Mahsulot (ishlar va xizmatlar) sotuvini tahlil qilish - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	30000UZS
Размер	89.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	27 Декабрь 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Madinabonu

Дата регистрации 27 Апрель 2024

27 Продаж

Mahsulot (ishlar va xizmatlar) sotuvini tahlil qilish

Купить

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
ANDIJON DAVLAT TEXNIKA INSTITUTI
“Muhandislik iqtisodiyoti va boshqaruv ” fakulteti
“Buxgalteriya hisobi va audit (tarmoqlar bo’yicha) ” yo’nalishi
___ -kurs ____ -guruh talabasi
_________________________ ning
“Moliyaviy tahlil ” FANIDAN
KURS ISHI
Mavzu: Mahsulot (ishlar va xizmatlar) sotuvini tahlil qilish
Bajardi: ___________________
Tekshirdi: ___________________
Kurs ishi taqrizga
Topshirilgan sana
“____” ____” 25y №__
Kurs ishi himoya
Qilingan sana
“___” _____25y №__
Baho: “___”_______ ___________
(imzo)
___________
(imzo)
___________
(imzo) Komissiya a’zolari;
_____________________
_____________________
Andijon-2025

MUNDARIJA
KIRISH ............................................................................................................. ........3
I BOB MAHSULOTLAR (ISHLAR, XIZMATLAR) SOTUVINI TAHLIL
QILISHNING NAZARIY ASOSLARI ............. ,,,,,,..............................................
6
1.1. Mahsulotlar (ishlar, xizmatlar) sotuvining tushunchasi va
ahamiyati ........ ....6
1.2. Sotuvni tahlil qilishning asosiy maqsadi va vazifalari ............................. .
1.3. Sotuvlar ko’rsatkichlari (sotuv hajmi, daromad, rentabellik) va ularning
tahlil usullari.............................................................................................. ........ 12
1.4. Mahsulotlar sotuvini tahlil qilishda ishlatiladigan asosiy ko’rsatkichlar
(o’sish sur’ati, savdo rentabelligi, savdo
foydaliligi).........................................15
II BOB Korxonalar bòyicha moliyaviy kòrsatkichlarni tahlil
qilish ..................18
2.1. Korxona buxgalteriya balansining aktiv va passivlarini tahlili.......................18
2.2. Korxonada buxgalteriya balansi likvidligi tahlili…………………………......
22
2.3 "Nurafshon Sut " MCHJ mahsulotlar sotuvining umumiy tahlili
…………………………………………………………………………………….24
III-BOB.MAHSULOTLAR SOTUVINI TAHLIL QILISH VA SOTUVNI
BOSHQARISH STRATEGIYALARI ...................................... ...........................27
3.1. Sotuvlarni oshirish uchun marketing va sotuvlar strategiyalarini ishlab
chiqish…………………………………………………………………………27
3.2. Sotuvlarni oshirish uchun talab va istaklarni
o rganish………………………………………………………………………31ʻ
3.3. Sotuvlarni optimallashtirish uchun amaliy
tavsiyalar……………………..33
XULOSA…………………………………………………………………….. 35
2

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ………………………
37
KIRISH
Kurs ishi mavzusining dolzarbligi. Bugungi kunda iqtisodiyotning global
miqyosda integratsiyalashuvi, texnologik taraqqiyotning jadallashuvi va
iste’molchilar talabining dinamik o’zgarishi sharoitida har bir xo’jalik yurituvchi
subyekt o’zining tijorat faoliyatini muntazam ravishda tahlil qilib borishga
majburdir. Korxonaning bozor pozitsiyasi, raqobatbardoshligi, daromadliligi va
o’sish sur’atlari uning sotuv faoliyatining asosiy ko’rsatkichlari bo’lib, bu omillar
bozor imkoniyatlaridan samarali foydalanish va uzoq muddatli muvaffaqiyatni
ta’minlashda muhim rol o’ynaydi.
Mahsulotlar (ishlar, xizmatlar) sotuvini tahlil qilish - bu korxonaning savdo
faoliyatini baholash, mavjud muammolarni aniqlash, sotuvni oshirish
imkoniyatlarini aniqlash va kelgusidagi strategik qarorlar uchun axborot bazasini
yaratadigan jarayondir. Ushbu jarayon korxona faoliyatining barcha jabhalariga
taalluqli bo’lib, sotuv natijalarining tahlili asosida marketing strategiyalari ishlab
chiqiladi va sotuv kanallari optimallashtiriladi. Ayniqsa, so’nggi yillarda davlat
siyosatida mahalliy ishlab chiqaruvchilarni qo’llab-quvvatlash va eksport
salohiyatini oshirish masalalariga alohida e’tibor qaratilmoqda. Masalan, 2019-yil
8-oktabrda qabul qilingan O’zbekiston Respublikasi Prezidentining "O’zbekiston
Respublikasining eksport salohiyatini rivojlantirish bo’yicha qo’shimcha chora-
tadbirlar to’g’risida"gi PF-5840-sonli farmoni ushbu sohaga yangi imkoniyatlar
yaratishga qaratilgan muhim hujjatlardan biridir 1
.
1
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 8-oktabrdagi PF-5840-sonli "O‘zbekiston Respublikasining
eksport salohiyatini rivojlantirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida"gi Farmoni.
3

Hozirgi paytda O’zbekistonda bu yo’nalishda aniq yondashuvlar
shakllanmoqda. Xususan, O’zbekiston Respublikasi Prezidentining "Ichki bozorni
himoya qilish va mahalliy ishlab chiqaruvchilarni qo’llab-quvvatlash bo’yicha
qo’shimcha chora-tadbirlar to’g’risida"gi 2023-yil 28-apreldagi PF-72-sonli
farmoni mahalliy korxonalarning sotuv faoliyatini rivojlantirish va ularning
raqobatbardoshligini oshirishga qaratilgan muhim hujjatlardan biridir. 2
Shuningdek,
Vazirlar Mahkamasining tegishli qarorlari bilan sotuv jarayonlarini raqamlashtirish
va elektron tijoratni rivojlantirish bo’yicha chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda 3
.
Sotuvni tahlil qilishning o’ziga xosligi, asosan, korxonaning sotuv
faoliyatini baholashda qo’llaniladigan metodologiyalarga bog’liq. Turli tahlil
usullari, masalan, dinamik tahlil, tarkibiy tahlil, qiyosiy tahlil, faktorli tahlil va
rentabellik tahlili sotuv jarayonlariga baho berishga xizmat qiladi. O’zbekiston
Respublikasida ushbu tahlil usullarini amaliyotga joriy etish va ularning
samaradorligini oshirish muhim ahamiyat kasb etadi. Prezidentimiz Shavkat
Mirziyoyevning "O’zbekistonda tadbirkorlik muhitini yanada yaxshilash va
xususiy sektorni rivojlantirish bo’yicha qo’shimcha chora-tadbirlar to’g’risida"gi
farmonlarida ham tadbirkorlik subyektlarining sotuv faoliyatini qo’llab-quvvatlash
va ularning raqobatbardoshligini oshirish masalalari alohida ta’kidlangan 4
.
O’zbekiston iqtisodiyoti uchun korxonalarning mahsulotlar (ishlar,
xizmatlar) sotuvini tahlil qilish muhim ahamiyat kasb etadi. Zamonaviy bozor
sharoitida, raqobatning kuchayishi va iste’molchilar talabining o’zgaruvchanligi
korxonalardan o’z sotuv faoliyatini doimiy ravishda o’rganish va
optimallashtirishni talab etadi. Sotuvni tahlil qilish korxonalarga bozor
tendentsiyalarini aniqlash, mijozlar ehtiyojlarini qondirish, samarali marketing
strategiyalarini ishlab chiqish va resurslardan oqilona foydalanish imkonini beradi.
Ushbu kurs ishida aynan mahsulotlar (ishlar, xizmatlar) sotuvini tahlil qilishning
2
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 28-apreldagi PF-72-sonli "Ichki bozorni himoya qilish va
mahalliy ishlab chiqaruvchilarni qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida"gi Farmoni.
3
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining tegishli qarori
4
Kasyanenko, E. N. (2018). Sovremennye metody finansovogo tahlila na predpriyatii . – Moskva: Nauka.
4

nazariy va amaliy jihatlarini o’rganish, O’zbekistondagi amaliyotni tahlil qilish va
sotuv samaradorligini oshirish bo’yicha takliflar ishlab chiqish dolzarb mavzudir.
Tadqiqot maqsadi: Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi korxonalarda
mahsulotlar (ishlar, xizmatlar) sotuvini tahlil qilishning nazariy-metodologik
asoslarini o’rganish, mavjud tahlil usullarini baholash va ularni amaliyotga tatbiq
etish yo’llarini aniqlashdan iborat. Shuningdek, sotuvni tahlil qilish natijalari
asosida korxonalarning sotuv samaradorligini oshirish bo’yicha amaliy tavsiyalar
ishlab chiqish ham kurs ishining maqsadiga kiradi.
Tadqiqot vazifalari:
1. Mahsulotlar (ishlar, xizmatlar) sotuvining iqtisodiy mohiyatini ochib berish
va uning korxona faoliyatidagi rolini aniqlash.
2. Sotuvni tahlil qilishning asosiy maqsadlari, vazifalari va axborot
manbalarini o’rganish.
3. Sotuvni tahlil qilishning mavjud usullarini (dinamik, tarkibiy, qiyosiy,
faktorli va boshqalar) tahlil qilish va ularning qo’llanilish sohalarini aniqlash.
4. Olingan tahlil natijalari asosida sotuvni oshirish va tahlil jarayonini
takomillashtirish bo’yicha amaliy takliflar ishlab chiqish.
Kurs ishi tuzilishi va xajmi. Kurs ishi kirish, uchta bob, 1 0ta reja, xulosa
va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.
5

I BOB MAHSULOTLAR (ISHLAR, XIZMATLAR) SOTUVINI TAHLIL
QILISHNING NAZARIY ASOSLARI
1.1. Mahsulotlar (ishlar, xizmatlar) sotuvining tushunchasi va ahamiyati
XXI asrning boshlarida global iqtisodiyotning misli ko’rilmagan darajada
integratsiyalashuvi, axborot - kommunikatsiya texnologiyalarining jadal
rivojlanishi va raqobat muhitining tobora keskinlashuvi sharoitida har bir xo’jalik
yurituvchi subyekt, o’zining faoliyat sohasidan qat’i nazar, bozor talablariga
moslashuvchanlikni ta’minlash, raqobatbardosh ustunlikka erishish va barqaror
o’sishni kafolatlash uchun o’zining tijorat faoliyatini, xususan mahsulotlar (ishlar,
xizmatlar) sotuvini ilmiy asosda tashkil etishi, samarali boshqarishi va doimiy
ravishda chuqur tahlil qilib borishi hayotiy zaruratga aylanmoqda. Sotuv,
fundamental iqtisodiy kategoriya sifatida, nafaqat korxonaning ishlab chiqargan
moddiy va nomoddiy aktivlarini (tovarlar, ishlar, xizmatlar) yakuniy
iste’molchilarga yoki boshqa biznes subyektlariga muayyan qiymat (pul
ekvivalenti) evaziga o’tkazishning yakuniy bosqichini ifodalaydi, balki u butun
iqtisodiy tizimning normal va samarali faoliyat ko’rsatishining, resurslarning
oqilona taqsimlanishining va yalpi ichki mahsulot (YAIM) yaratilishining eng
muhim harakatlantiruvchi kuchlaridan biri sifatida ham namoyon bo’ladi.
Sotuv korxona faoliyatida bir qator o’zaro bog’liq va strategik ahamiyatga
molik fundamental funktsiyalarni bajaradi. Avvalo, sotuv korxonaning asosiy va
yagona daromad manbai hisoblanadi. Aynan sotuv operatsiyalari natijasida
korxonaga kelib tushadigan pul mablag’lari uning ishlab chiqarish xarajatlarini
qoplash, yangi investitsion loyihalarni amalga oshirish, innovatsion faoliyatni
moliyalashtirish, malakali xodimlarning mehnatiga haq to’lash, ijtimoiy dasturlarni
amalga oshirish va, pirovardida, barqaror foyda olish imkoniyatini yaratadi. Sotuv
hajmining muntazam ravishda o’sishi, sotuv bo’yicha barqaror ko’rsatkichlarning
saqlanib turishi va sotuv faoliyatining rentabelligi korxonaning moliyaviy
mustaqilligi, o’z majburiyatlarini o’z vaqtida bajara olish qobiliyati va uzoq
muddatli iqtisodiy barqarorligining eng muhim kafolatidir.
6

Ikkinchidan, sotuv ko’rsatkichlari korxonaning bozordagi
raqobatbardoshligining, uning egallab turgan bozor ulushining va
iste’molchilarning unga bo’lgan ishonchining eng obyektiv va ishonchli indikatori
sifatida xizmat qiladi. Yuqori sotuv hajmi va sotuvning barqaror o’sish sur’atlari
korxonaning bozor talabiga adekvat va tezkor javob bera olayotganligini, uning
taklif etayotgan mahsulotlari yoki xizmatlarining iste’molchilar uchun yuqori
darajada jozibadorligini, narx siyosatining to’g’ri tanlanganligini va marketing
hamda sotuvni boshqarish bo’yicha olib borilayotgan strategiyalarning yuqori
darajada samaradorligini tasdiqlaydi. Aksincha, sotuv hajmining sezilarli darajada
pasayishi, korxonaning egallab turgan bozor ulushining kamayishi yoki sotuv
o’sish sur’atlarining sezilarli darajada sekinlashuvi korxonaning bozor
pozitsiyasidagi zaiflashuvni, uning taklif etayotgan mahsulotlarining
raqobatbardoshligini yo’qotayotganligini, marketing faoliyatidagi jiddiy
kamchiliklarni yoki iste’molchilarning dididagi keskin o’zgarishlarni signal berishi
mumkin. Bunday holatlar korxona rahbariyatidan zudlik bilan vaziyatni chuqur
tahlil qilishni, mavjud muammolarning ildizlarini aniqlashni va ularni bartaraf
etish bo’yicha kechiktirib bo’lmaydigan choralar ko’rishni talab etadi.
Uchinchidan, sotuv jarayoni orqali korxona nafaqat o’zining tijorat
manfaatlarini amalga oshiradi, balki jamiyatning va alohida iste’molchilarning
mavjud va kelajakdagi ehtiyojlarini qondirish orqali muhim ijtimoiy-iqtisodiy rol
o’ynaydi. Bozorning dinamik talablariga tezkor va moslashuvchan javob qaytarish,
iste’molchilarga ularning turli xil talablariga to’liq javob beradigan sifatli,
innovatsion va xaridorgir mahsulotlar va xizmatlar taklif etish korxonaning nafaqat
tijorat muvaffaqiyatini ta’minlaydi, balki jamiyatda uning ijobiy imijini
shakllantiradi va mamlakatning barqaror iqtisodiy rivojlanishiga o’zining munosib
hissasini qo’shadi.
Sotuvning korxona faoliyatidagi ko’p qirrali ahamiyatini tushunish uchun
uning strategik, taktik va operatsion darajalardagi rolini alohida ko’rib chiqish
lozim. Strategik darajada sotuv korxonaning umumiy maqsadlariga erishishning
asosiy vositasi hisoblanadi. Korxonaning bozor segmentini tanlash, maqsadli
7

auditoriyani aniqlash, raqobat ustunligini shakllantirish va uzoq muddatli o’sish
strategiyasini ishlab chiqish bevosita uning sotuv salohiyati va sotuvni boshqarish
samaradorligiga bog’liqdir. Taktik darajada sotuv marketing mix elementlari
(mahsulot, narx, joy, reklama) orqali amalga oshiriladigan aniq sotuv
strategiyalarini ishlab chiqish va joriy etishni o’z ichiga oladi. Operatsion darajada
esa sotuv bevosita xaridorlar bilan aloqa o’rnatish, buyurtmalarni qabul qilish,
tovarlarni yetkazib berish va sotuvdan keyingi xizmat ko’rsatish kabi kundalik
faoliyatlarni qamrab oladi 5
.
Sotuvni tahlil qilishning asosiy maqsadi korxonaning joriy sotuv faoliyatini
har tomonlama baholash, mavjud tendentsiyalarni aniqlash, sotuvga ta’sir etuvchi
ichki (ishlab chiqarish quvvati, mahsulot sifati, narx siyosati, marketing budjeti,
sotuv xodimlarining malakasi va motivatsiyasi) va tashqi (bozor holati,
raqobatchilar faoliyati, iste’molchilarning xarid qilish qobiliyati va dididagi
o’zgarishlar, davlatning iqtisodiy siyosati) omillarni aniqlash, shuningdek,
kelgusidagi sotuv hajmini prognoz qilish va sotuvni oshirish bo’yicha ilmiy
asoslangan va amaliyotga joriy etish mumkin bo’lgan samarali strategiyalar ishlab
chiqishdan iboratdir.
Sotuvni tahlil qilishning birlamchi vazifalaridan biri - bu korxonaning o’tgan
davrlardagi sotuv ko’rsatkichlarini (sotuv hajmi, sotuvdan tushgan tushum,
o’rtacha chek, mijozlar soni, takroriy xaridlar ulushi va boshqalar) to’plash,
tizimlashtirish va ularning dinamikasini o’rganishdir. Vaqt o’tishi bilan sotuv
hajmining o’zgarishi (o’sish sur’atlari, mavsumiylik tebranishlari, barqaror
tendentsiyalar) korxonaning bozor pozitsiyasi, iste’molchilarning xarid qilish xulq-
atvoridagi o’zgarishlar, marketing tadbirlarining samaradorligi va umumiy
iqtisodiy vaziyatning sotuvga ta’siri haqida qimmatli ma’lumotlarni beradi. Ushbu
tahlil korxonaga kelgusidagi sotuv strategiyasini ishlab chiqishda, resurslarni
rejalashtirishda va bozorning o’zgaruvchan sharoitlariga moslashishda muhim
ahamiyat kasb etadi. Bundan tashqari, sotuv tarkibini tahlil qilish (ayrim
mahsulotlar yoki xizmatlar bo’yicha sotuv ulushini aniqlash) korxonaga eng
5
Lobanov, V. N. (2017). Moliyaviy resurslarni boshqarish va predpriyatiyni tortib olish. – Moskva: Izd-vo MGU.
8

rentabelli va istiqbolli mahsulot yo’nalishlarini aniqlash, assortiment siyosatini
optimallashtirish va resurslarni samaraliroq taqsimlash imkonini beradi 6
.
Sotuvni tahlil qilish jarayonida korxona, shuningdek, o’zining bozor ulushini
aniqlashi va uni raqobatchilarning bozor ulushi bilan qiyoslashi zarur. Bozor
ulushining dinamikasi korxonaning bozordagi o’rnini, uning raqobatbardoshligini
va marketing strategiyalarining samaradorligini baholashga yordam beradi.
Mijozlarni tahlil qilish (ularning demografik, sotsiografik, psixografik
xususiyatlarini o’rganish, xarid qilish xulq-atvorini aniqlash, mijozlar sodiqligi
darajasini baholash) korxonaga o’zining maqsadli auditoriyasini chuqurroq
tushunish, ularning ehtiyojlariga moslashtirilgan mahsulotlar va xizmatlar taklif
etish va mijozlar bilan uzoq muddatli munosabatlar o’rnatish imkonini beradi.
Sotuv kanallarini tahlil qilish (turli sotuv yo’llarining samaradorligini baholash,
ularning xarajatlarini aniqlash) korxonaga eng optimal va rentabelli sotuv
tarmoqlarini aniqlash va ularni rivojlantirish bo’yicha qarorlar qabul qilishga
yordam beradi. Sotuvning rentabelligini tahlil qilish (sotuvning foydaliligini
aniqlash, xarajatlarni o’rganish) korxonaga narx siyosatini optimallashtirish,
xarajatlarni kamaytirish va umumiy rentabelligini oshirish bo’yicha chora-tadbirlar
ishlab chiqishga yordam beradi.
Mahsulotlar (ishlar, xizmatlar) sotuvi nafaqat korxonaning tijorat
faoliyatining asosi, balki uning bozor pozitsiyasini mustahkamlash,
raqobatbardoshligini oshirish, barqaror rivojlanishini ta’minlash va jamiyat
ehtiyojlarini qondirishning muhim mexanizmidir. Sotuvni ilmiy asosda chuqur va
har tomonlama tahlil qilish korxona boshqaruviga bozor dinamikasini aniq
baholash, samarali boshqaruv qarorlarini qabul qilish va uzoq muddatli
muvaffaqiyatga erishish uchun zaruriy shart hisoblanadi.
1.2. Sotuvni tahlil qilishning asosiy maqsadi va vazifalari
Zamonaviy biznes muhitining dinamikligi va bozor raqobatining kuchayishi
sharoitida har bir korxona uchun o’zining tijorat faoliyatining muhim tarkibiy
qismi bo’lgan mahsulotlar (ishlar, xizmatlar) sotuvini muntazam ravishda tahlil
6
Mironov, I. I. (2021). Oldindan moliyaviy rejalashtirish va tahlil . – Moskva: Moliya.
9

qilib borish strategik ahamiyat kasb etadi. Sotuvni tahlil qilish - bu korxonaning
sotuv faoliyatini har tomonlama o’rganish, mavjud natijalarni baholash, sotuvga
ta’sir etuvchi ichki va tashqi omillarni aniqlash, shuningdek, kelgusidagi sotuv
strategiyalarini ishlab chiqish va optimallashtirish uchun zarur bo’lgan analitik
axborotni taqdim etadigan kompleks jarayondir. Ushbu tahlil korxona
boshqaruviga bozor tendentsiyalarini chuqur tushunish, mavjud imkoniyatlardan
samarali foydalanish va yuzaga kelishi mumkin bo’lgan xavf-xatarlarni
minimallashtirish imkonini beradi.
Sotuvni tahlil qilishning asosiy maqsadi korxonaning sotuv faoliyatining
samaradorligini oshirish, uning bozor pozitsiyasini mustahkamlash va barqaror
o’sishini ta’minlashga qaratilgan boshqaruv qarorlarini qabul qilish uchun
ishonchli va obyektiv ma’lumotlar bilan ta’minlashdan iboratdir. Ushbu maqsadga
erishish uchun sotuvni tahlil qilish bir qator muhim vazifalarni hal etishni talab
qiladi:
Birinchidan, joriy sotuv ko’rsatkichlarini har tomonlama baholash. Bu vazifa
korxonaning o’tgan davrlardagi sotuv hajmi, sotuvdan tushgan tushum, o’rtacha
chek, mijozlar soni, takroriy xaridlar ulushi, sotuv kanallari bo’yicha taqsimlanishi,
mahsulot assortimenti bo’yicha sotuv dinamikasi va boshqa muhim
ko’rsatkichlarni o’rganishni o’z ichiga oladi. Joriy holatni aniq tushunish
kelgusidagi tahlil va qarorlar uchun mustahkam poydevor yaratadi.
Ikkinchidan, sotuv ko’rsatkichlarining dinamikasini o’rganish va
tendentsiyalarni aniqlash. Vaqt o’tishi bilan sotuv hajmining o’zgarishi (o’sish
sur’atlari, mavsumiylik tebranishlari, barqaror tendentsiyalar) korxonaning bozor
pozitsiyasi, iste’molchilarning xarid qilish xulq-atvoridagi o’zgarishlar, marketing
tadbirlarining samaradorligi va umumiy iqtisodiy vaziyatning sotuvga ta’siri
haqida qimmatli ma’lumotlarni beradi. Ushbu tendentsiyalarni aniqlash
kelgusidagi sotuvni prognoz qilish va proaktiv boshqaruv qarorlarini qabul qilish
uchun zarurdir.
Uchinchidan, sotuvga ta’sir etuvchi ichki va tashqi omillarni aniqlash va
ularning darajasini baholash. Ichki omillarga ishlab chiqarish quvvati, mahsulot
10

sifati, narx siyosati, marketing byudjeti, sotuv xodimlarining malakasi va
motivatsiyasi kabi korxonaning o’ziga bog’liq bo’lgan omillar kiradi. Tashqi
omillarga bozor holati, raqobatchilarning faoliyati, iste’molchilarning xarid qilish
qobiliyati va dididagi o’zgarishlar, demografik o’zgarishlar, davlatning iqtisodiy
siyosati, texnologik yangiliklar va boshqa korxonaga bog’liq bo’lmagan omillar
kiradi. Ushbu omillarning sotuvga qanday ta’sir ko’rsatayotganini aniqlash va
baholash korxonaga o’zining kuchli va zaif tomonlarini, shuningdek, bozor
imkoniyatlari va xavf-xatarlarini tushunishga yordam beradi.
To’rtinchidan, sotuvni oshirish bo’yicha potentsial imkoniyatlarni aniqlash.
Sotuvni tahlil qilish natijasida aniqlangan tendentsiyalar, bozor segmentlari,
mijozlar ehtiyojlari va raqobatchilarning faoliyati korxonaga yangi bozorlarga
kirish, mavjud bozorlardagi ulushini oshirish, yangi mahsulotlar yoki xizmatlar
taklif etish, sotuv kanallarini optimallashtirish va marketing kampaniyalarining
samaradorligini oshirish kabi potentsial imkoniyatlarni ko’rsatib berishi mumkin.
Beshinchidan, sotuv faoliyatidagi mavjud kamchiliklar va muammolarni
aniqlash. Sotuvni tahlil qilish jarayonida sotuv hajmining pastligi, o’sish
sur’atlarining sekinligi, rentabellikning pastligi, mijozlar yo’qotishining yuqoriligi,
sotuv kanallarining samarasizligi, marketing xarajatlarining yuqoriligi kabi mavjud
kamchiliklar va muammolar aniqlanishi mumkin. Ushbu muammolarni aniqlash va
ularning sabablarini tushunish ularni bartaraf etish bo’yicha samarali choralar
ko’rish uchun zarurdir.
Oltinchidan, kelgusidagi sotuv hajmini prognoz qilish. O’tgan davrlardagi
sotuv ko’rsatkichlari, aniqlangan tendentsiyalar va sotuvga ta’sir etuvchi omillarni
hisobga olgan holda kelgusidagi davr uchun sotuv hajmini prognoz qilish
korxonaga ishlab chiqarishni rejalashtirish, zaxiralarni boshqarish, moliyaviy
resurslarni taqsimlash va marketing byudjetini rejalashtirish kabi muhim
boshqaruv qarorlarini qabul qilishda yordam beradi.
Yettinchidan, sotuvni oshirish va faoliyat samaradorligini yaxshilash
bo’yicha tavsiyalar ishlab chiqish. Sotuvni tahlil qilish natijalari asosida korxonaga
sotuv hajmini oshirish, xarajatlarni kamaytirish, mijozlar bilan munosabatlarni
11

yaxshilash, sotuv kanallarini optimallashtirish, marketing kampaniyalarining
samaradorligini oshirish va umumiy faoliyat samaradorligini yaxshilash bo’yicha
aniq va amaliy tavsiyalar ishlab chiqiladi.
Xulosa qilib aytganda, sotuvni tahlil qilishning asosiy maqsadi korxonaning
sotuv faoliyatini har tomonlama o’rganish va baholash orqali uning
samaradorligini oshirishga qaratilgan boshqaruv qarorlarini qabul qilish uchun
zarur bo’lgan ishonchli analitik axborotni taqdim etishdan iboratdir. Ushbu
maqsadga erishish uchun sotuvni tahlil qilish bir qator muhim vazifalarni hal etadi,
bu esa korxonaga bozor dinamikasini tushunish, mavjud imkoniyatlardan
foydalanish, kamchiliklarni bartaraf etish va barqaror o’sishga erishish imkonini
beradi.
1.3. Sotuvlar ko’rsatkichlari (sotuv hajmi, daromad, rentabellik) va
ularning tahlil usullari
Korxonaning tijorat faoliyatini baholash va uning samaradorligini aniqlashda
sotuvlar ko’rsatkichlari muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu ko’rsatkichlar
korxonaning bozor pozitsiyasi, moliyaviy holati va o’sish salohiyati haqida
qimmatli ma’lumotlarni taqdim etadi. Sotuvlarni tahlil qilishning asosiy
yo’nalishlaridan biri bo’lib, sotuv hajmi, daromad va rentabellik kabi fundamental
ko’rsatkichlarni o’rganish va ularning dinamikasini baholash hisoblanadi.
Sotuv hajmi - bu muayyan davr (kun, hafta, oy, chorak, yil) ichida natural
(dona, metr, kilogramm va hokazo) yoki qiymat (pul birligida) ifodasida sotilgan
mahsulotlar (ishlar, xizmatlar) miqdoridir. Sotuv hajmi korxonaning bozor
faolligini, uning mahsulotlariga bo’lgan talab darajasini va bozor ulushini aks
ettiradi. Sotuv hajmining o’sishi korxonaning bozor pozitsiyasining
mustahkamlanayotganligini, kamayishi esa aksincha, bozor talabining
pasayayotganligini yoki raqobatning kuchayayotganligini ko’rsatishi mumkin.
Daromad (tushum) - bu muayyan davr ichida sotilgan mahsulotlar (ishlar,
xizmatlar) uchun olingan umumiy pul mablag’laridir. Daromad sotuv hajmi va
sotilgan mahsulotlarning narxiga bog’liq bo’lib, korxonaning moliyaviy natijalarini
12

baholashda asosiy ko’rsatkichlardan biri hisoblanadi. Daromadning o’sishi
korxonaning moliyaviy imkoniyatlarining kengayayotganligini, kamayishi esa
moliyaviy ahvolning yomonlashayotganligini ko’rsatishi mumkin.
Rentabellik - bu korxonaning o’z resurslaridan foydalanish samaradorligini
ifodalovchi nisbiy ko’rsatkichdir.Sotuv rentabelligi sotuvdan olingan daromadning
qancha qismi foyda ekanligini ko’rsatadi. Rentabellik ko’rsatkichlari korxonaning
faoliyatini moliyaviy jihatdan baholash, xarajatlarni nazorat qilish va resurslardan
oqilona foydalanish bo’yicha boshqaruv qarorlarini qabul qilishda muhim
ahamiyat kasb etadi. Sotuv rentabelligining yuqori bo’lishi korxonaning sotuv
faoliyatining samarali ekanligini, past bo’lishi esa xarajatlarni optimallashtirish va
narx siyosatini qayta ko’rib chiqish zarurligini ko’rsatishi mumkin.
Ushbu asosiy sotuv ko’rsatkichlarini tahlil qilish uchun turli usullar
qo’llaniladi:
Dinamik tahlil: Bu usul sotuv hajmi, daromad va rentabellik
ko’rsatkichlarining vaqt o’tishi bilan (masalan, oyma-oy, yilma-yil) o’zgarishini
o’rganishga qaratilgan. Dinamik tahlil yordamida o’sish sur’atlari, barqaror
tendentsiyalar va mavsumiylik tebranishlari aniqlanadi. Bu korxonaga o’zining
o’tmishdagi faoliyatini baholash va kelgusidagi rivojlanish tendentsiyalarini
prognoz qilish imkonini beradi.
Tarkibiy tahlil: Bu usul umumiy sotuv hajmi va daromadida ayrim
mahsulotlar (ishlar, xizmatlar) yoki sotuv kanallarining ulushini aniqlashga
qaratilgan. Tarkibiy tahlil korxonaga eng ko’p daromad keltiradigan mahsulotlar
yoki eng samarali sotuv kanallarini aniqlash, assortiment siyosatini
optimallashtirish va resurslarni samaraliroq taqsimlash imkonini beradi.
Qiyosiy tahlil: Bu usul korxonaning sotuv ko’rsatkichlarini o’tgan
davrlardagi ko’rsatkichlari, rejalashtirilgan ko’rsatkichlar yoki raqobatchilarning
ko’rsatkichlari bilan solishtirishni nazarda tutadi. Qiyosiy tahlil korxonaning bozor
pozitsiyasini baholash, mavjud kamchiliklarni aniqlash va o’z faoliyatini
yaxshilash uchun yo’nalishlar belgilashga yordam beradi 7
.
7
Petrov, I. A. (2020). Stratehiya razvitiya predpriyatiy i uchet finansovykh riskov. – Sankt-Peterburg: Nauka.
13

Faktorli tahlil: Bu usul sotuv hajmi, daromad va rentabellik
ko’rsatkichlariga ta’sir etuvchi omillarni aniqlash va ularning ta’sir darajasini
baholashga qaratilgan. Masalan, sotuv hajmining o’zgarishiga narx, reklama
xarajatlari, mahsulot sifati, sotuv xodimlarining soni kabi omillar ta’sir ko’rsatishi
mumkin. Faktorli tahlil korxonaga eng muhim ta’sir ko’rsatuvchi omillarni
aniqlash va boshqaruv harakatlarini shu omillarga yo’naltirish imkonini beradi.
Rentabellik tahlili : Bu usul sotuvning turli xil rentabellik ko’rsatkichlarini
(yalpi rentabellik, operatsion rentabellik, sof rentabellik) hisoblash va tahlil
qilishni o’z ichiga oladi. Rentabellik tahlili korxonaga sotuv faoliyatining
foydaliligini baholash, xarajatlarni nazorat qilish va narx siyosatini
optimallashtirish bo’yicha qarorlar qabul qilishga yordam beradi.
Xulosa qilib aytganda, sotuv hajmi, daromad va rentabellik korxonaning
tijorat faoliyatini baholashning asosiy ko’rsatkichlari hisoblanadi. Ushbu
ko’rsatkichlarni dinamik, tarkibiy, qiyosiy, faktorli va rentabellik tahlili usullari
yordamida chuqur o’rganish korxonaga o’zining bozor pozitsiyasini aniqlash,
mavjud kamchiliklarni bartaraf etish, o’sish imkoniyatlarini aniqlash va samarali
boshqaruv qarorlarini qabul qilish imkonini beradi. Ushbu tahlil natijalari
korxonaning uzoq muddatli barqarorligi va muvaffaqiyati uchun muhim ahamiyat
kasb etadi.
1.4. Mahsulotlar sotuvini tahlil qilishda ishlatiladigan asosiy
ko’rsatkichlar (o’sish sur’ati, savdo rentabelligi, savdo foydaliligi)
Mahsulotlar sotuvini chuqur va har tomonlama tahlil qilish korxonaning
tijorat faoliyatining samaradorligini baholash, mavjud tendentsiyalarni aniqlash va
kelgusidagi strategik qarorlarni qabul qilish uchun zarurdir. Ushbu tahlil
jarayonida bir qator asosiy ko’rsatkichlar qo’llaniladi, ular korxonaning bozor
pozitsiyasi, moliyaviy holati va o’sish salohiyati haqida muhim ma’lumotlarni
taqdim etadi. Quyida mahsulotlar sotuvini tahlil qilishda eng ko’p ishlatiladigan
asosiy ko’rsatkichlar va ularning mohiyati keltirilgan:
14

Sotuv o’sish sur’ati (Sales Growth Rate): Bu ko’rsatkich muayyan davr
ichida (odatda yilma-yil yoki chorakma-chorak) sotuv hajmining (natural yoki
qiymat ko’rinishida) foizdagi o’zgarishini ifodalaydi. Sotuv o’sish sur’ati
korxonaning bozor dinamikasiga moslashuvchanligini, uning mahsulotlariga
bo’lgan talabning o’zgarishini va marketing hamda sotuv strategiyalarining
samaradorligini ko’rsatadi. Yuqori o’sish sur’ati korxonaning bozor ulushini
oshirayotganligini va muvaffaqiyatli faoliyat yuritayotganligini, past o’sish sur’ati
yoki salbiy o’sish esa bozor pozitsiyasining susayayotganligini yoki raqobatning
kuchayayotganligini signal berishi mumkin. O’sish sur’ati quyidagi formula
bo’yicha hisoblanadi:
Sotuv o’sish sur’ati=O’tgan davr sotuviJoriy davr sotuvi−O’tgan davr sotuvi
×100% Savdo rentabelligi (Gross Profit Margin): Bu ko’rsatkich sotuvdan olingan
daromadning qancha qismi sotilgan mahsulotning tannarxini qoplaganidan keyin
qolganligini ko’rsatadi. Savdo rentabelligi korxonaning asosiy faoliyatidan
oladigan foydaliligini baholashga yordam beradi va ishlab chiqarish hamda sotuv
jarayonlaridagi xarajatlarni nazorat qilish samaradorligini aks ettiradi. Yuqori
savdo rentabelligi korxonaning mahsulot narxini to’g’ri belgilaganligini va ishlab
chiqarish xarajatlarini samarali boshqarayotganligini ko’rsatadi. Savdo rentabelligi
quyidagi formula bo’yicha hisoblanadi:
Savdo rentabelligi=Sof sotuvYalpi foyda ×100%
bu yerda: Yalpi foyda=Sof sotuv−Sotilgan mahsulot tannarxi
Savdo foydaliligi (Net Profit Margin on Sales ): Bu ko’rsatkich korxonaning
sof foydasining sotuvdan olingan daromadga nisbatini ifodalaydi. Savdo
foydaliligi korxonaning barcha operatsion va non-operatsion xarajatlarini (soliqlar,
foizlar va boshqalar) qoplaganidan keyin sotuvning har bir pul birligidan qancha
sof foyda qolganligini ko’rsatadi 8
. Bu ko’rsatkich korxonaning umumiy moliyaviy
samaradorligini baholash uchun muhimdir. Yuqori savdo foydaliligi korxonaning
xarajatlarni samarali boshqarayotganligini va rentabelli faoliyat yuritayotganligini
ko’rsatadi. Savdo foydaliligi quyidagi formula bo’yicha hisoblanadi:
8
Pugachev, A. S. (2018). Sistemy finansovogo menedzhmenta i analiz predpriyatiy . – Moscow: Izd-vo RAN.
15

Savdo foydaliligi = Sof sotuvSof foyda ×100%
O’rtacha chek (Average Transaction Value): Bu ko’rsatkich bir xaridorning
o’rtacha bir xarid uchun sarflagan pul miqdorini ifodalaydi. O’rtacha chekni
oshirish korxonaning sotuv hajmini oshirmasdan ham daromadini ko’paytirish
imkonini beradi. Bu ko’rsatkich narx siyosatini optimallashtirish, qo’shimcha
mahsulotlar taklif qilish va mijozlarning xarid qilish qobiliyatini oshirish bo’yicha
strategiyalar ishlab chiqish uchun muhimdir. O’rtacha chek quyidagi formula
bo’yicha hisoblanadi:
O’rtacha chek=Xaridlar soniUmumiy sotuv daromadi
Mijozlarni jalb qilish xarajatlari (Customer Acquisition Cost - CAC): Bu
ko’rsatkich yangi mijozni jalb qilish uchun qilingan o’rtacha xarajatlarni
ifodalaydi. CAC marketing va sotuv bo’yicha qilingan barcha xarajatlarni jalb
qilingan yangi mijozlar soniga bo’lish orqali hisoblanadi. CACning past bo’lishi
korxonaning mijozlarni jalb qilish bo’yicha marketing strategiyalarining samarali
ekanligini ko’rsatadi.
Mijozning hayotiy qiymati (Customer Lifetime Value - CLTV): Bu
ko’rsatkich bir mijoz korxonaga o’zining butun hayoti davomida keltirishi mumkin
bo’lgan umumiy foydani ifodalaydi. CLTV mijozlar bilan uzoq muddatli
munosabatlar o’rnatish va ularning sodiqligini oshirishning muhimligini ko’rsatadi.
CLTVni oshirish korxonaning uzoq muddatli rentabelligini ta’minlash uchun
muhimdir.
Inventar aylanmasi (Inventory Turnover): Garchi bu ko’rsatkich bevosita
sotuv ko’rsatkichi bo’lmasa-da, sotuvni tahlil qilishda muhim rol o’ynaydi.
Inventar aylanmasi korxonaning o’z zaxiralarini qanchalik tez sotishini ko’rsatadi.
Yuqori inventar aylanmasi korxonaning talabga ega mahsulotlarni sotayotganligini
va zaxiralarni samarali boshqarayotganligini ko’rsatadi.
Yuqorida keltirilgan ko’rsatkichlar mahsulotlar sotuvini tahlil qilishda
qo’llaniladigan asosiy vositalardan biridir. Ushbu ko’rsatkichlarni dinamikada
o’rganish, ularning o’zaro bog’liqligini aniqlash va ularga ta’sir etuvchi omillarni
baholash korxonaga o’zining tijorat faoliyatini chuqur tushunish, mavjud
16

kamchiliklarni bartaraf etish, o’sish imkoniyatlarini aniqlash va
raqobatbardoshligini oshirish bo’yicha samarali boshqaruv qarorlarini qabul qilish
imkonini beradi 9
.
9
Semenov, A. A. (2019). Strategiya i finansovy analiz predpriyatiya . – Moskva: Izd-vo FINANCIAL.
17

II BOB. KORXONALAR BÒYICHA MOLIYAVIY KÒRSATKICHLARNI
TAHLIL QILISH
2.1.Korxona buxgalteriya balansining aktiv va passivlarini tahlili
«Balans» so‘zi lis-ikki marta va lapx-torozi pallalari so‘zlaridan kelib
chiqib, mazmunan barobarlikni, teng qiymatlikni ifodalaydi. Balans usuli xalq
xo‘jaligining har xil tarmoq va sohalarida keng va har xil maqsadda foydalaniladi.
Buxgalteriya hisobida balans ikki maqsadda foydalaniladi: 1) korxona
mablag‘larini va ularni qoplovchi manbalarni hamda buxgalteriya schyotlarining
debet va kreditda ifodalangan ko‘rsatkichlari tengligini ko‘rsatish; 2) buxgalteriya
hisoboti shaklida korxona mablag‘larini aniq bir vaqtda pul sifatida ko‘rsatish.
Balans buxgalteriya hisobotini eng asosiy shakli bo‘lib, qolgan buxgalteriya
moliyaviy hisobotlar balans ko‘rsatkichlarini boyitadi va moliyaviy holatning
alohida yo‘nalishlarini ifodalaydi. Balans buxgalteriya ma’lumotlariga asoslanadi.
Buxgalteriya ma’lumotlari debetlik, kreditlik aylanmalarda, aktiv va passiv
schyotlarda o‘z ifodasini topadi. Debet aylanma - buxgalteriya schyotlarining
debetida boshlang‘ich qoldiqsiz yozilgan ma’lumotlar.
Kredit aylanma - buxgalteriya schyotlarining kreditiga boshlang‘ich
qoldiqsiz yozilgan ma’lumotlar. Aktiv schyotlar - bu schyotlarda korxona xo‘jalik
moliyaviy faoliyatining har xil yo‘nalishlari ko‘rsatiladi. Bu schyotlarning qoldig‘i
faqat debet bo‘lishi mumkin. Chunki korxona faqat mavjud mablag‘lardan
foydalanishi mumkin. Passiv schyotlar – schyotlarda korxona mablag‘larining
kelib chiqish va qoplanish manbalari ko‘rsatiladi. Bu schyotlarning qoldig‘i faqat
kredit bo‘lishi, ya’ni korxona faqat tegishli manbalar bilan qoplangan
mablag‘lardan foydalanishi mumkin. Amaliyotda aktiv-passiv schyotlar ham
bo‘lishi mumkin. Bu schyotlarda korxonaning ham mablag‘lari, ham ularni
qoplovchi manbalar ko‘rsatiladi. Masalan: bu korxonaning ham yuridik ham
jismoniy shaxslar bilan hisob-kitob schyotlaridir. Bu shaxslar korxona bilan
aloqada bo‘lganlarida ham debitorlik ham kreditorlik vazifalarini bajarishi
mumkin.
18

Buxgalteriya balansining aktiv moddalarining tahlili quyidagicha amalga
oshiriladi:
Buxgalteriya balansi ikki qismdan iborat: aktiv va passiv. Aktiv qismida
korxonaning xo‘jalik mablag‘lari, ya’ni moddiy va nomoddiy aktivlar, pul
mablag‘lari, debitorlik qarzlari va boshqa aktivlar ko‘rsatiladi.
Korxona buxgalteriya balansini aktiv moddalari tahlili
Mol-mulkning
tarkibi Yil
boshig
a
Summa
, ming
so’m Yil
boshiga
Salmog’i
, % Yil
oxiriga
Summa
, ming
so’m Yil
oxiriga
Salmog’i
, % O‘zgarish
i
Summad
a ming
so’m O‘zgarishi
Salmog’d
a, % O‘zgarish
i
Yil
boshiga
nisbatan
o‘zgarish
i, %
1. Uzoq
muddatli
aktivlar (130) 2 796
290,3 49,84 3 338
640,8 45,12 542
360,5 -4,72 19,4
2. Joriy
aktivlar (390) 2 813
735 50,16 4 060
116,8 54,88 1 246
381,8 +4,72 44,3
A) tovar-
moddiy
zahiralari
(140+190+20
0) 891
800 15,9 1 346
889 18,20 455
088,3 2,31 51,03
B) pul
mablag’lari va
qisqa
muddatli
qo’yilmalar
(320+370) 1 044
785,5 18,62 1 033
890,7 13,97 -10 894,8 -4,65 -1,04
V) debitorlar
(210+380) 858
489 15,3 1 595
064 21,56 736 375 6,26 85,8
Balans
aktivining
JAMI (400) 5 610
025,3 100,0 7 398
757 100,0 1 788
732,3 ----- 31,88
Aktiv moddalar korxonaning mulkini, uning tarkibi, holati va joylanishini
aks ettiradi. Masalan, asosiy vositalar, pul mablag‘lari, tugallanmagan ishlab
chiqarish xarajatlari va boshqalar.
Aktivlarning tahlili korxonaning moliyaviy holatini, uning to‘lov
qobiliyatini, likvidligini va oborot mablag‘larining aylanishini aniqlashga yordam
beradi.
19

Aktivlar summasi passivlar summasiga teng bo‘lishi kerak, chunki aktivlar
korxonaning kapitali va majburiyatlari orqali moliyalashtiriladi.
Tahlil jarayonida aktivlarning tarkibi, o‘zgarishlari, joylanishi va ularning
tashkil topish manbalari o‘rganiladi, bu esa korxona faoliyatining samaradorligini
baholash imkonini beradi.
Korxona buxgalteriya balansini passiv moddalari tahlili
Mol-mulkni
tashkil
topish
manba'ining
tarkibi Yil
boshi
ga
Sum
ma,
ming
so’m Yil
boshig
a
Salmog
’i, % Yil
oxirig
a
Sum
ma,
ming
so’m Yil
oxiriga
Salmog
’i, % O‘zgari
shi
Summa
da,
ming
so’m O‘zgarish
i
Salmog’d
agi, % Yil
boshiga
nisbatan
o‘zgaris
hi, %
1. O‘z
mablag’lari
ning
manbalari
(480) 3 306
444,3 58,94 4 151
143 56,11 844
698,7 -2,83 25,55
2.
Majburiyatl
ar (770) 2 303
581 41,06 3 247
614,6 43,89 944
033,6 2,83 40,98
A) uzoq
muddatli
majburiyatl
ar (490) 515
200 9,18 2 134
955 28,86 1 619
755 19,67 314,39
B) joriy
majburiyatl
ar (600) 1 788
381 31,88 1 112
659,6 15,04 -675
721,4 -16,84 -37,78
Balans
passivining
JAMI (780) 5 610
025,3 100,0 7 398
757 100,0 1 788
732,3 ----- 31,88
2.2. Korxonada buxgalteriya balansi likvidligi tahlili
Ma’lumki, balans aktividagi mablag‘lar naqt pulga aylansa, balans
passividagi majburiyatlarni qaytarish mumkin. Balans likvidligi — balansning
aktiv tomonidagi bir davrga borib naqt pulga aylanadigan mablag‘lar bilan shu
davrda qaytariladigan majburiyatlarni solishtirish demakdir. Demak, balans
likvidligi korxonaning boshqa korxona va tashkilotlar bilan iqtisodiy aloqalar
20

darajasini ko‘rsatadi. Ko‘rinib turibdiki, balans likvidligi moliyaviy mustahkamlik
singari, korxonalar ko‘rsatkichlardan biri bo‘lib hisoblanadi. moliyaviy holatini
ifodalovchi asosiy Balans likvidligi tahlilini boshlamasdan oldin quyidagi
savollarga javob berishimiz zarur.
1. Balans likvidligini, korxonaning butun majburiyatlarini, uzoq va qisqa
muddatga olingan qarzlar bo‘yicha aniqlash kerakmi, yoki faqat qisqa muddatga
olingan qarzlar bo‘yicha aniqlash kerakmi?
2. Balans likvidligi va korxonaning qarzlarini to‘lashga, qodirligi bir
mazmunga egami, yoki har xil mazmunga egami?
3. Balans likvidligini ifodalovchi ko‘rsatkichlarni chegaralash kerakmi va
bu chegaralangan ko‘rsatkichlar nima bilan aniqlanadi?
Xorijiy mamlakatlarda balans likvidligi tahlil etilganda korxonaning butun
majburiyatlari va ham uzoq ham qisqa muddatga olingan qarzlar bo‘yicha hisob-
kitob olib boriladi. Iqtisodiy adabiyotimizda, uslubiy ko‘rsatmalarda balans
likvidligini tahlil qilishda faqat qisqa muddatga olingan qarzlar e’tiborga olinadi.
Tashqaridan olingan qarzlarning hammasini — uzoq va qisqa muddatga
olingan qarzlarni qaytarib berish kerak bo‘lgandan keyin balans likvidligi bizni
sharoitimizda ham tahlil etilganda qisqa muddatga olingan qarzlar bilan
chegaralanmasdan, uzoq muddatga olingan qarzlar e’tiborga olinsa korxonalar
balansining likvidligi to‘liqroq baholanar edi. Bu holat bizning iqtisodiy
adabiyotda o‘z o‘rnini topgan, lekin balans likvidligini umuman korxona
miqyosida aniqlaganda emas, korxona aktivlarini turlari bo‘yicha balans likvidligi
tahlil etilganda amalga oshiriladi.
Balans likvidligi va qarzlarni qaytarib berishda qodirligi to‘g‘risida gap
borganda, bir guruh iqtisodchilar ularni bir biridan ajratishadi, farqlanadi. Masalan,
qarzlarni qaytarib berishga qodirligi, (platejesposobnostь) umuman korxona
majburiyatlariga — uzoq va qisqa muddatga olingan qarzlarga nisbatan, balans
likvidligi esa faqat qisqa muddatga olingan qarzlarga nisbatan aniqlanadi. Bunday
chegaralashga asos bor. Chunki uzoq va qisqa muddatga olingan qarzlar e’tiborga
olinsa, korxonaning umuman potentsial qarzlarni qaytarib berishga qodirligi
21

ko‘rsatiladi. Balans likvidligi qisqa muddatga olingan qarzlar bo‘yicha aniqlanar
ekan, korxonalar iqtisodiy jihatdan nochor holatga tushib qolganda, ularni bankrot
deb e’lon qilish paytida foydalaniladi.
Fikrimizcha, balans likvidligi va qarzlarni qaytarib berishga qodirligi bir xil
mazmunga ega. Ikkala ko‘rsatkichlarda ham tashqaridan olingan majburiyatlarni
qaytarish to‘g‘risida gap ketyapti. Bozor munosabatlari davrida qisqa muddatga
olingan qarzlar kengroq foydalanilganligi uchun amaliyotda balans likvidligi nomli
ko‘rsatkichga, ya’ni qisqa muddatga olingan qarzlarga nisbatan aniqlanayotgan
ko‘rsatkichga ko‘proq e’tibor berilmoqda.
Shunday qilib, balans likvidligi kengaytirilgan va qisqa mazmunda
aniqlanishi lozim. Kengaytirilgan mazmunda olinadigan bo‘lsa, balans likvidligi
korxonada ham uzoq, ham qisqa muddatga olingan butun qarzlarni qaytarib
berishga qodirligini ko‘rsatsa, qisqartirilgan mazmunda olinadigan bo‘lsa, balans
likvidligi korxonada faqat qisqa muddatga olingan qarzlarni qaytarib berishga
qodirlikini ko‘rsatib berishi kerak.
Pirovardida, uchinchi muammo — balans likvidligini tahlil etish uchun
foydalaniladigan ko‘rsatkichlar tizimi to‘g‘risida.
Iqtisodiy adabiyotda balans likvidligini tahlil qilish uchun tavsiya qilingan
ko‘rsatkichlar keng va har xil bo‘lib, ular bir tizimga solinmagan,
turkumlashmagan, tavsiflanmagan.
Balansning likvidlik xususiyati bozor munosabatlarining asosiy talablaridan
biridir. Korxona likvidlik xususiyatiga ega bo‘lsa, bu korxona xalq xo‘jaligi
majmuasida faoliyat yuritishi mumkin. Agar korxona balansi bu xususiyatga ega
bo‘lmasa, u boshqa korxona va tashkilotlar bilan me’yoriy ravishda iqtisodiy
aloqalarni olib borolmaydi va faoliyat yuritishi og‘irlashib ketadi. Demak, balans
likvidligi katta ahamiyatga ega bo‘lib, uni tahlil qilib turish ob’yektiv zaruratga
aylanadi.
Balans likvidligi uch shaklda ifodalanadi.
1. Balans likvidlik ko‘rsatkichlari korxonaning mablag‘ elementlarini naqt
pulga aylanish jarayonini ko‘rsatadi.
22

2. Balans likvidligi korxonalarning olingan qarzlarini qaytarib berishga
qodirlik darajasini ko‘rsatadi.
3. Balans likvidligi korxona aktivlari, aylanma mablag‘lari bilan
korxonaning umumiy majburiyatlari, qisqa muddatga olingan qarzlar o‘rtasidagi
nisbat asosida aniqlanadi.
Balans likvidligining kerakli darajada bo‘lishi - bu korxona faoliyatini
davom etishi, boshqa korxona va tashkilotlar — ta’minotchi, kreditor, bank
organlari va davlat budjeti bilan me’yoriy iqtisodiy aloqalarni davom ettirish
kafolatidir. Bozor munosabatlari murakkab bo‘lib, bu vaziyatda korxona balansi
likvidlik xususiyatiga ega va ega bo‘lmasligi mumkin.
Balansning likvidligi tasodifan, vaqtincha, uzoq muddatli va doimiy bo‘lishi
mumkin. Lekin amaliyot talabi — korxonalar balansi likvidlikka ega bo‘lishidir.
Balans likvidligini tahlil qilish korxonalar faoliyatida uchraydigan ko‘p
muammolarni mavjud ekanligini va ularni tez fursatda yechish zarurligini ko‘rsatib
beradi. Bunday muammolar tarkibida quyidagilar bo‘lishi mumkin:
- korxona mablag‘larini noto‘g‘ri joylanishi va uni bartaraf etish yo‘llarini
topish;
- korxona aktivlarini realizatsiya qilishni tezlashtirish imkoniyatlarini topish;
- korxonada ortiqcha mablag‘lar paydo bo‘lgan zamonoq bank va
ta’minlovchilar bilan hisob-kitoblarni tezlashtirish;
- sotilmagan tovarlar va debitorlik qarzlarining qoldig‘i oshib borsa, ularni
kamaytirish yo‘llarini topib, amalga oshirish;
- korxonalarni bankrotlikka uchrashdan saqlab qolish.
Buxgalteriya balansi likvidligi tahlili
AKTIV /
PASSIV Yil boshi Yil oxiri PASSIV /
AKTIV Yil boshi Yil oxiri
Doimiy
harakatdagi
aktivlar 289 412 698 629 150 505 To‘lov
muddati
kelgan
majburiyatlar 762 075 830 1 839 768
361
Tez pulga
aylanadigan
aktivlar 503 338 335 1 566 042
404 Qisqa
muddatli
to‘lov 14 744 216 8 878 479
23

majburiyatlar
i
Sekin pulga
aylanadigan
aktivlar 2 185 621
680 9 488 500
196 Uzoq
muddatli
to‘lov
majburiyatlar
i 4 675 490
146 12 304 013
149
Qiyin pulga
aylanadigan
aktivlar 10 219 731
945 12 593 199
960 Doimiy
passivlar 7 745 794
466 10 124 233
076
Aktiv jami 13 198 104
658 24 276 893
065 Passiv jami 13 198 104
658 24 276 893
065
2.3. “NURAFSHON SUT” MCHJ mahsulotlar sotuvining umumiy
tahlili
"NURAFSHON SUT" MCHJ O’zbekiston bozorida sut va sut mahsulotlari
ishlab chiqarish bo’yicha yetakchi korxonalardan biri sifatida o’z faoliyatini
muvaffaqiyatli olib bormoqda. Korxonaning mahsulot assortimenti keng bo’lib,
turli xil iste’molchilarning talabini qondirishga qaratilgan. Biz ushbu bo’limda
korxonaning so’nggi uch yillik (2022-2024 yillar) sotuv faoliyatining umumiy
tendentsiyalari va asosiy xususiyatlarini tahlil qilamiz.
1-jadval
"NURAFSHON SUT" MCHJning 2022- yil davomidagi asosiy sotuv
ko’rsatkichlari
Ko’rsatkichlar 2022 yil
(1000 litr ) 2022 yil (1
litr so’m) Jami daromad
Sut sotuvi 70 8000 560.000.000
Qatiq sotuvi 90 7500 675.000.000
Smetana sotuvi 80 6000 480.000.000
Tvorog sotuvi 70 9000 630.000.000
Umumiy sotuv hajmi
(qiymatda) 310
2.345.000.000
1-jadvalda ko’rsatilgan 2022 - yil korxonaning umumiy sotuv hajmi 310
(1000 litr ) jamidaromad 2 mlrd 345 mlnso’mni tashkil etadi
2-jadval
“NURAFSHON SUT MCHJ “2023 –davomidagi asosiy ko’rsatkichlar
24

Ko’rsatkichlar 2023 yil (1000
lirt ) 2023 yil (1 litr
so’m) Jami daromad
Sut sotuvi 75 8500 637.500.000
Qatiq sotuvi 93 8000 744.000.000
Smetana sotuvi 80 6000 480.000.000
Tvorog sotuvi 65 9100 591.500.000
Umumiy sotuv
hajmi (qiymatda) 313 2.491.500.000
2-jadvaldaesa 2023 yilgiumumiysotuvhajmipasaygani 313 (1000 litr) ni,
jami daromad esa 2 mlrd 491 mln 500 mingso’mni tashkil etgan.
“ NURAFSHON SUT MCHJ ‘’ 2024 –davomidagi asosiy ko’rsatkichlar
3 - jadval
Ko’rsatkichlar 2024 yil (1000litr ) 2024 yil (1 litr
so’m ) Jami daromad
Sut sotuvi 80 9500 760.000.000
Qatiq sotuvi 85 10000 850.000.000
Smetana sotuvi 85 7000 595.000.000
Tvorog sotuvi 60 10000 600.000.000
Umumiy sotuv
hajmi (qiymatda) 310 2.805.000.000
Bu jadvaldaesa 2024 yilgi umumiy sotuv hajmi 310 ( 1000litr ) jami
daromad esa 2 mlrd 805 mln so’mni tashkil etgan .
"NURAFSHON SUT" MCHJning 2022 - 2024 yillari asosiy sotuvini
o’sish / pasayish foiz ko’rsatkichlari
4-jadval
Ko’rsatkichlar O’sish/pasayish
sur’ati 2022 /2023
(jami daromad) O’sish/pasayish
sur’ati 2023 /2024
( jami daromad ) O’sish/pasayish
sur’ati 2022 /
2024 ( jami
daromad )
Sut sotuvi 13.8 % 19 % 35.7%
Qatiq sotuvi 10 % 14 % 25.9 %
Smetana sotuvi 0 % 23.9 % 23.9%
Tvorog sotuvi -6 % 1.4% 4.76 %
Umumiy sotuv
hajmi (qiymatda) 6.25% 12.5 % 19.65 %
Jadvaldagi ma’lumotlar "NURAFSHONSUT" MCHJning 2022-2024 yillar
davomida umumiy sotuv hajmi qiymat ko’rinishida barqaror o’sib borayotganligini
25

ko’rsatadi. 2023 yilda 2022 yilga nisbatan umumiy sotuv hajmi 6.25% ga, 2024
yilda esa 2023 yilga nisbatan 12.5% ga o’sgan.
Mahsulotlar bo’yicha tahlil shuni ko’rsatadiki, qatiq sotuvi umumiy sotuv
hajmida eng katta ulushni egallaydi va eng yuqori o’sish sur’atiga ega. sut va
smetana sotuvi ham o’sib bormoqda, lekin qatiqga nisbatan biroz pastroq
sur’atlarda. Tvorog sotuvi ham sezilarli o’sishni qayd etgan.
Umumiy xulosa qilib aytganda, "NURAFSHON SUT" MCHJ so’nggi uch
yil davomida barqaror o’sishni namoyish etdi, diversifikatsiyalashgan mahsulot
portfeliga ega va rentabelli faoliyat yuritmoqda. Korxonaning sotuv strategiyasi
bozor talabiga moslashuvchanlik va iste’molchilarning turli xil segmentlariga
yo’naltirilganlikni o’zida mujassam etgan.
2021 2022 2023
1- rasm. NURAFSHON SUT" MCHJning so ngi 3 yilda asosiy sotuviniʻ
o sish grafigi
ʻ
Likvidlilik ko’rsatkichlari dinamikasi: Joriy likvidlilik koeffitsiyenti, tezkor
likvidlilik koeffitsiyenti va mutlaq likvidlilik koeffitsiyentining yillar bo’yicha
o’zgarishini ko’rsatuvchi ustunli yoki chiziqli grafik.
To’lov qobiliyati ko’rsatkichlari dinamikasi: Qarzning o’z kapitaliga nisbati
va moliyaviy leveraj koeffitsiyentining yillar bo’yicha o’zgarishini ko’rsatuvchi
ustunli yoki chiziqli grafik.
26

Rentabellik ko’rsatkichlari dinamikasi: Yalpi foyda marjasi, sof foyda
marjasi, aktivlar rentabelligi va o’z kapitali rentabelligining yillar bo’yicha
o’zgarishini ko’rsatuvchi ustunli yoki chiziqli grafik.
Rentabellik ko’rsatkichlari korxonaning faoliyatini moliyaviy jihatdan
baholash, xarajatlarni nazorat qilish va resurslardan oqilona foydalanish bo’yicha
boshqaruv qarorlarini qabul qilishda muhim ahamiyat kasb etadi. Sotuv
rentabelligining yuqori bo’lishi korxonaning sotuv faoliyatining samarali
ekanligini, past bo’lishi esa xarajatlarni optimallashtirish va narx siyosatini qayta
ko’rib chiqish zarurligini ko’rsatishi mumkin.
"NURAFSHON SUT" MCHJning 2022-2024 yillar davomidagi sotuv
faoliyatining asosiy ko’rsatkichlari dinamikasini baholash korxonaning o’sish
tendentsiyalari, moliyaviy barqarorligi va faoliyat samaradorligi haqida muhim
xulosalar chiqarish imkonini beradi. Ushbu baholash tahlilini quyidagi kichik
rejalarga bo’lib o’rganamiz:
Daromad (yalpi foyda) dinamikasining tahlili:
Sotuv hajmining o’sishiga mutanosib ravishda "NURAFSHON SUT"
MCHJning yalpi foydasi ham sezilarli darajada oshgan.2022 yilda 2 mlrd 345
mln.so’mni tashkil etgan yalpi foyda 2024 yilga kelib2 mlrd 805 mln so’mga
yetgan. Yalpi foydaning o’sishi korxonaning asosiy faoliyatidan olinadigan
daromadning ortib borayotganligini ko’rsatadi.Yalpi foyda dinamikasini tahlil
qilishda sotilgan mahsulot tannarxining o’zgarishini ham hisobga olish
muhimdir.Agar yalpi foyda sotuv hajmiga nisbatan tezroq o’sayotgan bo’lsa, bu
korxonaning tannarxni boshqarishda samaraliroq bo’layotganligini ko’rsatishi
mumkin.Korxonaning savdo rentabelligining tahlil qilinayotgan uch yillik davr
mobaynida barqaror 30.0% darajada saqlanib qolishi muhim ahamiyatga ega.
Rentabellikning barqarorligi korxonaning moliyaviy barqarorligini ta’minlashda va
uning o’sish salohiyatini qo’llab-quvvatlashda muhim rol o’ynaydi. Kelgusida
rentabellikni yanada oshirish uchun xarajatlarni optimallashtirish va narx siyosatini
qayta ko’rib chiqish imkoniyatlarini o’rganish maqsadga muvofiqdir.
27

"NURAFSHON SUT" MCHJning sotuv hajmi, daromadi va rentabelligi
tahlil qilinayotgan davr mobaynida ijobiy tendentsiyalarni namoyish etmoqda.
Sotuv hajmining barqaror va yuqori o’sish sur’atlari, yalpi foydaning sezilarli
darajada oshishi va savdo rentabelligining barqarorligi korxonaning bozor talabiga
muvaffaqiyatli moslashayotganligini, o’zining sotuv strategiyasini samarali amalga
oshirayotganligini va moliyaviy barqarorligini ta’minlayotganligini ko’rsatadi.
Sotuv hajmi, daromad va rentabillik – bu ko‘rsatkichlar korxonaning
moliyaviy holatini, samaradorligini va bozor sharoitida raqobatbardoshligini
baholashda asosiy mezonlar hisoblanadi. Quyida ularni baholash va tahlil qilish
usullari yoritiladi.
Sotuv hajmi va daromad ko‘rsatkichlari
Sotuv hajmi – ma’lum bir davrda sotilgan mahsulot yoki xizmatlar miqdori
va qiymati. Bu ko‘rsatkich korxonaning bozor ulushi va faoliyat ko‘lamini
aniqlashda muhim.
Daromad (yoki tushum) – mahsulot yoki xizmatlarni sotishdan olingan
umumiy pul tushumi. Yalpi daromad va sof daromad farqlanadi:
Yalpi daromad: sotishdan tushgan tushumdan mahsulot tannarxi (ishlab
chiqarish harajatlari) ayiriladi.
Sof daromad: barcha xarajatlar (ma’muriy, operatsion va boshqalar) chegirib
tashlangandan keyin qolgan foyda.
Formulalar:
Yalpi daromad = Sotishdan tushgan tushum – Sotilgan mahsulot tannarxi.
Sof daromad = Barcha daromadlar – Barcha xarajatlar.S
28

III BOB. MAHSULOTLAR SOTUVINI TAHLIL QILISH VA
SOTUVNI BOSHQARISH STRATEGIYALARI
3.1 Sotuvlarni oshirish uchun marketing va sotuvlar strategiyalarini ishlab
chiqish
Ma’lumki, doimiy o’zgaruvchan atrof-muhit omillari korxonaga nisbatan
tajavvuzkor bo’lib, bu sharoitlariga qarshi turishning asosiy vositasi sifatida
korxonaning yaxshi ishlab chiqilgan marketing strategiyasi hisoblanadi. Ushbu
maqsadga erishish uchun korxonalarda strategik marketingning nazariy asoslarini
tizimlashtirish, uning strategiyasini taklif qilishi kerak.
Hozirga globallashuv davrida, birinchi navbatda, strategik menejment va
marketing kabi to’laqonli boshqaruv mexanizmlari mavjud bo’lmagan sharoitlarda
kompaniyalar zarar ko’radi. Strategik rejalashtirish masalalarida boshqaruvning
tizimli xatolari globallashuv ta’sirini ko’paytirishi va korxonaning hayot
aylanishini qisqartirishi mumkin. O’zgaruvchan iqtisodiy sharoitlarga qarshilik
ko’rsatishning asosiy vositasi korxonalar uchun yaxshi ishlab chiqilgan marketing
strategiyasidir.
Marketing strategiyasi kompaniyaning umumiy strategiyasining
elementlaridan biridir. U iste’molchilar, raqobatchilar va sotish bozoriga nisbatan
bozordagi faoliyatning asosiy yo’nalishlarini belgilaydi. Kompaniyaning
marketing strategiyasi uning bozordagi mavqeiga, bozordagi o’zgarishlarni tahlil
qilishga, raqobat holatini tahlil qilishga, bozordagi o’zgarishlar prognozlariga,
kompaniyaning o’zi maqsadlariga va resurslarning cheklanganligiga bog’liq.
To’g’ri ishlab chiqilgan marketing strategiyasi boshqaruv qarorlarini qabul
qilishga ta’sir qiluvchi noaniqlik va atrof-muhitning o’zgaruvchanligining salbiy
ta’sirini minimallashtirishi mumkin va kompaniyani ishlab chiqarish va umuman
kompaniya faoliyatidagi zarur ichki o’zgarishlarga tayyorlashga imkon beradi.
Tashkilotning har qanday korxonasi faoliyatining natijasi maqsadlar
qanchalik to’g’ri va to’g’ri qo’yilganligiga, ularga erishish uchun vazifalar
qo’yilganiga bog’liq. Shu sababli, tashkilot rahbariyati iste’molchilarning xohish-
istaklari sohasida tadqiqotlar olib borish uchun uning holati, mavjud va mumkin
29

bo’lgan eng yaqin raqobatchilar haqida eng to’liq va ishonchli g’oyaga ega bo’lishi
kerak. Bu omillarning barchasi kompaniya menejerlariga raqobatbardoshlikni
yaratish va ishlab chiqarish rentabelligini oshirish imkonini beradi. Kompaniya o’z
oldiga qo’yilgan vazifalarni hal qilishi va natijada o’z foydasini maksimal darajada
oshirishi uchun marketingni rivojlantirish strategiyasini ishlab chiqishi kerak.
Marketing strategiyasi - bu istalgan holatga erishish uchun mavjud
resurslardan eng oqilona foydalanish usullarini tavsiflovchi korxonani
rivojlantirish rejasi.
Korxonaning strategik marketing rejasini ishlab chiqish quyidagi vazifalar
majmuasini hal qilishga qaratilgan [1]:
 korxonaning joriy holatini baholash;
 investitsiyalardan kafolatlangan daromad olish nuqtai nazaridan korxonaning
asosiy maqsadlarini, shuningdek, maksimal darajada aniqlash
 resurslardan oqilona foydalanish;
 korxonani rivojlantirishning maqsad va vazifalariga erishish uchun barcha
resurslarni jalb qilish.
Yuqorida aytilganlarga asoslanib, strategik marketing - bu bozorni har
tomonlama tahlil qilish asosida iste’molchi, ishlab chiqarish va butun jamiyat
uchun qadrli bo’lgan tovarlarni (xizmatlarni) ishlab chiqish va ilgari surishning
boshqaruv tizimi, degan xulosaga kelishimiz mumkin.
Marketing strategiyasi - bu korxona maqsadlariga erishishga qaratilgan
asosiy qarorlar to’plami.
Marketing strategiyasini ishlab chiqish bir nechta bosqichlarda amalga
oshiriladi. Marketingni strategik rejalashtirishni ishlab chiqish bo’yicha harakatlar
ketma-ketligi quyidagicha:
1-bosqich: Tashqi muhitni tahlil qilish. Ushbu bosqichning maqsadi
kompaniyaning ichki imkoniyatlarini hisobga olgan holda tashqi imkoniyatlar va
tahdidlarni aniqlash orqali kompaniyaning uzoq muddatli istiqboldagi pozitsiyasi
va rivojlanish istiqbollarini aniqlashdir. Tashqi muhitni tahlil qilish strategiya
ishlab chiquvchilari potentsial tahdidlar va yangi imkoniyatlarni oldindan bilish
30

uchun korxonadan tashqaridagi omillarni nazorat qilish vositasi bo’lib xizmat
qiladi [3]. Ushbu bosqich tashqi omillarni tahlil qilishni o’z ichiga oladi.
2-bosqich: Korxonaning kuchli va zaif tomonlarini tahlil qilish.
Korxonaning tashqi muhiti omillarini tahlil qilgandan so’ng, rahbariyat
korxonaning ichki kuchli tomonlari bor yoki yo’qligini, paydo bo’lgan
imkoniyatlardan foydalana oladimi yoki yo’qligini va ichki zaif tomonlar tashqi
xavflar bilan bog’liq kelajakdagi muammolarni hal qilishni qanday qiyinlashtirishi
mumkinligini aniqlaydi. Ushbu maqsadlar korxonaning kuchli va zaif tomonlarini
tahlil qilish yoki ichki tahlildir. Tashkilotning ichki muhiti korxona ichidagi
umumiy muhitning bir qismi bo’lib, uning faoliyatiga doimiy, bevosita ta’sir
ko’rsatadi. Bunday muammolarni aniqlash uchun boshqaruv so’rovi usuli
qo’llaniladi. Ichki muhit alohida jihatlarni o’z ichiga oladi, ularning har biri
korxonaning asosiy jarayonlari va elementlari to’plamini o’z ichiga oladi. Ularning
kompleksdagi holati korxonaning salohiyati va imkoniyatlarini belgilaydi [3].
Korxonaning ichki va tashqi muhitini tahlil qilish asosida SWOT tahlil
amalga oshiriladi.
SWOT-tahlil metodologiyasi dastlab kuchli va zaif tomonlarni, imkoniyatlar
va tahdidlarni aniqlashni, so’ngra ular o’rtasidagi munosabatlarni o’rnatishni
nazarda tutadi, keyinchalik ular korxona marketing strategiyasini ishlab chiqish
uchun ishlatilishi mumkin.
3-bosqich: Strategiyani to’g’ridan-to’g’ri tanlash. Tashqi xavf va yangi
imkoniyatlarni tahlil qilib, kompaniya rahbariyati marketing strategiyasini
tanlashni boshlashi mumkin. Uni tanlashda quyidagi asosiy omillarni hisobga olish
kerak:
 korxonaning maqsadlari;
 korxonaning moliyaviy resurslari;
 xodimlarning malakasi;
 korxonaning majburiyatlari;
 tashqi muhitga bog’liqlik darajasi; - vaqt omili.
31

Uchinchi bosqichning asosiy maqsadi - maqsadlarga erishish uchun iloji
boricha ko’proq muqobil strategiyalarni ishlab chiqish. SHundan so’ng, kelajakda
korxonaning eng yuqori samaradorligini ta’minlaydigan strategiya tanlanadi.
Strategiyani tanlash korxonani rivojlantirishning aniq kontseptsiyasiga asoslanishi
va uni shakllantirish imkon qadar aniq va tushunarli bo’lishi kerak.
3.2. Sotuvlarni oshirish uchun talab va istaklarni o rganishʻ
Talab – xarid qilish quvvatiga ega bo‘lgan ehtiyojdir. Ehtiyoj esa insonning
biror narsaga bo‘lgan zarurati yoki xohishidir. Talab esa bu ehtiyojning xarid
qobiliyatiga ega shaklidir.
Talab va istaklarni o‘rganish marketingning asosiy yo‘nalishlaridan biri
bo‘lib, bu jarayon bozorni chuqur tahlil qilish, iste’molchilarning ehtiyojlari va
xohishlarini aniqlashga qaratilgan.
Talab va istaklarni bilmasdan sotuvni oshirish mumkin emas, chunki
mijozlarga qanday mahsulot yoki xizmat kerakligini tushunmaslik sotuv
ko‘rsatkichlarini pasaytiradi.
Talab va istaklarni o rganish uchun so‘rovlar, intervyular, fokus-guruhlar va
ʻ
onlayn tahlil vositalaridan foydalanish orqali maqsadli auditoriya haqida ma’lumot
to‘plash.
Bozor tarkibini aniqlash, tovarlarni o‘rganish va raqobat sharoitlarini tahlil
qilish talabni o‘rganishning asosiy yo‘nalishlaridir.
Sotuvni oshirish uchun mijozlarning talab va istaklarini chuqur tushunish
zarur. Agar mijozlarning ehtiyojlari va afzalliklari aniqlanmasa, mahsulot yoki
xizmatni qanday taklif qilishni bilish qiyin bo‘ladi.
Talab va istaklarni o rganish sotuvlarni oshirishning muhim qismi
ʻ
hisoblanadi. Bu jarayon quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
Maqsadli auditoriyani aniqlash va ularning ehtiyojlarini tushunish:
So‘rovlar, intervyular, fokus-guruhlar va onlayn tahlil vositalari yordamida
mijozlarning demografiyasi, xatti-harakatlari, afzalliklari va muammolari
aniqlanadi.
32

Mijozlar bilan samarali muloqot qilish: Faol tinglash, tegishli savollar berish
va hamdardlik ko‘rsatish orqali mijozlarning haqiqiy ehtiyojlari va istaklarini
aniqlash mumkin.
Marketing tadqiqotlari o‘tkazish: Bozorni segmentlash, raqobatchilarni tahlil
qilish va iste’molchilar ehtiyojlarini chuqur o‘rganish orqali mahsulot va
xizmatlarni mijozlarga moslashtirish.
Mijozlarning fikr-mulohazalarini yig‘ish va tahlil qilish: Bu mahsulot va
xizmatlarni yaxshilash hamda mijozlar bilan uzoq muddatli munosabatlarni
o‘rnatishga yordam beradi.
Talab va istaklarni chuqur o‘rganmasdan sotuvlarni oshirish qiyin, chunki
mijozlar nima istayotganini bilmasdan, ularga to‘g‘ri mahsulot yoki xizmat taklif
qilish mumkin emas.
3.3. Sotuvlarni optimallashtirish uchun amaliy tavsiyalar
Texnologiyalardan samarali foydalanish korxona uchun raqobatbardosh
ustunlikka erishish va sotuv jarayonlarini optimallashtirishning muhim omilidir.
CRM (Customer Relationship Management) tizimini joriy etish va faol foydalanish
mijozlar haqidagi barcha ma’lumotlarni bir joyda saqlash, ularning xarid tarixini
kuzatish, marketing kampaniyalarini rejalashtirish va amalga oshirish, mijozlar
bilan o’zaro munosabatlarni boshqarish va sotuv jarayonini tahlil qilish imkonini
beradi. ERP (Enterprise Resource Planning) tizimini joriy etish esa ishlab
chiqarish, zaxiralar, logistika va sotuv kabi barcha biznes jarayonlarini
integratsiyalash orqali samaradorlikni oshirish va xarajatlarni kamaytirishga
yordam beradi.
Biznes-analitika vositalaridan foydalanish sotuv ko’rsatkichlarini tahlil
qilish, bozor tendentsiyalarini aniqlash, iste’molchilarning xarid qilish xulq-
atvorini o’rganish va shu asosda strategik qarorlar qabul qilish uchun zarurdir.
Elektron tijorat platformalarini takomillashtirish, onlayn do’konning qulayligi,
tezligi va xavfsizligini ta’minlash, mahsulot katalogini doimiy ravishda yangilab
turish, turli xil to’lov usullarini taklif qilish va tezkor yetkazib berishni tashkil etish
orqali onlayn sotuv hajmini oshirish mumkin.
33

Sotuvlarni optimallashtirish uchun mavsumiy sotuvlarni boshqarish kerak.
Mavsumiy tendentsiyalarni aniqlash, zaxiralarni to‘g‘ri boshqarish, maqsadli
marketing kampaniyalarini olib borish va do‘konlarda jozibali displeylar yaratish
orqali sotuvlarni oshirish mumkin.
Savdo jarayonlarini rejalashtirish va boshqarish ham muhim hisoblanadi
Kompaniya funksional bo‘linmalari bilan hamkorlikda raqobatbardosh, bir-birini
to‘ldiruvchi strategiyalarni ishlab chiqish va amalga oshirish zarur.
Bundan tashqari yo‘llarni optimallashtirish ham zarur.Yetkazib berish
yo‘llarini qisqartirish va samarali rejalashtirish orqali xarajatlarni kamaytirish va
tezkorlikni oshirish mumkin.
Real vaqtda biznes tahlil vositalaridan foydalanishni ham o z o rniʻ ʻ
mavjud.Sotuvdagi muammolarni tez aniqlash uchun ogohlantirish tizimlarini joriy
qilish, konversiya pasayishi yoki to‘lovlarni qaytarish kabi holatlarda tezkor
choralar ko‘rish muhim.
Xodimlarni malakasini oshirish esa sotuvlarni optimallashuviga katta tasir
o rkizadi. Sotuvchilarni mijozlar bilan munosabat, savdo texnikalari va hujjatlarni
ʻ
boshqarish bo‘yicha o‘qitish samaradorlikni oshiradi.
Ushbu tavsiyalarni amalga oshirish orqali sotuv jarayonlarini samarali
boshqarish va optimallashtirish mumkin.
34

XULOSA
Ushbu kurs ishi "NURAFSHON SUT" MCHJ misolida mahsulotlar sotuvini
tahlil qilish va sotuvni boshqarish strategiyalarini o’rganishga bag’ishlandi.
Tadqiqot davomida korxonaning so’nggi uch yillik sotuv faoliyati tahlil
qilindi, sotuv hajmi, daromad va rentabellik ko’rsatkichlari baholandi, mahsulot
sotuvining dinamikasi va o’sish sur’atlari o’rganildi, shuningdek, korxonaning
sotuv faoliyatidagi potentsial muammolar va ularni bartaraf etish yo’llari tahlil
qilindi. Bundan tashqari, sotuvni boshqarishning asosiy strategiyalari ko’rib
chiqildi va sotuvlarni oshirish hamda optimallashtirish bo’yicha amaliy tavsiyalar
ishlab chiqildi.
Xulosa qilib shuni aytishimiz mumkinki, korxonalar ko’p sonli
raqobatchilarga ega rivojlanayotgan bozorda ishlaydi, uning uchun eng yaxshi
tanlov raqobatdosh ustunliklarini amalga oshirishga qaratilgan va bozorning
chuqur kirib borishi va geografik rivojlanishiga qaratilgan kombinatsiyalangan
strategiya bo’ladi. Birinchidan, xudud bozoriga kirish va o’z o’rnini egallash va
ishlab chiqarish quvvatini oshirish orqali davlat bo’ylab yetkazib berish
shartnomalarini tuzish orqali yangi bozorlarga chiqish tavsiya etiladi.
35

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI :
1. Baranov, I. A. (2019). Moliyani sozlash predpriyatiy. – Moskva: moliya va
statistika.
2. Gavrilov, S. A. (2020). Finansovyy menedjment i strategicheskoe
planirovániye predpriyatiy. – Moskva: Izd-vo RUDN.
3. Grigoriev, I. A. (2021). Osnovy finansovogo analiza i predpriyatiy. –
Moskva: Delovaya kniga.
4. Kasyanenko, E. N. (2018). Sovremennye metody finansovogo tahlila na
predpriyatii. – Moskva: Nauka.
5. Xoroshev, V. V. (2020). Upravlenie predpriyatiyami i finansovyy analiz. –
Moskva: Ekonomika.
6. Kravtsov, A. A. (2019). Analiz finansov predpriyatiy: Metody i texhnologii. –
Moskva: YuRAIT.
7. Kuznetsov, V. V. (2021). Finansovaya stabil’nost’ predpriyatiya i
strategicheskoye planirovaniye. – Moskva: Omega.
8. Lobanov, V. N. (2017). Moliyaviy resurslarni boshqarish va predpriyatiyni
tortib olish. – Moskva: Izd-vo MGU.
9. Mironov, I. I. (2021). Oldindan moliyaviy rejalashtirish va tahlil. – Moskva:
Moliya.
10. Petrov, I. A. (2020). Stratehiya razvitiya predpriyatiy i uchet finansovykh
riskov. – Sankt-Peterburg: Nauka.
11. Pugachev, A. S. (2018). Sistemy finansovogo menedzhmenta i analiz
predpriyatiy. – Moscow: Izd-vo RAN.
12. Semenov, A. A. (2019). Strategiya i finansovy analiz predpriyatiya. –
Moskva: Izd-vo FINANCIAL.
36

13. Stepanov, V. M. (2020). Finansovaya otsenka i strategiya predpriyatiya. –
Moskva: Omega.
37

Купить