Mahmud Koshg‘ariyning turli dialektlar haqidagi qarshlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	19.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Mahmud Koshg‘ariyning turli dialektlar haqidagi qarshlari

Купить

Mahmud Koshg‘ariyning turli dialektlar haqidagi qarshlari.
Reja :
1. X-XI asrlarda O’rta Osiyoda ijtimoiy madaniy hayot.
2.
X-XI asrlar adabiyoti haqida ma’lumot.
3.
Mahmud Koshg‘ariy-qomusiy bilimlar sohibi.
4.
«Devonu lug‘otit turk» ning tarixi, uning tadqiq etilishi.
5.
«Devonu lug‘atit turk» da etnografik ma’lumotlar.
`

Mahmud Koshg’ariyning “Devoni lug’otit turk” asari o’sha davr ijtimoiy-siyosiy,
madaniy
hayoti to’g’risidagina emas, balki tilshunoslik haqida ham ma’lumot
beruvchi
ilk manba hisoblanadi. Asar kirish va lug’at qismidan iborat.
Ishning
kirish qismida asarning yaratilish sabablari, tuzilishi, turkcha so’zlarda
qo’llanadigan
harflar, so’zlarning tuzilishi, lahjalarga oid so’zlar, turk tilining o’ziga
xos
xususiyatlari, turkiy qabila va tabaqalar to’g’risida ma’lumot beriladi.
Asarning
lug’at qismi sakkiz bo’limdan iborat bo’lib, unda 7500 so’zga izoh
berilgan.
Shunisi xarakterliki, turkiy so’zlarga arabcha izoh berilishi Mahmud
Koshg’ariyning
o’sha davr an’analariga muvofiq ish tutganligini ko’rsatadi.
Mahmud
Koshg’ariy turkiyshunoslikda qiyosiy-tarixiy metodning
asoschilaridan
biri hisoblanadi. U o’z kuzatishlarida qiyosiy metoddan foydalanib,
turkiy
tillar fonetikasi, morfologiyasi va lug’aviy tarkibini o’zaro qiyoslash asosida
ular
orasidagi o’xshash va farqli tomonlarini ko’rsatib bergan. Asarda keltirilgan
namunalar
o’sha davrdagi qabilalarning o’zaro uyushib, birika boshlagandagi tili
haqida
ma’lumotlar beradi. U turkiy xalqlarning qaysi biriga mansubligiga ko’ra
lug’atdagi
so’zlarni hamma turkiy tillar uchun umumiy bo’lgan so’zlar, ma’lum bir
tillardagina
qo’llanadigan so’zlar, ayrim qabila va xalq tiliga oid so’zlarga ajratadi.
Asarda
Mahmud Koshg’ariyning o’zlashma so’zlarga bo’lgan munosabati ham
seziladi.
Uning fikricha, kundalik hayotda qo’llanadigan narsa va predmetlarni
ifodalaydigan
so’zlar tilda mavjud bo’lsa, boshqa tildan so’z o’zlashtirish shart emas.
Mavjud
so’zlar o’rniga boshqa tilga oid so’zlarni qo’llash zararlidir. Devonda o’sha
davr
tiliga xos fonetik hodisalar to’g’risida ham qiziqarli ma’lumotlar keltirilgan.
Mahmud
Koshg’ariy morfologik jihatdan so’zlarni uch turkumga ajratadi: ismlar,
fe’llar
va harflar. Yordamchi so’zlar va qo’shimchalarga nisbatan u harf atamasini
qo’llaydi.

Mahmud
Koshg’ariy turkiy tillar tasnifini berishda qabilaviy tillarning sofligiga
va
qabilaviy tillardagi fonetik hamda morfologik farqlarga asoslanadi.

Mahmud Koshg’ariy qabilaviy tillarning sofligi deganda turkiy bo’lmagan tillar
ta’sirini
nazarda tutadi. Shunga ko’ra turkiy tillarni ikki guruhga : a) sof, to’g’ri til; b)
aralashgan
turkiy qabila tillariga ajratadi.
U
sof turkiy tilga yag’mo, tuxsi va Itil (Volga), Yamar (Irtish) daryolari bo’yidan
boshlab
uyg’ur shaharlarigacha bo’lgan hududlarda yashovchi qabilalar va “hoqoniy”
turkchasi
tilini kiritadi. Bundan tashqari, qirg’iz, qipchoq, o’g’uz, chigil, irg’oq, jaruq,
bulg’or,
suvor, pecheneg qabilalarining tiliga ham turkiy bo’lmagan tillarning ta’siri
sezilmaydi.
(DLT, I, 165 - bet).
Aralashgan
turkiy qabila tillari ham ikki guruhga bo’linadi: 1. Sug’d tili
ta’sirida
bo’lgan, sug’d va turkiy tillarda gaplasha oladigan so’g’dak, qanjaq, arg’u
qabilalarining
tili. 2. Ikki tilli bo’lgan, turklashgan xitoy-tibet xalqlari: xutanliklar,
tibetliklar
(to’bo’t) va tangutlar tili. (DLT, I, 66 - bet).
Mahmud
Koshg’ariy turkiy tillarni geografik tarqalishiga qarab fonetik va
morfologik
jihatdan ikki guruhga ajratadi:
1.
Chigil, yag’mo, tuxsi, qarluq, uyg’urlardan boshlab yuqori Chingacha
(Mochingacha)
bo’lgan qabilalar tillari.
2.
O’g’uz, arg’u, qipchoq, totor, yamak, suvorin va rusdan Vizantiyagacha
(Rumgacha)
joylashgan qabilalar tillari.
Birinchi
guruhga mansub tillarni shartli ravishda sharqiy tillar, ikkinchisini esa
g’arbiy
tillar deb atash maqsadga muvofiq. Ula orasida fonetik hamda morfologik
farqlar
mavjud.
Sharqiy
turklar tilida fonetik jihatdan so’z boshida jarangsiz t tovushi kelsa,
g’arbiy
turklar tilida d tovushi qo’llaniladi: tevey-devey , tag’-dag’ .
Sharqiy
turklar tilida y tovushi kelsa, g’arbiy turklar tilida j tovushi bilan y
tovushi
parallel qo’llaniladi: yinju-jinju , yelkin-yelkin kabi. Sharqiy turklar tilida m
sonor
tovushi qo’llanilsa, g’arbiy turklar tilida uning o’rnida portlovchi b tovushi
ishlatiladi:
men-ben , mun-bun .

Sharqiy turklar tilida lab-tish v tovushi kelsa, g’arbiy turklar tilida lab-lab v (w)
tovushi
keladi: tovar-towar kabi.
Mahmud
Koshg’ariy morfologik jihatdan sharqiy va g’arbiy turklar tilidagi
quyidagi
farqlarini ko’rsatadi.
1.
Zamon, makon va qurol nomi sharqiy guruh tillarida -g’u, -qu, -gu, -ku
affiksi
bilan yasalsa, g’arbiy guruh tillarida – (y) iasi, -(y) iyesi affiksi bilan yasaladi:
barg’u-barasi,
kelgu-kelasi kabi.
2.
Shaxs oti sharqiy turklar tillarida –g’uchi, -quchi, -guchi, -kuchi
qo’shimchasi
bilan, g’arbiy guruhda –dachi, -tachi, -dechi, -techi qo’shimchalari bilan
yasaladi:
barg’uchi-bardachi, turg’uchi-turdachi kabi.
3.
Sharqiy tillardagi –gan, -g’an, -kan, -qan, -gen, -ken sifatdosh shakliga
g’arbiy
guruhda –(y)an, -(y)yen shakli muvofiq keladi: barg’an-baran kabi.
4.
Sharqiy guruh tillarida o’tgan zamon –di va shaxs-son ko’rsatkichlari bilan
yasalsa,
g’arbiy guruhda sifatdoshning –duk, -duq shakli bilan hosil qilinadi: men yay
qurdum-ben
yay qurduq.
Xullas,
Mahmud Koshg’ariyning “Devonu lug’atit turk” asari XI asrdagi turkiy
xalqlar
ijtimoiy turmush tarzi, iqtisodiy-siyosiy, madaniy -ma’rifiy hayoti, tili
to’g’risida
ma’lumot beruvchi qomusiy manbadir.
Savol va topshiriqlar:
1.
Turkiy tillar tarixini o‘rganish bo‘yicha ajdodlarimiz tomonidan yaratilgan qanday
manbalarni
bilasiz ?
2.M.Koshg‘ariy ning
“Devonu lug‘atit turk” asaridagi turkiy tillarga oid fikrlar i bilan
tanishib
chiqing va bu boradagi qarashlarni umumlashtiring.
Mustaqil ish uchun topshiriq

1. “Devonu lug‘otit turk” asaridagi tilshunoslikka oid atamalarni aniqlang va hozirgi
o‘zbek
adabiy tilidagi ko‘rinishi bilan taqqoslang.
Zaruriy adabiyotlar:
1.Рустамов
А. Маҳмуд Замахшарий, Тошкент, 1971, 5-29-бетлар.
2.Баскаков
Н.А. Введение в изучение тюркских языков, М., 1969, 183-239-
бетлар.
3.Баскаков
Н.А. Алтайская семья языков и её изучение, М., 1981, 29-35-бетлар.
4. O ’ rinboyev B .,
Abdurahmonov N . TURKIY FILOLOGIYA ASOSLARI ,
Samarqand ,
2003, 35-42- b .
5.Ўринбоев
Б. Туркий филологияга кириш, Самарқанд, 1989, 26-40-бетлар.
6.
Ат-туҳфа-туз-закияту-фил-луғатит-туркия, Тошкент, 1968, 6-151-бетлар.
7.
“Таржимон” - Х1У аср ёзма обидаси, Тошкент, 1980, 4-28-бетлар.
8.Нурмонов
А. Ўзбек тилшунослиги тарихи, Тошкент, 2002, 26-54-бетлар.
9.Кононов
А.Н., Нигматов Х.Г. Махмуд Кашгарский о тюркских языках //
История
лингвистических учений. Средневековый Восток, Л., 1981, 130-142-
бетлар.
10.Умаров
Э. ХП асрнинг ноёб луғати (“Муқаддиматул адаб” ҳақида) //
Ўзбекистон
адабиёти ва санъати, 2003 йил, 17 октябрь.
11.Худойбердиев
Ж. “Девону луғатит турк” қачон топилган? // Ўзбекистон
адабиёти
ва санъати, 2006 йил, 24 февраль

Mahmud Koshg‘ariyning turli dialektlar haqidagi qarshlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish