“Mahbub ul-qulub”da ilmiy-ma’rifiy, ta’limiy-tarbiyaviy qarashlar - Maktabgacha va boshlang'ich ta'lim - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	14999UZS
Hajmi	802.5KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	04 Iyun 2025
Kengaytma	doc
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Maktabgacha va boshlang'ich ta'lim

Sotuvchi

Baxtiyor

Ro'yxatga olish sanasi 03 May 2024

28 Sotish

“Mahbub ul-qulub”da ilmiy-ma’rifiy, ta’limiy-tarbiyaviy qarashlar

Sotib olish

1MUNDARIJA
Kirish ................................................................................................................ 3-5
I bob. “Mahbub ul-qulub” asari adabiy manba sifatida
1.1. “Mahbub ul- qulub”da Navoiy adabiy-estitik qarashlari in’ikosi ........... 6-17
1.2. “Mahbub ul-qulub” asarida inson va uning kamoloti xususida ............ 18-23
II bob. Navoiy axloqiy-ta’limiy qarashlarining in’ikosi
2.1. “Mahbub ul-qulub”da ilmiy-marifiy masalalarning nazariy asoslari ..... 24-28
2.2. Asarda ta’lim-tarbiya masalasi ............................................................... 29-35
III bob. Ta’lim bosqichlarida “Mahbub ul-qulub” asarining o‘rganilishi
3.1. VI sinfda “Mahbub ul-qulub” asarining o‘rganilishi .............................. 36-54
3.2. Ochiq dars ishlanmasi ............................................................................. 55-64
Xulosa ................................................................................................................. 65
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati ................................................................ 66-67

2KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Navoiy dahosi tufayli insoniyat tarixida dunyoning
turli joylarida yashayotgan turkiy xalqlar yakqalam qilindi, millat ma'naviy merosi
umumjahon xazinasidan mustahkam o‘rin oldi. Mustaqil O‘zbekistonda Navoiyni
anglash davlat siyosati darajasiga ko‘tarildi. Respublikadagi eng yirik
viloyatlardan biri va uning markazi, O‘zbekiston Davlat mukofoti, O‘z RFA Til va
adabiyot instituti,Toshkent davlat O‘zbek tili va adabiyoti universiteti, opera va
balet akademik teatri, O‘zbekiston Davlat kutubxonasi, Samarqand Davlat
universiteti va boshqa yuzlab madaniy-ma'rifiy muassasalar, jamoa xo‘jaliklari
ulug' shoir nomi bilan ataladi.
Navoiy, nafaqat o‘zbek xalqi, balki butun dunyo, Sharq-u G‘arb xalqlarini
o‘ziga rom etgan shoir. U kishining asarlarini hamma birdek sevib o‘qiydi.
Birinchi Prezidentimiz I.A.Karimov "Yuksak ma'naviyat - yengilmas kuch"
asarida bu haqida shunday yozgan edilar: "O‘zbek xalqi ma'naviy dunyosining
shakllanishida g‘oyat kuchli va samarali ta'sir ko‘rsatgan ulug‘ zotlardan yana biri
- bu Alisher Navoiy bobomizdir. Biz uning mo‘tabar nomi, ijodiy merosining
boqiyligi, badiiy dahosi zamon va makon chegaralarini bilmasligi haqida doimo
faxrlanib so‘z yuritamiz. Alisher Navoiy xalqimizning ongi va tafakkuri, badiiy
madaniyati tarixida butun bir davrni tashkil etadigan buyuk shaxs, milliy
adabiyotimizning tengsiz namoyondasi, millatimizning g‘ururi, sha'n-u sharafini
dunyoga tarannum qilgan o‘lmas so‘z san'atkoridir. Ta'bir joiz bo‘lsa, olamda
turkiy va forsiy tilda so‘zlovchi biron bir inson yo‘qki, u Navoiyni bilmasa,
Navoiyni sevmasa, Navoiyga sadoqat va e'tiqod bilan qaramasa" 1
.
Navoiyning “Mahbub ul-qulub” asari shoir hayotining so‘ngida yozilgan
eng so‘nggi yirik nasriy asar hisoblanadi. Asar 1500-yilda yozilgan bo‘lib, 3qism,
127 ta tanbeh, 13 ta hikoyatdan iborat. Birinchi qismda insonlar xulq-atvorida
uchraydigan yaxshi-yomon xislatlar va illatlar haqida fikr yuritiladi. Ikkinchi
1
Karimov I.A. Yuksak ma'naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: M'anaviyat, 2008. – B. 47.

3qismda tasavvufiy allomalar va ular hayoti bilan bog‘liq hikoyatlar uchraydi.
Uchinchi qismda pand-nasihat ruhidagi 127 ta tanbeh kiritilgan.
Ushbu bitiruv malakaviy ishida “Mahbub ul-qulub”dagi adabiy-estitik,
inson va uning kamoloti haqida ko‘plab qarashlar asosiy mavzu qilib olingan.
Yuqorida aytib o‘tganimizdek, Navoiyning ko‘pgina asarlarida adabiy-estitik,
inson va uning kamoloti haqida ko‘plab qarashlar kiritilgan. Ularni alohida olib
o‘rganish, bugungi kun talablari asosida fikr yuritish muhim vazifalardan
hisoblanadi. “Mahbub ul-qulub” dagi adabiy-estetik, inson va uning kamoloti
haqidagi qarashlarni ana shu tarzda o‘rganish mavzuning dolzarbligini belgilaydi.
Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Navoiyning “Mahbub ul-qulub” asari
haqida ko‘plab tadqiqotlar olib borilgan. Ular katta-katta kitoblardan tortib, kichik
maqolalar shaklida. Asardagi adabiy-estitik, inson va uning kamoloti haqidagi
qarashlar xususida ham qator ishlar bor. Bu jihatdan adabiyotshunoslar
Hayitmetov A 1
, Vohidov R 2
, Izzat Sulton 3
, Sultonmurod Olim 4
, Ummat
To‘ychiyev 5
kabilarning tadqiqotlarini, “Navoiyga armug‘on” 6
kabi kitoblarni
ko‘rsatish mumkin. Ushbu ishlarda “Mahbub ul-qulub” bilan bog‘liq ayrim fikrlar
o‘rin olgan.
Kurs ishining maqsadi. Ushbu bitiruv malakaviy ishining asosiy maqsadi
Navoiy "Mahbub ul-qulub” dostonini o‘qib, undagi adabiy-estitik, inson va uning
kamoloti haqidagi qarashlar xususida, ularning mavzularini aniqlash, badiiy
xususiyatlarini o‘rganishdan iborat.
Kurs ishining vazifalari. Kurs ishida yuqoridagi maqsaddan kelib chiqib,
quyidagi vazifalarni yoritishga e'tibor qaratildi:
- “Mahbub ul-qulub"ni to‘liq o‘qish;
- asardagi hikoyatlarning ta’limiy-tarbiyaviy jihatlariga alohida urg‘u berish;
1
Hayitmetov A. Adabiy merosimiz ufqlari. – Toshkent: M'anaviyat, 1997.

4- hikoyatlardagi mavzularning dolzarbligini aniqlash va tasnif qilish;
- hikoyatlardagi obrazlarni guruhlashtirish va tahlilga tortish;
- hikoyatlarning badiiy xususiyatlari va ulardagi adabiy-estitik xususiyatlar;
- hikoyatlar va obrazlarni umumiy tahlilga olib kirish.
Kurs ishining ob’yekti. Ushbu bitiruv ishini yozishda Alisher Navoiyning turli
yillarda chop etilgan "Mahbub ul-qulub" asari, ayniqsa, mukammal deb
hisoblanayotgan 10 jildlikning 9-jildiga suyanildi.
Kurs ishining predmeti. Kurs ishining metodologik asosini istiqlol
mafkurasining nazariy masalalari aks etgan Birinchi Prezident Islom Karimovning
asarlari tashkil etadi. Bitiruv ishini yozishda navoiyshunos olimlar A.Hayitmetov,
A.Qayumov, A.Abdug'afurov, R.Vohidov, I.Haqqul, N.Komilov, H.Homidiy,
Sultonmurod Olim kabilarning ilmiy-nazariy tatqiqotlaridan foydalanildi.
Kurs ishining tuzilishi. Ushbu kurs ishi kirish, uch asosiy bob, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.

5I bob. “Mahbub ul-qulub” asari adabiy manba sifatida
1.1“Mahbub ul- qulub”da Navoiy adabiy-estitik qarashlari in’ikosi
Navoiy zukko shoir, donishmand inson sifatida o‘zining lirik asarlari,
«Xamsa» va boshqa asarlarida, umuman, faoliyati davomida asosiy e`tiborni komil
inson masalasiga qaratdi. Shoir asarlarida komil inson qanday bo‘lishi kerak, uning
zohiriy va botiniy xusuiyatlari xususida javob berishga harakat qildi. Zero, bugungi
kunda ham ma`naviy yetuk kishilar, yoshlar dunyoqarashi, kamoloti haqida ko‘p
gapirilmoqda. Prezidentimiz I.A.Karimovning qator asarlari, nutq va suhbatlari,
umuman faoliyatlari davomida ma`naviyat, ma`rifat, o‘tmish merosimizga hurmat
kabi jihatlarga e’tiborni tortmoqdalarki, bu bejiz emas. Bugungi kunda yetuk
kishilarni tarbiyalashda Navoiy merosining ham, ayniqsa, «Mahbub - ul qulub»
asarining alohida o‘rni bor.
«Mahbub ul - qulub» - Navoiy umrining oxirida yozilgan nasriy asardir. U
muallifning g‘oyat mazmunli va sermashaqqat hayoti davomida to‘plagan boy
tajribasi va xulosalarining yig‘indisidir. Navoiy bu asarni yaratishda ko‘zlagan
maqsadi haqida asar muqaddimasida shunday yozadi: «... bolalikdan to qarilikka
qadar ko‘hna davron voqealaridan, aylanuvchi osmon hodisalaridan, fitna
qo‘zg‘ovchi dunyo buqalamunligidan zamonaning rang singari gunogunligidan
ko‘p vaqt va uzoq muddat har xil hayol va taraddudlar bilan daydib yurdim, har
tovur va ravishda bo‘ldim va turli yo‘llarga kirdim, yaxshi-yomonning xizmatini
qildim, katta-kichikning suhbatida bo‘ldim, goh xorlik va qiyinchilik vayronasida
nola qildim, goho izzat va ma’murlik bo‘stonida majlis qurdim... Goh amirlik
ornida o‘tirdim va hukumat mahkamasida xalqning arz-dodini surdim va goh
podshoh yonida vazirlik qildim va menga umidvor nazar bilan qaragan elga
muruvvat ko‘rsatdim... Maqsadim shuki, har yo‘lda yurdim, olamda bo‘lmish har
nav’ odam bilan ko‘rishdim, katta - kichikning fe’l-u atvorini o‘rgandim, yaxshi-
yomonning xislatlarini tajribadan o‘tkazdim, yaxshilik va yomonliklarning
sharbatini ichib, zahrini totib ko‘rdim...» («Mahbub ul qulub», 3-bet)

6Navoiy hayotda ko‘rgan, kechirgan, yaxshi va yomon kunlari, mehr-u jafolarni
ushbu misralarda aniq bayon eta olgan:
Gahe topdim falakdin notavonlig‘,
Gahe ko‘rdum zamondin komronlig‘,
Base issig‘-sovug‘ ko‘rdum zamonda,
Base achchig‘-chuchuk tottim jahonda.
(«M.q.,», 11-bet)
Shoir hayotining xulosasi, donishmand insonning hayot, kishilar, ularning
fe`l-atvorlari haqidagi qarashlarining xulosasi sifatida «Mahbub ul qulub»
yaratildi. Asarning qadimgi qo‘lyozma nusxalari kam. Ilm-fanda ma’lum
bo‘lgan qo‘lyozma nusxalardan uchtasi XVI asrga, qolganlari esa XVIII-XIX
asrlarga mansubdir. «Mahbub ul qulub»ning 1565-66 yillarda ko‘chirilgan nusxasi
Parij Milliy kutubxonasida, XVI asrda ko‘chirilgan deb taxmin qilingan
mukammal bir nusxasi Sank-Peterburgda, 1595-96 yillarda ko‘chirilgan nusxasi
ham Sank-Peterburgda, Saltikov-Shchedrin nomidagi Davlat kutubxonasida
saqlanadi. Buxoro, Istambul, 1939 - yilda Toshkentda nashr etiladi. “Mahbub ul-
qulub”da Navoiy bevosita o‘z davridagi deyarli barcha ijtimoiy guruh va
tabaqalarga baho beradi va ularning qaysi biri yaxshi yoki yomon, qaysi biri
insoniylikka, xalqqa, mamlakatga foydali yoki zararli ekanligini boshqa
asarlaridagiga qaraganda kengroq, chuqurroq va aniqroq bayon etadi”. “Mahbub
ul-qulub” asarini o‘rganish XX asrda A.N.Kononov tomonida boshlab berildi. Bu
nashrlar ketma-ketligini quyidagicha keltiramiz: “Manbub ul-qulub” birinchi marta
1948-yil SSSR Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik Instituti. Nashrga tayyorladi
A.N.Kononov va leningradda chop etildi. Ushbu asar asl qo‘lyozma tarzida arab
alifbosida berildi. Ikkinchi marta “Mahbub ul-qulub” alohida kitob holida 1983-yil
G‘ofur G‘ulom nomidagi Adabiyot va Sanat nashryotida nshar etildi. Unga masul
muxarrir va so’zboshi muallifi Suyima Amonilla Valixonov, nasriy bayon
muallifi Inoyat Maxsumov. Shundan so‘ng “Mahbub ul-qulub” asari A.Navoiyning
mukammal asralr to‘plamlarida berilgan. Ular quyidagilardan iborat: birinchi

71966-yil Alisher Navoiyning 15 tomlik mukammal asarlar to’plamida berilgan.
Unga tahrir hayati azolari Oybek, G‘afur G‘ulom, Vohid Zohidov,Aziz Qayumov,
Hamid Sulaymon, Porso shamsiyev, Xodi Zarif va Ramz bobojon edi. Nashrga
Porso Shamsiyev tayyorladi, muxarrir Suyuma G‘aniyeva edi. Toshkentda nashr
etilgan. 1998-yil 20 tomlik mukammal asarlar to‘plamining 14-tomida berilgan. Bu
asar bilan birga “Munshaot” va “Vaqfiya” berilgan. Nashrga SuyimaG‘aniyeva
tayyorlagan. O’zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi “Fan” nashryotida
nashr etilgan. Keyin 2011-yil 10 jildlik mukammal asarlar to’plamida krill
alifbosida 9-jildida berilgan. Toshkent G‘afurG‘ulom nashryotida chop etilgan.
2012-yil 10 jildlik mukammal asarlar to‘plamining lotin alifbosida 9-jildida, 2013-
yil ham 10 jildlik mukammal asarlar to‘plamning 9-jildida lotin alifbosida “Lison
ut-tayr”, “Majolis un-nafois”, “Munshaot”, “Vaqfiya” asarlari bilan birga berilgan.
Bu uchta nashrni ham nashrga Suyuma G‘aniyeva tayyorlagan va G‘afur
G‘ulom nashryotida chop etilgan. “mahbub ul-qulub”ga oid ikkita dissertatsiya
himoya qilingan ular quyidagilar: Shavkat Hayitov “Alisher Navoiy “Mahbub ul-
qulub” asarining manbalari va g‘oyaviy- badiiy tahlili” 1997-yil Buxoro va
Hamroyeva Hulkar Naimovna “Alisher Navoiyning insonparvarlik G‘oyalaridan
foydalanib o’quvchilarni axloqiy-estitik tarbiyaning pedagogic asoslari” (“Mahbub
ul-qulub”, “Nazm ul-javohir”, “Lison ut-tayr”) misolida. 1999-yil. “Mahbub ul-
qulub” asari haqida Natan Mallayevning “O‘zbek adabiyoti tarixi ” darsligida va
Porso Shamsiyevning “O’zbek matnshunosligiga oid tadqiqotlar” kitobida
berilgan. «Mahbub ul- qulub» falsafiy, axloqiy, ta`limiy asardir. Unda Navoiy
XV asrdagi ijtimoiy tabaqa va guruhlarni tasnif va ta`rif qiladi. Asar Yusuf Xos
Hojibning «Qutadg‘u bilig», Nosir Xisravning «Saodatnoma», «Ro‘shnoyinoma»,
Sa`diyning «Guliston» va «Bo‘ston», Jomiyning «Bahoriston» asarlari kabi o‘ziga
xos nasihatnomadir.
Ulug‘ shoir, davlat arbobi, adabiyotshunos va tilshunos olim Alisher
Navoiyning ijodiy merosini o‘rganish va tadqiq etish biz yoshlarning bugungi
kundagi muhim vazifalarimizdan biri bo‘lib kelmoqda. Bu ulug‘ zotning milliy
adabiyotimizga va ma’naviyatimizga qo‘shgan hissasi katta. Bu haqda Birinchi

8Prezidentimiz I. A. Karimov “Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch” asarida
shunday deydi: “Alisher Navoiy xalqimizning adabiyoti, madaniyati va siyosiy
tarixida alohida o‘ringa ega bo‘lgan buyuk shaxs, milliy adabiyotimizning tengsiz
namoyandasi, millatimizning g‘ururi, sha’n-u sharafini dunyoga tarannum etgan
o‘lmas so‘z san’atkoridir” 2
.
Mamlakatimiz mustaqillikka erishgach, ulug‘ bobokalonimiz shaxsiyati va
ijodiga munosabat tubdan o‘zgardi. Hazratning boy adabiy merosiga to‘laqonli va
haqqoniy yondashish imkoniga ega bo‘ldik. U zotning ijodini yanada chuqurroq
o‘rganish bo‘yicha ko‘plab tadqiqotlar qilinyapti, ilmiy izlanishlar ko‘lami yanada
kengaymoqda. Bu yil shoir tavalludining 577 yilligi yurtimiz bo‘ylab keng
nishonlandi. Shoirning adabiy asarlari, takrori yo‘q g‘azallari, pand-nasihatga boy
dostonlari haqida adabiy kechalar, mushoiralar o‘tkazilmoqda. Alisher Navoiy
asarlarining tub mohiyatini anglash, ularda da’vat etilgan ezgulik, mehr-muruvvat,
tinchlik va do‘stlik kabi g‘oyalarni chuqurroq o‘rganish biz yoshlarning bugungi
muhim masalalarimizdan biridir. Zero, Navoiyning adabiy merosi miqdor va
mazmun jihatdan beqiyos. Bobur Mirzo yozadi: ”... turkiy til bila to she’r
aytibdurlar, hech kim oncha ko‘p va xo‘p aytqon emas”. Bu haqda shoirning o‘zi
“Lison ut-tayr”dostonida:
Nazmu nasrim kotibi taxminshunos
Yozsa, yuz ming bayt etar erdi qiyos 1
.
deb yozgan edi.
Navoiyning nafaqat ijodi, balki sermazmun hayoti ham biz yoshlar uchun
namunadir. Uning bunyodkorligi, xalqsevarligi barchamizga namuna bo‘lishi
lozim.
Bahrdin qatrag‘a ta’zim ila tahsin ko‘rdim,
Mehrdin zarrag‘a e’zoz ila ehson topdim.
1 Karimov I. A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch . – Toshkent: Ma’naviyat, 2008. – B. 47.
2. Alisher Navoiy. Lison ut-tayr. – Toshken: . Ma’naviyat, 2005. – B. 54.

9Ya’ni, dengizning tomchiga ta’zim bilan tahsin qilganini ko‘rdim, quyoshning
zarraga e’zoz va ehson ko‘rsatganiga guvoh bo‘ldim deb yozadi shoir asarlaridan
birida.
Birinchi Prezidentimiz “Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch” kitobida alohida
ta’kidlaganidek: “Inson qalbining quvonch-u qayg‘usini, ezgulik va hayot
mazmunini Navoiydek teran ifoda etgan shoir jahon adabiyoti tarixida kamdan-
kam topiladi. Ona tiliga muhabbat, uning beqiyos boyligi va buyukligini anglash
tuyg‘usi ham bizning ongu shuurimiz, yuragimizga, avvalo Navoiy asarlari bilan
kirib keladi.
Alisher Navoiy tarjimai holi o‘z davrida Xondamir, Vosifiy, Husayn Boyqaro,
Bobur kabi tarixchi va davlat arboblarining asarlarida aks etgan.
O‘zbek olimlari O.Sharafiddinov, V.Mahmud, Oybek, Ya.G‘ulomov,
I.Sulton, V.Zohidov, V.Abdullayev, A.Qayumov, S.G‘aniyeva va boshqalar
Navoiyning hayot yo‘li haqida asarlar yaratishgan.
Navoiy ijodi ixlosmandlari uning she’rlarini yig‘ib, “Ilk devon” (1464-1465)
tuzgan edilar. “Navoiy devonlari professor H.Sulaymon tomonidan yig‘ilib, tasnif
etilgan. “Ilk devon’ Sankt-Peterburgdagi Saltikov-Shedrin kutubxonasida (inv.564)
saqlanadi” 3
.
Alisher Navoiyning o‘zbek tilidagi dastlabki yirik asarlaridan “Hiloliya”
qasidasi Sulton Husayn Boyqaroga bag‘ishlangan bo‘lsa, forsiy tildagi birinchi
yirik asari “Tuhfat ul-afkor” qasidasi Jomiyga bag‘ishlangan edi. 1470-yillarning
oxirida Alisher Navoiy o‘zining o‘zbek tilida yozgan she’rlaridan iborat ilk
devoni-“Badoe’ ul-bidoya” (“Badiiylik ibtidosi”) ni tuzdi. Mazkur devonda 777
g‘azal, 85 ruboiy, 52 muammo, 46 qit’a, 53 fard, 10 tuyuq, 10 lug‘z, 3 mustahzod,
5 muxammas, 3 tarjeband, 2 musaddas bo‘lib, bunday mukammal devonni tuzish
Navoiygacha kamdan kam o‘zbek shoiriga nasib bo‘lgan. Alisher Navoiy “Badoe
ul- bidoya” tuzilgandan keyingi davrda yozilgan o‘zbekcha she’rlari asosida 1480-
yillarning oxirida “Navodir un-nihoya” devonini tuzdi. “Mazkur devonning O‘z.R
FA ShI (inv.1995)dagi nusxalari nihoyatda nodir bo‘lib, ular Navoiy davrida
3
Ziyo uz.com sayti. Alisher Navoiy asarlari tahlili sahifasi

10Hirotda Sulton Ali Mashhadiy (1487), Abduljamil kotib (1487-1488) tomonidan
ko‘chirilgan” 1
. 1481-1482-yillarda “Chihil hadis” (“Qirq hadis” yoki “Arbain”)
asarini yozdi. Bunda Muhammad payg‘ambarning qirq hadisi to‘rtlik bilan she’riy
ifodalab berilgan.
Alisher Navoiy mansub adabiy hayotda she’riy janrlardan g‘azal, qasida,
ayniqsa, muammo yozishga qiziqish kuchli edi. Alisher Navoiy forsiy devonida
373 muammo kiritgan. 1485-yil muammo yozish qoidalari haqida maxsus
”Mufradot” asarini yaratdi.
Alisher Navoiyda “Xamsa” – besh doston yaratish maqsadi yoshligidan
bo‘lgan. Bu maqsadini 1483-1485-yillarda amalga oshirdi. Asar o‘zbek adabiyoti
shuhratini olamga yoyib, jahon adabiyotining durdonalaridan biriga aylandi.
“Xamsa”dan keyin Navoiy yana bir qancha asarlar yaratdi. 1485- yil o‘zining
mashhur “Nazm ul-javohir” asarini yozdi, bunda birinchi xalifalardan bo‘lmish
Hazrat Alining 266 ta hikmatli so‘zi ruboiy tarona shaklida bayon etilgan. O‘sha
davr kitobxonlari, shu jumladan, tarixchi Xondamir bu asarni g‘oyat yuksak
baholagan” 1
.
1490-yilda u o‘ziga zamondosh shoirlar haqida Jomiyning “Bahoriston”,
Davlatshoh Samarqandiyning “Tazkirat ush-shuaro” asarlari shaklida “Majolis un-
nafois” (“Nafis majlislar”) tazkirasini tuzishga kirishib, 1492-yilda tugalladi. Shu
vaqtning o‘zida Alisher Navoiy o‘zbek tilida she’riyat nazariyasi, aniqrog‘i, aruz
vazni qoidalari haqida “Mezon ul-avzon” (“Vaznlar o‘lchovi”) ilmiy qo‘llanmasini
yaratdi. 1494-yilda turkiy tildagi maktublarini to‘plab “Munshaot” (“Maktublar”)
majmuasini tuzdi. 1495-yilda Jomiyning “Nafahot ul-uns” asarini “Nasoyim ul-
muhabbat” (“Muhabbat shabadalari”) nomi bilan tarjima qilib, uni qayta ishlab,
turkiy mashoyixlar haqidagi yangi ma’lumotlar bilan boyitdi.
Alisher Navoiy 1491-1492 yillardan boshlab turkiy tilda yozilgan hamma
she’rlaridan yangi, yig‘ma devon tuzishga kirishdi va bu ishni 1498-1499-yillarda
nihoyasiga yetdi. Devonning umumiy nomi “Xazoyin ul- maoniy” (“Ma’nolar
4
Ziyo uz.com sayti. Alisher Navoiy asarlari tahlili sahifasi.
5
O’zbekiston Milliy Ensiklopediyasi 1-tom. –Toshkent:.Davlat ilmiy, 2000. – B. 219.

11xazinasi”) bo‘lib, 4 qismdan iborat bo‘lganligi uchun “Chor devon” deb ham
atalgan. Devon shoirning butun hayoti davomida yozilgan she’rlarini qamrab
olgan, ularda Alisher Navoiyning barcha davrlaridagi dunyoqarashi, orzu-umidlari
ifodalab berilgan. U forsiy she’rlaridan tashkil topgan ”Devoni Foniy” ni, forsiy
tildagi 2 qasidalar majmualarini tuzib, forsiy she’riyat taraqqiyotiga ham o‘zining
munosib hissasini qo‘shdi. Navoiy she’riyatining mavzular doirasi keng, janrlar
ko‘lami xilma-xil. G‘azallari “oshiqona, orifona, rindona” (Shayxzoda) sifatlar
bilan o‘rganiladi. G‘azallarida insoniy muhabbat, ilohiy ishq bilan uyg‘un holda
ulug‘lanib, majoz-haqiqat ko‘prigi aqidasiga amal qilingan. Alisher Navoiy
she’riyatidagi zohiriy ma’no yangiliklari bilan birga botiniy sifatlarni ham
o‘rgangandagina ularni idrok etishga erishish mumkin.
“Navoiy she’riyati Fitrat, Oybek, M.Shayxzoda, H.Sulaymon, N.Mallayev,
Yo.Ishoqov, B.Akramov, I.Haqqulov va boshqalar tomonidan o‘rganilgan” 1
.
“Shoirning 2 yil mobaynida ikkita yirik asari – “Lison ut-tayr” (“Qush tili”)
dostoni va “Muhokamat ul- lug‘atayn” (“Ikki til muhokamasi”) nomli ilmiy
asarlari yaratildi. Uning so‘nggi buyuk asarlaridan yana biri nasriy pandnoma
yo‘sinida yozilgan “Mahbub ul-qulub” (“Ko‘ngillarning sevgani”) dir. U Sharq
adabiyoti tarixida Shayx Sa’diyning “Guliston”, Kaykovusning “Qobusnoma”,
Nizomiy Aruziy Samarqandiyning “Chor maqola” kabi asarlari qatorida turadi. Bu
asarida Alisher Navoiy o‘zining hayot yo‘lini, boshidan kechirgan turmush
mashaqqatlarini yorqin tasvirlab bergan” 2
.
“Alisher Navoiyning adabiy va ilmiy merosini 4 faslga bo‘lish mumkin:
1. Devonlari.
2. Dostonlari.
3. Forsiy tildagi she’riy merosi.
4. Ilmiy- filologik, nasriy va tarixiy asarlari.
Uning o‘zbek tilida yaratgan she’riy merosi asosan “Xazoyin ul-maoniy”
devoniga jamlangan.
6
Ziyo uz.com sayti. Alisher Navoiy asarlari tahlili sahifasi.
7
O’zbekiston Milliy Ensiklopediyasi 1-tom. – Toshkent: Davlat ilmiy, 2000. – B. 219-220.

12“Xazoyin ul-maoniy”ga qadar “Ilk devon”, “Badoe’ ul-bidoya”, “Navodir un-
nihoya” devonlarini yozgan.
“Xazoyin ul-maoniy” dagi 4 devonning har birida 650 tadan 2600 g‘azal,
umuman 4 devonda 210 ta qit’a, 133 ruboiy, 86 fard, 52 muammo, 13 tuyuq, 10
muxammas, 10 chiston, 5 musaddas, 4 tarje’band, 4 mustazod, 1 musamman, 1
tarkibband, 1 qasida, 1masnaviy, 1 soqiynoma mavjud bo‘lib, Sharq she’riyatining
16 turi namoyondir.
Navoiyning nasriy asarlari quyidagi guruhlarga bo‘lib o‘rganilgan.
Ilmiy-filologik merosi: "Majolisun-nafois" (1490-91; 1497-98) tazkirasi
turkiy tilda yozilgan dastlabki tazkira bo'lib, unda shoir sakkiz majlis doirasida 459
shoir va adib haqida ma'lumot bergan. Birinchi va ikkinchi majlisda tazkira tartib
berilganda hayot bo'lmagan shoirlar, uchinchi majlisda shoirning zamondoshlari,
beshinchi majlisda Xuroson, oltinchisida Movarounnahr, Kichik Osiyo va Eron,
yettinchi va sakkizinchi majlislarda temuriylar sulolasiga mansub ijodkor shoh va
shahzodalar haqidagi ma'lumotlar jamlangan. “Asar Fahriy Hirotiy(1521-22),
Muhammad Qazviniy(1522-23), Shoh Ali Abdulali (1598) tomonidan uch marta
fors tiliga tarjima qilingan. Navoiy "Muhokamat ul-lug'atayn" asarini o‘z
zamonidagi turkiy lahjalar, ziyolilar nutqi, badiiy va ilmiy asarlarning leksik-
grammatik xususiyatlarini forsiy til xususiyatlari bilan qiyoslashga bag‘ishladi.
Jonli xalq tilida qo'llanilgan ko‘plab so'zlarni asarga kiritib, adabiy tilda
qo‘llanilishiga sababchi bo'ldi. O‘zigacha ishlatilgan so‘zlarning yangi ma’no
qatlamlarini ochdi. O‘zbek tili grammatikasini Mahmud Koshg'ariydan so‘ng ilmiy
asosga soldi. O‘zbek tilining badiiy va estetik imkoniyatlari kengayishiga sababchi
bo‘ldi. Fors va turk tillarida yaratilgan eng yirik va e’tiborli asarlarga murojaat
qildi, shoir va olimlarni til istiqloli uchun kurashga chorladi” 1
.
Aruz nazariyasiga bag'ishlangan "Mezonul-avzon"(1492) asarida arab va fors
aruzi qoidalarini turkiy tilda aniq va ravon tushuntirdi. Turkiy yozma va og‘zaki
she’riyati namunalarining vazn xususiyatlarini o‘rgandi. Turkiy aruz tabiatini
8
Ziyo uz.com sayti. Alisher Navoiy asarlari tahlili sahifasi.

13yoritish bilan birga turk she’riyati murakkab aruz tizimini boyitganini anglatdi.
Bahrlar va doiralar haqidagi tasavvurni kengaytirdi. To‘qqizta yangi vazn va
she’riy shaklni aniqladi. Turkiy til tarixida ilk bor milliy vazn haqidagi qarashlarni
ilgari surdi.
Navoiyning ilmiy-filologik merosini muntazam tadqiq qilish XX asrning 20-
yillaridan yo‘lga qo‘yildi. Bu yo'nalishda Fitrat, Oybek, A.Sa'diy, O.Sharafiddinov,
A.Hayitmetov, I.Sulton, H.Qudratullaev kabi adabiyotshunos va A.K.Borovkov,
O.Usmonov, A.Rustamov kabi tilshunos olimlarning ishlari e’tiborli.
Ustozlarga bag‘ishlangan asarlari: “Holoti Sayyid Hasan Ardasher”(1490-
1491), “Xamsat ul-mutahayyirin” (1493-1494),”Holoti Pahlavon Muhammad”
(1493-1494).
Tarix, tasavvuf va din tarixiga oid asarlari: “ Tarixi muluki ajam”(1488),
“Tarixi anbiyo va hukamo”(1485-1498), “Nasoyim ul-muhabbat”(1496),
“Vaqfiya”(1481-1482), “Munshaot”(1498-1499).
Ijtimoiy, falsafiy, axloqiy asarlari:
Alisher Navoiyning fors tilida yozgan she’rlari asosida "Devoni Foniy"
tuzilgan bo'lib, uning muqaddimasida "Sittai zaruriya" ("Olti zarurat") va "Fusuli
arbaa" ("To'rt fasl") forsiy qasidalari majmualari berilgan. "Sittai zaruriya"
to'plamidagi qasidalar "Ruhul-quds" ("Muqaddas ruh"), "Aynul-hayot" ("Hayot
chashmasi"), "Tuhfatul- afkor" ("Fikrlar tuhfasi"), "Qutul-qulub" ("Qalblar
g'izosi"), "Minhojun-najot" ("Qutilish yo'li"), "Nasim ul-xuld" ("Jannat nasimi")
kabi nomlar bilan ataladi. Ular Xoqoniy, Dehlaviy, Salmon Sovajiy, Abdurahmon
Jomiy asarlari ruhida, ularga falsafiy-mantiqiy javob tarzida yozilgan.
"Fusuli arbaa"da Sulton Husayn Boyqaro madhidan so'ng "Bahor", "Saraton",
"Xazon" ("Kuz") va "Day" ("Qish") vasflari keladi.
Muammo janri qoidalariga bag‘ishlangan "Mufradot" (1485) fors tilidagi
ilmiy asarida mumtoz she’riyatdagi bu janrni nazariy jihatdan asosladi.
Muammolarni yechish usullarini o'rgatish barobarida 121 ta misol keltirdi.
Navoiyning arab tilida "Sab'at ul-abhur" ("Yetti dengiz") nomli diniy-
tasavvufiy ruhda lug‘at xarakteridagi asar yozgani ma’lum. Biroq bu asar nashr

14etilib, yetarli darajada o‘rganilmagan. “Alisher Navoiyning fors tilidagi merosi
Fitrat, H.Sulaymon, N.Mallaev, Sh.Shomuhamedov, R.Vohidov, Boltayeva
tomonidan o'rganilgan” 9
.
“Uning zarbulmasalga aylanib ketgan ta’birlari, baytlari, misralari, inson,
xalq, bashariyat haqidagi g‘amxo‘rligi, adolat, insof va to‘g‘rilik yo‘lida olib
borgan tolmas kurashi bu hassos yurakda naqadar zo‘r muhabbat qaynaganiga, bu
yorqin manglay miyada naqadar oliy fikrlar va g‘oyalar javlon urganiga
shohiddur” 2
.
“Mahbub ul-qulub” hikmatlarida ham xuddi ana shu axloq me’yorlari haqida
fikr yuritiladi. Adib butun umri davomida orttirgan hayot tajribalari asosida
donishmand murabbiy sifatida insonga xos bo‘lgan xatti-harakatlarni kuzatib, unga
odamiylik ilmidan saboq beradi.
“Mahbub ul-qulub” (“Ko‘ngillarning sevgani”) pandnomasi Alisher
Navoiyning eng so‘nggi yirik nasriy asari bo‘lib, 1500-yilda yozilgan. Unda ulug‘
mutafakkirning umri davomida ko‘rgani, kuzatgani, boshidan kechirgani, hayotiy
tashvishlarining qalb qatlam-u qavatlaridan sizilib chiqqan lo‘nda, umumlashma-
xulosalari o‘z ifodasini topgan. Musajja’ san’atining nodir namunasi sanalgan bu
noyob asarning bunyod etilishi sabablarini muallif quyidagicha izohlaydi: “Bu
muqaddimotdin maqsad bukim, har ko‘y va ko‘chada yugurubmen va olam ahlidin
har nav’ elga o‘zumni yetkurubmen va yaxshi-yamonning af’olin bilibmen va
yamon-u yaxshi xislatlarin tajriba qilibmen. Xayr va sharrdin (yomonlik,
gunohlardan) no‘sh va nish ko‘ksumga yetibdur va laim (past, xasis, nokas) va
karim zaxm va marhamin ko‘nglum dark etibdur. Va zamon ahlidin bayozi as’hob
(suhbatdosh) va davron xaylidin ba’zi ahbobki (ayrim do‘stlar) bu hollardin
xabarsiz va ko‘ngullari bu xayr va sharrdin asarsizdur.
Bu nav’ as’hob va ahbobg‘a intiboh qilmoq va alarni nav’ bu holatdin ogoh
qilmoq vojib ko‘rundiki, har toifa xisolidin vuquflari va har tabaqa ahvolidin
shuurlari bo‘lg‘ayki, munosib el xizmatig‘a shitob qilg‘aylar va nomunosib el
suhbatidin ijtinob vojib bilg‘aylar va bari el bila maxfiy rozlaridin so‘z
9
Masharipova Z. “Mahbub ul-qulub” hikmatlarida xalq maqollari // Navoiyga armug‘on. 5-kitob. – Toshkent, 2006. – B. 81.

15demag‘aylar. Va shayotin makr-u firibidin boziy emagaylar. Har nav’ el suhbat va
xususiyatiki, alarg‘a havas bo‘lg‘ay, bu faqirning tajribasi alarg‘a bas bo‘lg‘ay” 1
.
Asar 3 qismdan iborat.
Avvalg‘i qism: Soir un-nosning af ’ol va ahvoli kayfiyati – har xil toifa
odamlar fe’l-atvori va ahvoli kayfiyati.
Ikkinchi qism: Hamida af ’ol va zamima xisol xosiyati –yaxshi fe’llar va
yomon xislatlar xosiyati.
Uchinchi qism: Mutafarriqa favoid va amsol surati - xilma-xil foydalar va
hikmatli so‘zlarning ko‘rinishi.
Pandnoma an’anaviy “hamd”- Ollohning tanholigi (“vahdad”) va
ulug‘vorligi, na’t - Muhammad alayhissalomning maqtovi bilan boshlanadi.
Asarning birinchi qismi 40 fasldan iborat. Unda “egallagan vazifasi, ko‘rsatilajak
ta’siri jihatidan jamiyat taraqqiyotida belgili mavqega ega qirq to‘qqiz toifa
ahlining fe’l-atvori, ahvoli xususida fikr yuritiladi. Bu safda shohdan gadogacha
bo‘lgan aksariyat toifa a’zolarini uchratish mumkin”.
Navoiy turfa toifa ahllarini goh tanqidiy, goh ijobiy, goh nafratli qarashlari
bilan takrorlanmas o‘xshatishlar vositasida juda chiroyli tasvirlaydi. Asarda
quyidagi toifa ahllari haqida fikr yuritiladi: odil sultonlar, islompanoh beklar
zikrida, zolim va fosiq shohlar, vazirlar, nomunosib noiblar, noqobil sadrlar, fosiq
qozi, mufti, mudarrislar, kotiblar, nazm gulistonining xushnag‘ma qushlari,
imomlar, muqriylar, qissasoz va qissaxonlar, nasihat ahli va voizlar, ahli nujum,
mutrib-u mug‘anniylar, tabiblar, tijorat ahli, bozor kosiblari, dehqonlar, yatim va
laimlar, riyoyi shayxlar, xarobot ahli va darvishlar kabi. Navoiy fikrlarini dalillash
maqsadida har bir toifaga berilgan tavsifdan so‘ng she’riy izohlar keltiradi.
Chunonchi, birinchi qismda 7 ta masnaviy, 16 ta bayt, 3ta nazm, 6 ta ruboiy va 7 ta
qit’a berilgan.
“Mahbub ul-qulub”ning birinchi qismida bayon etilgan fikrlar ulug‘ adibning
hayotiy tajribalari, umumlashmasi bo‘lib, unda atrofdagi voqea-hodisalardan
1 0
Alisher Navoiy. “Mahbub ul-qulub” Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot- matbaa ijodiy uyi, 2011.
–B. 453

16doimo ogoh bo‘lishga da’vat etiladi. Bu da’vatlar yurt sarvaridan tortib, oddiy
fuqarogacha taalluqlidir.
Asarning ikkinchi qismida komillikka erishish yo‘li, tasavvuf tamoyillari
haqida fikr yuritiladi. “Ushbu qismdan yomonliklardan mosivo bo‘lishning eng
to‘g‘ri yo‘li nafsni riyozat bilan mavh etib sabr-u qanoat bilan pok yashash, ruhni
chiniqtira borib, hamida axloqqa erishish xususida fikr yuritiladi. Nafsni mag‘lub
etib, ilohiy fayzdan bahra olishning dastlabki bekati-tavbadir. Tavbadan murod haq
yo‘liga kirgan solikning barcha yomon ishlardan ogoh bo‘lib, ulardan butkul voz
kechishi, har taraflama poklanishdir”.
O‘n fasldan tarkib topgan asarning ikkinchi qismida tavba, zuhd, tavakkul,
qanoat, sabr, tavoze’ va adab, zikr, tavajjuh, rizo, ishq singari tasavvufiy istilohlar
sharhlanadi. Shuningdek, har bir masala nazariy jihatdan yoritilgandan so‘ng
fikrlarni dalillash maqsadida bir hikoya keltiriladi. “Mahbub ul-qulub”ning
ikkinchi qismi tuzilishiga ko‘ra “Hayrat ul-abror” dostonidagi maqolat va
hikoyatlarga o‘xshab ketadi. Bu qismda 1ta masnaviy, 3 ta qit’a, 4 ta ruboiy, 14 ta
bayt keltirilgan.
“Mahbub ul-qulub”ning uchinchi qismi “Mutafarriqa favoid va amsol surati”
(“Turli foydali maslahatlar va maqollar”) deb nomlangan. Bu bo‘limda odob va
axloq masalalariga doir to‘rt yuzga yaqin maqol va hikmatli so‘zlar tanbehlar
shaklida qo‘llanilgan bo‘lib, adib ular orqali pand-nasihat berib, go‘zal insoniy
fazilatlarni egallashga, yomon illatlardan saqlanishga, ilm o‘rganishga, yaxshilarga
yor, muhtojlarga madadkor bo‘lib, xalq va Xoliq oldidagi burch, vazifalarini halol
ado etishga da’vat etadi”.
Asarning bu qismi turli foydali pand va hikmatlar, 127ta tanbehdan iborat.
“Asarning mazkur bobi oldingi boblarda bayon etilgan ijtimoiy-falsafiy, axloqiy-
ta’limiy qarashlarni ulug‘ shoirning maqollarga uyg‘un hikmatli so‘zlari bilan
birmuncha kengaytiriladi va umumlashtiriladi. Keltirilgan tanbehlar adibning uzoq
yillar davomidagi hayotiy kuzatishlar hosilasi bo‘lib, o‘ziga xos hukmlardan

17iborat” 3
. Bobda Navoiy saj’ va boshqa badiiy san’atlardan mohirona foydalangan.
Bu qismda 57 ta bayt, 19 ta qit’a, 12 ta masnaviy, 8 ta ruboiy, 2 ta nazm keltirilgan.
Pandnomada jami 22 masnaviy,19 ruboiy, 88 bayt, 31 qit’a, 5 nazm bor.
“Mahbub ul-qulub”dagi har bir tanbeh, bayt yoki qit’a hayotiy hikmat
darajasiga ko‘tarilganki, bu tanbehlar zamiriga xalqning ko‘p asrlik hayot tajribasi
davomida to‘plagan maqol va matallarining mazmuni singdirilgan.

181.2. “Mahbub ul-qulub” asarida inson va uning kamoloti xususida
“Mahbub ul-qulub”da Navoiy bevosita o‘z davridagi deyarli barcha ijtimoiy
guruh va tabaqalarga baho beradi va ularning qaysi biri yaxshi yoki yomon, qaysi
biri insoniylikka, xalqqa, mamlakatga foydali yoki zararli ekanligini boshqa
asarlaridagiga qaraganda kengroq, chuqurroq va aniqroq bayon etadi”.Pandnoma
“Odil salotin zikrida” sharhi bilan boshlanadi. Navoiy podshohlar va ularning xalq
oldidagi burch va mas’uliyatlari haqida fikr yuritadi. Bir umrlik orzusi bo‘lgan
odil podshohlarni go‘zal tashbehlar bilan juda chiroyli tasvirlaydi. ”Odil podshoh
haqdin xaloyiqqa rahmatdur va mamolikka mujibi amniyat va rafohiyat. Quyosh
bila abri bahordek qora tufroqdin gullar ochar va mulk ahli boshig‘a oltun bila
durlar sochar. Fuqaro va notavonlar aning rifq va madorisidin osuda, zalama va
avonlar aning tig‘i siyosatidin farsuda. Hirosatidin qo‘y-u qo‘zi bo‘ri xavfidin
emin va siyosatidin musofir ko‘ngli qaroqchi vahmidin mutmain ”. Asarda odil
podshoh quyoshga, bahor yomg‘iri, qo‘riqchi, cho‘ponga qiyoslanadi.
Xuddi shunday o‘xshatishlar “Hayrat ul-abror” dostonida
ham keltirilgan. Unda shohlik sifatlari quyidagicha tavsiflanadi: ”Quyosh
o‘zi senga soyabon bo‘lishga intiladi. Oy yuzidagi muhr sening uzuging o‘rni.
Sulaymon davlatida sen ishrat qilasan; humo qushidan boshqa narsa senga soya
solmaydi. Sen podshoh Jamshid o‘tirgan joyda o‘ltiribsan, qo‘lingni qadahdan
boshqa narsa o‘pa olmaydi. Adolat uzugingga baland osmon ”Rostlik-xaloslik”
degan so‘zlarni naqshlagan. Baland martabang xutbasini esa u “Adolat bilan
amiringni yurgiz!”- deb yozgan”.Alisher Navoiy saroy amaldorlarining yaxshi yoki
yomon fe’l sohibi bo‘lishini hukmdorga bog‘liq deb bilgan, shuning uchun ham
dastlab shohlar haqida fikr yuritiladi.Podshohning eng yaqin maslahatchisi vazirdir.
Vazir podshohni to‘g‘ri yo‘ldan adashmasligi, to‘g‘ri hukmlar chiqarishi uchun
mas’ul. U vazir haqida fikr yuritarkan, “Vazir vizrdin mushtarakdur va bu fe’l aning
zotig‘a ahak va alyakdur. Bu ishni pisandida qilq’on Osaf ermishkim, nigini naqshi
“qad rahimallohu man an safa ermish”.
11
Vohidov R, Eshonqulov H. O‘zbek mumtoz adabiyot tarixi. – Toshket: O‘zbekiston yozuvchilar uyushmasi Adabiyot
jamg‘armasi, 2006. – B. 435

19Dahr elida birovki Osafnihondur, bilgaykim, Sulaymon taxti barboddur” 2
.
Adib o‘z zamonasida hech bir durust vazir ko‘rmaganligini, qachonlardir Osaf
ismli bir vazirgina insofli bo‘lganini aytadi. ”Majiduddin, Nizomulmulk singari
Husayn Boyqaro saltanatining ishonchli ustunlari sanalgan
vazirlar o‘z manfaatlari yo‘lida hamma narsani, hatto, insonni ham qurbon
qilishga tayyor turganliklariga bir necha marta guvoh bo‘lgan ulug‘ mutafakkir
bunday toifa vakllarini keskin tanqid qiladi: Bu zolimlar yurtni barbod
berguvchilardir va mulk ahli yig‘ishturg‘onlarin bitirguvchilardur. Avlo ulkim, bular
zikrida kishi xoma surmagay... Zahr berib bemor o‘lturguvchi tabib, bularning
holig‘a mushobehdur va qarib... Bular, jumlasi chayonlar, xaloyiqqa yetkurur
ziyonlar”. Bilamizki, Navoiy ham 1472-1476-yillarda vazir lavozimida faoliyat
ko‘rsatgan.Uning faoliyati davomida xalqning ahvoli anchayin yaxshilangan.
Mamlakat tinchligini ta’minlovchi, qo‘riqlovchi yana bir toifa borki, Navoiy
ularga tanqidiy ko‘z bilan qaragan.”Yasog‘liq degan qaro cherik, Yajuj va Ma’juj
xaylig‘a sherik . Emgakdin alarg‘a orom yo‘q, yasoq tortardin bir nafas kom yo‘q.
Ishlari talay olg‘onni talamoq, yot yurtda chugurtkadek sabza va yafrog‘ni yalamoq.
Ruboiy:
Ul qavmdin a’juba xaloyiq bo‘lmas Kim,
me’dalari harom yerdin to‘lmas.
O‘lguncha balo chekib erurlar mavjud,
Chin bo‘ldi bu da’voki, yasog‘liq o‘lmas.
Asarda shayx ul-islom, qozi, muftiy va mudarrislar haqida ham fikr yuritilib,
ularning qilgan yaxshi va yomon ishlari elga ibrat qilib ko‘satiladi. Xususan, shayx
ul-islom musulmonlar peshvosi bo‘lib, musulmonlar uning yo‘lidan borishlari lozim
deyiladi. U islom dinining himoyachisi va targ‘ibotchisi bo‘lishi kerak. Rad etib
bo‘lmas darajada haq so‘zni so‘zlovchi, shariat qonunlarida mustahkam va barqaror
turuvchi, fayzli va obro‘li odam bo‘lmog‘i shart. Shunday bo‘lgandagina uni ”shayx
ul-islom” desa bo‘ladi, deydi. Shundaylardan birini misol qilib keltiradi.
Bayt:

20Mundin o‘ldi muqarrabi Boriy,
Shayx al-islom piri Ansoriy
Qozilar musulmonlarning yaxshi va yomon ishlari yuzasidan hukm
chiqaruvchilar deb ta’riflanadi. Bu toifa ahlini Navoiy cholg‘u asbobiga o‘xshatadi.
“Soz toridekkim, e’tidoldin tajovuz qildi, tuzuki buzuldi. Ulki hukmi el moli va
jonig‘a joriy bo‘lg‘ay, kerakkim, da’bi muqmir shiori bo‘lg‘ay. Ayog‘ikim, siroti
mustaqimdin toyildi. Vayl chohi tubin maqom qildi. Bu ishni o‘zi qilurmen degan
beboku kozib, kozibi bebokka payg‘ambar shar’i hokimlig‘ig‘a ne munosib” Navoiy
tabiblarni ham tanqid qiladi. Tabobat fanidan savodsiz tabib xuddi jallodning
shogirdi kabidir. U tig‘ bilan o‘ldirsa, bu zahar bilan azoblaydi. Shubhasiz, jallod
bunday tabibdan yaxshiroqdir: chunki, u gunohkorlarni o‘ldiradi, bu esa
begunohlarni halok qiladi deb ta’riflaydi.
Bayt:
Hoziq tabibi xushgo‘y tan ranjig‘a shifodur,
Omiyyu tundu badxo‘y el jonig‘a balodur.
“Nazm gulistonining xushnag‘ma qushlari” bobida shoirlar qushga
o‘xshatilgan. Shoirni qushga o‘xshatish adabiyotda oldindan bor edi. Bu yerda
shoirlarning she’r ijod qilishi bilan qushlarning sayrash xususiyati asos qilib olingan.
Navoiy shoirlarni 5guruhga ajratgan.
”Avvalg‘i jamoat-nuqudi kunuzi ma’rifati ilohiydin g‘aniylar va xalq ta’rifidin
musta‘niylardur. Ishlari maoniy xazoinidin ma’rifat javharin termak va el fayzi
uchun vazn silkida nazm bermak. Nazm adosi bag‘oyat arjumand va benihoyat
sharif va dilpisand o‘ldug‘i uchun oyoti kalomda nozil bor va hadisi mu’jiz nizomda
tilagan topar, chun maal-qasd emas, el hurmati jihatidin ani she’r demas”.
12 Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot- matbaa ijodiy uyi, 2011.
–B. 457.

21“Bu guruh ijodi mohiyatini to‘la tushunib olish uchun tasavvufda uch
bosqich, ya’ni shariat, tariqat va haqiqat borligini ko‘z oldimizga keltirishimiz
kerak. Demak, birinchi guruh shoirlari faqat haqiqatni qalamga olgan. Ya’ni
bunday sohibi qalamlar asarlarida to‘g‘ridan to‘g‘ri Olloh taolo, uning sirlari,
so‘zlari ta’riflangan” 1
. Alisher Navoiy bunday shoirlarning peshvosi deb amir ul-
mo‘min Hazrat Alini ko‘rsatadi. Yana forsiylardan Shayx Fariduddidin Attor,
“Masnaviyi ma’naviy” muallifi Jaloliddin Rumiyni aytadi.
Ikkinchi guruh shoirlariga haqiqat sirlariga majoz sirlarini aralashtirib, o‘z
fikrlarini shu uslubda ifoda etuvchilarni kiritadi. Bular Shayx Muslihiddin Sa’diy
Sheroziy, Amir Xusrav Dehlaviy, Shayx Zahiriddin Sanoiy, Shayx Avhadiddin,
Xoja Shamsiddin Muhammad Hofiz.
“Demak, borliq olamni va uning sarvari bo‘lmish insonni, uning muhabbatini
kuylashni birlamchi hisoblagan, shu yo‘l bilan ramzan Ollohga ishqni ifodalagan
shoirlar ikkinchi guruhga kirar ekan. Ular haqiqat bilan majozni omixta qilib
yozadi. Oddiylashtirib tushuntirganda, ular yor deb go‘yo Yerdagi ma’shuqani
tasvirlaydi-yu, undan o‘sha haqiqiy yorni ko‘zda tutaveradi, ikkalasi aralash
keladi.”
Uchinchi guruh shoirlar asarlarini “ma’joziy ma’nodadir” deb ta’riflaydi
shoir. Ulardan quyidagi shoirlarni misol tariqasida ko‘rsatadi: Kamol Isfahoniy,
Hoqoniy Shervoniy, Hoju Kirmoniy, Mavlono Jaloliddin, Anvariy, Zahir,
Abdulvosi’, Salmon Sovajiy, Nosir Buxoriy, Kotibiy Nishopuriy va Shohiy
Sabzavoriy.
Mavlono Jomiyni to‘rtinchi guruhga kiritib, “birinchi guruh ravishida so‘zi
sharafli va so‘nggi guruhning ham uslubi go‘zalliklarida kamol egasidirki,
dunyodagi ilohiy haqiqat shaydolari ham, pok insoniy muhabbat ahllari ham
bularning latif va ma’nodor so‘zlari bilan xushnuddirlar va tarqatgan ma’rifatlari
bilan huzur qiladilar”, 2
-deya ta’riflaydi.
1
Sultonmurod Olim.”Mahbub ul- qulub”da shoirlar va oshiqlar tasnifi // O‘zbek tili va adabiyoti, 2010. 6-son. . – B. 38.

22Bilamizki, “Mahbub ul-qulub” –pandnoma asar. Unda pand-nasihat, o‘git
birinchi o‘rinda turadi. Shuning uchun shoirlar zikridagi fasl ham ana shunday
tanqid-u o‘gitdan xoli emas. Yuqorida sanalgan to‘rt guruh ta’rif-u tahlili tugagach,
Navoiy endi shoirlarning yana bir “adno”, ya’ni past tabaqasini –beshinchi guruhni
qalamga oladi: ”Yana adno tabaqasi jamoatedurlarkim, nazm bila faqat ko‘ngullar
xushnud va xursand va roziyu bahramanddurlar”-deya ta’riflaydi. Qizig‘i
shundaki, bu toifa shoirlarning ko‘pchiligining she’rida ma’no ozroq va shoirlik
da’volari ko‘proqdur.
“Ruboiy:
A’lolari ularning eng yaxshisidir,
Tubanlari esa barcha tubanlar tubani.
O‘rtoqlari esa hech narsaga yaramaydi,
Bilgilkim, yaxshisi ulardan og‘iz ochmaslik kerak” 1
.
Asarning keyingi bobida kotiblar haqida so‘z yuritiladi. Kaykovusning
“Qobusnoma ” asarida kotibning ijtimoiy ahvoliga ko‘ra odobi qanday bo‘lishi
lozimligi, unda qanday fazilatlar bo‘lishi bayon qilinar ekan, shu fazilatlarni
o‘rgatishga dasturilamal vazifasini o‘tovchi hikoyatlar keltirilgan. “Mahbub ul-
qulub”ning “Kotiblar zikrida”gi faslida bironta ham hikoyat uchramaydi. Navoiy
kotiblar haqida so‘zlarkan, yaxshi yozilgan xat va xatga qo‘yilgan nuqtalar, yuzga
go‘zallik baxsh etadigan xoldek oq qog‘oz jamolini bezaydi, deydi. Yana, yomon
kotibning joyi qalamdondek chuqurlik bo‘lsin, boshi esa qalamdek yara va qora
bo‘lsin, deb tasnif beradi.”Savodsiz kotib o‘quvchini tashvishga qo‘ygani, ortiqcha
mehnat sarflashga majbur qilgani holda, o‘z mehnati, butun sa’yi harakatlarini ham
yelga sovuradi. Kishining o‘zi qilgan ishni o‘zi yo‘qqa chiqarishi, o‘z qadr-
qimmatini o‘zi oyoq osti qilishi-o‘zi yiqqan xirmonga o‘zi o‘t qo‘yishi bilan
barobardir” 1
.
1
Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub. –Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot- matbaa ijodiy uyi, 2011.–B. 458.
2
Alisher Navoiy. “Mahbub ul-qulub”. Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot- matbaa ijodiy uyi, 2011.
B-432.

23“Kadxudolig‘ sifati va xotunlar zikrida”-oilaning tinch va farovon bo‘lishi
ayolga bog‘liq deb ko‘rsatiladi. Yaxshi xotun- oilaning davlati va baxti. Uyning
ozodaligi undan, uy egasining xotirjam va osoyishtaligi undan. Husnli bo‘lsa-
ko‘ngul yozug‘i, xushmuomala bo‘lsa-jon ozig‘idir. Oqila bo‘lsa, ro‘zg‘orda tartib-
intizom bo‘ladi, asbob-anjomlar pokiza va saranjom turadi-deb ayollikning yaxshi
sifatlarini aytib o‘tadi.
Xulosa qilib aytganda, asarning ushbu qismi inson o‘z aksini ko‘zguda
ko‘rgandek aniq va ravshan yoritib berilgan. Har bir kasb egasining yaxshi va
yomon fazilatlari boshqalarga ibrat bo‘lsin uchun, bir-biriga o‘xshamagan
tashbehlardan foydalanilgan. Keltirilgan misollar esa qisqa va aniq. Asarning
ikkinchi qismi ham xuddi shunday yoritib berilgan.
1
Masharipova Z. “Mahbub ul-qulub” hikmatlarida xalq maqollari”. Navoiyga armug‘on. 5-kitob. Toshkent. 2006. B.126.

24II bob. Navoiy axloqiy-ta’limiy qarashlarining in’ikosi
2.1 “Mahbub ul-qulub”da ilmiy-marifiy masalalarning nazariy asoslari
Alisher Navoiyning eng so‘nggi yirik nasriy asari “Mahbub ul-qulub”dir.
“Mahbub ul-qulub”da shoirning umri davomida ko‘rgani, kuzatgani, boshidan
kechirgani, inson va yashash bilan bog‘liq ko‘pdan-ko‘p mulohazalari bayon
qilingan. Ushbu bitiruv malakaviy ishining birinchi bobi “Mahbub ul-qulub”ning
tuzilishi va undagi masalalar”. Unda “Mahbub ul-qulub”ning tuzilishi, birinchi,
ikkinchi, uchinchi faslidagi masalalar o‘rganiladi. Birinchi qismdagi masalalar
batafsilroq yoritiladi.
Adibning “Mahbub ul-qulub” asari biz bilamizki, umrining oxirida yozilgan
asari hisoblanadi. Shuning uchun ham bu asar Alisher Navoiyning butun hayoti
davomida ko‘rgan-kechirganlari, orttirgan hayot tajribalari, 60 yillik hayot mahsuli
deyishimiz mumkin. Bu asarda, asosan, ilmiy – marifiy, odob-axloqqa oid
qarashlar aks ettirilgan. Asarda til odobi, inson talim-tarbiyasi va nutq odobi
haqida haqida ko‘plab misollar keltirilgan. Navoiy o`z asarlarida nutqning kishilar
kundalik ehtiyojini qondiruvchi nodir vosita ekanligini qayd etdi. “Mahbub ul-
qulub” asarida voizlar til odobi xususida fikr yuritsa, “Muhokamat ul- lug‘atayn”
asarida o‘zbek adabiy tilining boyligini e’tirof etdi. Nainki e’tirof etdi, balki
tilning ijtimoiy hodisa ekanligini ta’kidladi. So‘zning tarixiy-madaniy xizmati
beqiyos, ammo til imkoniyatlari nutq jarayonidagina ochib beriladi. Agar nutq
bo‘lmas ekan, tilning, so‘zning cheksiz imkoniyatlari ro‘yobga chiqib chiqmay
qolaveradi. “Majolis un-nafois” da so‘zning voizlar hayotida tutgan o`rni haqida
ham shaxsiy mulohazalar bayon qilinadi. “Nazm ul javohir” asarida esa so`z
qudratli vosita ekanligi, insonga hayotiy zarurat sanalishi aytib o`tiladi. Tarixdan
ma’lumki, Navoiyning o`zi ham mohir notiq bo`lgan va shirin kalomi, o`tkir
tafakkuri bilan xalq qalbidan joy olgan va o‘z asarlarida ham xaloyiqqa nafi
tegadigan, el yuragidan joy oladigan shirinzabon so`zlar so`zlashni, chiroyli va
ravon nutq tuzish yo‘llarini o‘rganish lozimligi haqida mukammal fikrlar bayon
etgan.

25Navoiy tilni o`sib, rivojlanib boruvchi, jamiyatning ehtiyojiga
muvofiqlashuvchi zarurat ekanligini anglab, tillar o`zaro aloqada bo‘ladi, bir-biriga
chatishadi deb hisoblaydi. “Mahbub ul-qulub”da Navoiy bevosita o‘z davridagi
deyarli barcha ijtimoiy guruh va tabaqalarga baho beradi va ularning qaysi biri
yaxshi yoki yomon, qaysi biri insoniylikka, xalqqa, mamlakatga foydali yoki
zararli ekanligini boshqa asarlaridagiga qaraganda kengroq, chuqurroq va aniqroq
bayon etadi.
Navoiy kishining nutq qobiliyatini tug‘ma ekanligini ta’kidlaydi. Alisher
Navoiyning nutq madaniyati masalalariga bag‘ishlangan fikrlari yanada
mukammalroq ifodalangan asari “Mahbub ul-qulub” dir. Chunki shoir bu asarida
tilning ahamiyati, undan foydalanish, nutq so‘zlovchi dilidagi fikrni to‘g‘ri aks
ettirish lozimligi haqida fikrlar bayon qiladi.
“Saodatbaxsh ruh zuloliga matla` ham til. Tilga iqtidorlig‘-hakimi
xiradmand, so`zga ixtiyorsiz-layni najand. Tilki fasih va dilnazir bo`lgay, xubroq
bo`lgay agar ko`ngil bila bir bo`lgay” deb yozadi Navoiy.
Ma`nosi: “Saodatbaxsh ruhning tiniqligi manba ham til, baxtsizliklar
yulduzining boshlanishiga sabab ham til. Tiliga kuchi yetadigan kishi aql
podshosidir: so`zga ahamiyat bermaydigan kishi la`natlangan, pastdir. Til go`zal
va dillarni olovlantiruvchi bo`lishi bilan birga, so`zlovchining dilidagini aks ettirsa,
yanada yaxshiroq bo‘ladi”.Navoiy til deganda nutqni ko`zda tutgan. Til, ya`ni
so`z o`zining ko`p yaxshi fazilatlari bilan nutq uchun material ekanligini, nutqning
qo`polligi, maqsadga muvofiq bo`lmasligi so`zlovchiga zarar yetkazishini alohida
ta’kidlab o‘tadi.Mayin, yoqimli, shirali ovoz bilan so`zlash odobi haqida,
o`ylamasdan so‘zlamaslik lozimligi haqida: “Tildin azubat dilpisanddur va miynat
sudmand. Chuchuk tilki achig‘liqqa evruldi, zarari oni bo`ldi. Chuchuk so‘z sof
ko‘ngullarga nushdir... So‘zni ko‘ngulda pishqormaguncha tilga kelturma,
harnakim ko‘nglungda bo‘lsa, tilga surma” deydi. Buning ma`nosi shundayki,
tilning shirin, yoqimli va yumshoqligi foydadir. Chuchuk til achchiqqa
aylansa, tinglovchiga zarar yetkazadi.

26Nutq nazariyasi bilan jiddiy shug‘ullangan shoir “Mahbub ul-qulub” asarining 24-
bobini voizlik ilmiga bag‘ishlaydi. Navoiyning o`zi ham notiqlik san`atini o`z
davrida yuksak darajaga ko`targan. “Tilga ixtiyorsiz-elga e`tiborsiz” yoki “Ma`dani
inson gavhari so`z durur, gulshani odam samari so`z durur” deb yozadi. Navoiy 24
bob “Nasihat ahli va voizlar zikriga” bag‘ishlangan bo‘lib, shoirning fikricha
“voiz uldurki, majlisg‘a kirgan to‘lg‘ay va to‘la kirgan holi bo‘lg‘ay”.
“Mahbubul
- qulub” da “Og‘ziga kelganni demoq - nodonning ishi”, “Aytar so‘zni ayt, aytmas
so‘zdan qayt”, “Chin so‘z-mo‘tabar yaxshi so‘z-muxtasar” kabi hikmatli so`zlar,
maqollar anchagina. Navoiy ham shu mazmundagi baytlar yaratadi. Shoir nazarida
so‘z o‘likni tiriltirish kuchiga ega:
Ham so‘z ila elga o‘limdin najot,
Ham so‘z ila topub o‘luk tan hayot.
Ba’zan bir so‘z bilan tirik vujud, salomat inson ham jonsiz o‘lukka aylanishi
mumkin. Yolg‘on so‘z ham shunday qudratga ega:
O‘luk gar andin erur joni pok,
Valekin tirikni ham aylar halok.
Navoiy ta’kidlashicha, shirin so‘z bilan ko‘p ishlar amalga oshadi. Achchiq
may, boda ham chuchuk til bilan uzatiladi. Hatto “chuchuk so`z elga izhor” etish
orqali u kim bo‘lmasin, “har nechakim ag‘yor zurur yor” ga aylanadi.
Xalqimiz tili achchiq, inson ko‘ngliga ozor beruvchi kishilarga “tili zahar”,
“tilidan zahar tomadi” kabi nisbatlarni beradi. Bunday kishilardan hamma o‘zini
chetga tortadi. Dildan suhbatlashishni istamaydi, aksincha, zarurat yuzasidangina
muomala qilishga majbur bo`ladi. Navoiy bu taxlit “achchiq so‘z, anfos” lik
kishilardan “istig‘no” zarurligini o‘rinli ta`kidlaydi:
Har kimki achchiq bo‘ldi so‘zi, anfosi,
Bor suhbatidin xalqning istig‘nosi.

27Navoiy so‘zni ajib, sehrli va qimmatbaho gavhar sifatida e’zozlaydi.
Ko‘pgina baytlarda, ayniqsa, “Xamsa”, “Mahbub ul- qulub” singari asarlarida so‘z,
uning o‘rni, inson hayotidagi ahamiyati, so‘zlash madaniyati, so‘zning badiiy
ijoddagi mavqeyi, so‘z odobi kabi tomonlar xususida mulohazalar bildiradi. Shoir
nazarida “So‘z jahon bahrida durdona”, inson qalbining ma’dani- “Ma’dani inson
guzari so‘z”, “gulshani odam samari”, “ajab guzar”, “bahr-u mavjvar”, “dur”,
“javhari ruz”, “aytib sovumas tarona”, “olib qurimas xizona” - tuganmas xazina:
Aytib sovumas tarona sen-sen,
Olib qurumas xizona sen-sen.
Asarda ilmiy-marifiy qarashlarni yanada chuqurroq dalillash uchun unga
yanada chuqurroq nazar tashlaymiz. Asarda insonni ilmga, ma’rifatga boshlashga
xizmat qiladigan soha tasvvufga ham alohida to‘xtalib, urg‘u berib o‘tiladi va
bunga quyidagi ma’lumotlarni keltirish mumkin. “Mahbub ul-qulub” asarining
ikkinchi qismida ham tasavvufiy istilohlar haqida xuddi shunday fikrni aytish
mumkin.
“Tariqatda maqomot va hol tushunchalari muhim o‘rin tutadi. “Maqomot”-
maqom (manzil, bekat) so‘zining ko‘pligi bo‘lib, solikning ruhiy-ma’naviy
kamoloti bosqichlarini anglatadi. Abu Nasr Sarroj tariqatning quyidagi
maqomlarini qayd etgan:
1.Tavba
2.Vara’
3.Zuhd
4.Faqr
5.Sabr
6.Xavf
7.Rajo
8.Tavakkul

289.Rizo 2
Navoiy asarida ana shu maqomlarni asos qilib olgan va ularni to‘laroq bayon
etish uchun hikoyatlarni keltirgan. Birinchi hikoyat Tavba bilan bo‘g‘liq.
Tavba-shariatda vojib, tariqatda shart, sulukda lozim bo‘lgan tushuncha.
Tavba insonning qilgan gunohlaridan pushaymonligi, gunohlarining kechirilishini
Tangridan iltijo qilib so‘rashi va Haq yo‘liga qadam tashlashi. Tasavvufda
solikning Parvardigor sari safari bo‘lsa, bu safar manzillari-maqomlari yettitadir.
Birinchi maqom tavbadir. Tasavvuf istilohida tavba ruhning bedorligidir, deb ta’rif
qilinadi.
Najmiddin Komilov ham o‘zining “Tasavvuf” asarida bu maqomotning asl
mohiyatini ochib beradi.”Tavba - qaytish demak, ya’ni kamolotga, oliy axloqiy
sifatlarga qaytish. Tavbani bob ul-abvob-eshiklarning eshigi ham deydilar,chunki
tariqatga qadam qo‘ygan odamning niyati va mohiyati, avvalo, shu tavbasida
ayonlashadi. Tavbaning haqiqati shuki, solik xudoga yetishish yo‘lida g‘ov
bo‘ladigan jamiki narsalardan yuz o‘girishga qasamyod etadi, butun intilishi,
tavajjuhini Allohga qaratadi, avvalgi hayot tarzidan butunlay voz kechadi. Tavba
kufrdan qaytish, shariatda man etgan nahy va yomon ishlardan qaytish, zamima
axloqdan hamida axloqqa qaytish, Haqning g‘ayri bo‘lgan narsalardan qaytish
kabilarni o‘z ichiga oladi” 1
. “Mahbub ul-qulub” mohiyatan insonni komillikka,
insoniylikka, odob – axloqqa yetaklaydigan tarbiyaviy, falsafiy asar deyish
mumkin. Asarda juda ko‘p ilmiy-ma’rifiy qarashlar juda ko‘p, uni qancha ko‘p
o‘rgansak, shuncha ko‘p bitmas tuganmas xazina chiqib kelaveradi.
1
Komilov N. Tasavvuf. –Toshkent: Movarounnahr, 2009.– B. .
2
Komilov N. Tasavvuf. –Toshkent: Movarounnahr, 2009. –B.27.

292.2. Asarda ta’lim-tarbiya masalasi
“ Mahbub ul-qulub” yuqorida ta’kidlaganimizdek, tarbiyaviy asar. Asarda
odob-axloq, inson kamoloti haqida fikr yuritiladi. Asarda komil inson g‘oyasini
o‘rtaga tashlanadi. Navoiyning “Mahbub ul-qulub” asari komil inson tarbiyasiga
doir muhim manbalardandir. Ayniqsa, uning ikkinchi qismida ma’naviy
barkamollikka oid qator fazilatlar sharhlanadiki, ulardan yoshlarimiz uchun eng
zarurlaridan biri qanoatdir. Qanoatga shunday ajoyib ta’rif beriladi: “Qanoat – bir
chashmadirki, olgan bilan uning suvi qurimaydi; u bir xazinadirki, undagi boylik
sochilgan bilan kamaymaydi. U bir ekinzorki, urug‘i izzat va shavkat hosilini
beradi; u bir daraxtdirki, unda qaram bo‘lmaslik va hurmat mevasi border. Qanoatli
darvishning quruq noni ta’magir shohning xitoycha dasturxonidan yaxshiroq;
faqirlik yo‘lida farog‘atlining yovg‘on umochi olg‘ir badavlatning nabotlik
ovqatidan totliroqdir. Shoh uldirki, olmaydi-yu beradi, gadoy uldirki, sochmaydi-
yu teradi. Qanoatda tinchlik va farog‘at bo‘lganiday, aksincha, tamada razillik va
uqubat bor”. Darvoqe, qanoat bilan tabiatini toblagan inson mol-davlat ilinjida olis
yurtlarda sarson-sargardon kezmaydi, obro‘-e’tiborini yerga urmaydi, oilasi va
xalqining sha’niga dog‘ tushirmaydi.
Asarning uchinchi qismidagi ta’riflar biri-biridan qimmatbaho ma’naviy
duru gavharlardir. Xususan, saxovat va himmat to‘g‘risidagi ta’rifda ko‘ngil
mulkini zabt etuvchi quyidagi mushohadalar mavjud: “Himmat ahlining ixtisosi –
saxovatdir; bu ulug‘ sifat – pokiza kishilarga xosdir. Odam – bir badan bo‘lsa,
himmat uning jonidir; himmatlilardan olam ahli uchun yuz ming sharaf va shukuh
yetishadi… Himmatsiz odam – xazina topsa ham buyuklarga teng bo‘lmas”. Ulug‘
shoir boshqa bir asarida naql qilishicha, himmat-saxovat va homiylikni kasb-koriga
aylantirgan Hotamtoydan o‘zingizdek himmatli boshqa bir kishini ko‘rganmisiz,
deb so‘raydilar. Hotamtoy bir kuni dasht ahliga yuz tuya, son-sanoqsiz qo‘ylar
so‘yib, ziyofat berganini, shu orada toza havo olish uchun dashtga chiqib, o‘tinchi
cholni uchratganini, uni orqalab olgan tikanlari zahmatidan ozod bo‘lib, Hotamtoy
ziyofatiga kirib orom olishga da’vat etganini, chol esa rad etib, birov bergan

xazinadan ko‘ra, o‘z qo‘l kuchi bilan ishlab topgan bir dirham afzalligini aytib, sen
ham Hotamtoy minnatini eshitgandan ko‘ra, ushbu tikanli o‘tin zahmatini tortaqol,
deya javob berganini eslaydi va shunday xulosani bayon etadi:
Ulkibu yanglig‘ so‘zi mavzun edi,
Mendin aning himmati afzun edi.
Demak, tamasizlik, qanoat oliyhimmatlikning eng yuksak bosqichi ekan.
Navoiy himmat sharhi uchun tabiatdan ham shunday juda oddiy, ammo ajoyib
va g‘aroyib misollar topib, badiiy talqin etadiki, uning mahoratiga qoyil qolmay
iloj yo‘q:
Tuxm yerga kirib, chechak bo‘ldi,
Qurt jondin kechib, ipak bo‘ldi.
Lola tuxmicha g‘ayrating yo‘qmi,
Ipak qurticha himmating yo‘qmi?
Tuxm, ya’ni lola urug‘i – yorug‘ dunyoni tark etib, yer bag‘riga kirdi,
g‘ayrat-shijoat ko‘rsatib tomir otdi, tuproqni yorib chiqib o‘sdi, lola guli bo‘lib
ochilib, olamga go‘zallik bag‘ishladi. Qurt o‘z jonidan kechib, o‘z vujudini qurbon
qilib, pilla o‘radi. Shu yo‘l bilan insoniyat olamini kiyintirgulik ipak hadya etdi.
Arzimas bir urug‘ va jonzot g‘ayrat va himmat bilan bunyodkorlik ko‘rsatdi. Ey
odamzot, sen koinotning gultojisan, sengagina ravo ko‘rilgan tafakkur va amal
koinotdagi boshqa biror jonzot-u jonsiz unsurda yo‘q. Nahotki, oddiygina lola
urug‘ichalik g‘ayrating, ipak qurtichalik himmating bo‘lmasa, deya nido
chekmoqda Navoiy. Bunday ta’sirchan nido har qanday dangasa, insonlik g‘ayrati,
g‘ururi, himmati mudragan o‘smirni ma’naviy-ruhiy uyg‘oqlikka da’vat etsa, ajab
emas. Darvoqe, har bir fuqaro insonlik g‘ururi, nodir iste’dodi, g‘ayrat-shijoati
bilan mehnat qilib, halol rizq-ro‘z undirsa, shuning o‘zi oliyhimmatlik, ma’naviy
barkamollikdir.
Navoiy asarlaridagi aql-zakovat durdonalarini o‘zlashtirish ham
barkamollikka erishishning muhim omillaridandir. “Mahbub ul-qulub”dagi
satrlarning ko‘pchiligi shu qadar aql-zakovat bilan yo‘g‘rilganki, ular xalq
30

31maqollari darajasida purma’no va mashhur bo‘lib ketgan. Masalan: “Chin so‘z
mo‘tabar, yaxshi so‘z – muxtasar”, “Bilmaganni so‘rab o‘rgangan – olim, orlanib
so‘ramagan – o‘ziga zolim”, “Oz-oz o‘rganib – dono bo‘lur, qatra-qatra yig‘ilib –
daryo bo‘lur”. Asardagi chin so‘z va uni aytish odobi, me’yori haqidagi mana bu
misralar ham barkamollik tarbiyasida ahamiyatlidir:
Xiradmand chin so‘zdin o‘zga demas,
Vale bori chin ham degulik emas.
Kishi chinda so‘z desa, zebodurur,
Necha muxtasar bo‘lsa, avlodurur.
Alisher Navoiy ijodining aksariyat qismi barkamol avlod tarbiyasiga
bag‘ishlangan, desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Bu asarlar mazmuni va g‘oyalarini
o‘qib o‘zlashtirishning o‘zigina kifoya emas. Ular yoshlarimizning hayoti va
faoliyatida o‘zining amaliy ifodasini topmog‘i zarur.
Alisher Navoiy ilm, ma’rifat haqida ajoyib fikrlarni olg‘a surdi. U aql, ilm
insonning eng go‘zal va zaruriy fazilatlaridan biri, har bir kishining eng muhim
burchi ilm olishdir, deb hisobladi. Navoiyning fikricha, ilm-fanni egallash uchun
yoshlikdan boshlab astoydil o‘qish-o‘rganish kerak: “Yoshligingda yig‘gil bilimni,
qarigach sarf qilg‘il ani”, degan shoirning o‘zi ham juda yoshligidan ta’lim oladi,
o‘qishga beriladi. U yoshligidanoq ko‘p she’rlarni yod bilgan. Jumladan,
Farididdin Attorning “Mantiq ut-tayr” (“Qush nutqi”) asarini bolalik
chog‘laridayoq qayta-qayta o‘qib, yod olgan. Alisher Navoiy keyinchalik maktab
va maorif masalalariga katta ahamiyat berdi. U mehnatkash xalq bolalarini o‘qitish
va tarbiyalash uchun maktablar ochish va madrasalar qurish to‘g‘risida g‘amxo‘rlik
qildi. Alisher Navoiy Astrobodda surgunda yurganida podsho Husayn Boyqaroga
yozgan xatida o‘g‘il va qiz bolalar uchun maktablar ochishni talab qilgani, shaxsan
o‘zi madrasalar qurishda tashabbus ko‘rsatgani buning yaqqol dalilidir.
Navoiyning fikricha, maktab xalqqa nur keltiradi, unga to‘g‘ri yo‘l ko‘rsatadi,
bolalarni bilimli qiladi. U o‘zining “Ixlosiya” madrasasi yonida maktab ochib,
bolalarni o‘qitish va tarbiyalash uchun zarur sharoit yaratib, buning uchun lozim

32bo‘lgan mablag‘ ajratadi. Navoiy dars beruvchini quyoshga o‘xshatadi va bu
quyosh o‘z atrofidagi yulduzlarga nur sochadi, ya’ni hali ilmdan bexabar bo‘lgan
toliblarga ilm nurini sochadi, ma’rifat beradi, deydi. Asarning uch bobi ham ta’lim-
tarbiya, odob-axloq to‘g‘risida. Masalan, birinchi qismning birinchi fasli “Odil
salotin zikrida” bilan boshlangan bo‘lsa, “darveshlar zikrida” nomi ostida tugaydi.
Yaxshi podshoh bo‘lish uchun ham, yaxshi vazir bo‘lish uchun ham, yaxshi noib
bo‘lish uchun ham, eng avvalo, yaxshi ta’lim-tarbiya kerak. Bu xislatlar haqida
asarda to‘liq keltirilgan. Asarning ikkinchi qismida odob-axloq, ta’lim-tarbiya
masalaiga chuqurroq kiriladi va tavba nima-yu tavakkul nima, barcha-barchasiga
to‘xtalib o‘tiladi. Ta’lim-tarbiya masalasi ikkinchi qismda yaqqolroq ko‘ringan.
Alisher Navoiy ta’lim-tarbiya to‘g‘risidagi fikrlarini ko‘proq barkamol
insonni ifodalovchi ijobiy obrazlar yaratish orqali bayon qiladi. Ilm-ma’rifat,
axloq-odob masalalariga doir fikrlarini esa ilmiy-falsafiy va didaktik asarlarida
bayon qiladi. Navoiy aql kuchiga cheksiz ishonadi, komil ishonch bilan ilm-
fanning fazilati juda katta, deb hisoblaydi. Umuman olganda, Alisher Navoiyning
barcha asarlarida ta’lim-tarbiya, odob-axloq, tasavvufona ruh ustunlik qiladi.
Alisher Navoiyning inson haqidagi qarashlari uning ilohiyot va koinot, ular
o‘rtasidagi bog‘lanish singari masalalarga aloqadordir. Shoirning ta’limotiga ko‘ra,
atrofdagi borliqning paydo bo‘lishi Xudoning o‘z husnini koinotda namoyon
qilishga muxtojligi ifodasidir, deb tasavvur qilinadi. Shunga ko‘ra, dunyoning
yaratilishi bir qonuniy-tabiiy jarayon hisoblanadi.
Shoirning bunday falsafiy qarashlari «Mahbub ul-qulub» asarida izchil va
har tomonlama bayon etilgan. Buyuk insonparvar Alisher Navoiy o‘rta asrdagi
Uyg‘onish davrining boshqa ulug‘ zotlari singari butun hayoti bilan haqiqiy inson
qanday bo‘lishi lozimligini ko‘rsatdi. U o‘z davridagi nohaklikka, adolatsizlikka
qarshi kurashdi, amaldorlarning o‘z vazifalarini suiste’mol qilishlarini va
ta’magirliklarini fosh etdi, ojiz, muhtoj kishilarni o‘z himoyasiga oldi. Alisher
Navoiy madaniyat va san’atning chinakam homiysi sifatida taniladi. Uning
faoliyatida ijtimoiy-siyosiy masalalarni to‘g‘ri hal etishga intilish, jamiyatdagi
barcha ijtimoiy qatlamlarga, barcha qavmlarga bir xil munosabatda bo‘lish, hech

33qaysi birini kamsitmaslik, hammaning manfaatiga barobar xizmat qiladigan
jamoat binolarini qurishga alohida e’tibor berish oldingi o‘ringa chiqa boshladi.
Xondamirning qayd qilishicha, 80-yillar davomida Alisher Navoiy o‘z
mablag‘lari hisobidan Hirotda va mamlakatning boshqa shaharlarida bir necha
madrasa, 40 ta rabot, 17 masjid, 10 xonaqoh, 9 hammom, 9 ko‘prik, 20 ga yaqin
hovuz qurdirgan yoki ta’mirlattirgan. Ular orasida Hirotdagi «Ixlosiya»,
«Nizomiya» madrasalari, «Xalosiya» xonaqohi, «Shifoiya» shifoxonasi, Qur’on
tilovatxonasi bo‘lgan «Dorulhuffoz» binosi, “ Jome’ “ masjidi, Marvdagi
«Xusraviya» madrasasi, Mashhaddagi «Dorulhuffoz» xayriya binosi va b. noyob
me’morlik yodgorliklari bor. Bobur qayd etganidek, Navoiydan bo‘lak hech kim
bu qadar xayrli binolar yaratishga musharraf bo‘lmagan edi. Bu davrda Hirotda
adabiy hayot jo‘sh urgan. Alisher Navoiy atrofida Shayxim Suhayliy, Xoja Osafiy,
Binoiy kabi o‘nlab shoirlar, Hasan Noiy, Xoja Abdullo Marvoriy, Qulmuhummad
Udiy, Shohquli G‘ijjakiy kabi o‘nlab sozandalar, Mirxond, Xondamir kabi
tarixchilar, Sultonali Mashhadiy, Abdujamil Kotib, Xoja Hofiz Muhammad,
Muhammad Xandon, Mavlono Hijroniy kabi mashhur kotiblar, Behzod kabi
musavvirlar, Husayn voiz Koshifiy, Atoulloh Husayniy kabi iste’dodlar qizg‘in
ijodiy mehnat bilan band edilar. Ularning ko‘pchiligi Navoiy tarbiyasida voyaga
yetdilar. Hirotda, umuman, Xuroson mulkida ma’naviy hayotning baquvvat
ustunlaridan Abdurahmon Jomiy bilan Alisher Navoiy o‘rtasidagi ijodiy hamkorlik
– ustoz-shogirdlik ko‘p masalalarda hamfikrlilikka olib keldi. Alisher Navoiyning
barcha lirik janrlarga oid she’rlari yuksak mahorat bilan yozilgan bo‘lib, inson
manfaatlariga, uning e’tiqodini mustahkamlashga, ruhini sog‘lomlashtirishga
xizmat qiladi. Uning falsafiy, axloqiy mazmundagi hayot nafasi ufurib turgan har
bir she’ri bu janrning o‘lmas namunalaridir. Butun umrini yaxshilikka, ezgulikka,
insoniylikka, o‘z milliy g‘ururini, tilini, adabiyotini yuksaklarga ko‘tarishga baxsh
etgan bobomiz Hazrat Alisher Navoiy bilan har qancha faxrlansak haqlidirmiz.
Uning noyob asarlari xalqimiz ma’naviy merosining yuksak namunasi bo‘lib
xizmat qiladi. Biz yosh avlod, Hazrat Navoiydek buyuk insoniylikni, eliga, yurtiga
fidoiy bo‘lishning oliy namunasini, ezgulikka, soflikka, sevgi va sadoqatga

34chorlashning mumtoz hissiyotlarini o‘rganishimiz lozim va bu bebaho merosni
kelajak avlodlarga hech qanday xiyonat qilmay yetkazish bizning muqaddas
vazifamizdir. Ana shu muqaddas vazifaga va burchga sodiq qolishda bizga
e’tiqod, imon, g‘urur va o‘zlikni anglash muhimdir. Hazrati Alisher Navoiy o‘z
asarlarida adolat va insonparvarlik g‘oyalarini targ‘ib etgan. Ana shunday
asarlaridan biri bo‘lgan, sharqda yetti iqlim istiqboli uchun mangu chiroq bo‘lgan
ajib bir asari “Mahbub ul-qulub” ham xuddi “Xamsa” singari millatning faxridir.
Bu asar ulug‘ mutafakkir va buyuk shoir Alisher Navoiyning umri oxirida 906
(1500-1501) yilda yozilgan yirik nasriy asaridir. U muallifning g‘oyat mazmunli
va sermashaqqat hayoti davomida to‘plagan boy tajribasi va xulosalarining
yig‘indisidir. Alisher Navoiy bu asarida ham inson haqida qayg‘uradi.
Navoiy ushbu asarida yuksak insoniy fazilat va ezgulikni madh etish,
targ‘ib, tashviq etish bilan cheklanmaydi. U ayni zamonda odamlardagi yomon,
xunuk, insoniylikka xilof xislatlarni, insonlar uchun, jamiyat uchun zararli,
sharafli inson sha’niga yarashiqsiz xulq- atvor va sifatlarni qoralaydi, tanqid ostiga
oladi. Navoiy bu qismda, o‘zining ijtimoiy qarashlariga oid fikrlarini davom
ettiradi, chuqurlashtiradi, yangi-yangi dalillar bilan asoslaydi. Navoiy ilm ahlini
g‘oyat yuksak baholaydi, mamlakat obodonligini ta’minlashda, xalq ahvolini
yengillashtirishda ularga juda katta umid bog‘laydi. Bu xususda “Mahbub ul-
qulub” dagi:
Kishiga necha kelsa mushkul
hol, Hikmat-u aql anga erur,
halol,
kabi bayt va ilm hamda olimlar haqidagi fikrlari g‘oyat ahamiyatlidir. Shuningdek,
o‘rganib undan amalda foydalanmagan, ya’ni ilmini xalq, mamlakat xizmatiga
qo‘ymagan olimlarni Navoiy hajv ostiga oladi.
Navoiyning ilm-fan haqidagi o‘gitlari uning ma’rifatparvarlik
g‘oyalarining uzviy qismini tashkil qiladi. U butun hayoti davomida ilm-
ma’rifatni targ‘ib etdi. Mehnat aziyatini chekib ilm o‘rganganlarni olqishladi va

35avlodlarni ilm-ma’rifatni egallashga da’vat etdi. Uning “Bilmaganni so‘rab

36o‘rgangan olim va orlanib so‘ramagan o‘ziga zolim. Oz-oz o‘rganib dono bo‘lur,
qatra-qatra yig‘ilib daryo bo‘lur” kabi dono o‘gitlari xalqning hikmatli so‘zlariga
aylanib ketdi.
“Mahbub ul-qulub” dagi materiallar zaminida nutqning juda ko‘p fazilat va
xislatlari ochiladi. Jumladan, Navoiy “nodon pandida g‘alat muqarrar va dushman
nasihatida firib mutasavvar” ekanligini, ular bilan muloqatda bo‘lganda aql va
tadbir bilan ish ko‘rishni maslahat ko‘radi. Navoiy ushbu asarida “Zamon
kishilari bevafoligidan bag‘rimda tikonlar bor va davr xalqi behayoligidan
ko‘ksimda yaralar bor. Bular haqida yozay desam, katta chidam menga vafo
qilmaydi va barchasini qalamga olay desam, uzoq umr davomida ham tugatib
bo‘lmaydi” deya bevafolarining jabridan fig‘on chekadi va ushbu baytni keltiradi:
Kimga qildim bir vafokim-yuz jafosin ko‘rmadim?
Ko‘rguzub yuz mehr, ming dardu balosin ko‘rmadim?
Shunday qilib, Alisher Navoiy “Mahbub ul-qulub” asarida o‘z zamonasiga
va undagi ijtimoiy tabaqalar, guruhlar, ijtimoiy-siyosiy va axloqiy hodisalarga faol
munosabat bildiradi va o‘zining yuksak optimistik tilagini, kelajak avlodlariga
qaratilgan eng pokiza tuyg‘ularini, gumanistik niyatlarini, dono o‘gitlarini asarga
g‘oyat katta dadillik va o‘ziga xos qat’iylik bilan teran mazmunda bayon etadi.
O‘zi yaratilgan har bir asar insonni ezgulikka, ma’rifatga boshlamog‘i darkor. Agar
yaratilgan asar bunday xususyatlardan holi bo‘lsa, bunaqa asarlarni asar deyishga
inson tili biroz iymanadsi. Alisher Navoiyning “Mahbub ul-qulub” asari insonlarni
ma’rifatga boshlovchi didaktik asar deb, bemalol ayta olamiz. Chunki asarda
insonni tarbiylovchi jihatlarni ko‘plab uchratishimiz mumkin. “Mahbub ul-qulub”
odob-axloq, ma’naviyat va ma’rifat ustiga qurilgan asar. Buning dalilini yuqorida
keltirilgan gaplarimizga isbotlab o‘tdik. Shuning uchun ham bunga ortiqcha izoh
berishni joiz topmadik.

37III bob. Ta’lim bosqichlarida “Mahbub ul-qulub” asarining o‘rganilishi
3.1. VI sinfda “Mahbub ul-qulub” asarining o‘rganilishi
Yetishib kelayotgan yosh avlodga Alisher Navoiyning hayoti va ijodiy
merosini o‘rgatish, asarlaridagi vatanparvarlik, insoniylik, mehr-muhabbat, komil
inson g‘oyalarini singdirish uchun ta’lim bosqichlarida adib hayoti va asarlaridan
parchalar berilgan. Ular quyidagilardan iborat: 5-sinfda “Hayrat ul-abror”, 6-sinfda
“Mahbub ul-qulub” , 7-sinfda “Sabb’ai sayyor”, 8-sinfda g‘azallari, 9-sinfda
“Farhod va Shirin”, 10-sinfda g‘azal, qit’a va ruboiylari, 11-sinfda “Saddi
Iskandariy” asarlari, akademik letsiylar uchun ishlab chiqilgan majmuaning 2-
kitobida Alisher Navoiyning g‘azal, qit’a, ruboiy, tuyuq, muxammas, tarjibandlari
va “Xamsa”ning 5 ta dostonidan parchalar berilgan.Ta’lim bosqichlarida faqat 6-
sinf adabiyot darsligida “Mahbub ul-qulub” asari berilgan. 6-sinflar uchun 68 soat
ajratilgan bo‘lib shundan 3 saoti “Mahbub ul-qulub” asarini o‘rganish uchun
berilgan bo‘lib, darslikda “Mahbub ul-qulub”ning uchinchi qismi bo‘lgan
tanbehlardan namunalar keltirilgan. Alisher Navoiyga oid ma’lumotlar
quyidagicha berilgan. Eng avvalo, adib haqida qisqacha umumiy ma’lumotlar va
shunga oid savol va topshiriqlar berilgan. Ushbu umumiy ma’lumotlarni bu yerda
ham keltiramiz: “Aziz o‘quvchi, Siz buyuk bobokalonimiz hazrati Alisher Navoiy
haqida ko‘p eshitgansiz, kitoblar o'qigansiz va balki atoqli yozuvchi Oybekning
«Navoiy» romani asosida suratga olingan ko‘p qismli videofilmni ham tomosha
qilgansiz. Qolaversa, o‘tgan yilgi adabiyot darslarida hazratning hayoti va ijodiy
faoliyatiga oid ma’lumotlami qunt bilan o‘rgangansiz. Har yili 9-fevralda shoiming
tavallud ayyomi Toshkent shahridagi Milliy bog‘ hamda yurtimizning turli
vohalariga o‘ratilgan haykallari poyiga gullar qo‘yib, ul zot xotirasini yod etish
an’anaga aylanganini ham bilasiz. Nima uchun shoir bobomizga shunday ehtirom
va e’zoz bildiramiz? Asarlarini qayta-qayta nashr etib, keng targ‘ib qilamiz?
Chunki “Alisher Navoiy xalqimizmng ongi va tafakkuri, badiiy madaniyati tarixida
butun bir davmi tashkil etadigan buyuk shaxs, milliy adabiyotimizning tengsiz

38namoyandasi, millatimizning g‘ururi, sha’n-u sharafini dunyoga tarannum qilgan
o‘lmas so‘z san’atkoridir. Ta’bir joiz bo‘lsa, olamda turkiy va forsiy tilda
so‘zlovchi biron-bir inson yo'qki, u Navoiyni bilmasa, Navoiyni sevmasa,
Navoiyga sadoqat va e’tiqod bilan qaramasa” 3
. Darhaqiqat, bobomizning
mustaqillik yillarida nashr etilgan yigirma jildlik mukammal asarlari to‘plamiga
kirgan she’r-u dostonlari, ilmiy va tarixiy asarlari, xotira va yozishmalari ruhiy
dunyomizni nihoyatda boyitadigan, aql-tafakkurimizni charxlaydigan, yurtimiz
tarixi vakilining buyuk siymolari haqida juda qimmatli ma’lumotlar beradigan
asarlardir. Mazkur asarlaming orasida besh ulug‘vor dostonni o‘z ichiga olgan
«Xamsa», ayniqsa, alohida e’tiborga sazovor. Siz avvalgi sinflarda bobomizning
ijodiy faoliyatlari bilan tanishganingizda «Xamsa» yaratish juda mushkul, ammo
sharafli hodisa hisoblanganini, jahon adabiyotida faqat ozarbayjon shoiri Nizomiy
Ganjaviy, hind adibi Xisrav Dehlaviy va fors- tojik adabiyoti namoyandasi
Abdurahmon Jomiyga, o‘zbek hamda boshqa turkiy adabiyot vakillari orasida esa
faqat Alisher Navoiyga nasib etganini bilib olgansiz.
Menimcha, mana shu o‘rinda adib hayoti haqida qisqacha tarixiy
ma’lumotlar berib ketilsa, maqsadga muvofiq bo‘lar edi. Chunki o‘quvchi adib
haqida qisqacha ma’lumotga ega bo‘lsa, o‘quvchi ongida tasavvur shakllanadi.
Darslikda “Mahbub ul-qulub”ning uchinchi qismida berilgan tanbehlarning asosan
6-sinf o‘quvchisining qabul qilish darajasiga yarasha asarning ular hazm qila
oladigan odob-axloqqa oid tanbehlar keltirilgan. Tanbehlarda o‘quvchilarni
barkamollikka yetaklaydigan, ularni kelajakda yaxshi ezgu-fazilatli inson bo‘lib
yetishiga xizmat qiladigan g‘oyalar ilgari suriladi. Asarning o‘zi ham aslida
didaktik-pandnoma asardir. Bu jihatdan asar 6-sinf darsligida qo‘yilib to‘g‘ri
xulosa qabul qilingan. Asarni boshqa yuqori sinflarda ham o‘quvchilarning
yoshiga mos qo‘yib borilsa maqsadga muvofiq bo‘lar edi. Chunki bu asarda
Alisher Navoiyning butun odob-axloqqa oid hayot tajribalari keltirilgan.
Yuqoridagi shuncha fikrlardan so‘ng sizga 6-sinf adabiyot darsligida berilgan
“mahbub ul-qulub”ning tanbehlarini havola etamiz “
3 Islum Karimov. «Yuksak ma'naviyat - yengilmas kuch». T., «Ma’naviyat». 2008. –B. 47.
4 4
Ahmedov S, Qo‘chqorov R, Rizayev SH. 6-sinf. Adabiyot. II qism. – Toshkent: Ma’naviyat, 2013. –B. 32-33.

39«MAHBUB UL-QULUB» dan
T a n b i h (11)
Saxovat va himmat bobida
Saxovat insoniyat bog‘ining borvar shajaridur, balki ul shajaming mufid
samaridur. Odamiyliq kishvarining bahri mavjvari, balki ul mavj bah.ining sarmn
gavhari. Saxovatsiz kishi - yog‘insiz abri bahor va royihasiz mushki totor. Mevasiz
yig‘och hamon-u o‘tun hamon va yog‘in- siz bulut hamon-u tutun hamon. Saxosiz
kishi birla gavharsiz sadafning bir hukmi bor. Dursiz sadaf bila o‘lub qurug‘on
kashafg‘a ne e’tibor.
Saxiy bulutdur – ishi xirmon, balki maxzan bermak. Baxil mo‘rdur – da’bi
xo‘sha balki dona terrnak. Himmat ahlig‘adur saxovat ixtisosi va bu ikki sharif
sifat valoyat xosi. Saxovat odamig‘a badandur va himmat anga ruh va himmat
ahlidin olamda yuz ming futuh. Himmatsiz kidii er so- nida emas, ruhsiz badanni
kishi tirik demas. Oliy himmat shohbozedur baland parvoz va behimmat sichqon
sayyode yurutacni toz. Shunqor maskani shohning bilagi, yurutachi maqomi
o'laksaning sassig' badani va so‘ngagi.
Arslon ishi sayd urub sibo‘ni to‘yg‘ormoq va sichqon varzishi diram
o‘g‘urlab, tugunni axtarmoq. Sohibi himmat muflisliq bila past bo‘lmas, himmatsiz
ganj topsa, biyiklarga hamdast boMmas. Chinor ilgi xotilig^idin biyikligiga ne
nuqson va tufroqqa nihon ganjlari bila ne ulvi shon. Himmat ahlig^a agarchi biyik
kavkabdur, ammo saxovatg'a necha martabadur.
Isrof saxo emas va itlofni ma'no ahli saxo demas. Haq molin kuydurganni
devona derlar va yorug‘ kunda sham'i kofuriy yoqqonni aqldin begona derlar.
Mubohot uchun bennak xudnamoliq va aning bda o‘zin saxiy demak behayoliq.
Ulki el ko‘rmaguncha bermas – laimdur, saxiy emas. Tilab berganni ham saxodin
yiroq bil; ibrom bila bergandin bermaganni yaxshiroq bil. Birta o‘tmakni ikki
bo'lub, yannin bir oehg'a berganni saxiy de; o‘zi yemay barin muhtojga berganni
axiy de.
Tanbih (12)

40Hunarlarni topmoq – yedurmakdur va ayblarni yopmoq – kiydurmaqdur.
Mahallida bergan eski chortora to‘n - saxovat va bemahal bergan zarboft chorqab –
shaqovat. Desangki, taoming zoye’ bo‘lmag‘ay - yedur va tilasangki, libosing
eskirmagay - kiydur. Saxo tariyqin mazkur bo‘lg‘on so‘z-la angla, ammo karam
oyini va futuvvat rusumi o‘zga angla.
Tanbih (18)
Hilm zikrida
Hilm inson vujudining favoqihlig‘ bog‘idur, odamiylig‘ olamining
javohirlig‘ tog‘i. Hilmni havodis daryosida kishilik kemasining langari desa bo‘lur
va insoniyat mezoni toshig‘a nisbat qilsa bo‘lur. Axloq shaxsning og‘ir baholig‘
libosidur va ul libos jinsining sangin debosi. Muxolif nafslar sarsari uchurmoqdin
asrag‘uvchi va munofiq, bulhavaslar harzasi tundbodi sovurmoqdin saqlag‘uvchi.
Xaloyiqdin kishiga mujibi ta’zim va e’zoz va akobirdin asog‘irg‘a boisi iltifot va
imtiyoz. Necha ulug‘ kishi tamasxur va tiybat qilsa, aning qoshida beshukuh va
viqor. Nechakim, inusin kishi hazl va xiffat ko‘rguzsa, aning qoshida beshafqat va
bee’tibor. Ammo davron bog'ining xas va xoshakoyinlari va yeldek besabot va
tamkinlari ko‘ziga hilm ahli og‘irliqqa mansub va garon jonliq bila ma’yubdurlar.
Qnyundek tufrog‘ni havog‘a sovururlar va sabuksorliq bila boshlarin ko‘kka
yetkururlar. Tog‘ paykorin ayog‘ ostig‘a olmoq oyinlari va dasht ajzosin havog‘a
sovurmoq tamkinlari. Yeldek har eshikdin kirarga orlari yo‘q, o‘tdek
otashdonligMdin o'zga shiorlari yo‘q. Yel agarchi lola tojin uchurg‘ay, ammo qiyo
kamarig‘a neta olg‘ay. 0‘t agarchi tog‘ etagin kuydurgay, ammo quyosh axgarig‘a
nechuk yeta olg‘ay?..
Ammo yel agar ko‘kka yetsun, sabukbordur va bemiqdor va tog1, agar
tufroqqa botsunki, sohibviqordur, hilm-shior. Aning zimnida o‘tqa yoqqudek xas-u
xoshok, munung javfida shoh tojig‘a tikilgudek la’li otashnok.
Bayt:
Og‘irliq vaznidindur seldin g‘amsiz Hiriy tog‘i,

41Yengillik fartidin barbod erur qomg‘oq yafrog‘i.
Ta n b i h (22)
Mazlumg‘a baxshoyish ko'rguzki. zolimdin osoyish ko'rgaysan. Zerdastlarga
naf’ yetkur, agar tilasangki. zabardastlardin zarar ko‘rmagaysan. Xiradmand
muxolafatdin qochar va muvofaqatg'a muloyamat eshigin ochar. Zanbur
g‘avg‘osidin nish mutasavvardur va asal savdosidin no‘sh muyassar.
T a n b i h (30)
Har kimki. birov bila yordur yoki yorlig‘ da’viysi bordur. kerakkim. o‘ziga
ravo tutmog'onni yorig'a ravo tutmasa, ko'p nimakim o‘ziga ham ravo tutsa, anga
tutmasa. Bas mashaqqatkim, andin ruhg'a alam yetar, kishi ani olz jism-u jonig'a
tajviz etar. Ammo ani yorig‘a taxayyul qila olmas, agar taxayyul qilsa, vahshatidin
hayoti qolma.
Qit’a:
Yor uldurki, har nechakim o‘ziga
Istamas, yorig‘a ham istamagay.
O‘zi istarki, yor uchun o'lgay,
Ani munda sherik aylamagay.
T a n b i h (48)
Tilga ixtiyorsiz – elga e'tiborsiz. Harzago‘ykim, ko‘p takallum surgay,
itdekdurkim, kecha tong otquncha hurgay. Yamon tillik andoqkim, el ko'ngliga
jarohat yetkurur, o‘z boshig‘a ham ofat yetkurur. Nodonning muvahhish harzag‘a
bo‘g‘zin qinnog‘i - eshakning jihatsiz qichqinnog‘i. Xo‘shgo‘ykim, so‘zni rifq va
musovo bila aytg‘ay, ko£ngulga yuz g‘am keladurg‘on bo‘lsa, aning so‘zidin
qaytg‘ay. So‘zdadur har yaxshiliqni imkoni bor, munda debdurlarki. nafasning joni
bor. Masihokim, nafas bila o‘lukka jon berdi, go'yo bu jihatdin erdi.
Makruheki, harzasi tavil va ovozi karihdur, o‘zi savti bila qurbaqag‘a
shabihdur. Ahli saodatlar ruhbaxsh zulolig‘a manba’ ham til, ahli shaqovatlar nahs

42qavqabig‘a matla‘ ham til. Tiliga iqtidorlig‘- hakimi xiradmand; so‘ziga ixtiyorsiz
- laimi najand. Tilki fasih va dilpazir bo‘lg‘ay — xo'broq bo‘lg‘ay, agar ko‘ngul
bila bir bo‘lg‘ay.
Til va ko'ngul xo‘broq a’zodurlar insonda; savsan va g‘uncha marg'ubroq:
rayohindurlar bo‘stonda. Odame til bila soyir hayvondin mumtoz bo‘lur va ham
aning bila soyir insonga sarafroz bolur. Til muncha sharaf bila nutqning olatidur va
ham nutqdurki, agar nopisand zohir bo‘lsa, tilning ofatidur.
T a n b i h (49)
Tildin azubat dilpisanddur va liynat sudmand. Chuchuk tilki, achchig'liqqa
evruldi, zarari om bo‘ldi, qandniki, muskir boda qildilar, harom bo‘ldi. Chuchuk
so‘z sof ko'ngullarg'a qo‘shdur, barcha atfol tab’ig'a muloyim halvofurushdur.
Bayt:
Xush so‘zga kim o'lsa mast-u behush,
Sharbat aro zahmi qilur no'sh.
T a n b i h (50)
Har kimki, so'zi yolg'on. yolg'oni zohir bo'lg'och uyolg'on. Yolg'onni
chindek aytquvchi suxanvar - kumushni oltun ro'kash qiluvchi zargar. Yolg'on
afsonalarda uyqu kelturguvch.. yolg'onchi uyquda takallum surguvchi. Yolg'on
aytguvchi g‘aflatdadur. So'znmg asnofi bag'oyat cho‘qdur. yolg‘ondin yamonroq
sinfi yo‘qdur.
«MAHBUB UL-QULUB» ASARIDAN OLINGAN
NAMUNALARNING NASRIY BAYONI
Hurmatli o‘quvchilar, guvohi bo‘lganingizdek, Alisher Navoiyning
«Mahbub ul-qulub» asaridan keltirilgan ayrim namunalaming o‘ziyoq buyuk
mutafakkiming ham she’riy, ham nasriy uslubda birdek ynksak asarlar yarata olish
iqtidoriga ega bo‘lganini ko‘rsatadi. Hikoya tarzining ravonligi, badiiy san’atlar
bilan bezalgani, fikr va qarashlaming aniq ifoda etilishi matnning shavq bilan
o‘qilishiga zamin yaratadi. Lekin Sizning bilim va tajribalaringiz mazkur asardagi

43barcha so‘zlarni to‘liq anglash uchun hozircha yetarli emas. Shundan kelib chiqib,
asardan olingan parchaning bugungi adabiy tilimizdagi matnini e’tiboringizga
havola etish foydali boMadi, deb o‘ylaymiz.
Ta n b i h (11)
Saxovat va himmat to‘g‘risida
Saxovat insoniyat bog‘ining hosildor daraxti, balki u daraxtning foydali
mevasidir. Saxovat odamiylik mulkining mavj urib turgan dengizidir, balki u
to‘lqinli dengizning bebaho gavharidir. Saxovatsiz odam - yog‘insiz bahor bulutiga
va hidi yo‘q mushk-anbarga o'xshaydi. Mevasiz daraxt ham bir-u, o‘tin ham bir;
yog‘insiz bulut ham bir-u, tutun ham bir. Saxovatsiz odamdan ichida gavhan
bo'lmagan sadafning farq; yo‘q; dursiz sadaf bilan qurib qolgan toshbaqa
chanog'ining farqi yo'q... Saxiy bulutdir, xirmon-xirmon don hosili, balki xazina
beradi: baxil chumolidir. don-dun. mashoq teradi. Himmat ahlining ixtisosi —
saxovatdir: bu ulug‘ sifat – pokiza kishilarga xosdir. Odam bu badan bo4sa,
himmat uning jonidir; himmatlilardan olam ahli uchun yuz ming sharaf va shukuh
yetishadi. Himmatsiz kishi – er sonida emas; jonsiz badanni hech kim tirik dcmas.
Oliyhimmat odam – balandparvoz lochindir; behimmat- sichqon ovlovchi
kalxatdir. Shunqoming maskani – shohning bilagidir; kalxatning joyi o‘limtikning
sassiq badani va so‘ngagidir.
Arslonning maqsadi - ov qilib, och yirtqichlami to‘yg‘azmoq; sich- qonning
harakati – don o‘g‘irlab, tugun axtarmoq. Himmat egasi – qashshoq bo'lsa ham
tubanlik qilmas; himmatsiz odam – xazina topsa ham buyuklarga teng bo'lmas.
Chinordaraxti bo'sh qo'lli bo‘lsa-da, uning yuksakligiga nuqson yetmaydi; yer
tagida yashirinib yotgan xazinaning tuproqqa foydasi tegmaydi. Himmatli
kishilaming darajasi yuksakdir; ammo saxiylikning darajasi bir necha barobar
yuksakdir.
Isrof qilish – saxiylik emas; o‘rinsiz sovurishni aqlli odamlar saxiylik demas.
Halol molni kuydirganni – devona deydilar; yorug‘ joyda sham yoqqanni aqldan
begona deydilar. Maqtanish uchun mol bermoq – o‘zini ko‘z-ko‘z qilmoq va

44shunday qilib o‘zini «saxiy» demoq – behayolik bilan nom chiqarmoq. Kimki
xalqqa ko‘rsatib ehson bersa, u pastkash, saxiy emas. Tilagandan so'ng berishlik
ham saxovatdan yiroqdir, qistash natijasida bergandan – bennagan yaxshiroqdir.
Bitta kulchani ikki bo‘lib, yarmini och odamga berganni – saxiy deb, o‘zi yemay,
hammasini muhtoj odamga berganni – axiy do‘st deb bil.
Ta n b i h (12)
Yaxshiliklami topmoq - yedirmoqdir; ayblami yashirmoq – kiydirmoqdir.
Zarur vaqtida berilgan eski chopon va bo‘z to‘n – saxovat; bemahal hadya qilingan
zarbof chopon – yaramaslikdir. Ovqatim uvol bo‘lmasin desang – yedir; libosim
eskirmasin desang – kiydir.
Saxovat qilish yo'lini shu aytilgan gaplardan angla; ammo oliyjanoblik va
mardlik rasmlari bundan boshqachadir.
Ta n b i h (18)
Hilm to‘g‘risida
Hilm (muloyirn tabiatlik) inson vujudining xushmanzara mevalik bog‘idir va
odamiylik olamining javohirga boy tog'idir. Yumshoq ko'ngil- lilik — hodisalar
to‘la dengizdagi kishilik kemasining langari desa bo'ladi va insoniyat qadrini
o'lchaydigan tarozining toshiga tenglashtirsa ham bo‘ladi.
Hilm – axloqli odamning qimmatbaho libosi va u kiyim turlarining eng
chidamli matosidir. U-yomon nafsni daydi shamol uchirishidan asraguvchi va
ikkiyuzlama munofiqlarning behuda harakatidan himoya qiluvchi.
Hilm natijasida odam xaloyiqning izzat-hunnatiga sazovor bo'ladi; hilm
tufayli kattalardan kichiklarga iltifot va marhamat yetishadi.
Katta kishilar yoshlarni masxara va kulgi qilsa, ular qoshida o'zi shuncha
obro‘siz va bachkana tuyuladi; yoshlar ham kattalarga nisbatan hazil va
yengiltakhk qilsa, uning qoshida uyatsiz va e’tiborsiz bo‘ladi.
Bu davr bog'ining xas-xashak singari odamlari, shamoldek betayin,
yengiltak kishilari oldida hilm ahli go‘yo og‘ir tabiatli va yomon fe'lli deb
kamsitiladilar. Ularning o‘zlari esa, quyundek tuproqni havoga to'zitadilar va

45yengiltabiatlari bilan boshlarini go'yo ko'kka yetkaza- dilar. Tog' jussasini oyoq
osti qilmoq - odatlari: dala-dashtlardagi zar- ralarni havoga sovurmoq - bulaming
salobatlari. Bunday odamlar yeldek har eshikdan kirishga or qilmaydi: o'tdek
otashdonni qizdirishdan o‘zga ishni bilmaydi. Yel – garchi lolaning tojini uchiradi,
ammo tog' qoyalari kamariga qanday ta’sir qila oladi? O't - tog' etagidagi xas-
xashaklami kuydirishi mumkin. lekin quyosh uchquniga qanday tenglasha oladi?..
Yel – agar ko‘kka yetsa ham, baribir yengil va qadrsiz; tog‘ – agar tuproqqa
botsa ham salobatlidir. Yelning orasida o‘tga yoqiladigan xas- xashaklar bor; hilm
mazmunida esa, shoh tojiga qadalgudek cho‘g‘ kabi qizil la‘l bor.
Bayt:
Hiri tog‘i og‘ir boMgani uchun uni sel bossa ham tashvishi yo‘q,
To‘zg‘oq o‘simligining yaprog‘i yengil bo‘lgani uchun shamolda
barbod bo‘ladi.
T a n b i h (22)
Mazlumga yaxshilik qilsang – zolimdan omonda bo‘lasan. Agar
kuchlilardan zarar ko‘rmayin desang, kuchsizlarga foyda yetkaz. Aqli bor odam
janjallashishdan qochadi; do‘stlashish uchun kelishuvchilik eshigini ochadi.
Arining g‘uvullashida, nayza sanchishi xavfi bor; asalarining g‘ovurida bolga
muyassar bo‘lish imkoni bor.
Tanbih (30)
Har kim birov bilan do‘st-yor bo‘lsa yoki do‘st-yorlik da’vosini qilsa, o‘ziga
ravo ko‘rmaganni unga ham ravo ko‘rmsligi kerak; ba’zi narsalami o‘ziga ravo
ko‘rsa hamki, yoriga ravo ko‘rmasligi lozim. Ko‘p ma- shaqqatlardan kishi ruhiga
alam yetadi, jism-u joni bunga toqat qiladi. Ammo bunday mashaqqat do‘sti
boshiga tushishini xayoliga ham keltira olmaydi. Mabodo xayoliga keltirgudek
bo‘lsa, dahshatdan hayoti so‘nadi.
Qit’a:
Yor uldirki, o'ziga ravo ko'rmagan narsani

46Yoriga ham ravo ko'rmagay.
0‘zi yori uchun o'lmoqqa tayyor esa-da,
Lekin yorini bu ishda sherik qilmagay.
Tanbih (48)
Tilga ixtiyorsiz - elga e’tiborsiz. Ko'p, bemaza so‘zlaydigan ezma –
kechalari tong otguncha tinmay huradigan itga o‘xshaydi. Tili yomon odam – xalq
ko'mglini jarohatlaydi, o‘z boshiga ham ofat yetkazadi. Nodonning vahshiylarcha
baqirmog‘i - eshakning bemahal hangramog‘i. Xushsuxan odam yumshoqlik bilan
do‘stona so‘z aytadi; ko‘ngilga tushishi tnumkin bo‘lgan yuz g‘am – uning so‘zi
bilan daf bo‘ladi. So‘zda har qanday yaxshilikning imkoni bor, shuning uchun ham
aytadilarki, «nafasning joni bor...»
O‘zi xunuk, gapi bema’ni, ovozi yoqimsiz odam qurbaqaga o‘xshaydi. Baxt
bag‘ishlovchi toza ruh manbayi ham til; yomonliklar keltiruvchi nahs yulduzining
chiqar joyi ham til. Tilini tiyolgan odam – donishmand oqil; so‘zga erk bergan
odam - beandisha va pastkash. Til shirin va yoqimli bo‘lsa yaxshi; til bilan dil bir
bo‘lsa yana yaxshi. Til bilan dil – insondagi eng yaxshi a'zolardir. Bo‘stonda –
gulsafsar, gulg‘uncha va rayhonlar eng yoqimli gullardir.
Odam - tili bilan boshqa hayvonlardan imtiyozlidir. Uning tili orqali boshqa
odamlardan afzalligi bilinadi. Til shuncha sharafi bilan nutqning qurolidir. Agar
nutq noma'qul bo‘lib chiqsa – tilning ofatidir.
T a n b i h (49)
Til shirinligi — ko‘ngilga yoqimlidir; muloyimligi esa — foydali. Chuchuk
til achchiqqa aylansa ko‘pchihkka zarari tegadi; qanddan may tayyorlansa harom
bo‘ladi. Shirin so‘z sof ko‘ngillar uchun asal kabi totli- dir; bolalar uchun muloyim
tabiatli odam - halvofurush kabi sevimlidir.
Bayt:
Yaxshi so‘zga kim mast-u behush bo‘lsa,
Sharbat ichida zaharni totli qiladi.

47T a n b i h (50)
Har kimningki so'zi–yolg‘on, yolg‘onligi bilingach, uyatga qolgon;
yolg‘onni chindek gapiruvchi so'z ustamoni – kumushga oltin qoplab sotuvchi
zargar. Yolg‘on-afsonalar bilan uyqu keltiruvchi yolg‘onchi - uyquda alahlovchi.
Yolg‘on gapiruvchi g‘aflatdadir; so‘zning bir-biridan farqi ko‘pdir, ammo
yolg‘onroq turi yo‘qdir.
Ta n b i h (108)
Safarning foydalari to‘g‘risida
Turg‘un yer qayda-yu. aylanuvchi osmon qayda? Bir joyda turgan tuproq
qayda-yu, sayr etib yuruvchi yulduz qayda? Bin qimirlamay turgani uchun kishilar
oyog‘i ostida poyandoz boTdi; ikkinchisi esa, harakatda boTgani tufayli,
yuksaklaming yuksagi bo‘ldi.
Azob va mashaqqat tavoze va adabning negizidir. Safar esa ranj-
mashaqqatga sababdir. Safar - erituvchi va kuydiruvchi ko‘radir. U erish- kuyish
esa er kishining vujud oltinini toblab xom gildan tozalovchidir.
Safar - ayriliqqa uchraganlami maqsadiga yetkazuvchi va mahrumlami
murod uyiga olib kirmchidir. Safar - xom odamlami pishiruvchi va taomlami
singdiruvchidir. Safar kishilami olam ajoyibotlaridan bahramand qiladi,
g‘aroyibotlar dunyosidan xabardor qiladi.
Aziz kishilaming mozorlarini ziyorat qilish fayziga musharraf va mukarram
bo‘lmoq ham safardan; fayzli, ulug‘ zotlar xizmatida izzat va hurmat topmoq ham
safardan. Yo‘lovchining yurishiga quvvat beruvchi ham safar va ko‘ngliga har
tomonga bonsh zavqini soluvchi ham safar. Musofimi turli joy va manzillar bilan
tanishtiruvchi ham u; dunyoni kezish yo‘liga soluvchi ham u. Issiq-sovuqda jonga
orom beruvchi ham u; achchiq-chuchukdan ko‘ngilni ogohlantiruvehi ham u.
Safar vodiysida musofirning oyog‘iga ko‘p dard-u balo tikanlari sanchdadi,
lekin har qadalgan tikandan bir maqsad guli ochiladi. Yo‘l mashaqqati zarbidan
kishining a’zoyi badani qaqshaydi: vujudi yo“- lovchilar oyogT bilan toptaladi va
har a’zosi u oyoqlar ostida ushaladi. Ammo, ko‘nglining vayronligi tuzaladi va
ruhi ko'zgusi ravshan tortib, jilo topadi.

48Har o‘lkaning go‘zalligi, har manzilning osoyishtaligini safarda
yuruvchilardan so‘ra va musofirlardan eshit. Safar qilmagan orom olish farog‘atini
qaydan bilsin? Musofirlik azobini chekmagan vatandagi hayotning qadrini qaydan
anglasin? Oqmaydigan dengiz suvini ichsa bo‘ladimi? Oqar daryoning zilol
suvlaridan ichishni tark elsa bo‘ladimi?
Odam uchun doim harakatda bo‘lish – hayotlikdan asardir; jonsiz
mavjudotlar - tiriklik nishonasidan bexabardir...
T a n b i h (110)
Yaxshi odamdan yomonlar ham yomonlik kutmas; yaxshi odam
yomonlardan ham yaxshilikni ayamas.
Yaxshilik qila olmasang - yomonlik ham qilma. Yaxshilikni yomonlikdan
yaxshiroq deb bilmasang, yomonroq deb ham bilma. Yaxshilik qilishni bilmasang,
yaxshilarga qo‘shil; yaxshilik atrofida aylana olmasang, yaxshilar atrofida aylan.
ALISHER NAVOIYNING HIKMATLI SO'ZLARI VA
«MAHBUB UL-QLLUB» ASARI HAQIDA
Siz hazrat Alisher Navoiy ijodini qancha ko'p o'rgansangiz, shunchalik ko'p
ibrat, hayotiy saboq olasiz. Bular, o‘z navbatida, hayotingiz davomida juda
asqotadigan, sizni to'g'ri yo'ldan borib, yaxshi inson bo‘lib yetishishingiz, obro'-
e’tibor qozonishingizga ko'maklashadigan saboqlardir. Ulug‘ mutafakkir
bobomizning qay bir asarini olmaylik, unda insonning ma’naviy tarbiyasi bilan
bog‘liq biron fikr, hikmat uchramasdan qolmaydi. Hikmatli so‘z, pand-u o‘git
Sharq adabiyotining qon-qoniga singib ketgan. Asli adabiyot so'zidagi «adab»
o'zagining ma'no-mazmuni odob ekanini yodga olsak, Sharqda badiiy ijod
insonlarga pand-u o'git, nasihat berishning ta’sirli usuli bo‘lganini anglaymiz.
Sharq adabiyoti ibratli voqealar, hikmatli so'zlar, mushohadali kishilarni yuksak
axloqli, ma’naviy boy, komil inson etib tarbiyalashni o'zining bosh maqsadi deb
belgilagan. Alisher Navoiy bobomiz ham Sharq adabiyotining ana shu mohiyat-
mazmuni, an'analariga ko'ra ijod etdi va turkiy xalqlar adabiyotini yuksak

49cho'qqiga ko‘tardi. Shoirning g‘azal-u ruboiylari, muxammas-u qit’alari hamda
dostonlarida pand-u o'git, hikmatlar badiiy obrazlar, qiyosiy o'xshatishlar, qiziqarli
sarguzashtlar bayoni orqali anglashiladi. «Mahbub ul-qulub» nomli asarida esa
pand-nasihat, axloqiy qarashlar bosh mavzuga aylanib, bevosita - to‘g'ridan to‘g'ri
ifoda etiladi. Ularga har tomonlama ta’rif berilib, falsafiy, axloqiy xulosalar
chiqariladi. Mana shu mulohazalardan kelib chiqib, “Mahbub ul-qulub” kabi
asarlarni axloqiy- falsafiy yo'sindagi pandnoma yoki nasihatnoma deb ataymiz.
Turkiy va fors-tojik adabiyotida Alisher Navoiygacha xuddi shu janr va
ko'rinishdagi asarlar mavjud edi. Bunga Yusuf Xos Hojibning «Qutadg'u bilig»,
Sa’diy Sheroziyning «Guliston» va «Bo‘ston», Abdurahmon Jomiyning
«Bahoriston» asarlarini misol keltirish mumkin. Alisher Navoiy ham mazkur
asarlarni chuqur o‘rganib, o‘sha an’analar ruhida ijod etdi. Shoir bu asami
urnrining oxirida – 1500-yilda yaratdi va uni «Mahbub ul-qulub», ya’ni
«Ko‘ngillaming sevgani» deb atadi. Bu nom bilan mazkur kitobda insonga xos eng
ezgu fazilatlar, uni ma’naviy barkamol etadigan, o‘zgalar qarshisida go‘zal,
oliyjanob ko‘rsatadigan hislatlar jamlanganligini anglatmoqchi bo‘ldi. Darhaqiqat,
Alisher Navoiy ko‘zlagan maqsad nafaqat asar nomida, ayni chog'da uning butun
ma’no-mazmunida, ta’rif-u tafsilotlarida to‘la mujassamdir.
Ulug‘ bobomiz asarning kirish qismida quyidagilarni alohida ta’kidlaydi:
«Bu xoksor va parishonro'zgor kamina bolalikdan to qarilikka qadar ko‘hna
davron voqealaridan, aylanuvchi osmon hodisalaridan, fitna qo‘zg‘ovchi dunyo
buqalamunligidan - tovlamachiligidan, zamonaning rang singari gunogunligidan
ko‘p vaqt va uzoq muddat har xil xayol va taraddudlar bilan daydib yurdim; har
tovur va ravishda bo‘ldim va turli yo‘llarga kirdim, yaxshi-yomonning xizmatini
qildim; katta-kichikning suhbatida bo‘ldim; goh xorlik va qiyinchilik vayronasida
nola qildim; goho izzat va ma'murlik bo‘stonida majlis qurdim.
Masnaviy:
Gahi topdim falakdin notavonlig‘,
Gahi ko‘rdum zamondin komronlig',

50Base issig‘, sovug‘ ko‘rdum zamonda,
Base achchig‘, chuchuk totdim jahonda».
Darhaqiqat, «Mahbub ul-qulub» asari oltmish yillik umri davomida hayotda
ko‘rgan-kuzatganlarini teran tahlildan o'tkazib, muayyan xulosalar chiqargan
donishmand adibning kelgusi avlodlarga qoldirgan buyuk ma’naviy merasidir. Bu
asar har bir odam umri davomida duch kelishi muqarrar bo‘lgan hayotiy savollarga
eng tolg‘ri javoblami ta’sirli usulda berishi bilan yuksak qimmat kasb etadi. Buni
Siz o‘qigan boblarning mazmun-mohiyati ham yaqqol ko‘rsatib turibdi.
Mutafakkir adib saxovat va himmatni insoniyat bog‘ining hosildor daraxti, u
daraxtning foydali mevasi deb atar ekan, bunda mutlaqo mubolag‘a qilmaydi.
Darhaqiqat. insonlar o‘rtasidagi munosabatlarda saxovatlilik, himmatlilik singari
oliyjanob xislatlar yo‘qolgan kuni bu hayot daraxti qaqrab qurimog‘i turgan gap.
Asarda oliyhimmat kishilar balandparvoz lochinga, behimmat kimsalar esa sichqon
ovlovchi kalxatga o‘xshatilishi bejiz emas. Bunga qo‘shimcha, chinakam saxovatli
va himmatli kishilarga minnat degan qusur mutlaqo yotdir. Navoiyning bundan
besh asr avval ilgari surgan g‘oyalari bugun ham o‘z dolzarbligi va ahamiyatini
yo‘qotmay kelayotgani kishini hayratga soladi. Bu jihatdan shoirning isrof
to‘g‘risidagi mulohazalari, ayniqsa ibratli. «Isrof qilish - saxiylik emas; o'rinsiz
sovurishni aqlli odamlar saxiylik de-mas. Halol molni kuydirganni – devona
deydilar; yorug' joyda sham yoqqanni aqldan begona deydilar. Maqtanish uchun
mol bennoq — o‘zini ko‘z-ko‘z qilmoq va shunday qilib o‘zini «saxiy» demoq-
behayolik bilan nom chiqarmoq. Kimki xalqqa ko‘rsatib ehson bersa, u pastkash,
saxiy emas». Bugungi kunda o‘tkazilayotgan ayrim to‘y va boshqa marosimlarda
inson peshona teri bilan yaratilgan noz-ne’matlarning behisob uvol qilinayotganini,
ularing egalari bu illatdan ko‘ra o'z nomini chiqarmoqni ko'proq o‘ylayotganlarini
ko‘rganda Navoiyning bu iztiroblari beixtiyor yodga kelmaydimi?! Xuddi shunga
o‘xshash mulohazalarni uning muloyim tabiatlilik, tilga e’tibor, safar fazilatlari
to‘g‘risidagi fikrlari borasida ham bemalol aytmoq mumkin.
Hazrat Navoiyning «Mahbub ul-qulub» asari, muallifning o‘zi ta’kid-
laganidek, uch qismga bo‘linadi: birinchi qism har xil odamlarning fe’l- atvori va

51ahvoli haqida; ikkinchi qism yaxshi fe’l xosiyati va yomon xislat kasofati haqida,
uchinchi qism turli foydali kuzatishlar va misollar haqida.
Darslikda “Mahbub ul-qulub” asaridan tashqari Alisher Navoiyning hikmatli
so‘zlari va asarning yaratilishi, unda ilgari surilgan g‘oyalar haqida ma’lumotlar
berilgan. Umuman xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, darslikda “Mahbub ul-qulub”
o‘quvchining qabul qilish darajasi va yoshiga moslab berilgan. Pedagogik amaliyot
davomida o‘quvchilarga shuni kuzatdimki, Alisher Navoiy asaralari o‘quvchilarga
birmuncha qiyinchilik to‘g‘dirar ekan. Lekin maktab darsliklarida bu asarlarni
qo‘ymasa ham bo‘lmas ekan, chunki A.Navoiy asarlarini salmog‘i juda katta agar
o‘quvchilarga bu asralar berilmasa, qolgan asralarini tushinish qiyin bo‘ladi.
Shunday ekan, buyog‘i o‘qituvchining pedagogik mahoratiga bog‘liq. 6-sinf
o‘quvchilari ham bundan holi emas. O‘quvchilar bilan subatlashish davomida
shunday xulosaga keldim: o‘quvchilarga “Mahbub ul-qulub:ni ananaviy dars
uslubida o‘tish qiyinchilik tug‘dirar ekan. Menimcha ularga asarni bsohqa shunga
o‘xshahs sarlar bilan solishtirib o‘rgatish birmuncha tushunarli bo‘ladi. Chunki
o‘quvchi ongida taqqoslash bo‘ladi, bu esa tushinishni osonlashtiradi. Bu asarni
yaxshiroq tushinishda sinf o‘quvchilarini ikki guruhga bo‘lib o‘rgatish ham yaxshi
natija beradi. Bu guruhlarga quyidagicha topshiriq berishimiz mumkin: bir guruh
ijobiy hislatlarni aytsin, ikkinchi guruh salbiy hislatalrni aytsin va ularni nima uchun
salbiy va ijobiyligiga tarif bersin. Bu asarni o‘rgatishda “Bo‘sh xazina” metodidan
ham foydalansak bo‘ladi. Bu metodda sinf uch guruhga bo‘linadi va doskaga A.
Navoiy va uning darslikda berilga asari haqida savollar ilingan bo‘ladi. So‘ng
doskaga uchta bo‘sh sandiqcha ilinadi va uchta guruhdan vakillar chiqib savollarga
javob bera boshlaydi. Har to‘g‘ri javob berilgan savol bo‘sh sandiqchaga
solinaveradi. Agar savolga to‘liq javob berilmasa, javob qabul qilinmaydi. Qaysi
guruhning sandiqchasi birinchi bo‘lib to‘lsa o‘sha guruh g‘olib bo‘ladi.
5
Ahmedov S, Qo‘chqorov R, Rizayev SH. 6-sinf. Adabiyot. II qism. – Toshkent: Ma’naviyat, 2013. –B. 33-47.

Bo’sh sandiqcha Bo’sh sandiqcha
Alisher Navoiyning umrining oxirida yozgan asari?
“ Mahbub ul-qulub” nechchi qismdan iborat?
.“Mahbub ul-qulub”ning 108-tanbehi nima haqida?
4.A.Navoiy nimani tavoze va adabning nigizidir deydi?
Mavzuga oid boshqa savollardan iborat bo‘ladi.
52“Zukkolar” guruhi “ Topqirlar” guruhi
Bunda o‘qituvchi o‘quvchilarni tasodifiy tarzda guruhlar bo‘lib tashlaydi. Chunki
agar shunday qilmasa, aktiv va passiv o‘quvchilar birga bo‘lib qolishi mumkin. Bu
esa dars saviyasini pasaytradi.
SAVOLLAR DOSKASI
Bu “bo‘sh xazina” metodi edi.
“Mahbub ul-qulub” asarini o‘rganishda yana bir qancha metodlardan o‘rinli
foydalansak bo‘ladi. Bu o‘rinda “Kiyingisi kim?” metodidan foydalansak bo‘ladi.
Bu metoddan quyidagicha foydalaniladi: sinfda taxminan 25 ta o‘quvchi bo‘lsa,
shunch asavol tuziladi va savolning orqasida 1dan 25 gacha raqamlardan biri
qo‘yiladi va savolga javob bergan o‘quvchi (bermagani ham) savol orqasidagi
raqmni aytadi. Masalan, savol orqasiga 8 raqami bo‘lsa, jurnalda shu o‘rinda
turgan o‘quvchiga navbat keladi, o‘yin shu yusinda davom etadi. Bu metod

53o‘quvchilar diqqatini bir joyda jamlaydi va zehnini oshiradi. Yana mavzuni
mustahkamlashda “Qog‘ozga yozamiz” metodidan foydalansak bo‘ladi. Bu metod
og‘zaki nutqi yoki gapirishga tortinadigan o‘quvchilarga ko‘proq mos keladi.
Chunki og‘zaki nutqi bo‘lmagan o‘quvchining yozma nutqi yaxshi bo‘lishi
mumkun. Bunda Adibning biron tanbihinisavol qilib berib, Alisher Navoiyning
ushbu tanbehini savol tarzida beramiz. Adib ushbu tanbehda nima demoqchi:
Ta n b i h (22)
“Mazlumg‘a baxshoyish ko'rguzki, zolimdin osoyish ko'rgaysan.
Zerdastlarga naf’ yetkur, agar tilasangki, zabardastlardin zarar ko‘rmagaysan.
Xiradmand muxolafatdin qochar va muvofaqatg'a muloyamat eshigin ochar.
Zanbur g'avg'osidin nish mutasavvardur va asal savdosidin no‘sh muyassar.”
O‘qituvchilar vaqt tugagach qog‘ozga yozgan javoblarini o‘qib beradilar.
O‘qituvchi o‘quvchilarning beragn javobiga qarab, ularni adolatli baholaydi.
Darsda asarni tushuntirishda yana ko‘rgazmaliq qurollardan foydalanishimiz
mumkin. Alisher Navoiyning 10 jildlik mukammal asarlar to‘plamini, “mahbub ul-
qulub”asarini, adibning asarlariga ishlangan hujjatli filmlarni, multfilmlarni lirik
chekinish qilib qo‘yib berish mumkin. Darsda birgina darslikda keltirilgan asar
bilan ham chegaralaninb qolish maqdsadga muvofiq bo‘lmaydi. O‘quvchilarga
tengsiz adibimizning boshqa asarlari haqida ma’lumot berib ketish kerak va boshqa
asarlari bilan qiyoslab, solishtirib o‘rgatish kerak. Shundagina, o‘quvchilar alisher
navoiy va uning asarlari haqida chuqurroq ma’lumotga ega bo‘ladilar. Alisher
Navoiy asarlarini o‘rgatishda yana quyidagi metodlarni qo‘llalishimiz mumkin.
“Savol-javob”, “Suhbat”, “Test” va boshqa metodlarni keltirishimiz mumkin.

543.2. Ochiq dars ishlanmasi
Sana : 20 - yil “_ ” -
Sinf: 6
Fan: Adabiyot
Vaqt: 45 daqiqa
Darsning mavzusi: “Mahbub ul-qulub”
Darsning maqsadi:
a) ta’limiy maqsad – o‘quvchilarga Alisher Navoiyning “Mahbub ul-qulub” asari
va hikmatlari haqida ma’lumot berish.
b) tarbiyaviy maqsad – O‘quvchilarni Alisher Navoiy ijodiga hurmat ehtirom
ruhida tarbiyalash, vatanga muhabbat tuyg‘usini singdirish, ulug‘ ajdodlarimizga
munosib sifatida har sohadafaol bo‘lib, yurtimiz ravnaqiga hissa qo‘shish
maqsadini shakllantirish va tarbiyalash;
c) rivojlantiruvchi maqsad –badiiy so‘z sanatiga muhabbat, ajdodlarimiz
merosiga hurmat tuyg‘usini singdirish; og‘zaki nutqini o‘stirish.
Dars turi: mustahkamlash, umumlashtirish.
Darsda foydalaniladigan metod: interfaol, bliss-so‘rov, T chizmasi,
bahs-munozara
Darsda foydalaniladigan jihoz: tarqatma materiallar, ko‘rgazmali qurollar, slayd,
videorolik, doska.
Darsning borishi:
I. Tashkiliy qism .
a) salomlashish;
b) tozalik va davomatni aniqlash;
c) o‘tilgan mavzu so‘raladi va takrorlanadi;
d) o‘quvchilarni darsga qiziqtirish maqsadida shoirning “Kelmadi” radifli
g‘azali yod o‘qib beriladi

55II. Yangi mavzuning bayoni:
Ulug‘ mutafakkir bobomizning “mahbub ul-qulub” asariga bag‘ishlangan
mazkur darsni “Alisher Navoiyning “Mahbub ul-qulub” asaridan
hikmatlarni o‘rganamiz” deb nomladik. Darsimizni quyidagi reja asosida
olib bordik:

60III. Yangi mavzuni mustahkamlash.

63IV. Uyga vazifa: o‘qib kelish:
Yangi mavzu bo‘yicha boshqotirma tuzib, adib hikmatlaridan yod olib kelish.

64Xulosa
Navoiy dahosi tufayli insoniyat tarixida dunyoning turli joylarida
yashayotgan turkiy xalqlar yakqalam qilindi, millat ma'naviy merosi umumjahon
xazinasidan mustahkam o'rin oldi. Alisher Navoiyning eng so‘nggi yirik nasriy
asari “Mahbub ul-qulub”dir. “Mahbub ul-qulub”da shoirning umri davomida
ko‘rgani, kuzatgani, boshidan kechirgani, inson va yashash bilan bog‘liq ko‘pdan-
ko‘p mulohazalari bayon qilingan.Ushbu bitiruv malakaviy ishining birinchi bobi
“Mahbub ul-qulub”ning tuzilishi va undagi masalalar”. Unda “Mahbub ul-
qulub”ning tuzilishi, birinchi, ikkinchi, uchinchi faslidagi masalalar o‘rganiladi.
Birinchi qismdagi masalalar batafsilroq yoritiladi. “Mahbub ul-qulub” asaridagi
hayotiy, dolzarb qarashlar zamonlarosha insonlar qalbidan joy egallab kelmoqda.
Alisher Navoiy aytgan fikrlarni qalb qo‘riga singdirsa, hayot yo‘llariga
qoqilmasadan yura oladi. Bu bitiruv malakaviy ishidan siz asar haqidagi
tasavvurlaringizni yanada boyitishingiz, yangi ma’lumotlarga ega bo‘lishingiz
mumkin. Shu bilan bir qatorda asardagi ilgari surilgan fikrlarni yangi metodlar
orqali yanada teranroq anglaysiz. Xulosa qilib aytganda, Alisher Navoiyning
“Mahbub ul-qulub” asari va undagi ma’naviy-ma’rifiy, ta’limiy-tarbiyaviy
qarashlar g‘oyaviy -badiiy jihatdan katta ahamiyatga ega asardir. Asarga kiritilgan
nasihatlar, hikmatalar, tanbehlar ijod mahsuli badiiyligini yanada oshirgan.

65FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Karimov I.A. O‘zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida. – Toshkent:
O‘zbekiston, 2011.
2. Karimov I.A. Yuksak ma'naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent:
Ma'naviyat, 2008.
3. Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub. Mukammal asarlar to‘plami. 10 jildlik
9-jild. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot- matbaa ijodiy uyi, 2011.
4. Ahmedov S, Qo‘chqorov R, Rizayev SH. 6-sinf. Adabiyot. II qism. –
Toshkent: Ma’naviyat, 2013.
5. Muhamedov O‘.X, Usmonboyeva M.H, Rustamov S.S. Ta’limni tashkil
etishda zamonaviy interfaol metodlar. –Toshkent, 2016
6. Alisher Navoiy asarlari tilining izohli lug'ati. 4 tomlik. 1-tom. –Toshkent:
Fan, 1983.
7. Alisher Navoiy. Lison ut-tayr. –Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi
nashriyot- matbaa ijodiy uyi, 2005.
8. Alisher Navoiy. Hayrat ul-abror. –Toshkent: G‘afur G‘ulom, 2006.
9. Boboyev T. She'r ilmi ta’limi. –Toshkent: Fan, 1996.
10. Berdaq Yusuf. Mumtoz adabiy asarlar lug‘ati. –Toshkent: Sharq, 2010.
11. Donishmanlar tuhfasi. –Toshkent, 2009.
12. Hamidjon Homidiy. Tasavvuf allomalari. –Toshkent: Sharq,
2004.
13. Haqqulov I. Kamol et kasbkim. –Toshkent: Ma’naviyat, 1991.
14. Haqqulov I. Navoiyga qaytish. –Toshkent: Fan, 2007.
15. Haqqulov I. Zanjirband sher qoshida. –Toshkent: Fan, 1989.
16. Haqqulov I.Meros va mohiyat.–Toshkent: Ma’naviyat, 2008.
17. Hayitmetov A. Temuriylar davri o‘zbek adabiyoti. –Toshkent: Fan,
1996.
18. Hayitmetov A. Adabiy merosimiz ufqlari. –Toshkent: Ma’naviyat, 1997.
19. Is'hoqov Yo. So‘z san'ati so‘zligi. –Toshkent: Fan, 2006.

20. Komilov N. Tasavvuf. 1-kitob.–Toshkent: Movarounnahr, 1996.
21. Komilov N. Tasavvuf. 2-kitob.–Toshkent: Movarounnahr, 1999.
22. Komilov N. Faqr nuri porlagan qalb. –Toshkent: Ma’naviyat, 2001.
23. Navoiy asarlari lug‘ati. –Toshkent: O‘zbekistin, 1972.
22. Navoiyga armug‘on. 5-kitob. –Toshkent: O‘zbekiston, 2006.
23. Ochilov E. Alisher Navoiy. Hikmatlar. –Toshkent: O‘zbekiston, 2010.
24. Qayumov A. Alisher Navoiy. –Toshkent: Akademnashr, 1991.
25. Qayumov A. Dilkusho takrorlar va ruxafzo ash'orlar. –Toshkent:
Akademnashr, 2011.
26. Sultonmurod Olim. Navoiy-yoshlarga. –Toshkent, 2008.
27. Sirojiddinov Sh. Alisher Navoiy manbalarining qiyosiy-tipologik,
tekstologik tahlili. –Toshkent: Akademnashr, 2011.
28. Vohidov R, Eshonqulov H. O‘zbek mumtoz adabiyoti tarixi. –Toshkent:
O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi Adabiyot jamg‘armasi nashriyoti, 2006.
29. O‘z ME. 1-tom. –Toshkent: Akademnashr, 2000.
30. G‘afurov G‘. Sharq javohirlari. –Toshkent: Ma’naviyat, 2000.
Foydalanilgan internet saytlari:
1. www.ziyonet.uz .
2. www.adabiyot.uz
3. www.tahlil.uz
4. www.xurshiddavron.uz

BOSHLANG‘ICH TA'LIM PEDAGOGIKA FANIDAN

Sotib olish