Madaniyatning boshka turlari bilan siyosiy madaniyatning alokasi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	60.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Madaniyatning boshka turlari bilan siyosiy madaniyatning alokasi

Купить

MA DAN IY A TN IN G BOSHKA TURLA RI BILA N SIY OSIY
MA DAN IY A TN IN G ALOKA SI
Reja
1.Siyosiy va iqtisodiy madaniyatning birligi
2.Siyosiy va huquqiy madaniyatning o‘zaro nisbati: qadriyatlar va qarashlar
3.Siyosiy madaniyatning boshqa fanlar bilan o‘zaro aloqadorligi

1. Siy osiy v a ik t isodiy madaniy at ning birligi
Siyosiy madaniyat murakkab tizim bulgani bois, uzi xamjamiyat
madaniyatining uzviy bulagi xisoblanadi. Siyosiy madaniyat yagona
yaxlittizimning elementi sifatida umuman madaniyatning boshka
kismlari bilan chambarchas bo ђ likdir.
Birinchidan, siyosiy madaniyat, umuman madaniyatning tizim
xosil kiluvchi uzagi bulgani xolda, madaniyatning kolgan barcha
turlariga ta’sir kursatadi. Darxakikat, jamiyat madaniyatini uzlashtirish
uchun yuksak siyosiy madaniyat zarurdir.
Ikkinchidan, siyosiy madaniyat normativ tizim sifatida xukukiy
madaniyat bilan uzviy boglik. Garchi butun madaniyat normativ
bulsada, madaniyatning yukorida zikr etilgan ikki turi uning
normativ «uzagi»ni tashkil etadi, zero u shaxsning jamiyatdagi xulk-
atvor normalarini, uning jamiyatga, davlatga va boshxa odamlarga
munosabatini belgilab beradi.
Uchinchidan, siyosiy madaniyat umumiy madaniyatning boshka
turlari bilan umumiy jixatlarga xam ega. U madaniyatning kolgan
turlariga uz ta’sirini utkazadi. Masalan, dunyokarash siyosiy
madaniyatning elemen ti sifatida ma’naviy madaniyatning xam
muxim kismi xisoblanadi. Shunday kilib, madaniyat turlari biribiriga
singib ketadi, biri ikkinchisida uz «iz»ni koldiradi.
Madaniyatning boshka turlari bilan siyosiy madaniyatning
alokasini muayyan taxlildan utkazishda bu jixatlarni nazarda tutish
lozim. Tabiiyki, madaniyatning barcha turlari bilan siyosiy
madaniyatning alokasini bir kitob doirasida tulatukis kurib chikish

mushkul. Shu bois siyosiy madaniyatning iktisodiy madaniyat xamda
xukukiy madani yat bilan uzaro ta’sirini taxlil kilish bilan cheklanamiz.
Xush, nima uchun biz madaniyatning aynan shu turlarini
tanladik? Siyosiy va xukukiy madaniyat umumiy madaniyatning uta
muxim kism lari xsoblanadi. Siyosiy madaniyat normalari xukukiy
madaniyat normalari bilan kup jixatdan kesishadi, zero ular odamlar
xulk-atvorini, ularning jamiyatga munosabatini xar tomondan
(chunonchi, siyosiy va xukukiy tomondan) tartibga soladi. Ularning
uzviyligi shu bilan izoxlanadi.
Siyosiy va iktisodiy madaniyatlarning yakinligini isbotlab
ugarishning xojati bulmasa kerak Ularning birligi siyosat va ikrtsodning
dia lektik uzaro alokasi bilan bezlik. Ma’lumki, siyosat — iktisodning
mujassamlashgan ifodasidir. Iktisodiy munosabatlar soxasidagi
faoliyat madaniyati siyosiy madaniyat bilan chambarchas BOGLIK .
Siyosiy madaniyatsiz yuksak iktisodiy madaniyat bulishi mumkin emas,
xuddi shuningdek iktisodiy madaniyatsiz siyosiy madaniyat xam
mavjud bulmaydi.
Mamlakatimiz XX I aerga katta iktisodiy va ilmiytexnikaviy
saloxiyat bilan kadam kuydi. Iktisodiy saloxiyat bekiyos darajada ortdi,
biz bozor iktisodi sari faol xarakat kdlmokdamiz, eski ma’muriy
buyrukbozlik iktisodi (rejali iktisod) sarkitlari asosan bartaraf etildi.
Bozorga utish sharoitida ishlab chikarish xodimiga, uning
umumiy, siyosiy va iktisodiy madaniyatiga nisbatan talablar xam ortishi
tabiiy. Shu ma’noda biz iktisodiy madaniyat xakidasuz yuritishimiz
mumkin. Shunga karamay, «iktisodiy madaniyat» tushunchasi xali ilmiy

adabiyotda taxlil kilingani, siyosiy va iktisodiy madaniyatlarning uzviy
alo љ adorligi mufassal kursatib berilganicha yuk. Yuksak siyosiy va
iktiso diy madaniyatsiz ishlab chikarish madaniyatini, binobarin, uning
samaradorligi va unumdorligini fakat maxalliy mikyosda emas, balki
res publika mikyosida xam jiddiy oshirib bulmasligi ayon bulmokda.
Darxakikat, iktisodiy bilimlarni, iktisodiy taxlil kunikmalarini,
iktisodiy tafakkur va uziga xos ijtimoiy sezgilarni (masalan, mulk egaligi
xissini) uzlashtirish darajasini ta’riflovchi bu bilimlar, kunikmalar,
ijtimoiy sezgilarni insonning amaliy faoliyatida ruyobga chikarish
darajasini ochib beruvchi boshka biron-bir madaniyat turi bormi?
Iktisodiy madaniyat inson ijtimoiy faoliyatining ana shu tomonlarini
aks ettiradi. Iktisodiy madaniyatni uzlashtirmasdan iktisodiy
munosabatlarni ongli, izchil va ilmiy uzgartirish xamda
takomillashtirish mumkin emas.
Umuman olganda, iktisodiy madaniyat kuyidagilarni uz ichiga
oladi:
a) iktisodiy. bilimlar, ya’ni iktisodiy nazariya asoslarini, xodimning
ixtisosligi bilan uzviy bopshkbulgan muayyan iktisod so)xsini, xalkaro
iktisodiy munosabatlarning asoslarini bilish. Bunda r an «kitobiy»,
yuzaki bilimlar xakida emas, balki shaxsning e’tikodiga aylangan
bilimlar xakida bormokda;
b) tijorat yuritish bilimi va kunikmalarining rivojlanganligi.
Yuksak iktisodiy madaniyatga ega bulgan xodim zarur
xisobkitoblarni amalga oshirish, ishlab chikarishda ba’zan yuzaga
keladigan nostandart vaziyatlarda makbul iktisodiy yechimni topish,

tashabbus kursatish, mexnat sharoitlarini takomillashtirish yuzasidan
okilona takliflar kiritish kabilarga kddir buladi;
v) tashabbuskorlik va tadbirkorlikka, mas’uliyatni oshirishga, kam
xarajat kilib, katta iktisodiy iatijalarga erishish imkonini beruvchi
yullarni ijodiy izlashga yunaltirilgan iktisodiy tafakkurning yangi tipi.
Iktisodiy tafakkur iktisodiy bilim va kunikmalarning oddiy yitindisini
emas, balki ularning yangi tizimini aks ettiradi. Rivojlangan iktisodiy
tafakkur insonga vokelikning u yeki bu xodisasi yoki xolatini iktisodiy
maksadga muvofiklik nuktai nazaridan baxolash imkonini beradi.
Rivojlangan iktisodiy tafak kur xodisalarga nisbatan maksadga
muvofiklik nuktai nazaridan yondashishni odatga, kundalik xulk-
atvorga aylantirishni nazarda tutadi. Chinakam ishbilarmonlik mulkka,
modkiy va moliyaviy resurslardan foydalanishga tejamkorona
munosabat xozirgi zamon iktisodiy tafakkurining muxim jixatlaridir.
Iktisodiy tafakkuri rivojlan gan odamda mulkka nisbatan bunday
munosabat odatga, turmush tarzining ajralmas kismiga aylanadi;
g) tejamkorlik omilkorlik xujasizlikka nisbatan murosasizlik kabi
ijtimoiy xislatlarni shakllantirish. Bu ijtimoiy xislatlar uz ishining
bilimdoni bulgan shaxs ongida uygunlashadi. Egalik Xissining
rivojlanganligi fakat uz mexiati uchun emas, balki butun jamoa
mexnati uchun xam katta mas’uliyatni.xis etishni, jamoa ishlarini
boshkarishda shaxsan ishtirok etishni nazarda tutadi;
d) iktisodiy bilimlar, kunikmalar va maxoratni kundalik amaliyotda
— mexnatda, oilaviymaishiy munosabatlarda, ijtimoiy-siyosiy,
boshkaruv faoliyatida kullash. Rivojlangan iktisodiy tafakkurga ega

inson uz bilimlari, kunikmalari va maxoratidan ishda eng yaxshi
natijalarga erishish uchun foydalanadi 1 1
.
Shunday kilib, iktisodiy madaniyatni uzlashtirish bilimdan
e’tikrdga, undan esa, uz navbatida, real amaliy xarakatlar sari
yuksalishni nazarda tutadi. Kurib turganimizdek iktisodiy madaniyat
tuzilishi va siyosiy madaniyat tuzilishi uz tarkibiy kismlariga va
alokalarining tipiga kura bir-biriga juda yakin bulib, bu ularning
xamkorligidan dalolat beradi.
Xozirgi zamon iktisodiy madaniyati mulk va ishlab chikarish
munosabatlarini tartiblashtiruvchi normativ tizim demakdir. U ijtimo iy
sub’ektning iktisodiy tayergarligiga xamda iktisodiy bilim va
kunikmalarni amalda kullashga ma’lum talablarkuyadi. Xar bir
fukaroning konstitutsiyaviy burchi, ya’ni uz jamoasi va, umuman,
jamiyat ishlarini boshkarishda faol ishtirok etish burchini iktisodiy
madaniyatsiz tulik ruyobga chikarib bulmaydi.
Xozirgi davr iktisodiy madaniyati bush joyda vujudga kelgani yuk
U insoniyat iktisodiy munosabatlarni takomillashtirish borasida
tuplagan kup asrlik tajribaning eng yaxshi, kimmatli jixatlarini Uzida
jamlagan.
Iktisodiy madaniyat umumiy madaniyatning boshka kismlari
bilan uzaro munosabatlarga kirishadi. Tabiiyky, birinchi navbatda,
uning mexnat madaniyati, avvalambor, ishlab chikarish madaniyati
bilan aloKasi kuzga tashlanadi. Madaniyatning ikkala tarkibiy kismi
xam umu miy maksadni — ish samaradorligi va sifatini, mexnat
1
Каранг. Единство политической и экономической культури // Политическая куль тура. Фрунзе, 1984. С.
318 - 320.

unumdorligini oshirishni kuzlaydi.
Mexnat madaniyati va iktisodiy madaniyat uzaro kesishadi, ammo
aynan bir narsa emas. Iktisodiy madaniyatga mexnat madaniyati yoki
ishlab chikarish madaniyatining bir kismi deb karash uncha tugri
bulmasa kerak Iktisodiy madaniyat ishlab chikarish bilan bopshk
bulmagan soxalar-turmushda, oilada, dam olish soatlarida xam
namoyon buladi. Fakat ishlab chikarish emas, iste’mol kilish va
taksimlash xam uning uziga xos soxalaridir. Ammo mexnat
madaniyati, iktisodiy mezonlardan tashxari, ma’lum fiziologik
sanitariyagigiena va boshka jixatlarga xam ega. Bularning barchasini
e’tiborga olib, iktisodiy madaniyatsiz mexnat madaniyati xam, ishlab
chikarish madaniyati xam bulishi mumkin emas, deb kayd etish
mumkin.
Iktisodiy madaniyat siyosiy madaniyat bilan chambarchas boglik
L. A. Zelenev ularni (falsafiy, xukukiy, axlokiy, estetik madaniyat bilan
bir katorda) «dunyoni tushunish madaniyati» umumiy tushunchasi
orkali birlashtirgan 2
. Jamiyatda siyosiy munosabatlar sautanar ekan,
iktisodiy madaniyat mukarrar ravishda siyosiy xususiyatga ega buladi.
Iktisodiy va siyosiy madaniyatning faoliyati bilimdan e’tikodga va
mazkur bilimlarni amaliyotga tatbik etishga xarakat tarzida sodir bula -
di. Siyosiy madaniyat xar kanday ijtimoiy faoliyatga siyosiy nuktai
nazardan karashni talab etsa, iktisodiy madaniyat xayot xodisalariga
bozor normalari va koidalari nuktai nazaridan karashni talab etadi.
Siyosiy madaniyat iktisodiy madaniyatning «uzagi»dir.
2
Каранг: Зеленое Л. А. Всестороннее развитие личности как социальная кель. — Горь кий, 1981.
С. 178.

Shu bilan birga, iktisodiy va siyosiy madaniyatning amal kilish
soxalari bir-biridan fark kiladi. Siyosiy madaniyat, iktisodiy siyosat
masalalaridan tashkari, iktisodiy manfaatlar doirasidan ancha chetga
chikadigan soxani (davlatlarning xalkaro siyosiy munosabatlari, milliy,
madaniy siyosat masalalari kabilarni) kamrab oladi. Iktiso diy
madaniyat masalasiga kelsak u siyosiy Muammolarga bevositataallukli
bulmagan soxani (masalan, oilaviy byudjetning taksimlanishi va x. k)ni
xam kamrab oladi. Bu madaniyat turlarining xar biri shakllanish va
faoliyat kursatish xususiyatlariga, uz kadriyat va normalari tizimiga,
ularni rivojlantirish va tatbik etishni nazarda tutuvchi uziga xos ijtimoiy
institutlariga ega.
Inson iktisodiy madaniyatning sub’ekti va ob’ektidir. Odamlar
iktisodiy madaniyatni yaratadilar va uzlari xam uning ta’sirida
shakllanadilar. Iktisodiy madaniyat — xar bir fukaro madaniyatining
zarur tarkibiy kismi. Usiz shaxs xar tomonlama usishi mumkin emas.
Ikti sodiy savodsiz odamni — ma’lumoti, estetik jismoniy rivojlanishi
kanday bulishidan kat’i nazar — madaniyatli deb bulmaydi. Yuksak
iktisodiy madaniyat insonga fakat uzining mexnat, ishlab chikarish
majburiyatlarini muvaffakiyatli bajarishi uchungina kerak emas. U
insonga jamoa va bugun jamiyat ishlarini bok щ arishda ongli,
iktisodiysiyosiy jixatdan savodli ishtirok etish imkonini beradi. U
bolalarni tarbiyalash, mustaxkam oila kurish, turmushda tejamkorlik
tartibini sakdash kabilar uchun xam zarur. Shu bois IKTISODIY
madaniyat ning amal kilish soxasi insonning butun xayotiy faoliyatini,
turmush tarzini kamrab oladi. Siyosiy madaniyat singari, u ijtimoiy

sub’ekt (jamiyat, gurux kichik gurux va shaxs)ning butun ijtimoiy
xayoti va faoliyatiga chukur singadi.
Binobarin, iktisodiy madaniyatni xar xil boskichda — umumiy
(umuman jamiyat), aloxida (gurux kichik gurux), xususiy (shaxs)
darajalarda urganish mumkin. Bunda shaxs boskichida xususiylik va
umumiylik urtasida ziddiyatlar vujudga kslishi xam mumkin.
Jamiyatni, avvalambor, shaxsni iktisodiy madaniyat sub’ektiga,
uning yaratuvchisi va ijodkoriga aylantirish xozirgi zamon iktisodiy
madaniyatining muxim xususiyatidir. Bunda siyosiy va iktisodiy
madaniyatlarning chukur ichki alokadorligi va birligini kuzatish
mumkin.
2.Siy osiy v a xuk uk iy madaniy at ning uzaro nisbat i: k adriy at lar v a
k arashlar
Xozirgi kunda siyosat va xukukning umumiy uzaro bogliushgi
am, siyosatshunoslarda xam e’tiroztugdirmaydi. Zero, jamiyat xayoti
negizlari, ijtimoiy tuzum va tartibni konunda mustaxkamlaydi; siyosat
esa, uz navbatida, xukukni rivojlantiradi va uni mustaxkamlash
vositalaridan biri xisoblanadi.
Xukukiy madaniyat ijtimoiy ong shakllaridan biri, jamiyat umu miy
madaniyatining ajralmas, uziga xos xismidir. Umuman olganda,
xukuky madaniyatni inson xukuk soxasida tuplagan barcha kadriyatlar
majmui deb ta’riflash mumkin. Ammo «xukukiy madaniyat» kup
jixatdan insonning xukukiy kadriyatlarni uzlashtirish va undan
foydala nish darajasini aks ettiruvchi kiyosiy tushuncha xamdir.

Xukukshunoslik fanida, siyosatshunoslik va
madaniyatshunoslikda bulgani singari, umuman «madaniyat»
atamasini, xususan, «xukukiy madaniyat»ni tushunishda yakdillik yuk
Sobik sovet yuridik adabiyotida xukukiy madaniyatning u yoki bu
jixatlari kayd etilgan va uni ta’riflashga xarakatlar bulgan. Jumladan,
«xukukiy madaniyat deganda, xukukning amal kilish soxasiga tegishli
bulgan moddiylashtirilgan va ideal elementlar tizimini xamda ularning
odamlar ongi va xulk-atvoridagi in’ikosini tushunish taklif etiladi» 3
, —
deb kayd etganlar
V. I. Kaminskaya va A. R. Ratinov.
Bu mualliflarning fikricha, xukukiy madaniyat tarkibiga kuyidagi
yirik madaniy komplekslar kiradi:
— davlat irodasini ifodalovchi normalar tizimi bulmish xukuk;
- xukukiy munosabatlar, ya’ni xukuk bilan tartibga solinuvchi
ijtimoiy munosabatlar tizimi;
— xukukiy nazorat, tartibga solish va xukuk ijrosini ta’minlovchi
davlat organlari va jamoat tashkilotlari tizimi bulmish xukukni
muxofaza kiluvchi muassasalar;
— xukukiy ong, ya’ni jami xukukiy vokelikni ma’naviy aks ettirish
tizimi; xukukiy xattixarakat, ya’ni xam konuniy, xam gayrikonuniy xulk-
atvor (faoliyat).
Biznincha, bu ruyxatga xukuk va xukukiy xulk-atvorni siyosiy
baxolash mezonlarini, xukuk ijodkorligi faoliyati va xukukfanini xam
kiritish lozim. Mazkur «madaniy komplekslar»ning xar biri xukukiy
3
Каминская В. И,, Ратинов А, Р. Правосознание как элемент правовой культури // Правовая культура и
вопроси правового воспитания. — М., 1974. — С. 43.

