Информация о документе

Цена 3000UZS
Размер 3.9MB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение pptx
Раздел Презентации
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Mahmud Koshg‘ariyning “Devonu lug‘otit turk” asarining til xususiyatlari

Купить
Mav zu: Mahmud Koshg‘ariy ning “ Dev onu lug‘ot it t urk ” asarining t il xususiy at lari Reja: 1. Mahmud Koshg‘ariyning “Devonu lug‘otit turk” asari haqida. 2. “Devonu lug‘otit turk” asarining ahamiyati haqida tilshunos olimlar fikrlari. 3. Asarning til xususiyatlari. 4. “Devonu lug‘otit turk” asarida so‘z turkumlari. Xulosa. «Devonu lug otit-turk» («Turkiy ʻ so zlar devoni») – Mahmud ʻ Koshg ariyning turkiy tillar haqidagi ʻ qomusiy asari bo lib, 1071–72-yillarda ʻ yozilgan. Bu asarda 11-asrning ikkinchi yarmida Markaziy Osiyoda va G arbiy ʻ Xitoy hududida istiqomat qilgan turkiy urug va qabilalar, ularning ijtimoiy ʻ ahvoli, tili, tarixi, bu hududning geografiyasi, metrologiyasi va astronomiyasiga oid qimmatli ma’lumotlar yozib qoldirilgan.  «Devonu lug otit-turk»ning ʻ qo lyozmasi 1914-yil Turkiyaning ʻ Diyorbakr shahridan topilgan. 319 sahifali bu qo lyozma Istanbulda ʻ saqlanadi. Bu nusxa «Devonu lug otit-turk» yozilganidan ʻ salkam 200 yil keyin, ya’ni Mahmud Koshg ariyning o z qo li ʻ ʻ ʻ bilan yozilgan nusxadan 1266 yilda kotib Muhammad ibn Abu Bakr ibn Fotihal-Soviy al- Damashqiy tomonidan ko chirilgan. ʻ  Taniqli turkshun о s о lim E.V.Sev о rtyan shunday deydi: “H о zirgi zam о n turkiy tillarini “Dev о n” bilan s о lishtirganda, ular o‘rtasida juda katta mushtaraklik b о rligi tayin. “H о q о niy” degan atamaning o‘zi ham Q о rax о niylarning sult о ni Bug‘ra X о q о n n о midan о linganligi ma’lum. Pr о fess о r T.Gadjievning yozishicha, bugungi juda ko‘p turkiy tillardagi antr о p о nimlar etn о nimlarga aylangan. Shuning uchun ham turk etn о slarini bir-biridan ajratishda qiyinchiliklar kelib chiqib turadi. Masalan, turkmanlarni “Dev о n”dagi Mahmud K о shg‘ariyning turkmanlar va o‘g‘uzlar haqidagi fikrlari ko‘pr о q qiziqtiradi.  Mahmud K о shg’ariyning “Dev о nu lug’ о tit turk” asariga asar muallifining o’zidan b о shqa real bah о beradigan kishi yo’q. U jumladan, shunday deydi: “Men bu kit о bni alifb о tartibida tartib berdim. Unga turkiy xalq maq о llari, to’rtliklari, f о l kl о r qo’shiqlari va nasriy namunalardan bezak berdim. Men kit о bni o’quvchiga tushunrali bo’lishi uchun undagi tushunilishi qiyin bo’lgan jihatlariga tushuntirishlar berdim. Bunga yillab mehnat qildim. Ayniqsa, d о nishmandlik xususiyatiga ega bo’lgan maq о llarga ahamiyat qaratdim. Ular halqning baxti va baxtsizligi, yaxshi va yom о n kunlarini o’zida aks ettirgan bo’lib, uning qadriyatlari darajasiga ko’tarilgan.” Devonu lug otit turk“ arab tilida yozilgan, 8 mingdan ortiq turkiy so zlarni ʻ ʻ to g ri talaffuz qilish maqsadida arabcha hara-katlar (harflardagi ost-ust ʻ ʻ ishoralar)dan foydalanilgan. Bunda, albatta, muallif ancha qiyinchilikka uchragan, chunki arabcha harf va alif, vov, yo ishoralari bilan turkiy tovushlarni berib bo lmas ʻ edi. Turkiy tildagi cho ziq va qisqa unlilar, yumshoq va qattiq tovushlar uchun ʻ Maxmud Koshg ariy maxsus belgilar (harakatlar)ni qo llaydi yoki so z boshidagi ʻ ʻ ʻ cho ziqlikni ikki alif bilan ko rsatadi yoki 2 xil talaffuz qilinadigan so zlarga 2 xil ʻ ʻ ʻ ishora qo yadi. ʻ  Dev о nu lug’ о t-it turk”ning ikkinchi kit о bida qatardi – qaytardi so’zining man о lariga iz о h berilar ekan, bunda mazkur so’zning о l atig’ qatardi – u о tini qaytardi yoki yag’i qatardi – dushmanni qaytardi, - kabi man о larda qo’llanilishi bayon qilinadi.  Morfologiya sohasida so z turkumlarini, davr an anasiga ʻ ʼ ko ra, 3 so z turkumiga: fe l, ism, bog lovchiga bo lib, ʻ ʻ ʼ ʻ ʻ ularning yasalish va turlanish yo llarini ko rsatib o tadi. ʻ ʻ ʻ „Devonu lug otit turk“da 250 dan ortiq maqol va ʻ matallar, o nlab she riy parchalar keltirilgan. ʻ ʼ  V. V. Bartold „Devonu lug otit turk“dan o z ilmiy ʻ ʻ ishlarida keng foydalanganini sharqshunos S. Volin ko rsatib o tgan. Tilshunos olim V. I. Belyayev „Devonu ʻ ʻ lug otit turk“ haqida shunday yozadi: „Biz bu asarga ʻ nihoyatda yuksak baho berishimiz kerak, chunki u kitoblardan olib yozilmagan, balki jonli materialni shaxsan kuzatishga asoslangan… Muallif bergan ma lumotlar… arxeologik kashfiyotlar bu ʼ ma lumotlarning aksariyatini isbot etmoqda“. Nemis ʼ sharqshunosi K. Brokkelman „Devonu lug otit turk“ ʻ asarini 1928-yil nemis tiliga tarjima qildi. Xulosa qilib aytganda, devondagi izohlardan ma lum bo lishicha, X-XI ʼ ʻ asrlarda turk, chigil, o g uz va qipchoq tiliga ʻ ʻ xos lahjalarning nufuzi yuqori turgan. Mahmud Koshg ariy o sha ʻ ʻ davrdagi barcha urug -qabilalar lahjalarini, ʻ asosan ana shu nufuzli qabilalar tillari orasidagi yaqinlik va o xshashliklarni ʻ qiyoslagan. Shuning uchun devonda qiyoslash jarayonida ularning birini o g uz, ʻ ʻ ikkinchisini chigil yoki turk guruhiga xos deb ataydi.  Foydalanilgan adabiyotlar:  1. Abdurahmonov G‘. “Devonu lug‘otit turk” asari haqida. O‘zME. 2-jild.  2. Mahmud Koshg‘ariy. Devonu lug‘otit turk. – Toshkent: Fan, 1960.  3. Sanaqulov U. Qurbonov A. “Devonu lug‘otit turk” asarida adabiy til ilk tarmoqlarining yuzaga kelishi haqida. Xorijiy filologiya. 2016.

Mahmud Koshg‘ariyning “Devonu lug‘otit turk” asarining til xususiyatlari

Купить