topilgan.
Shu bilan birgalikda tadqiqotlarda Surxandaryo vohasi boshqa hududlarida
ham mezolit davriga oid manzilgohlar borligi aniqlangan. Ayrtam yodgorligi
yonidan, Eski Termiz atrofidan, Kattaqo‘rg‘on g‘or makonidan topilgan tosh
qurollarining to‘plamlari bundan dalolat beradi.
2.O‘rta Osiyo mezolit davri jamoalari moddiy madaniyati o‘ziga xos
xususiyatlari, jamoalar xo‘jalik mashg‘ulotlari, o‘zaro madaniy aloqalari,
madaniyatlar kelib chiqishi ildizlari masalasi.
Kishilik tarixi tosh davri mezolit (o‘rta tosh davri) bosqichi moddiy
madaniyati ham o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Bu tarixiy davr jamoalari ijtimoiy
tuzumi urug‘chilik tarzida bo‘lib, jamoaviy mehnat qilishib,umumiy yashash
tartibida to‘plangan oziq-ovqat mahsulotlarini birgalikda tanovul qilishgan.
Xo‘jalik yumushlari asosini o‘zlashtirma xo‘jalik, ovchilik, qisman baliqchilik
tashkil etgan, lekin davr so‘nggi bosqichlarida ishlab chiqarish iqtisodiyotining
dastlabki ko‘rinishlari namoyon bo‘laboshlagan. Odamlarning kasbiy
ixtisoslashuvi jarayonlari ro‘y bergan. Masalan, tosh qurollarni tayyorlovchi
malakaga ega bo‘lgan odamlar guruhi chaqmoqtosh ustoxonalari va shaxtalarida
ishlashgan. Bu tarixiy davrda arxeologik madaniyatlar misolida aholi etnik
birikmalari nisbatan yorqinroq namoyon bo‘la boshlagan.

O‘rta Osiyoning Kaspiy dengizi bo‘ylarida Jabal g‘ori, Qaylu, Dam-dam-
chashma 1 va 2 makonlari, Tojikiston sarhadlarida Oshxona, Istiq, Soy-Soyyod,
SHugnov, SHo‘rdara, Tutqovul, O‘zbekistonda Machay g‘ori Toshko‘mir,
Qo‘shilish, Obishir I, V, Zarautkamar qoya tosh rasmlari yodgorligi, Zarafshon
vohasi (CHorbaqti, Sazog‘on 1, Zamichatosh, Qorakamar, Ochilqor makoni pastki
madaniy qatlami), Ustyurt mezolit yodgorliklari (Oydabal 2,4,7,10,20; Oqtoyloq
4,5; Qo‘shxotin 2, CHuruk guruhi) tadqiqotida mezolit davri jamoalari moddiy
madaniyatini yoritishga imkoniyat beruvchi katta hajmda material to‘planishiga
erishilgan.
O‘rta Osiyo, ayniqsa, O‘zbekiston mezolitini o‘rganishda ayni vaqtda
olimlarimiz tomonidan ishlab chiqilgan aniq metodik yondoshuvni inobatga olish
lozim. Bu metodning asosi qilib yodgorliklar tosh industriyadagi etakchi tosh
qurollari qabul qilingan. Masalan, O‘zbekiston mezoliti yodgorliklari uchun asosan
prizma shaklidagi, bir tomonlama, bir maydonli, konus shaklidagi ammo aylana
tarzda tosh paraqalari sindirib olingan tosho‘zaklari, ponasimon qurollar, tik ish
maydoniga ega bo‘lgan qirg‘ichlar, o‘zaksimon qirg‘ichlar xarakterlidir. Bu
mintaqada uchratiladigan yodgorliklarda tosh paraqalar bir tomonlama kertma
tarzda o‘tkirlangan. Ko‘pincha kertish usullari paraqalarining orqa va astar
tomonlaridan bajarilgan, qirg‘ich qurollar esa deyarli tosh parachalarida
yasatilganligi kuzatilgan. Foiz nuqtai nazaridan yuqorida aytilgan xususiyatga tosh
qurollari bu erda 30 foizdan ko‘proqni tashkil qiladi. Ular O‘zbekiston mezolitini
xarakterlovchi tosh qurollari kompleksi hisoblanadi. Bunda bir vaqtda paraqalik
texnika uslubini, ham arxaik shakldagi qurollarning evolyusiyasi , ya’ni paleolit
davriga xos texnikaviy uslublarning saqlanib qolganligini kuzatiladi.
3.O‘rta Osiyo mezolit davrini taraqqiyot bosqichlari. O‘rta va Old Osiyo
territoriyasida tadqiq qilingan yodgorliklar materiallari O‘rta Osiyo mezolit davrini
taraqqiyot bosqichlariga bo‘lish imkonini berdi. Masalan, Qo‘shilish makoni ilk
mezolit davriga oid (mil. avv. XI-X ming yillik). Mezolitning o‘rta davriga oid
yodgorliklar qatorida Obishir I vaV makonlarini ko‘rsatish mumkin (mil.avv X-
VIII ming yilliklar). Markaziy Farg‘onadan topilgan mezolit yodgorliklari va

$Machay g‘ori mezolitning so‘nggi davriga taalluqli hisoblanadi (mil. avv. VII-VI ming yilliklar). Bunda tosh qurollarining evolyusiyasi muhim ahamiyat kasb etadi. Masalan, ilk mezolit davri yodgorliklarida mikrolit texnikaning endigina paydo bo‘lishi xarakterlidir.Bunday yodgorliklarda geometrik shakldagi (segment, trapetsiya, uchburchaksimon) tosh buyumlar ham kam uchratiladi. Mikroparaqalar ham kam. So‘nggi paleolitga xos qirg‘ichchalar, o‘zaklar, payraqa payraqa qurollari uchraydi. Dam-Dam-CHashma 2 yodgorligining 8-7-qatlami, Tutqovul yodgorligining 3-qatlami Qo‘shilish yodgorligi tosh industriyasida bu xususiyat kuzatiladi. O‘rta mezolit davrida esa boshqacharoq rivojlanish jarayoni kuzatiladi. Jumladan, bu bosqichda endi geometrik tarzdagi mikrolit qurol\ buyumlarining turli tiplari paydo bo‘ladi. Geometrik shakldagi qurollar esa ham deyarli yirik, baland va hiyla chiroyli nusxalarda taqdim qilingan. Mikroparaqalar ancha ko‘payadi va ularning keskich qirrlari ancha o‘tmaslangan holda bo‘ladi. Qirg‘ichlar ko‘pincha tosh siniqlarining qirra tomonlariga va paraqalrning uchqir tomonlariga tig‘ chiqarish usuli bilan yasalgan, ularning hajmlari ancha kichiklashib, takomillashib borgan. Pichoqsimon o‘rta hajmdagi payraqalar, prizmatik va konus shakldagi o‘zaklar soni ko‘payadi. Qayroqtoshlardan yasalgan qurollarning ko‘payishi bu davrga xosdirdir (Damdamchashma II makonining 6-5 qatlamlari, Oshxona, Tutqovul, Quyi-Bulyon, Dagana, Obishir I-V, Toshko‘mir). So‘nggi mezolit davri tosh industriyasida tosh qurollarining ko‘pchilik turlarining maydalashish xususiyati kuzatiladi. Mikrolitlar ancha mukamallashtirilgan, qalamsimon mikroo‘zaklar soni ko‘payadi. Bu davr yodgorliklarida ham qayroq qurollar va yirik qirg‘ichlar mavjud (CHilchorchashma, Machay, Kaylu, Xo‘jasuv, Qashqirbuloq, Obi-Kiyik, Damdamchashma 2 ning 4- gorizonti, Tutqovulning 2- pastki qatlami, Jabal g‘orining 8-7 qatlamlari, SHo‘rdara makoni). To‘plangan arxeologik manbalar O‘rta Osiyoning mezolit davri tabiiy sharoiti, o‘simlik va hayvonot dunyosi, jamoalarining xo‘jalik faoliyati haqida xulosalar chiqarishga imkon beradi. Ma’lum bo‘lishicha, O‘rta Osiyo mezolit jamoalari asosan ovchilik va terimchilik bilan tirikchilik qilganlar. Ovchilik$

kasbida sibir echkisi asosiy o‘rinda turgan. YOdgorliklardan topilgan qurol-
aslahalarning 80 protsenti ovchilik va hayvon terilarini qayta ishlash bilan
bog‘liqligi isbotlangan. Bunga turli shakldagi qirg‘ich qurollarni, pichoqlar,
silliqlash asboblari, chopqich va burdalash qurollari va boshqalarni ko‘rsatish
mumkin. CHorvachilik bu jamoalarning xo‘jaligida hali etakchi rol o‘ynamagan.
Honakilashtirilgan hayvon suyaklari qoldiqlari Obishir va Machay g‘orlaridan
topilgan. Masalan, Machay g‘orining ikkala madaniy qatlamidan qoramol
suyaklari topilgan. Bu g‘orlar aholisi qo‘y, echki va hatto qoramollarni
honakilishtirish hamda urchitishni kasb qila boshlagan bo‘lsa ehtimol. Lekin, O‘rta
Osiyo, jumladan O‘zbekiston sarhadlarida hali chorvachilik xo‘jaligini asoslovchi
arxeologik ma’lumotlar hozircha etarli emas.
Kishilik tarixi tosh asri mezolit davriga kelib jamoalar o‘zaro madaniy
aloqalari yanada faollashganligi tadqiqotlar jarayonida ma’lum bo‘ldi. Ma’lumki,
O‘rta Osiyo miqyosida bu davrga kelib, qulay ekologik, iqlimiy sharoit yuzaga
kelganidan mintaqaning deyarli hamma hududlari odamzod tomonidan
o‘zlashtirilgan. A.P.Okladnikov, U.Islomov, G.F.Korobkova, E.Bijanov, G.E.
Markov, V.A.Ranov, V.A.Jukov, M.Jo‘raqulov, N.U.Xolmatovlarning mezolit
davri jamoalari moddiy madaniyatini o‘rganishdagi tadqiqotlari muhim
hisoblanadi. G.F.Korobkova Dam-Dam-CHashma 1 makoni 4,5- madaniy qatlami
tosh qurollarining YAqin SHarq hududidagi Zarzi, Palegavra, SHanizar makonlari
tosh qurollariga o‘xshashligini jamoalar o‘zaro madaniy aloqalari bilan bog‘laydi
va bu haqda tadqiqotchilardan R.Breydvud, B.Xouv, F.Smitlar ham o‘z
tadqiqotlarida ma’lumot keltirishganliklarini ta’kidlaydi: E. Bijanov keyingi
tadqiqotlarida Ustyurt jamoalari moddiy madaniyati shakllanishida Kaspiybo‘yi va
Janubiy Urol hududi mezolit jamoalarining madaniy ta’sirini alohida ta’kidlaydi.
U.Islomov Farg‘ona vohasida tadqiq etilgan mezolit jamoalari moddiy
madaniyatini «Obishir madaniyati» nomi bilan fanga olib kirdi va bu madaniyat
ko‘p jihatlari bilan Tojikiston hududidagi Oshxona, Tutqovul yodgorliklari
madaniyatiga yaqinligini e’tirof etdi. SHuningdek, Obishir 1,5 makonlari tosh
industriyasining Toshko‘mir, Qo‘shilish yodgorliklari tosh industriyasiga

o‘xshashlik jihatlarini ham qayd etgan. V.A.Ranov ham o‘z navbatida Tojikiston
mezolit jamoalari madaniyati ko‘p jihatlari bilan Obishir madaniyatiga
o‘xshashligini alohida e’tirof etgan. Quyi Zarafshon vohasi CHorbaqti mezolit
davri jamoalari moddiy madaniyatining Samarqand makoni hamda O‘rta Osiyo
tog‘ mintaqasi paleolit, mezolit jamoalari madaniyatiga o‘xshashlik jihatlari ham
tadqiqotlarda kuzatilgan. Zikr etilgan tadqiqotlar O‘rta Osiyo mezolit davri
jamoalarining o‘zaro madaniy aloqalari to‘g‘risida qimmatli ma’lumotlar beradi.
Mezolit davri jamoalari moddiy madaniyatining muhim masalalardan biri
O‘rta Osiyo miqyosida mezolit jamoalari madaniyatining kelib chiqishi tarixiy
ildizi masalasi hisoblanadi. SHu kunga qadar to‘plangan arxeologik manbalar
asosida bu masalani quyidagicha talqin qilish mumkin. Jumladan, Qo‘shilish
mezolit kishilari bundan avval yashagan so‘nggi paleolit davri madaniyatli
kishilarning merosxo‘rlari ekanligi oydinlashdi. Obishir jamoalari madaniyatining
kelib chiqishi tarixiy ildizlari Xo‘jago‘r, Samarqand so‘nggi paleolit jamoalari
madaniyati bilan bog‘diq. mahalliy qabilalar madaniyatini tarkibidan izlash
asoslidir. To‘g‘ri, Obishir qabilalarining madaniyat taraqqiyotida Old Osiyo,
so‘ngra Markaziy va SHarqiy Osiyo hamda Sibir qabilalarining madaniy
aloqalarini kuzatish mumkin. Obishir qabilalari madaniyati ham izsiz yo‘qolib
ketmagan. Markaziy Farg‘ona neolit jamoalari ularning vorislari hisoblanadi.
Machay qabilalari madaniyatining tashkil topishida Samarqand so‘nggi paleolit
jamoalari madaniyatining ishtiroki bor. Tojikiston mezolit davri jamoalarining
madaniyati kelib chiqishi bir tomondan Samarqand yuqori paleoliti, ikkinchi
tomondan esa Say-Sayyod makonining 3- gorizonti bilan bog‘liq. Balxan bo‘yi
mezolit jamoalari madaniyatining kelib chiqishi ildizlarini Dam-Dam CHashme
makoni 11-madaniy qatlami bilan bog‘lash mumkin.va Samarqand paleolit makoni
bilan bog‘lash mumkin. Quyi Zarafshon CHorbaqti vohasi mezolit jamoalari
hamda O‘rta Zarafshon Sazog‘on 1, Ochilg‘or makoni, Qorakamar mezolit
makonlari madaniyati kelib chiqish ildizlari bevosita Samarqand so‘nggi paleolit
makoni madaniyati negizida shakllangan. Xullas, O‘rta Osiyo miqyosida mezolit
davri jamoalari madaniyatining kelib chiqishi ildizlari mahalliy so‘nggi paleolit

davriga oid mkadaniyatlar negizida avtoxton tarzda shakllanganligi tadqiqotlarda
o‘z echimini topdi.
Xullas, O‘rta Osiyo mezolit davri tarixini o‘rganishda arxeologlarimiz
muhim kashfiyot va yutuqlarga erishishgan. Bu borada A.P. Okladnikov, G.E.
Markov, D.N.Lev, V.A.Ranov, U. Islomov, G.F.Korobkova, V.M.Masson,
A.V.Vinogradov, E.Bijanov, V.A.Jukov, A.Amosova, A.X.YUsupov,
M.Djuraqulov, N.U.Xolmatov kabi olimlarning tadqiqotlari natijalari muhim
hisoblanadi
O‘rta Osiyo miqyosida keyingi yillar maboynida amalga oshirilgan
arxeologik tadqiqotlar jarayonida qo‘lga kiritilgan materiallar paleoekologik
sharoit, iqlimiy muhit hozirgi zamonga nisbatan yaqinroq bo‘lganligi, mezolit
davri jamoalari mil. avv. XIV- XII-VII ming yilliklarda yashashib, urug‘chilik
jamoasi tuzumini boshdan kechirishganligi, o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lgan
madaniyat sohiblari bo‘lishganini ko‘rsatdi. Jamoalar turmushida hali o‘zlashtirma
xo‘jalik hukumron bo‘lgan. Ular ovchi jamoalari bo‘lishgan. Ular o‘zaro qo‘ni-
qo‘shnichilik madaniy aloqalarda bo‘lishgan va bu aloqalar yodgorliklar tosh
industriyasi xarakteri, tosh qurollari shakli, ishlov berilish uslublari va turmushda
bajargan funksiyasida namoyon bo‘lgan.
Shu bilan birgalikda, O‘rta Osiyo mezolit davri jamoalari moddiy
madaniyati tadqiqotida turkum muammolar ham kuzatilganligini ham aytish lozim.
Bular O‘rta Osiyo miqyosida hammo mintqalarda mezolit yodgorliklari bir zaylda
o‘rganilmaganligi, yangi kashf etilgan yodgorliklar tadqiqotida qo‘lga kiritilgan
manbalar asosida O‘rta Osiyo miqyosida mezolit davri jamoalari moddiy
madaniyatining yaxlit xronologiyasi ishlab chiqilmaganligi, davrlashtirilishi
masalasi to‘laqonli emasligi kabilar hisoblanadi. Ular istiqboldagi tadqiqotlarda
o‘z echimini topadi degan umiddamiz.

$Adabiyotlar: 1. Аскаров А., Абдуллаев Б. Джуракутан ( К проблеме протогордской цивилизации на юге Узбекистана). –Т.: «Фан», 1983 2 .Вишняцкий Л.Б. Палеолит Средей Азии и Казахстана. Санкт-Петербург. 1996. 3. Жўрақулова Д.М. “Мустақиллик йилларида Ўзбекистонда палеолит даврининг ўрганилиши”“Фан” Тошкент-2019 4.Жўрақулов М. Ўрта Осиё ибтидоий давр археологияси. Тошкент-1984. 5 .Деревянко А.П., Исламов У.И., Петрин В.Т., Сулейманов Р.Х., Кривошапкин А.И., Алимов К., Крахмаль К.А., Феденева И.Н., Зенин А.Н., Анойкин А.А. Исследования грота Оби-Рахмат (Республика Узбекистан) в 1998 г.// Проблемы археологии, этнографии, антропологии Сибири и сопредельных територий. – Новосибирск: Изд-во ИАЭт СО РАН. – 1998. 6. Ташке н баев Н.Х., Сулейманов Р.Х. Культура древнекаменного века долины Зарафшана. – Ташкент: ФАН, 1980. 7. Исламов У.И., Анисюткин Н.К., Крахмаль К.А., Сайфуллаев Б.К., Хушвактов Н.О. Отчет о проделанной работе кульбулакским отрядом в 1994 г. «Палеоэкология и пути первоначального заселения и обживания северо- востока Узбекистана». Самарканд. 1995.7. 8.Исламов У.И., Крахмаль К.А. Дрекнепалеолитические орудия труда из Ферганской долины \\ ОНУ. № 4. 1987 9 . Касымов М.Р. Проблемы палеолита Средней Азии и Южного Казахстана \\ Автореферат док. Дисс. Новосибирск. 1990 10 . Насретдинов Х.К. Ходжакентская пещера №2 – мустьерский памятник близ Ташкента // ОНУ. – Ташкент: ФАН, 1962. – № 4. 11 . Окладников А.П. Исследование мустьерской стоянки и погребения неандертальца в гроте Тешик-Таш, Южный Узбекистан (Средняя Азия) // Тешик-Таш. Палеолитический человек. – М.: Изд-во МГУ. 1949 г$

1 2 . Сулейманов Р.Х. Статистическое изучение культуры грота Оби-Рахмат. –
Ташкент: ФАН, 1972.
13.Толстов С.П. По древним дельтам Окса и Яксарта. М. 1962.
Филанович М. И. Ташкент. Зарождение и развитие города и городской
культуры. Т.,1983.

Machay g‘or-makoni

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish

Информация о документе

Продавец

Machay g‘or-makoni

Похожие документы