madaniyatning uziga xos jixatlarini ajratish uchun aniklashtirishni
talab etadi. Davlat va xukuk umumiy nazariyasining mutaxassislari bu
yunalishda konuniylikni mustaxkamlash va xukukiy tarbiyani
kuchaytirishga yunaltirilgan faol tadkikotlar olib bormokdalar 4
.
Xukukiy madaniyatning ta’riflari xilma-xil. Jumladan, T. V.
Sinyukovaning fikricha," xukukiy madaniyat inson amaliyotining
«muayyan jamiyatda (sivilizatsiyada) odamlarni ijtimoiyxukukiy
yunaltirish funksiyasini bajaruvchi normalar, kadriyatlar, yuridik
institutlar, jarayonlar va shakllarni uz ichiga oluvchi» 5
soxasidir. Profes -
sor A. B. Vengerov xukukiy madaniyatni «xukukiy ongning nisbatan
yuksak va keng kulamli shakli» 6
sifatida e’tirof etadi. Bizning cha, oxirgi
talkinni ilmiy deb e’tirof etib bulmaydi, chunki ushbu xolda xukukiy
madaniyat fakat ideal soxaga taallukli bulib, xukukiy ongli sub’ektlar
faoliyati va bu faoliyat natijalarini inkor etadi. Boshkacha aytganda,
xukukiy ong, muayyan ma’noda, xukukiy madaniyatning tarkibiga
kiruvchi xodisadir.
Xukukiy madaniyatni unga ta’sir etuvchi omillarni va uning
elementlarini sanab utish nuli bilan ta’riflashni xam tugri deb
bulmaydi. Masalan, davlat va xukuk nazariyasiga doir darsliklardan
birida kuyidagilarni ukish mumkin: «X UKUKIY madaniyat deganda,
jamiyat xukukiy xayotining ma’naviy, siyosiy va iktisodiy tuzum bilan
belgilanuvchi, xukukiy faoliyat, yuridik xujjatlar va, umuman, xukukiy
ongning erishilgan rivojlanish darajasida, sub’ektning rivojla nish
4
Каранг: Таджиханов У., Саидов А. Хукукий маданият назарияси. 2 томли. — Т., 1998.
5
Синюкова Т. В. Правовая культура // Теория государства и права. — Саратов, 1995. — С. 473.
6
Венгеров А. Б. Теория государства и права. — М., 1998. — С. 585.

darajasida uz aksini topgan sifat xolati tushuniladi» 7
.
V. P. Salnikovning fikricha, xukukiy madaniyatni «shaxsning
xam, jamiyatning xam muayyan asoslarga kura strukturalashtirish
lozim bulgan aloxida xukukiy xolati deb idrok etish mumkin» 8
.
Shaxsning xam, jamiyatning xam xukukiy madaniyatiga
umuminsoniy kadriyatlarning kategoriyalaridan biri, tarakkiyparvar
insoniyat kulga kiritgan umumdemokratik yutuklarning muxim
natijasi deb karaladi.
Professorlar U. Tadjixanov va A. Saidovlarning talkinigakura,
jamiyatning xukukiy madaniyati xukukiy ongning, konuniylikning ,
konunlarni takomillashtirishning va xukukiy tajribaning muayyan
darajasini aks ettiradigan xamda insoniyat xukuk soxasida yaratgan
butun boyliklarni kamrab oladigan ijtimoiy madaniyatning bir turidir.
Shaxsning xukukiy madaniyati esa jamiyat xukukiy
madaniyati ning uzviy kismidir. Shaxsning xukukiy madaniyati —
jamiyat xukukiy madaniyatning zaruriy shart-sharoiti va ilk
bunyodkori, unyng maksadi va tarkibiy kismidir 9
.
Yukorida aytilganlardan kelib chikib, xukukiy madaniyatga
shunday ta’rif berish mumkin: xukukiy madaniyat — odamlarning
xukukiy munosabatlari soxasidagi ijtimoiy axamiyatga molik ijodiy
faoliyat shakllaridan biri. U xukuk normalari, institutlarida va mazkur
xodisalarni baxolash kobiliyatida uz ifodasini topgan. Xukukiy madani -
yatni, shuning dek muayyan ijtimoiy guruxlar va shaxslarning davlat
7
Русинов Р. К Правосознание и правовая культура // Теория государства и права. — М, 1997.С 150151.
8
Сальников В. П. Правовая культура // Актуальние проблеми теории права. — Уфа, 1995.С. 150.
9
Каранг: Таджиханов У., Саидов А. хукукий маданият назарияси. 2 томли. Т.1. — Т., 1998. 30-31
6.

xukukiy tajribasini ularning yuridik axamiyatga ega xulk-atvoriga ta’sir
kursatuvchi xayotiy faoliyatning moddiy va ma’naviy maxrullari,
kunikma va kadriyatlaridagi ifodasi deb xam ta’riflash mumkin.
Muxtasar aytganda, xukukiy madaniyat shaxsiy e’tikodlarga emas, bal -
ki konunga asoslanib xarakat kilish kobiliyatidir. Shuning uchun xam
madaniyatsiz xulk-atvor, xukuk nuktai nazaridan, shaxslar yoki
guruxlarning yuridik normalarga nisbatan salbiy munosabati,
amaldagi konunlarni mensimasligi yoki buzishi demakdir.
«Xukukiy madaniyat» tushunchasi keng kulamli bulib,
kuyidagilarni uz ichiga oladi:
- xukukiy tafakkur xamda xukukiy vokelikni missiy idrok etishning
muayyan darajasi;
-axolining konunlarni bilish darajasi;
-xukuk normalariga nisbatan xurmatning, ularning nufuzi e’tirof
etilganligining ifodasi;
-Xukuk ijodkorligi va xukukni amalga oshirish jarayonlarining
xolati;
- Xukuk faoliyatining uziga xos usullari (xukukni muxofaza kilish
organlarining ishi, konstitutsiyaviy nazorat va xrkazolar);
- xukukiy faoliyatning odamlar yaratgan moddiy va ma’naviy
ne’matlar kurinishidagi natijalari (konunlar, konunchilik tizimlari, sud
amaliyoti va xokazo).
Xukukiy madaniyat uzining ichki tuzilishiga va ijtimoiy
alokalarining boyligiga kura uta murakkab xodisadir. U fakat
konunlar, xukuknormalarini bilishnigina nazardatutmaydi. Xukukiy

madani yat, xukukiy ongdan tashkari, xukukiy tartibot va konuniylikni
ta’minlash va mustaxkamlash manfaatlari yulida xukukni ijro etash
faoliyatini xam uz ichiga oladi. Xukukiy madaniyat kup kirrali xodisa
sifatida ilmiy adabiyotda uning eng muxim jixatlari, belgilari,
mezonlari va sifat xususiyatlari majmuini aniklash yuli bilan ochib
beriladi. Ularning ayrimlariga tuxtalib utamiz.
Xukukiy madaniyat jamiyatning ma’lum tarixiy boskichdagi
goyaviy xukukiy xolatini aks ettiradi; xukukiy ong, xukukni bilish va
konun larni xurmat kilish darajasini ifodalaydi. Ba’zi bir mualliflar
xukukiy madaniyatni yuridik ustkurmaning barcha tarkibiy kismlari
majmui deb tushunadilar 10
. Bu urindaxukuksoxasining oliy yutuklari uz
tabiatiga kura normativ ekanligini kayd etib utish lozim, zero ular
xukukni ijro etish, konunni, xukuk normalarini amalga oshi rish
faoliyatining eng samarali shaklini ifoda etadi.
Ijtimoiy manfaatlarni anglash va ruyobga chikarish xukukiy
madaniyatning rivojlanishida xam xal kiluvchi urin tutadi. XUKUVDa
aks ettiriladigan manfaat ob’ektiv xususiyatga ega, ammo bunda real
mavjud manfaat bilan uning xukukiy ong va xukuk normalaridagi
ifodasini farkay bilish kerak Masalan, «manfaat xasida tasavvur»,
«xukukda mustaxkamlangan manfaat», «ob’ektiv manfaat» — bir xil
tushunchalar emas, ular urtasida ijtimoiy tarakkiyotdagi ob’ektiv va
sub’ektiv omillarning uzaro ta’siri dialektikasi bilan belgilanuvchi
10
Масалан, каранг: Иванов В. И. Значение правовой культури для совершенствования
правоприменительной деятельности органов правопорядка: Авторсф. дис.... канд. юрид. наук
— М., 1973. — С. 7; Сальников В. П. Правовая культура и поведение граждан (вопроси теории):
Автореф.тшс.... канд. юрид, наук — Л., 1980. — С. 7.

farklar va xatto ziddiyatlar mavjud 11
.
Siyosiy va xukukiy madaniyatning uzaro nisbatiga utar ekanmiz,
siyosat va xukuk — umumiy prinsiplar, uzaro mos keluvchi maksadlar,
tarixiy takdirlarning umumiyligi bilan bir katorda — xar xil ijtimoiy
funksiyalarga xam ega ekanligini kayd etib utish lozim. Xukukiy
madaniyatning siyosiy madaniyatdan farki, avvalambor, xukuk
ijodkorligi va xukukni ijro etish faoliyati, shaxs xukukiy ongining
shakllanishi va faoliyat kursatishining xususiyatlarida, xukuk
normalari va xukukiy munosabatlarning uziga xosliklarida kurinadi.
Siyosiy va xukukiy madaniyat bir-biri bilan uzviy boglikdir; yuksak
xukukiy madaniyatsiz, konuniylik prinsipiga kat’iy rioya etmasdan turib
yuksak siyosiy madaniyatga erishish mumkin emas.
Xukukiy madaniyat xukukni ijro etish faoliyatini ta’riflabgina
kolmay, balki fukarolarga kuyilgan siyosiy va xukukiy talablar majmuini
xam uz ichiga oladi, konunga muvofik xulk-atvor namunalari va
ideallarini saklaydi, ularni tinimsiz boyitib boradi 12
. Fukarolarning
siyosiy madaniyat normalariga muvofik faoliyati xukukiy mada niyat
namunasi xam bulishi shart.
Siyosiy va xukukiy madaniyat uzaro ta’sir etish jarayonida bir-
birini boyitib boradi. Siyosiy madaniyat prinsiplari va normalari
xukuking rivojlanishiga ta’sir etadi. Siyosiy madaniyatning
normativligiga aloxida normativlik deb karash lozim, zero siyosiy
prinsiplar va normalar ijtimoiy xayotda aloxida urin tutadi.
Siyosiy madaniyat bilan xukukiy madaniyat aksariyat xollarda
11
Сабикенов С. И. Об объективном характере интересов в праве // Сов. госу дарство и право. 1981. №6. С.
36 -38.
12
Бу хакда Каранг: Личность и уважение к закону / Под. ред. проф. В. П. Казимирчука. М., 1979.

aynan bir ma’naviyaxlokiy va madaniy kadriyatlargatayanadi.
Uzbekiston Prezidenti I. Karimovning xalk kadriyatlarini tiklash va
ravnak toptirish aloxida e’tibor berishi xozirgi sharoitda yurtimizda
siyo siy va xukukiy madaniyatning shakllanishida muxim urin tutadi.
«Biz ma’naviy kadriyatlarni tiklashni milliy uzlikni anglashning
usishidan, xalkning ma’naviy sarchashmalariga, uning ildizlariga
kaytishdan iborat uzviy, tabiiy jarayon deb xlyuoblaymiz. Xalkning
mada niy kadriyatlari... Kudratli ma’naviyat manbai bulib xizmat
kilgan» 13
, — deb ta’kiddaydi yurtboshimiz.
Kadriyatlar, xech mubolagasiz, xalk tarixi, millat kiyofasidir...
Milliy kadriyatlar suzsiz xar bir millatning mavjudlik belgisidir...
Madaniy kadriyatlar kishilar urtasidagi uzaro ma’naviy-ma’rifiy
munosabatlarni boshkaradi, ularning ijtimoiy-siyosiy va goyaviy
jipsligini mustaxkamlaydi 14
.
«Kadriyat» tushunchasi ma’no jixatidan «e’tikod» tushunchasiga
yakin. O. G. Drobniskiyning fikricha, «kadriyat» tushunchasi biron-bir
obektning ijobiy yoki salbiy axamiyatini, ijtimoiy ong xodisalarining
normativ nisbiy tomonini ifodalaydi 15
.
Jamiyatdagi kadriyatlar ijtimoiy guruxlarning manfaatlari va
pozitsiyalariga, shuning dek ijtimoiy va siyosiy xalisalar, normalar va
koidalarga nisbatan muayyai munosabatlariga karab kichiktizimlarga
bulinadi.
13
Каримов И. А. Узбекистон XXI аср бусагасида: хавфсизликка тахдид, баркарорлик шартлари ва тараккиёт
кафолатлари. ~ Т., 1997.
14
Каранг: Љирђизбоев А. Кадриятлар: тарбия ва муаммо // Мустакиллик ва ижтимоий
тараккиёт. Т., 1998. ~ 1461476.
15
Каранг: Дробниккий О. Г. Мир оживших предметов. Проблема кенности и филосо фия. М .,
1967. С . 24.

Ijtimoiy fanlarda odatda ijtimoiy xayotning ikki — moddiy va
ma’naviy soxalari, mazmuni va funksiyalariga karab esa — ishlab
chikarish iste’molchilik (utilitar), ijtimoiy-siyosiy, tarixiy, es tetik xukukiy,
ma’naviy, ma’rifiy kabi soxalari ajratiladi.
Ijtimoiy-siyosiy tafakkur tarixi kadriyatlarning tabiati va
mazmunini ularga ta’sir kursatuvchi ijtimoiy va siyosiy mexanizmlarga
nisbat bermasdan tugri baxolab bulmasligini kursatadi. Siyosiy va
xkuxiy kadriyatlarga ijtimoiy makon va zamondan tashkaridagi bokiy
narsalar deb karash xam xakikatdan uzok kadriyatlarni abstrakt talkin
etish mazmunsiz ta’riflashlarga olib keladi.
Insoniyatning tarixiy rivojlanish boskichlariga karab kadriyat lar
tubdan uzgarib boradi. Ma’lumki, tarixiy sharoitlarning uzgarishi
tarixiy tarakkiyot jarayonida mazkur ob’ektiv xolatlar ta’sirida
shakllangan siyosiy va Xukukiy madaniyatlarga xam ta’sir kursatadi.
Burjua inkiloblari davrida uning mafkurachilari feodal tuzumni,
jumladan uning siyosiy va ma’naviy kadriyatlarini aevsiz tankid
kilganlar. Burjua inkiloblari ma’lum darajada cheklangan xususiyatga
ega ekanligiga karamay, feodalizmning agdarilishi tarixan ijobiy
xodisa bulib, yangi kadriyatlar tizimining vujudga kelishiga turtki
berdi.
Ingliz sotsiologi K Xodkinson boshkaruvning falsafiy metodologik
masalalariga bagishlangan asarida boshkaruv masalalariga aloxida
e’tibor karatadi va sub’ektiv idealizm bilan sugorilgan kadriyat larga
shunday ta’rif beradi: biz biror narsani kadrli bulgani uchun emas,
uzimiz uni k щ rpi deb xisoblaganimiz uchun shunday baxolaymiz 16
.
16
Каранг : Hodkinson С . Toward a philosophy of administration. Oxford, 1978. — P. 100.

Bunday karashlarga k њ ra, kadriyat fakat baxolovchining aklidagina
mavjud va amaliy asosga ega emas, zero istalgan, afzal kurilgan yoki
makbul narsa xakidagi tasavvurlarga taalluklidir.
Amerikalik professor Ch. R. Foster Siyosiy fanlar xalkaro
uyushmasining X butunjaxon kongressida (Moskva, 1979 yil) kilgan
ma’ruzasida siyosiy madaniyatni ayni jamiyatdagi siyosiy faoliyatga
singib ketgan ijtimoiy anglangan va teran xis etilgan kadriyatlar va
tegishli e’tikodlar (karashlar) yigindisi, ijtimoiy tizimning aloxida
a’zolariga xos xususiyatlardan kura kuprok butun ijtimoiy tizimga xos
xususiyatlarini uzida jamlagan konsepsiya sifatida ta’riflagan. Ammo
bu konsepsiya individual karashlar va kadriyatlardan kelib chikxan.
Siyosiy madaniyat mikrodarajada mavjud xususiyatlarga tayanib,
makrodarajani urganadi. Shuning uchun xam siyosiy madaniyatni
urganish mazkur jamiyatda xuku mat iistitutlari va siyosiy mexanizm
kanday ishlashini tushunishga yordam berishi mumkin.
Garb olimlari siyosiy va xukukiy madaniyatni ta’lim tizimi amalga
oshiruvchi «ijtimoiylashish», maktab va boshkalar bilan boglaydilar 17
.
Bunday aloka chindan xam mavjud. Ammo siyosiy partiyalar,
ommaviy axborot vositalari tizimi va, tabiiyki, ijtimoiy tarakkiyotning
ob’ektiv shart-sharoitlari xamda siyosiy vaziyat siyosiy va xukukiy
madaniyatni rivojlantiruvchi kdaratli, xal kiluvchi omillardir.
Siyosiy va xukukiy madaniyat kadriyatlarini muayyan
odamlar.ruyobga chikaradilar, ammo bu ularni individualistik talkin
kilish uchun asos bermaydi. Ingliz olimi R. Xiggins insoniyatning axoli
17
Масалан , каранг : Нутап И . Political socialization. New York, 1959; Hess R., Torney J. The Development of
Basic Attitudes and Values toward Government and Citizenship. During School Years. Chicago, 1965; Vienni R.
Political socialization // Handbook of Political Psychology. — San Francisco, 1973; Political theory and political
education / Ed. by Richter M. New York, 1980.

kupayib ketishi, ocharchilik resurslar tankisligi, atrof muxitning
ifloslanishi, xarbiy va noxarbiy faoliyatda yadro energiyasini suiiste’mol
kdyaish, fan vatexnologiyalarning nazoratsiz rivojlanishi» singari
dushmanlari katoriga «yana bir, yegginchi «dushman»ni — inson
tabiatining xossalarini, ya’ni jamiyatning rivojlanishida odamlarning
ishtirok etishiga xalakit beruvchi siyosiy lokaydlik murosasizlik de -
magogiya singari sifatlarni kiritadi 18
.
«Normativlik» tushunchasi siyosiy va xukukiy madaniyat
kadriyatlarini tushunishni farklovchi muxim jixatdir. Muammoning
moxiyati normativlik bilan real vokelikning (faktning ) uzaro nisbatini
aniklashdan iborat bulib, bunda mazkur tushunchalar mavjud va
maxbulni normativ va ekzistensional (ideal va real) karashlar nuktai
nazaridan muayyanlashtirishni nazardatutadi. Normativ soxa Garb
aksiologiyasida juda keng talkin kilinadi; kadriyatlarning normativ
tizimi deganda, ba’zan normalarni asoslash, oklash vatashash
mexanizmi; normativ funksiya sifatida esa — xar xil vaziyatlarda bir xil
xulk-atvorni ta’minlash tushuniladi. Amerikalik sotsiolog T. Parsons
«normalar tizimi ularni tartibga soluvchi addriyatlar bilan birikishi»,
ular madaniyat soxasi bilan boglanishini kayd etadi, bunda «kadriyat
bilan norma urtasidagi alokani tushunish ularga kushiluvchi barcha
odamlar mazkur kadriyatlarni ruyobga chikarishini faollashtiradi» 19
.
Tabiiyki, kadriyatlarni bunday tushunish ularni funksional, ijtimoiy
norma lar, shu jumladan xukuk va axlok bilan yakinlashtiradi.
Sobik sovet ilmiy adabiyotida kadriyatlar ierarxiyasi mavjudligi,
18
Каранг : Higgins R. The seventh enemy. The human factor in the global crisis. London , 1978.
19
Американская социология. Перспективи, проблеми, методи. — М., 1972. — С. 36 83 69.

bir yoki bir nechta muxim kadriyatlar dolgan kadriyatlarni belgilab
berishi kayd etib utilgan 20
. Tabiiyki, kadriyatlar exromining chukdisida
xayot kadriyati turgan bulsa, tinchlik salomatlik tugilish kadrlidir; agar
chukkida ijod turgan bulsa, demak yangilik va kashfiyot kadrlidir.
Aslida, siyosiy va xukukiy madaniyat siyosiy va xukukiy bilimlar,
e’tikodlar, kadriyatlar xamda ularni umumiy koidaga aylangan xulk-
atvor normasida ruyobga chikarish amaliy faolrtyatining birligi
ta’minlanadigan joyda boshlanadi. Bunda bir necha jixatlar farklanadi.
Avvalambor, aloxida shaxsning xukukiy va boshka ijtimoiy
normalarga doimiy va izchil rioya kilishi barcha fukarolar yuksak
onglilik darajasi, aynan shunday xarakat tarzining maksadga
muvofikligiga ishonch asosida rioya kiluvchi umumiy normalar
xususiyatyni kasb etishi lozim.
Siyosiy madaniyatning, shuningdek xukukiy madaniyatning
normativligi ijtimoiy manfaatlarni aks ettiruvchi barcha soxalarga: ong
soxasiga, siyosiy va xukukiy mafkura, kadriyatlar, ijtimoiy-siyosiy
amaliyot soxalariga, turmush tarziga, tarixiy va ijtimoiy tajribaning
vorisiyligi xamda ularni utkazish mexanizmlariga singib ketadi. Bu esa
siyosiy va xukukiy madaniyatning kurinishlarini sotsiologiyada ishlab
chikilgan turli kursatkichlar, mezonlar va metodikalar buyicha urganish
imkonini beradi.
Xukuk asoslarini bilish va uning asosiy kadriyatlarini uzlashtirish
madaniyatli odam shaxsining muxim jixatidir. U axoli barcha
tabakalarining ichki, ma’naviy extiyojiga, ularning turmush tarzi
elementiga, avloddan avlodga utkaziluvchi an’anaga aylanishi lozim.
20
Каранг: Любимова Т. Б. Социальние исследования. Теории и методи. — М., 1970. — С. 7273.

Xukukiy va umumiy madaniyatda normalar va kadriyatlarning
mustaxkamlanishi odamlar xulk-atvorini xukuk orkali samarali tartibga
solishning ishonchli omilidir.
Siyosiy va xukukiy madaniyatning shakllanishi turmush tarzi
bilan chambarchas boglik. Bunday al oka, avvalambor, odamlar
turmush tarzi siyosiy va xukukiy j щ atlarining axamiyati bilan
belgilanadi. Ammo muammoning moxiyati fakat shundagina emas.
Siyosiy, xukukiy madaniyat va turmush tarzi bitta umumiy jixatga ega
— ular odamlarning amaliy xayotiy faoliyati jarayonini aks ettiradi,
ya’ni ishlab chikarish usullari, ishlab chikarish munosabatlari, modkiy
va ma’naviy zamin tushunchalarini ijtimoiy xayotning aloxida soxalari
va kurinishlariga tatbikan yanada muayyanlashtiradi.
Odamlarning turmush tarzi siyosiy va xukukiy karashlar,
F oyalarning «moddiylashtirilganlik» darajasini aks ettirib, xastiy
faoliyatning izchil va muntazam kayta tuziluvchi normasi bulib xizmat
Kiladi. Ancha jadal kechadigan siyosiy xayot vaxukukiy rivojlanish
pirovard natijada tarixiy tajriba va ijtimoiy amaliyotdan utgan narsalar
sifatida siyosiy va xukukiy madaniyatning barkaror institutlarida uz
ifodasini topadi. Bu shaxs, ijtimoiy gurux, jamoat tashkilotlari va,
umuman, ijtimoiy tizim siyosiy va xukukiy rivojlanishining normativ
natijasidir.
R. G. Yanovskiy shunday deb yozadi: «Siyosiy madaniyatning
uzagi ma’lum bilimlarning shunchaki yigindisi, mafkuraviy
kursatmalar, si yosiy faoliyat kunikmalari, barxaror xulk-atvor
andozalari emas. Siyo siy madaniyat shaxs rivojlanishining ma’lum

sifat bosdichini ifodalaydi. Bu boskich kuyidagi pogonalarni uz ichiga
oladi: mafkuraviy pogona (siyosiy bilish va fikrlash madaniyati, ijtimoiy
tajribani taxlil kilish va umumlashtirish, yangi siyosiy xodisalarni ilgari
uzlashtirilgan bilimlar asosida ijodiy anglab yetish kobiliyati),
emotsional psixologik po yuna (siyosiy bilimlarning xdkkoniyligiga
bulgan ishonch), faol xulk-atvor pogonasi (siyosiy bilimlar xakikiyligiga
ishonch) va faoliyatli (siyosiy ideallarpi kundalik faoliyatda ruyobga
chikarishga tayyorlik va kodirlik)» 21
.
Fukarolik jamiyatining shakllanishi va demokratiyaning
rivojlanishi sharoitida axlokiy prinsiplar, xukukny va ma’naviy
majburiyatlarning birligi konstitutsiyaviy normalarda
mustaxkamlanadi.
Uzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 19 moddasida:
«Uzbekiston Respublikasi fukarosi va davlat bir-biriga nisbatan bulgan
xukuklari va burchlari bilan uzaro boglikdirlar», deb belgilab kuyilgan.
47 va 48 moddalarga muvofik, barcha fukarolar Konstitutsiyada bel -
gilab kuyilgan burchlarini bajaradilar. Shuning dek fukarolar
Konstitutsiya va konunlarga rioya etishga, boshka kishilarning
xukuklari, erkinliklari, sha’ni va kadrkimmatini xurmat kilishga
majburdirlar. 49—52-moddalarning mazmuni xam xukukiy va
ma’naviy majburiyatlarning shunday teran va uzviy birligi bilan
sugorilgan. 49-moddaga binoan, fukarolar Uzbekiston xalkining
tarixiy, ma’naviy va madaniy merosini avaylab asrashga majburdirlar.
50 moddaga asosan, fukarolar atrof tabiiy muxitga extiyotkorona
21
Яновский Р. Г. Политическое сознание личности // Проблеми политических наук К итогам XI
Всемирного конгресса МАПН. М., 1980. С. 155.

munosabatda bulishga majburdirlar. 52-moddaga kura, Uzbekiston
Respublikasini ximoya Kilish Uzbekiston Respublikasi xar bir
fukarosining burchidir.
Fukarolik jamiyatining negizlari vujudga kelishi jarayonida
«ezgulik va burch», «adolat va xalollik», «insoniylik va ishonch»,
«insonning sha’ni va diyonati», «mas’uliyati va kadrkimmati»
tushunchalari bilan siyosiy va xukukiy madaniyatning alokasi tobora
yakinlashib va uygunlashib boradi.
Xozirgi zamon sharoitida siyosiy va xukukiy madaniyat kuprok
falsafa, shu jumladan ijtimoiy adolat nuktai nazaridan urganiladigan
ob’ektga aylanib bormokda. Siyosatshunoslik va xukukshunoslikni
tanKidiy urganish bunday tamoyilning mavjudligini tasdikdaydi.
Olimlar adolatni ijtimoiy, ma’naviy kadriyat, siyosiy karorlar vaxukukiy
kursatmalarni baxolashning ideal mezoni deb tushunib yetishga
xarakat kdpmokdalar 22
. Siyosiy va xukukiy madaniyatga asoslanuvchi
ijtimoiy adolat mezonlari barcha ijtimoiy xodisalarni jamiyat
manfaatlariga muvofiklik nuktai nazaridan baxolashni talab etadi.
Davlat jamiyatning barcha katlamlari urtasida kelishuvni
ta’minlaydigan va uz siyosatini amalga oshirishda jamiyat manfaatini
xar tomonlama e’tiborga oladigyan jyamiyatyaagina chinakam ijtimoiy
adolat xukm surishi mumkin.
Adabiyotlar
1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. - T: 2003
2. Karimov I. A. Po puti sozidaniya. Ot regionalnoy bezopasnosti k bezopas nosti
globalnoy. V ы stuplenie na spesialnom torjestvennom zasedanii General noy
22
Батафсил маълумот учун каранг: Малькев Г.В. Социальная справедливость и право.М., 1977.

Assamblei po sluchayu pyatidesyatoy godov щ ini Organizatsii Ob’edinennix
Natsiy, NyuYork 24 okt.1995 g. T.4. T., 1996.
3. O‘zbekiston Res. Hukumatining karorlar tuplami. — T., 1997. №5.
4. Karimov I.A. Vatan sajdagox kabi mukaddasdir. T.Z. - T., 1996.
5. Karimov I.A Biz kelajagimizni uz kulimiz bilan kuramiz. - T., 1999.
6. Karimov I.A. O’zbekiston XX I asr busagasida: xavfsizlikka taxdid, Barqarorlik
shartlari va tarakkiyot kafolatlari. T., 1997.
7. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining axborotnomasi. 1999. — №5. —
110modda.
8. Kobilov Sh. Prezident Islom Karimovning «O’zbekiston XX I asr busagasida :
xavfsizlikka taxdid, Barqarorlik shartlari va tarakkiyot kafolatlari» asarini
urganish buyicha ukuv-kurgazmali kullanma / Mas’ul muxarrir U. Tadjixanov.
— T., 1999.
9. Karimov I.A. Biz tanlagan yul — demokratik tarakkiyot na ma’rifiy dunyo
bilan xamkorlik yuli. T. 11. — T., 2003.
Karimov I. A. Yangicha fikrlash va ishlash davr talabi. T.5, — T., 1997

Madaniyatning boshka turlari bilan siyosiy madaniyatning alokasi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish