Mahmudxoja Behbudiy va uning faoliyati - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	2.1MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Mahmudxoja Behbudiy va uning faoliyati

Купить

Mahmudxoja Behbudiy va uning
faoliyati
RE JA:
1.MAHMUDXOJA BEHBUDIYNING YOSHLIK YILLARI
2.MAHMUDXOJA BEHBUDIY DINNING YIRIK
MUTAXXASISI
3.BEHBUDIYNING XALQ OLDIDAGI XIZMATLARI

Maxmudxo‘ja Behbudiy (1875-1919) alloma,
yozuvchi, jamoat arbobi va o‘zbek dramaturgiyasi
asoschisi. Jadidchilik harakati, ya’ni yangicha o‘quv
metodikasi lideri.
Mahmudxo‘ja Behbudiy 1875 yil 20 yanvar kuni
Samarqand shahrida muftiylar oilasida dunyoga
kelgan. Bexbudiy voyaga yetgan atrof-muhit
uning dunyo qarashiga hech qanday ta’sir
ko‘rsatmagan.
Mahmudxo‘janing otasi islom dinining yirik
mutaxassisi bo‘lgan va dinga oid qator maqolalar
yozgan, ilmiy ishlar olib borganligi bois, ushbu
atrof-muhim bolakayning dunyoqarashiga
ta’sirsiz bo‘lmagan.
Behbudiy adabiyot, tarix fanlari bilan birga u
siyosatni ham o‘rgangan. Gazeta va jurnallar
orqali dunyoda sodir bo‘layotgan yangiliklar bilan
tanishib borgan. Makka, Misr hamda Stambulga
bo‘lgan sayohatlari uning dunyoqarashini
butunlay o‘zgartirib yuborgan. U gazeta va
jurnallar bilan hamkorlikni o‘rnatib, o‘z
maqolalarini chop eta bolshladi, ularda maktab va
san’atni yaxshilash masalalarini ko‘tarar edi.

Behbudiy “Oyna” gazetasi asoschisi, muharrir I.Gasprinskiyning “Tarjumon”
gazetasini doimiy muallifi bo‘lgan. Mahmudxo‘ja 200 dan ziyod o‘zbek va tojik
tillaridagi nashrlar muallifi. Xususan, "Muntaxabi jug‘rofiyai umumiy" - "Kiskacha
umumiy jug‘rofiya" (1903), "Kitob-ul-atfol" - "Bolalar uchun kitob" (1904) va
boshqalar. Bexbudiyning yozuvchilik poydevori nuqtasi 1911 yil Samarqandda
yozilgan “Padarkush” dramasi sanaladi. Unda yosh avlod ma’lumotli va
madaniyatli bo‘lishi kerakligi keltirilgan. Drama ilk bor 1912 yil “Turon” gazetasida
bosib chiqarilgan, 1913 yilda esa alohida kitob ko‘rinishida nashr etilgan.
Behbudiyning sahna asari katta muvaffaqiyat qozongan va Samarqand, Buxoro
hamda Toshkent shaharlari teatrlarida sahnalashtirilgan. Kompozitsion nuqtai
nazardan asar odimona ko‘rinsada, g‘oyaviy juda murakkab va drama janrining
barcha talablariga javob bera oladi. O‘zbek dramaturgiyasining birinchi
qaldirg‘ochi bo‘lib, A. Qodiriyning “Baxtsiz kuyov”, Mirmuxsina-Fikriyaning
“Farzandsiz Ochildiboy” va Hamzaning bir qator asarlarining yaratilishida turtki
bo‘ldi.
Behbudiy 1919 yil Qarshida sayohat davri qo‘lga olindi va Said Olijonning
buyrug‘iga binoan qatl etildi.

Sadriddin Ayniy allomaning fojiali vafoti
munosabati bilan bunday yozgan:
«Jafokash shoir Behbudiyning nomini
musulmon Sharqi hurmat bilan tilga oladi,
chunki u 20 yil mobaynida o‘zining ongi va
insoniy qadru qimmatini bilgan barcha
mavjudotni erkin hayot, nur va ma’rifat
uchun kurashga chorlab keldi».
Qarshi shahri 1920-1930 yillarda Behbudiy
nomi bilan atalgan. Behbudiy nomi 1937
yilga kelib qatag‘on qilinadi va 1956 yilda
oqlanadi.
Hozirgi kunda alloma qoldirgan boy va
rang-barang adabiy, madaniy va ma’rifiy
meros o‘z xalqining istiqloliga xizmat
qilmoqda.
1977 yil Behbudiyning “Saylanma”si chop
etildi. Ushbu to‘plam o‘z ichiga darslik va
o‘quv-qo‘llanmalarni olgan, hozirgi kunda
ko‘chalar va maktablarga uning nomi
berilgan.

U 1899 yilda hajga borib, u yerdan muftiy unvoniga
ega bo‘lib qaytgan. Behbudiy o‘zbek va fors-tojik
tillarida ikki yuzdan ortiq maqola va asarlar
yaratgan. Qarshi shahri 1920-1930 yillarda
Behbudiy nomi bilan atalgan.
Behbudiy o‘zbek va fors-tojik tillarida ikki yuzdan
ortiq maqola va asarlar yaratgan. Jumladan,
«Muntaxabi jug‘rofiyai umumiy» («Qisqacha
umumiy jug‘rofiya» 1903), «Kitob-ul-atfol» («Bolalar
uchun kitob», 1904), «Muxtasari tarixi islom»
(«Islomning qisqacha tarixi», 1904), «Amaliyoti
islom» (1905), «Rusiyaning qisqacha jug‘rofiyasi»
(1908) kabi darslik va kitoblar yozgan.
Uning 1901 yildan boshlab «Turkiston viloyati
gazeti», «Taraqqiy», «Xurshid», «Shuhrat», «Tujjor»,
«Osiyo», «Hurriyat», «Turon», «Sadoi Turkiston»,
«Ulug‘ Turkiston», «Najot», «Mehnatkashlar
tovushi», «Tirik so‘z», «Tarjumon», «Sho‘ro», «Vaqt»,
«Toza hayot», «Samarqand», «Oyna» kabi gazeta va
jurnallarda chop etilgan maqolalari esa
taraqqiyiarvar kishilar va, ayniqsa, yoshlarning
diqqat-e’tiborini qozongan.

1899–1900 yillarda Behbudiy haj
safariga boradi. Dunyo koʻrish
izsiz ketmaydi. Safar yangi
maktab haqidagi qarashlarini
mustahkamlaydi. Uning
tashabbus va gʻayrati bilan 1903
yilda Samarqand atrofidagi
Halvoyi (S. Siddiqiy), Rajabamin
(A. Shakuriy) qishloqlarida yangi
maktablar tashkil topdi. Adib bu
maktablar uchun darsliklar
tuzishga kirishadi. Ketma-ket
“Risolai asbobi savod” (1904),
“Risolai jugʻrofiyai umroniy”
(1905), “Risolai jugʻrofiyai Rusiy”
(1905), “Kitobatul-atfol” (1908),
“Amaliyoti islom” (1908), “Tarixi
islom” (1909) kabi kitoblari paydo
boʻladi.

Mustamlakachilar “50 yil ilm-maʼrifatdan chetda saqlab kelgan”lari (Kuropatkin)
Turkistonni osonlik bilan qoʻldan chiqarmas edilar. Fitna va igʻvo tinimsiz davom
etardi. Shundaylardan biri 1917-yilning bahorida Buxoroda yuz bergan edi. Amir
fevral oʻzgarishlarini hisobga olib, rus elchixonasining maslahati bilan islohot eʼlon
qiladigan boʻladi. Va bu farmonni ushbu elchixonaning boshligʻi janob Miller
tayyorlaydi. Har xil ang lashilmovchiliklarning oldini olish maqsadida sobiq
general-gubernator, endilikda Rusiya Muvaqqat hukumatining Turkiston komissari
Kuropatkin topshirigʻiga koʻra Samarqand ijroiya qoʻmitasi Buxoroga bir necha
kishilik hayʼat yubordi. Ular orasida Behbudiy ham bor edi. 7-aprel islohot eʼloni
oldindan moʻljallanganidek tantanaga, tantana esa fojiaga aylanadi. Amir va
yoshlar, mullalar va jadidlar oʻrtasida oʻtib boʻlmas choh paydo boʻladi. Miller
buning aybini Behbudiyga qoʻyadi. Faqat Miller emas, Toshkentda 9-aprelda
boshlangan Turkiston ishchi va soldat deputatlari sovetlarining birinchi oʻlka
syezdida ayrim rus deputatlari Buxoro fojiasining sababini Samarqanddan «oʻz
ixtiyorlari ilan» borgan deputatlarga toʻnkaydilar. Millatni ich-ichidan qayrash va
nizo chiqarish izchil davom etadi. Behbudiy mazkur syezdda minbarga chiqib, bor
voqeani tushuntirib bergan va bu haqda «Buxoro voqealari va dafʼi tuhmat»
(“Hurriyat” gazetasi, 1917-yil 1-may) degan maxsus maqola yozgan edi.

2020-yilda xalqimiz tarixining
murakkab damlarida, maʼrifat
mashʼalasini baland koʻtarib chiqqan
ulugʻ alloma va jamoat arbobi
Mahmudxoʻja Behbudiy tavalludining
145-yilligi keng nishonlanadi.
Mutafakkirning ilmiy, ijodiy, pedagogik
faoliyati va merosi alohida ahamiyatga
molik. XX asr oʻzbek adabiyoti va
sanʼatida, ijtimoiy-siyosiy jarayonlarida
faol ishtirok etgan, millat maʼrifati,
ozodligi, hurligi yoʻlida mardonavor
kurashgan bu ulugʻ allomaning
sermashaqqat va sermahsul faoliyati
tarix sahifalaridan mangu oʻrin
egalladi, avlodlar uchun ibrat maktabi
boʻlib qoldi.
Zero, Mahmudxoʻja Behbudiy nomidagi
stipendiyani tashkil etilishi ham
yurtimiz yoshlari qalbida yuksak bilim
va maʼrifatlik, vatanparvarlik tuygʻulari
joʻsh urib turadi, faxr va iftixor tuyadi.

Mahmudxoʻja Behbudiy mana shu Turkiston jadidchilik harakatining asoschisi,
boshlab beruvchisi edi. U 1875 yilning 19 yanvarida Samarqand yaqinidagi
Baxshitepa qishlogʻida, ruhoniy oilasida dunyoga kelgan. Otasi Behbudxoʻja
Solihxoʻja oʻgʻli turkistonlik, Ahmad Yassaviyning avlodlaridan, ona tomonidan
bobosi Niyozxoʻja urganchlik boʻlib, amir Shohmurod zamonida (1785–
1800)Samarqandga kelib qolgan. 1894 yilda otasi, imom-xatiblik bilan shugʻullanib
kelgan Behbudxoʻja vafot etadi. Yosh Mahmudxoʻja togʻasi qozi Muhammad Siddiq
tarbiyasi va qaramogʻida oʻsib voyaga yetadi. Arab sarfu nahvini kichik togʻasi Mulla
Odildan oʻrganadi. 18 yoshida qozixonada mirzolik qila boshlaydi. Oʻz ustida qunt
bilan ishlab, shariatning yuksak maqomlari – qozi, mufti darajasigacha koʻtariladi.
Yosh Mahmudxoʻja dunyoqarashining shakllanishida Rusiya jadidchilik
harakatining asoschisi Ismoilbek Gasprinskiyning xizmati katta boʻlgan. U 1892
yilda Turkistondagi maktablarni isloh kilish, “usuli savtiya”ni joriy etish taklifi bilan
general gubernator N. O. Rozenbaxga murojaat etadi. Javob olmagach, 1893 yilda
oʻzi Toshkentga keldi. Samarqand, Buxoroda boʻldi. Mahalliy xalq bilan gaplashib,
dastlabki yangi usul maktablarni ochishga muvaffaq boʻldi. Behbudiy oʻz
xotiralarida ustozi bilan uchrashuvlarini ixlos va muhabbat bilan tilga oladi.

Umuman Behbudiyning publitsist sifatida faoliyati adib
isteʼdodini juda yorqin bir qirrasini tashkil etadi. U oʻz umri
davomida yuzlab maqolalar yozdi. Oʻzining Millat va Vatan,
jamiyat va axloq haqidagi fikrlarini koʻproq maqola va
chiqishlarida ifoda etdi. Baʼzilar uning maqolalari 200,
boshqalar 300 deb belgilaydilar. Uning barcha maqolalari
aniqlab chiqilmagan. Muhimi shundaki, u XX asr boshidagi
Turkistonning yirik siyosiy arbobi edi. Uning Millat va Vatan
taqdiri haqidagi barcha qarashlari, avval, mana shu
maqolalarida aks etgan edi. Bu jihatdan, uning 1906 yil 10
oktyabrda “Xurshid” (6-son) gazetasida bosilgan “Xayrul
umuri avsotuho” (“Ishlarning yaxshisi oʻrtachasidur”)
maqolasi diqqatga sazovordir. Bu maqola uzoq yillar Sovet
tarix fani nuqtai nazaridan baholanib, Behbudiyni qoralash
uchun nishon boʻlib keldi. Gap shundaki, Behbudiy oʻsha
1906 yildayoq sotsialistik taʼlimotni va uni Rusiyada amalga
oshirishga bel bogʻlaganLenin partiyasini keskin rad etgan
edi. U ham ustozi I. Gasprinskiy kabi sotsializmni zoʻrovonlik
hisoblaydi, sotsial tenglikni adolatsizlik deb bildi. Shaxs
manfaatdorligida, millat ravnaqida taraqqiyotning buyuk
omilini koʻrdi. Xuddi shu eʼtiqod uni Turkistonning
mustaqilligi uchun kurashga yetakladi.

Mahmudxoja Behbudiy va uning faoliyati

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish