Machay g‘or makoni - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	33.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Machay g‘or makoni

Купить

Mavzu:Machay g’or makoni
Reja:
I.Kirish
Mezolit davri yodgorliklari
II.Asosiy qism
1.Machay g’or makoni va uning o’rganilishi
2.Machay g’or makoni industriyasi,tosh buyumlari,odamlar xo’jaligi
3.Machay g’or makoni haqida olimlarning fikri
III.Xulosa
Machay g’or makonining bugungi kundagi ahamiyati

O‘zbekiston arxeologiyasida ham ilk mezolit davri ashyolari XX asr boshlarida
topilgan. 1920 yillarda A.P.Okladnikov Markaziy Qoraqum hududidan so‘ngi mezolit
davriga oid mikrolitlarni topdi. Mezolit davrini sistemali o‘rganishni ham
A.P.Okladnikov boshlab berdi. Keyinchalik Katta va Kichik Balxash hududlarida ko‘p
qatlamli mezolit davriga oid yodgorliklar, Ustyurtda, Markaziy Farg‘onada, Qizilqum,
Pomirda mezolit yodgorliklari ko‘plab topilgan. A.M.Mendelshtam, X.Yu. Yusupov, Yu.A.
Zadneprovskiy, O‘.Islomov-Farg‘onada, E. Bijanov, V.Yagodin, A.Vinogradov,
G.Xodjaniyozovlar Ustyurtda tadqiqot ishlarini olib bordilar.
Lekin O‘zbekiston mezoliti boshqa davrlarga nisbatan kam o‘rganilgan. O‘.Islomov shu
kunga qadar O‘zbekiston xududida tadqiq qilingan yodgorliklarni uchta ––Farg‘ona,
Toshkent va Surxandaryo territorial xususiyatlarga bo‘ladi.
O’zbekiston hududida mezolit yodgorliklari arxeolog olimlar tomonidan keng o’rganilgan.
Farg’ona vodiysidagi Obishir I, Obishir V g’or makonlari ahamiyatlidir. Obishir I
Xaydarkon shaharchasidan 4-5 km uzoqlikda joylashgan bo’lib, g’orning kengligi 25,5 m,
balandligi 12 m.ni tashkil etadi. Bu yerdan mikrolitlar, parrakchalar, nukleuslar, bigiz,
qirg’ich, pichoq-qadamalar topilgan. Obishir V makoni Obishir I g’ori yaqinida joylashgan,
kengligi 8 m, balandligi 10 m va chuqurligi 4-5 m. G’or 3 ta madaniy qatlamdan iborat
bo’lgan. Bu erdan ham pichoq-qadamalar, qirg’ichlar, teshgichlar topilgan. Moddiy
manbalar ichida yovvoyi hayvonlarning suyaklari ham mavjud bo’lgan. G’ordan topilgan
qadoq toshlar – baliq tutishda ishlatilgan. Obishirliklar baliqchilik, ovchilik va terimchilik
ho’jalik mashg’ulotlari bilan shug’ullanganlar.
Keyingi 30 yil ichida Markaziy, Janubiy va Sharqiy Farg‘ona erlaridan mezolit davri
makonlari ko‘plab topilgan.
Farg‘ona vodiysida va uning janubidagi tog‘li hududlarda makonlar ancha keng
tarqalgan. Shular jumlasiga Farg‘ona vodiysining janubidagi Qatron tog‘idan topilgan
Obishir I va Obishir V g‘or–makonlarini kiritish mumkin. Ular miloddan avvalgi IX–
VIIII ming
yilliklarga oiddir.

Obishir I g‘or–makoni Haydarkon shaharchasidan 4-5 km sharqda joylashgan. Uning
madaniy qatlamlaridan mikrolitlar, bigizlar, qirg‘ichlar, pichoq qadamalari, nukleuslar
topilgan. Ular boshqa joylardan topilgan mezolit davri qurollariga o‘xshaydi.
Obishir V g‘or– makoni esa Obishir I dan 200 metrcha g‘arbda joylashgan. U erda 3 ta
madaniy qatlam aniqlangan U erdan topilgan mehnat qurollarining ishlanish texnikasi
Obishir I ga o‘xshaydi. U erning quyi madaniy qatlamlaridan oq–qora va kul rang
chaqmoqtoshdan yasalgan mikrolitlar– paraqalar, pichoq qadamalari, qirg‘ichlar, keskichlar,
teshgichlar, o‘roq–randalar va turli shakldagi nukleuslar topilgan. Shuningdek bu erdan
yovvoyi hayvonlarning parchalangan va sindirilgan suyaklari ham topilgan.
Tadqiqotlar natijasida arxeologlar Haydarkon-So‘x vohasida ibtidoiy qabilalar baliqchilik,
ovchilik, termachilik bilan shug‘ullanganliklarini aniqladilar.
Markaziy Farg‘onada ko‘plab mezolit davriga oid 80dan ortiq joydan makonlar topilgan.
Ulardan Ittak qal’a, Sho‘rko‘l, Achchiko‘l, Yangiqadam, Bekobod, Zambor, Bosqumlar
diqqatga sazovordir. U erlardan har xil shaklda shaklda retushlangan va retushlanmagan
nukleuslar, qirg‘ichlar, paraqalar, mayda geometrik qurollar topilgan. Bu erda ko‘proq
mayda nukleuslar uchrab, yirik nukleuslar deyarli uchramaydi. Daryo toshlaridan olingan
uchrindilar ham bor. Bu erdan topilgan mehnat qurollari qora, rangdor, yashil, jigarrang
chaqmoqtosh, slanets va boshqa toshlardan yasalgan. Bu yodgorliklar ochiq joydagi
makonlar bo‘lib, madaniy qatlamlar yo‘q. Tadqiqotchilar fikricha, Markaziy Farg‘onadagi
ilk va so‘nggi mezolit davri makonlar o‘sha vaqtning o‘zidayoq tashlab ketilgach, buzila
boshlagan. Hozirda bu joylarda qum barxanlari keng tarqalgan. Lekin mezolit va neolit
davrlarida bu erlarda ko‘llar bo‘lib, ibtidoiy odamlar shu joylarda yashaganlar va
termachilik, ovchilik, baliqchilik bilan shug‘ullanganlar.
Markaziy Farg‘onada faqat tosh davri yodgorliklar mavjud. Boshqa davrlarga oid
yodgorliklar va madaniy qatlamlar yo’q.
Tadqiqotchilar Markaziy Farg‘onadagi mezolit davri yodgorliklarini 2 guruhini aniqlab,
uning rivojlanishidagi ilk va so‘nggi bosqichini aniqladilar. Ilk mezolit davri miloddan
avvalgi IXVII asrlarga oid bo‘lib, unga Ittak qal’a 2, Achchiq ko‘l 1,7, Yangi qadam 1,2 va
Toypoq 1 makonlari kiradi

So‘nggi mezolit davr bo‘lib, u miloddan avvalgi VI ming yilliklarga mansub. Unga
Achchiko‘l, Bekobod 3,4, Sho‘rko‘l 1, 2, Madyor 11, Zambar 2, Toypoq 3,5,7 va boshqa
joy makonlarni kiritish mumkin.
Markaziy Farg‘onadagi yashagan mezolit davri qabilalari xo‘jalik hayotida ovchilik va
termachilik bilan bir qatorda baliqchilik ham muxim rol o‘ynagan. Bunga ularning ko‘llar
yoqasida istiqomat qilganliklari imkoniyat yaratgan.
Yuqoridagilardan shuni xulosa qilib aytish mumkinki mezolit davrida Janubiy va Markaziy
Farg‘ona xududlarining qulay geografik sharoiti mazkur joylarda ibtidoyi kishilarning keng
tarqalib yashashlari uchun imkoniyat yaratgan.
Qo‘shilish makoni Toshkentning g‘arbida qadimgi Bo‘zsuv anhorining chap sohilidan
topilgan. Uerdan nukleuslar, mayda paraqachalar, qirg‘ichlar va hech makonda
uchramaydigan uchburchak shaklidagi qurollar topilgan. Qo‘shilishning madaniy
qatlamidan topilgan mazkur qurollar so‘ngi tosh davri qurollariga nisbatan o‘zining ancha
ixchamligi va qurol turlarining xilma– xilligi bilan ajralib turadi. Bu erdan topilgan
nukleuslar va qirg‘ichlar Farg‘onadagi Obishir I, V, Achiqko‘l, va Machaydan topilgan
nukleuslar va qirg‘ichlarga o‘xshab ketadi. Lekin Qo‘shilishdagi qurollar ancha qadimiy
xususiyatga egadir. Qo‘shilishdan topilgan qurollarda o‘ziga xoslik xam bor, ya’ni bu erda
geometrik shaklda yasalgan qurollar uchramaydi. Shuningdek Qo‘shilishda boshqa
makonlarda bo‘lgan pichoqsimon paraqalar topilgan emas. Qo‘shilish qurollarining
ba’zilari Yaqin va O‘rta Sharqdagi Shanidavr, Paligavr, Gari-Kamarbanddan topilgan
qurollarga o‘xshab ketadi.
Qo‘shilishning madaniy qatlamidan qo‘y, echki, buqa, sigir suyaklari topilgan. Makon
aholisi ovchilik va termachilik bilan shug‘ullangan. Shuningdek, u erdan topilgan hayvon
suyaklari, o‘sha davrda odamlar yovvoiy hayvonlarni xonakilashtira boshlaganliklarini
ko‘rsatdi. Tadqiqotlar makonning miloddan avvalgi XIX asrlarga mansub ekanligini
ko‘rsatdi. Bundan Qoraqamish jarligi atrofida odamlar bundan 10-12 ming yil ilgari
yashab, ovchilik, termachilik bilan shug‘ullanganlar va hayvonlarni xonakilashtirganlar
degan xulosaga kelingan.
Mezolit davriga oid bir guruh yodgorliklar Toshkent shaxrining g‘arbiy tomonida
qadimgi Bo‘zsuv kanalining chap sohilidan ham topilgan. Uni dastlab 1930 yilda arxeolog

V.Parfyonov aniqlagan. 1970-71 yillarda esa O‘.Islomov qazish ishlarini olib bordi. U
mezolitning so‘nggi davriga oid materiallar to‘pladi. Qalin mezolit davriga oid qatlam
ochildi. Hayvon va odam suyaklari, tosh va suyaklardan ishlangan qurollar topildi.
Ayrtom yodgorligi janubiy O‘zbekistondagi mezolit davri yodgorliklaridan biri hisoblanadi.
U Termizdan 18 km sharqda, Amudaryoning o‘ng sohilida joylashgan ko‘p qatlamli
yodgorlikdir. Bu erdan mezolit davriga oid tosh qurollar, nukleuslar, pichoqsimon
paraqalar, uchrindilar, qirg‘ichlar, teshgichlar, tosh parmalagichlar, o‘q va nayza uchlari
topilgan. Ular Obishir, Tutqovul, yodgorliklaridan topilgan tosh qurollariga o‘xshab ketadi.
O‘zbekiston hududida mezolit davri jamoasi geografik sharoiti qulay dasht xududida,
tekisliklarda, ko‘l va daryo sohillarida, tog‘li xududlarda isteqomat qilib, ovchilik,
baliqchilik, termachilik va qisman chorvachilik bilan ham shug‘ullaganlar. Paleolit davrga
nisbatan bu davrda tosh qurollarini ishlash texnikasi takomillashgan, qurollarining turlar
ko‘paygan sifati yaxshilangan. Bu esa o‘z navbatida xo‘jalikning rivojlanishiga va odamlar
tafakkurining o‘sishiga olib kelgan. Bu hol ibtidoiy jamoa tuzumining keyingi rivoji uchun
asos yaratib bergan.
Machay g‘or makoni mezolitning so‘nggi bosqichiga oid yodgorlik bo‘lib, u Hisor
tizmasining Ketmonchopti tog‘ining janubidan Machay daryosining o‘ng sohilidan
topilgan.
Machay g‘ori daryo sathidan 70 metr balandda bo‘lib, og‘zi janubga qaragan. Uning
kengligi 20 metr, chuqurligi 15 metr, balandligi 3,5 – 5 metr keladi.
G‘or–makon ko‘p qatlamli bo‘lib, u erdan ko‘p miqdorda tosh qurollari va oz miqdorda
suyakdan yasalgan mehnat qurollaar ham topilgan. Suyak qurollar 15 nusxada bo‘lib, ular
bigiz, igna, so‘zan va boshqalardir. G‘orning madaniy qatlamlaridan jami 870 ta toshdan
yasalgan mehnat qurollari topilgan. Ular xar xil shakldagi nukleuslar, retushlangan va
retushlanmagan paraqa va paraqachalar, tosh pichoqlar, arrasimon qurollar, keskich,
ushatgich toshlar, nayza va o‘q uchlari, trapetsiyalar, sigmentlar va boshqa xil qurollar
topilgan. Mochay g‘oridan topilgan qurollarning ishlanish texnikasi, katta kichikligi
Tojikistonning Vaxsh daryosi havzasidagi, Markaziy Farg‘ona va Toshkent vohasidagi
mezolit qurollariga ancha o‘xshab ketadi. Lekin ularning o‘ziga xos jihatlari xam bor.

Machay g‘orining madaniy qatlamlaridan antropologik materiallar – odam bosh suyaklari,
tishi, jag‘i va boshqa a’zolarining suyak qoldiqlari topilgan. Haligacha O‘rta Osiyoning
mezolit davriga oid yodgorliklaridan bunday topilmalar topilgani yo‘q.Shu jihatdan
Machaydan topilgan odam suyaklari juda katta amaliy va ilmiy ahamiyatga egadir.
Tadqiqotlar natijasida kalla suyaklarining biri ayol kishiga, biri erkak kishiga va
uchinchisi yosh bolaga mansub ekanligi aniqlandi. Antropologik materiallarni chuqur
o‘rganish asosida, ularning qaysi irqqa mansub ekanligi aniqlandi. Ularning hammasi
evropoid irqiga mansub deb topildi. Bu materiallar O‘zbekistonning eng qadimgi axolisini,
uning tashqi qiyofalarini aniqlashda muxim manba bo‘lib xizmat qiladi.
G‘orning madaniy qatlamlarini qazish jarayonida antropologik materiallar bilan bir qatorda
xilma–xil hayvonlarning suyaklari – paleontologik materiallar ham topildi. Palezoolog B.
Botirov Machay g‘oridan 20 xildan ortiq hayvon suyaklarini topdi. Ular qizil bo‘ri,
tulki, bars, mo‘ynali suvsar, quyon, jayra, olmaxon, dalasichqon, to‘ng‘iz, Buxoro bug‘usi,
ayiq, echki, toshbaqa va boshqa yovvoyi hayvonlarga mansub bo‘lgan. Machayliklar asosan
arxar va jayron ovlaganlar. Xonakilashtirilgan sigir va qo‘y-echkilarning ham suyaklari
topilgan. Topilgan suyaklarning aksariyati mayda, sindirilgan va olovda kuygan. G‘ordan
topilgan qalin kul qatlamlari u erda doimo olov yonib turganligidan darak beradi. Demak,
machayliklar olovdan juda keng foydalanganlar, hayvon go‘shtlarini olovda pishirib eganlar.
U erdan topilgan mehnat qurollarining 80% ovchilar va hayvon terisini ishlash bilan
bog‘liq.
G‘ordan yovvoyi va xonaki hayvon suyaklarining topilishi bu erda yashagan mezolit davri
kishilari ovchilik, termachilik va qisman chorvachilik bilan ham shug‘ullanganliklarini
bildiradi.
Tadqiqotlar g‘orning mil.av. VII – VI ming yilliklarga mansub ekanligini ko‘rsatdi.
Machay g‘or makoni Surxandaryo oblasti territoriyasidagi Machay daryosi o‘ng tomonida
yuqori Machay qishlog‘i yonida joylashgan.
Bu makon 1938-1942 yillar mobaynida arxeolog-olim G.F.Parfenov tomonidan o‘rganilgan.
Bungacha esa, ya’ni 1937 yilda g‘orga M.E. Voronets va A.P.Okladnikovlar kelib bu joyda
insoniyat qadimgi madaniyati izlari borligini aniqlashgan. Makonda qazish ishlari olib
borgan A.P.Okladnikov, bu erda ikkita madaniy qatlam borligini aniqlagan va pastki qatlam

must’e davriga, yuqori qatlam esa mezolit davriga oid degan xulosa kelgan. YOdgorlik
1971-1977 yillar mobaynida arxeolog-olim O‘.Islomov tomonidan qayta o‘rganildi va bu
tadqiqot natijalarini o‘zining «Machay g‘ori» nomli monografiyasida keltirdi.
Machay makonidan ko‘plab tosh o‘zaklari, paraqalardan yasalgan qurollar, mikroparaqalar,
qirg‘ichlar, pichoqsimon qurollar, qayroqtosh qurollari ko‘plab topilgan. Lekin, bu makonda
geometrik shakldagi qurollar uchramaydi. Makondan yovvoyi va xonakilashgan to‘rtlamchi
davr hayvonot suyagi qoldiqlari ham ko‘plab topilgan. Yuqori madaniy qatlamdan
radiouglerod namunasi olingan (7500+ 110 let nazad). O‘.Islomov ko‘rsatishicha, makon
tosh industriyasi uchirindili-payraqali industriya hisoblanib, qayroqtoshli element sezilarli
darajada kuzatiladi. O‘. Islomov makonda 2 ta madaniy qatlam borligini o‘z tadqiqotida
keltirgan, A.P.Okladnikov o‘zining keyingi xulosasida bu ikki madaniy qatlamlar turli
tarixiy davrga mansub bo‘lmasdan, ikkalasi ham bir tarixiy davrning rivojlanishiga oid
bo‘lib, ular mezolit davriga taalluqli ekanligi haqida fikr bildirgan. Tadqiqotchilar
ko‘rsatishicha, Machay g‘ori mezolit davri so‘nggi bosqichlarida yashashgan ovchi-
chorvador qabilalarning makoni bo‘lgan ekan. Madaniy qatlamlar gulxan izlari, to‘rtlamchi
davr hayvonotlari qoldiqlariga, hamda boy arxeologik tosh ashyoviy topilmalarga ega bo‘lib,
odamzodning barkamol turmushidan dalolat beradi. Yuqori madaniy qatlamdan ikkita odam
suyagi qoldig‘i topilib o‘rganilishi, bu davr odamlari antropologik tuzilishlarini tasavvur
etishimizda muhim ilmiy ahamiyat kasb etadi. Jumladan, antropologlarning aniqlashicha
topilgan suyak qoldiqlarining biri katta yoshdagi erkakka, ikkinchisi yosh ayolga tegishli
bo‘lib, ular evropoid irqiga mansub bo‘lishgan. Bu makonda 1938 yili G.V.Parfen’ev
tomonidan ham ikkita odam bosh suyagi qoldiqlari topilgan edi. Bu topilmalar o‘z
vaqtidamutaxassislar tomonidan evropoid irqiga mansub deb topilgan.
Shu bilan birgalikda tadqiqotlarda Surxandaryo vohasi boshqa hududlarida ham mezolit
davriga oid manzilgohlar borligi aniqlangan. Ayrtam yodgorligi yonidan, Eski Termiz
atrofidan, Kattaqo‘rg‘on g‘or makonidan topilgan tosh qurollarining to’plamlari bundan
dalolat beradi.

Foydalanilgan adabiyotlar
1.Egamberdiyeva.Arxeologiya 2011-yil 2.O’zMe. Birinchi jild. Toshkent 2000-yil
3.Ziyo.net sayti
4. Арциховский . Arxeologiya asoslari 1970-yil

Machay g‘or makoni

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish