Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 30000UZS
Размер 89.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 27 Декабрь 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Экономика

Продавец

Madinabonu

Дата регистрации 27 Апрель 2024

27 Продаж

Mahsulot (ishlar va xizmatlar) sotuvini tahlil qilish

Купить
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
ANDIJON DAVLAT TEXNIKA INSTITUTI
“Muhandislik iqtisodiyoti va boshqaruv ”  fakulteti
“Buxgalteriya hisobi va audit (tarmoqlar bo’yicha) ”  yo’nalishi
___ -kurs ____ -guruh talabasi 
_________________________ ning
“Moliyaviy tahlil ”  FANIDAN
KURS ISHI 
Mavzu:   Mahsulot (ishlar  va xizmatlar) sotuvini tahlil qilish
                                       Bajardi: ___________________
                Tekshirdi: ___________________
      Kurs ishi taqrizga
      Topshirilgan sana 
   “____” ____”   25y   №__ 
    Kurs ishi himoya 
        Qilingan sana 
    “___” _____25y №__
    Baho: “___”_______  ___________
        (imzo)
   ___________
        (imzo)
   ___________
        (imzo)   Komissiya a’zolari;
  _____________________
  _____________________
Andijon-2025 MUNDARIJA
KIRISH ............................................................................................................. ........3
I   BOB   MAHSULOTLAR   (ISHLAR,   XIZMATLAR)   SOTUVINI   TAHLIL
QILISHNING   NAZARIY   ASOSLARI ............. ,,,,,,..............................................
6
1.1.   Mahsulotlar   (ishlar,   xizmatlar)   sotuvining   tushunchasi   va
ahamiyati ........ ....6
1.2.   Sotuvni tahlil qilishning asosiy maqsadi  va vazifalari ............................. .
1.3.   Sotuvlar   ko’rsatkichlari   (sotuv   hajmi,   daromad,   rentabellik)   va   ularning
tahlil usullari.............................................................................................. ........ 12
1.4.   Mahsulotlar   sotuvini   tahlil   qilishda   ishlatiladigan   asosiy   ko’rsatkichlar
(o’sish   sur’ati,   savdo   rentabelligi,   savdo
foydaliligi).........................................15
II   BOB   Korxonalar   bòyicha   moliyaviy   kòrsatkichlarni   tahlil
qilish ..................18
2.1. Korxona buxgalteriya balansining    aktiv va passivlarini tahlili.......................18
2.2.   Korxonada   buxgalteriya   balansi   likvidligi   tahlili…………………………......
22
2.3   "Nurafshon   Sut   "   MCHJ   mahsulotlar   sotuvining   umumiy   tahlili
…………………………………………………………………………………….24
III-BOB.MAHSULOTLAR   SOTUVINI   TAHLIL   QILISH   VA   SOTUVNI
BOSHQARISH STRATEGIYALARI ...................................... ...........................27
3.1.   Sotuvlarni   oshirish   uchun   marketing   va   sotuvlar   strategiyalarini   ishlab
chiqish…………………………………………………………………………27
3.2.   Sotuvlarni   oshirish   uchun   talab   va   istaklarni
o rganish………………………………………………………………………31ʻ
3.3.   Sotuvlarni   optimallashtirish   uchun   amaliy
tavsiyalar……………………..33
XULOSA…………………………………………………………………….. 35
2 FOYDALANILGAN   ADABIYOTLAR   RO‘YXATI ………………………
37
KIRISH
Kurs  ishi  mavzusining  dolzarbligi.   Bugungi  kunda  iqtisodiyotning  global
miqyosda   integratsiyalashuvi,   texnologik   taraqqiyotning   jadallashuvi   va
iste’molchilar   talabining   dinamik   o’zgarishi   sharoitida   har   bir   xo’jalik   yurituvchi
subyekt   o’zining   tijorat   faoliyatini   muntazam   ravishda   tahlil   qilib   borishga
majburdir.   Korxonaning   bozor   pozitsiyasi,   raqobatbardoshligi,   daromadliligi   va
o’sish sur’atlari uning sotuv faoliyatining asosiy ko’rsatkichlari bo’lib, bu omillar
bozor   imkoniyatlaridan   samarali   foydalanish   va   uzoq   muddatli   muvaffaqiyatni
ta’minlashda muhim rol o’ynaydi.
Mahsulotlar (ishlar, xizmatlar) sotuvini tahlil qilish - bu korxonaning savdo
faoliyatini   baholash,   mavjud   muammolarni   aniqlash,   sotuvni   oshirish
imkoniyatlarini   aniqlash   va   kelgusidagi   strategik   qarorlar   uchun   axborot   bazasini
yaratadigan   jarayondir.   Ushbu   jarayon   korxona   faoliyatining   barcha   jabhalariga
taalluqli   bo’lib,   sotuv   natijalarining   tahlili   asosida   marketing   strategiyalari   ishlab
chiqiladi   va   sotuv   kanallari   optimallashtiriladi.   Ayniqsa,   so’nggi   yillarda   davlat
siyosatida   mahalliy   ishlab   chiqaruvchilarni   qo’llab-quvvatlash   va   eksport
salohiyatini oshirish masalalariga alohida e’tibor qaratilmoqda. Masalan,  2019-yil
8-oktabrda   qabul   qilingan   O’zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   "O’zbekiston
Respublikasining   eksport   salohiyatini   rivojlantirish   bo’yicha   qo’shimcha   chora-
tadbirlar   to’g’risida"gi   PF-5840-sonli   farmoni   ushbu   sohaga   yangi   imkoniyatlar
yaratishga qaratilgan muhim hujjatlardan biridir 1
.
1
 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 8-oktabrdagi PF-5840-sonli "O‘zbekiston Respublikasining 
eksport salohiyatini rivojlantirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida"gi Farmoni.
3 Hozirgi   paytda   O’zbekistonda   bu   yo’nalishda   aniq   yondashuvlar
shakllanmoqda. Xususan, O’zbekiston Respublikasi  Prezidentining "Ichki bozorni
himoya   qilish   va   mahalliy   ishlab   chiqaruvchilarni   qo’llab-quvvatlash   bo’yicha
qo’shimcha   chora-tadbirlar   to’g’risida"gi   2023-yil   28-apreldagi   PF-72-sonli
farmoni   mahalliy   korxonalarning   sotuv   faoliyatini   rivojlantirish   va   ularning
raqobatbardoshligini oshirishga qaratilgan muhim hujjatlardan biridir. 2
Shuningdek,
Vazirlar Mahkamasining tegishli qarorlari bilan sotuv jarayonlarini raqamlashtirish
va elektron tijoratni rivojlantirish bo’yicha chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda 3
.
Sotuvni   tahlil   qilishning   o’ziga   xosligi,   asosan,   korxonaning   sotuv
faoliyatini   baholashda   qo’llaniladigan   metodologiyalarga   bog’liq.   Turli   tahlil
usullari,   masalan,   dinamik   tahlil,   tarkibiy   tahlil,   qiyosiy   tahlil,   faktorli   tahlil   va
rentabellik   tahlili   sotuv   jarayonlariga   baho   berishga   xizmat   qiladi.   O’zbekiston
Respublikasida   ushbu   tahlil   usullarini   amaliyotga   joriy   etish   va   ularning
samaradorligini   oshirish   muhim   ahamiyat   kasb   etadi.   Prezidentimiz   Shavkat
Mirziyoyevning   "O’zbekistonda   tadbirkorlik   muhitini   yanada   yaxshilash   va
xususiy   sektorni   rivojlantirish   bo’yicha   qo’shimcha   chora-tadbirlar   to’g’risida"gi
farmonlarida ham tadbirkorlik subyektlarining sotuv faoliyatini qo’llab-quvvatlash
va ularning raqobatbardoshligini oshirish masalalari alohida ta’kidlangan 4
.
O’zbekiston   iqtisodiyoti   uchun   korxonalarning   mahsulotlar   (ishlar,
xizmatlar)   sotuvini   tahlil   qilish   muhim   ahamiyat   kasb   etadi.   Zamonaviy   bozor
sharoitida,   raqobatning   kuchayishi   va   iste’molchilar   talabining   o’zgaruvchanligi
korxonalardan   o’z   sotuv   faoliyatini   doimiy   ravishda   o’rganish   va
optimallashtirishni   talab   etadi.   Sotuvni   tahlil   qilish   korxonalarga   bozor
tendentsiyalarini   aniqlash,   mijozlar   ehtiyojlarini   qondirish,   samarali   marketing
strategiyalarini ishlab chiqish va resurslardan oqilona foydalanish imkonini beradi.
Ushbu   kurs   ishida   aynan   mahsulotlar   (ishlar,   xizmatlar)   sotuvini   tahlil   qilishning
2
 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 28-apreldagi PF-72-sonli "Ichki bozorni himoya qilish va 
mahalliy ishlab chiqaruvchilarni qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida"gi Farmoni.
3
 O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining tegishli qarori
4
    Kasyanenko, E. N. (2018).  Sovremennye metody finansovogo tahlila na predpriyatii . – Moskva: Nauka.
4 nazariy va amaliy jihatlarini o’rganish, O’zbekistondagi amaliyotni tahlil qilish va
sotuv samaradorligini oshirish bo’yicha takliflar ishlab chiqish dolzarb mavzudir.
Tadqiqot   maqsadi:   Ushbu   kurs   ishining   asosiy   maqsadi   korxonalarda
mahsulotlar   (ishlar,   xizmatlar)   sotuvini   tahlil   qilishning   nazariy-metodologik
asoslarini  o’rganish, mavjud tahlil  usullarini  baholash  va ularni  amaliyotga  tatbiq
etish   yo’llarini   aniqlashdan   iborat.   Shuningdek,   sotuvni   tahlil   qilish   natijalari
asosida   korxonalarning   sotuv   samaradorligini   oshirish   bo’yicha   amaliy   tavsiyalar
ishlab chiqish ham kurs ishining maqsadiga kiradi.
Tadqiqot vazifalari:
1. Mahsulotlar (ishlar, xizmatlar) sotuvining iqtisodiy mohiyatini ochib berish
va uning korxona faoliyatidagi rolini aniqlash.
2. Sotuvni   tahlil   qilishning   asosiy   maqsadlari,   vazifalari   va   axborot
manbalarini   o’rganish.
3. Sotuvni   tahlil   qilishning   mavjud   usullarini   (dinamik,   tarkibiy,   qiyosiy,
faktorli va boshqalar) tahlil qilish va ularning qo’llanilish sohalarini aniqlash.
4. Olingan   tahlil   natijalari   asosida   sotuvni   oshirish   va   tahlil   jarayonini
takomillashtirish bo’yicha amaliy takliflar  ishlab chiqish.
Kurs ishi tuzilishi va xajmi.   Kurs ishi kirish, uchta bob, 1 0ta     reja, xulosa
va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.
5 I BOB MAHSULOTLAR (ISHLAR, XIZMATLAR) SOTUVINI TAHLIL
QILISHNING NAZARIY ASOSLARI
1.1. Mahsulotlar (ishlar, xizmatlar) sotuvining tushunchasi va ahamiyati
XXI   asrning   boshlarida   global   iqtisodiyotning   misli   ko’rilmagan   darajada
integratsiyalashuvi,     axborot   -   kommunikatsiya   texnologiyalarining   jadal
rivojlanishi va   raqobat muhitining tobora keskinlashuvi sharoitida har bir xo’jalik
yurituvchi   subyekt,   o’zining   faoliyat   sohasidan   qat’i   nazar,   bozor   talablariga
moslashuvchanlikni   ta’minlash,   raqobatbardosh   ustunlikka   erishish   va   barqaror
o’sishni kafolatlash uchun o’zining tijorat faoliyatini, xususan mahsulotlar (ishlar,
xizmatlar)   sotuvini   ilmiy   asosda   tashkil   etishi,   samarali   boshqarishi   va   doimiy
ravishda   chuqur   tahlil   qilib   borishi   hayotiy   zaruratga   aylanmoqda.   Sotuv,
fundamental   iqtisodiy   kategoriya   sifatida,   nafaqat   korxonaning   ishlab   chiqargan
moddiy   va   nomoddiy   aktivlarini   (tovarlar,   ishlar,   xizmatlar)   yakuniy
iste’molchilarga   yoki   boshqa   biznes   subyektlariga   muayyan   qiymat   (pul
ekvivalenti)   evaziga   o’tkazishning   yakuniy   bosqichini   ifodalaydi,   balki   u   butun
iqtisodiy   tizimning   normal   va   samarali   faoliyat   ko’rsatishining,   resurslarning
oqilona   taqsimlanishining   va   yalpi   ichki   mahsulot   (YAIM)   yaratilishining   eng
muhim harakatlantiruvchi kuchlaridan biri sifatida ham namoyon bo’ladi.
Sotuv   korxona   faoliyatida   bir   qator   o’zaro   bog’liq   va   strategik   ahamiyatga
molik   fundamental   funktsiyalarni   bajaradi.   Avvalo,   sotuv   korxonaning   asosiy   va
yagona   daromad   manbai   hisoblanadi.   Aynan   sotuv   operatsiyalari   natijasida
korxonaga   kelib   tushadigan   pul   mablag’lari   uning   ishlab   chiqarish   xarajatlarini
qoplash,   yangi   investitsion   loyihalarni   amalga   oshirish,   innovatsion   faoliyatni
moliyalashtirish, malakali xodimlarning mehnatiga haq to’lash, ijtimoiy dasturlarni
amalga oshirish va, pirovardida, barqaror foyda olish imkoniyatini yaratadi. Sotuv
hajmining  muntazam   ravishda  o’sishi,   sotuv  bo’yicha  barqaror   ko’rsatkichlarning
saqlanib   turishi   va   sotuv   faoliyatining   rentabelligi   korxonaning   moliyaviy
mustaqilligi,   o’z   majburiyatlarini   o’z   vaqtida   bajara   olish   qobiliyati   va   uzoq
muddatli iqtisodiy barqarorligining eng muhim kafolatidir.
6 Ikkinchidan,   sotuv   ko’rsatkichlari   korxonaning   bozordagi
raqobatbardoshligining,   uning   egallab   turgan   bozor   ulushining   va
iste’molchilarning unga bo’lgan ishonchining eng obyektiv va ishonchli indikatori
sifatida   xizmat   qiladi.   Yuqori   sotuv   hajmi   va   sotuvning   barqaror   o’sish   sur’atlari
korxonaning   bozor   talabiga   adekvat   va   tezkor   javob   bera   olayotganligini,   uning
taklif   etayotgan   mahsulotlari   yoki   xizmatlarining   iste’molchilar   uchun   yuqori
darajada   jozibadorligini,   narx   siyosatining   to’g’ri   tanlanganligini   va   marketing
hamda   sotuvni   boshqarish   bo’yicha   olib   borilayotgan   strategiyalarning   yuqori
darajada samaradorligini tasdiqlaydi. Aksincha, sotuv hajmining sezilarli darajada
pasayishi,   korxonaning   egallab   turgan   bozor   ulushining   kamayishi   yoki   sotuv
o’sish   sur’atlarining   sezilarli   darajada   sekinlashuvi   korxonaning   bozor
pozitsiyasidagi   zaiflashuvni,   uning   taklif   etayotgan   mahsulotlarining
raqobatbardoshligini   yo’qotayotganligini,   marketing   faoliyatidagi   jiddiy
kamchiliklarni yoki iste’molchilarning dididagi keskin o’zgarishlarni signal berishi
mumkin.   Bunday   holatlar   korxona   rahbariyatidan   zudlik   bilan   vaziyatni   chuqur
tahlil   qilishni,   mavjud   muammolarning   ildizlarini   aniqlashni   va   ularni   bartaraf
etish bo’yicha kechiktirib bo’lmaydigan choralar ko’rishni talab etadi.
Uchinchidan,   sotuv   jarayoni   orqali   korxona   nafaqat   o’zining   tijorat
manfaatlarini   amalga   oshiradi,   balki   jamiyatning   va   alohida   iste’molchilarning
mavjud  va   kelajakdagi   ehtiyojlarini   qondirish   orqali   muhim   ijtimoiy-iqtisodiy   rol
o’ynaydi. Bozorning dinamik talablariga tezkor va moslashuvchan javob qaytarish,
iste’molchilarga   ularning   turli   xil   talablariga   to’liq   javob   beradigan   sifatli,
innovatsion va xaridorgir mahsulotlar va xizmatlar taklif etish korxonaning nafaqat
tijorat   muvaffaqiyatini   ta’minlaydi,   balki   jamiyatda   uning   ijobiy   imijini
shakllantiradi va mamlakatning barqaror iqtisodiy rivojlanishiga o’zining munosib
hissasini qo’shadi.
Sotuvning   korxona   faoliyatidagi   ko’p   qirrali   ahamiyatini   tushunish   uchun
uning   strategik,   taktik   va   operatsion   darajalardagi   rolini   alohida   ko’rib   chiqish
lozim.   Strategik   darajada   sotuv   korxonaning   umumiy   maqsadlariga   erishishning
asosiy   vositasi   hisoblanadi.   Korxonaning   bozor   segmentini   tanlash,   maqsadli
7 auditoriyani   aniqlash,   raqobat   ustunligini   shakllantirish   va   uzoq   muddatli   o’sish
strategiyasini ishlab chiqish bevosita uning sotuv salohiyati va sotuvni boshqarish
samaradorligiga   bog’liqdir.   Taktik   darajada   sotuv   marketing   mix   elementlari
(mahsulot,   narx,   joy,   reklama)   orqali   amalga   oshiriladigan   aniq   sotuv
strategiyalarini ishlab chiqish va joriy etishni o’z ichiga oladi. Operatsion darajada
esa   sotuv   bevosita   xaridorlar   bilan   aloqa   o’rnatish,   buyurtmalarni   qabul   qilish,
tovarlarni   yetkazib   berish   va   sotuvdan   keyingi   xizmat   ko’rsatish   kabi   kundalik
faoliyatlarni qamrab oladi 5
.
Sotuvni tahlil qilishning asosiy maqsadi korxonaning joriy sotuv faoliyatini
har tomonlama baholash, mavjud tendentsiyalarni  aniqlash, sotuvga ta’sir etuvchi
ichki   (ishlab   chiqarish   quvvati,   mahsulot   sifati,   narx   siyosati,   marketing   budjeti,
sotuv   xodimlarining   malakasi   va   motivatsiyasi)   va   tashqi   (bozor   holati,
raqobatchilar   faoliyati,   iste’molchilarning   xarid   qilish   qobiliyati   va   dididagi
o’zgarishlar,   davlatning   iqtisodiy   siyosati)   omillarni   aniqlash,   shuningdek,
kelgusidagi   sotuv   hajmini   prognoz   qilish   va   sotuvni   oshirish   bo’yicha   ilmiy
asoslangan va amaliyotga joriy etish mumkin bo’lgan samarali strategiyalar ishlab
chiqishdan  iboratdir.
Sotuvni tahlil qilishning birlamchi vazifalaridan biri - bu korxonaning o’tgan
davrlardagi   sotuv   ko’rsatkichlarini   (sotuv   hajmi,   sotuvdan   tushgan   tushum,
o’rtacha   chek,   mijozlar   soni,   takroriy   xaridlar   ulushi   va   boshqalar)   to’plash,
tizimlashtirish   va   ularning   dinamikasini   o’rganishdir.   Vaqt   o’tishi   bilan   sotuv
hajmining   o’zgarishi   (o’sish   sur’atlari,   mavsumiylik   tebranishlari,   barqaror
tendentsiyalar) korxonaning bozor pozitsiyasi, iste’molchilarning xarid qilish xulq-
atvoridagi   o’zgarishlar,   marketing   tadbirlarining   samaradorligi   va   umumiy
iqtisodiy vaziyatning sotuvga ta’siri haqida qimmatli ma’lumotlarni beradi. Ushbu
tahlil   korxonaga   kelgusidagi   sotuv   strategiyasini   ishlab   chiqishda,   resurslarni
rejalashtirishda   va   bozorning   o’zgaruvchan   sharoitlariga   moslashishda   muhim
ahamiyat   kasb   etadi.   Bundan   tashqari,   sotuv   tarkibini   tahlil   qilish   (ayrim
mahsulotlar   yoki   xizmatlar   bo’yicha   sotuv   ulushini   aniqlash)   korxonaga   eng
5
 Lobanov, V. N. (2017).  Moliyaviy resurslarni boshqarish va predpriyatiyni tortib olish.  – Moskva: Izd-vo MGU.
8 rentabelli   va   istiqbolli   mahsulot   yo’nalishlarini   aniqlash,   assortiment   siyosatini
optimallashtirish va resurslarni samaraliroq taqsimlash imkonini beradi 6
.
Sotuvni tahlil qilish jarayonida korxona, shuningdek, o’zining bozor ulushini
aniqlashi   va   uni   raqobatchilarning   bozor   ulushi   bilan   qiyoslashi   zarur.   Bozor
ulushining   dinamikasi   korxonaning   bozordagi   o’rnini,   uning   raqobatbardoshligini
va   marketing   strategiyalarining   samaradorligini   baholashga   yordam   beradi.
Mijozlarni   tahlil   qilish   (ularning   demografik,   sotsiografik,   psixografik
xususiyatlarini   o’rganish,   xarid   qilish   xulq-atvorini   aniqlash,   mijozlar   sodiqligi
darajasini   baholash)   korxonaga   o’zining   maqsadli   auditoriyasini   chuqurroq
tushunish,   ularning   ehtiyojlariga   moslashtirilgan   mahsulotlar   va   xizmatlar   taklif
etish   va   mijozlar   bilan   uzoq   muddatli   munosabatlar   o’rnatish   imkonini   beradi.
Sotuv   kanallarini   tahlil   qilish   (turli   sotuv   yo’llarining   samaradorligini   baholash,
ularning   xarajatlarini   aniqlash)   korxonaga   eng   optimal   va   rentabelli   sotuv
tarmoqlarini   aniqlash   va   ularni   rivojlantirish   bo’yicha   qarorlar   qabul   qilishga
yordam   beradi.   Sotuvning   rentabelligini   tahlil   qilish   (sotuvning   foydaliligini
aniqlash,   xarajatlarni   o’rganish)   korxonaga   narx   siyosatini   optimallashtirish,
xarajatlarni kamaytirish va umumiy rentabelligini oshirish bo’yicha chora-tadbirlar
ishlab chiqishga yordam beradi.
Mahsulotlar   (ishlar,   xizmatlar)   sotuvi   nafaqat   korxonaning   tijorat
faoliyatining   asosi,   balki   uning   bozor   pozitsiyasini   mustahkamlash,
raqobatbardoshligini   oshirish,   barqaror   rivojlanishini   ta’minlash   va   jamiyat
ehtiyojlarini qondirishning muhim mexanizmidir. Sotuvni ilmiy asosda chuqur va
har   tomonlama   tahlil   qilish   korxona   boshqaruviga   bozor   dinamikasini   aniq
baholash,   samarali   boshqaruv   qarorlarini   qabul   qilish   va   uzoq   muddatli
muvaffaqiyatga erishish uchun zaruriy shart hisoblanadi.
1.2. Sotuvni tahlil qilishning asosiy maqsadi va vazifalari
Zamonaviy biznes muhitining dinamikligi va bozor raqobatining kuchayishi
sharoitida   har   bir   korxona   uchun   o’zining   tijorat   faoliyatining   muhim   tarkibiy
qismi   bo’lgan   mahsulotlar   (ishlar,   xizmatlar)   sotuvini   muntazam   ravishda   tahlil
6
     Mironov, I. I. (2021).  Oldindan moliyaviy rejalashtirish va tahlil . – Moskva: Moliya.
9 qilib   borish   strategik   ahamiyat   kasb   etadi.   Sotuvni   tahlil   qilish   -   bu   korxonaning
sotuv   faoliyatini   har   tomonlama   o’rganish,   mavjud   natijalarni   baholash,   sotuvga
ta’sir   etuvchi   ichki   va   tashqi   omillarni   aniqlash,   shuningdek,   kelgusidagi   sotuv
strategiyalarini   ishlab   chiqish   va   optimallashtirish   uchun   zarur   bo’lgan   analitik
axborotni   taqdim   etadigan   kompleks   jarayondir.   Ushbu   tahlil   korxona
boshqaruviga   bozor   tendentsiyalarini   chuqur   tushunish,   mavjud   imkoniyatlardan
samarali   foydalanish   va   yuzaga   kelishi   mumkin   bo’lgan   xavf-xatarlarni
minimallashtirish imkonini beradi.
Sotuvni   tahlil   qilishning   asosiy   maqsadi   korxonaning   sotuv   faoliyatining
samaradorligini   oshirish,   uning   bozor   pozitsiyasini   mustahkamlash   va   barqaror
o’sishini   ta’minlashga   qaratilgan   boshqaruv   qarorlarini   qabul   qilish   uchun
ishonchli va obyektiv ma’lumotlar bilan ta’minlashdan iboratdir. Ushbu maqsadga
erishish   uchun   sotuvni   tahlil   qilish   bir   qator   muhim   vazifalarni   hal   etishni   talab
qiladi:
Birinchidan, joriy sotuv ko’rsatkichlarini har tomonlama baholash. Bu vazifa
korxonaning   o’tgan   davrlardagi   sotuv   hajmi,   sotuvdan   tushgan   tushum,   o’rtacha
chek, mijozlar soni, takroriy xaridlar ulushi, sotuv kanallari bo’yicha taqsimlanishi,
mahsulot   assortimenti   bo’yicha   sotuv   dinamikasi   va   boshqa   muhim
ko’rsatkichlarni   o’rganishni   o’z   ichiga   oladi.   Joriy   holatni   aniq   tushunish
kelgusidagi tahlil va qarorlar uchun mustahkam poydevor yaratadi.
Ikkinchidan,   sotuv   ko’rsatkichlarining   dinamikasini   o’rganish   va
tendentsiyalarni   aniqlash.   Vaqt   o’tishi   bilan   sotuv   hajmining   o’zgarishi   (o’sish
sur’atlari,   mavsumiylik   tebranishlari,   barqaror   tendentsiyalar)   korxonaning   bozor
pozitsiyasi, iste’molchilarning xarid qilish xulq-atvoridagi o’zgarishlar, marketing
tadbirlarining   samaradorligi   va   umumiy   iqtisodiy   vaziyatning   sotuvga   ta’siri
haqida   qimmatli   ma’lumotlarni   beradi.   Ushbu   tendentsiyalarni   aniqlash
kelgusidagi   sotuvni   prognoz   qilish   va  proaktiv  boshqaruv   qarorlarini   qabul   qilish
uchun zarurdir.
Uchinchidan,   sotuvga   ta’sir   etuvchi   ichki   va   tashqi   omillarni   aniqlash   va
ularning   darajasini   baholash.   Ichki   omillarga   ishlab   chiqarish   quvvati,   mahsulot
10 sifati,   narx   siyosati,   marketing   byudjeti,   sotuv   xodimlarining   malakasi   va
motivatsiyasi   kabi   korxonaning   o’ziga   bog’liq   bo’lgan   omillar   kiradi.   Tashqi
omillarga   bozor   holati,   raqobatchilarning   faoliyati,   iste’molchilarning   xarid   qilish
qobiliyati   va   dididagi   o’zgarishlar,   demografik   o’zgarishlar,   davlatning   iqtisodiy
siyosati,   texnologik   yangiliklar   va   boshqa   korxonaga   bog’liq   bo’lmagan   omillar
kiradi.   Ushbu   omillarning   sotuvga   qanday   ta’sir   ko’rsatayotganini   aniqlash   va
baholash   korxonaga   o’zining   kuchli   va   zaif   tomonlarini,   shuningdek,   bozor
imkoniyatlari va xavf-xatarlarini tushunishga yordam beradi.
To’rtinchidan,   sotuvni   oshirish  bo’yicha  potentsial   imkoniyatlarni  aniqlash.
Sotuvni   tahlil   qilish   natijasida   aniqlangan   tendentsiyalar,   bozor   segmentlari,
mijozlar   ehtiyojlari   va   raqobatchilarning   faoliyati   korxonaga   yangi   bozorlarga
kirish,   mavjud   bozorlardagi   ulushini   oshirish,   yangi   mahsulotlar   yoki   xizmatlar
taklif   etish,   sotuv   kanallarini   optimallashtirish   va   marketing   kampaniyalarining
samaradorligini oshirish kabi potentsial imkoniyatlarni ko’rsatib berishi mumkin.
Beshinchidan,   sotuv   faoliyatidagi   mavjud   kamchiliklar   va   muammolarni
aniqlash.   Sotuvni   tahlil   qilish   jarayonida   sotuv   hajmining   pastligi,   o’sish
sur’atlarining sekinligi, rentabellikning pastligi, mijozlar yo’qotishining yuqoriligi,
sotuv kanallarining samarasizligi, marketing xarajatlarining yuqoriligi kabi mavjud
kamchiliklar va muammolar aniqlanishi mumkin. Ushbu muammolarni aniqlash va
ularning   sabablarini   tushunish   ularni   bartaraf   etish   bo’yicha   samarali   choralar
ko’rish uchun zarurdir.
Oltinchidan,   kelgusidagi   sotuv   hajmini   prognoz   qilish.   O’tgan   davrlardagi
sotuv ko’rsatkichlari, aniqlangan tendentsiyalar va sotuvga ta’sir etuvchi omillarni
hisobga   olgan   holda   kelgusidagi   davr   uchun   sotuv   hajmini   prognoz   qilish
korxonaga   ishlab   chiqarishni   rejalashtirish,   zaxiralarni   boshqarish,   moliyaviy
resurslarni   taqsimlash   va   marketing   byudjetini   rejalashtirish   kabi   muhim
boshqaruv qarorlarini qabul qilishda yordam beradi.
Yettinchidan,   sotuvni   oshirish   va   faoliyat   samaradorligini   yaxshilash
bo’yicha tavsiyalar ishlab chiqish. Sotuvni tahlil qilish natijalari asosida korxonaga
sotuv   hajmini   oshirish,   xarajatlarni   kamaytirish,   mijozlar   bilan   munosabatlarni
11 yaxshilash,   sotuv   kanallarini   optimallashtirish,   marketing   kampaniyalarining
samaradorligini   oshirish   va   umumiy   faoliyat   samaradorligini   yaxshilash   bo’yicha
aniq va amaliy tavsiyalar ishlab chiqiladi.
Xulosa qilib aytganda, sotuvni tahlil qilishning asosiy maqsadi korxonaning
sotuv   faoliyatini   har   tomonlama   o’rganish   va   baholash   orqali   uning
samaradorligini   oshirishga   qaratilgan   boshqaruv   qarorlarini   qabul   qilish   uchun
zarur   bo’lgan   ishonchli   analitik   axborotni   taqdim   etishdan   iboratdir.   Ushbu
maqsadga erishish uchun sotuvni tahlil qilish bir qator muhim vazifalarni hal etadi,
bu   esa   korxonaga   bozor   dinamikasini   tushunish,   mavjud   imkoniyatlardan
foydalanish,   kamchiliklarni   bartaraf   etish   va   barqaror   o’sishga   erishish   imkonini
beradi.
1.3. Sotuvlar ko’rsatkichlari (sotuv hajmi, daromad, rentabellik) va
ularning tahlil usullari
Korxonaning tijorat faoliyatini baholash va uning samaradorligini aniqlashda
sotuvlar   ko’rsatkichlari   muhim   ahamiyat   kasb   etadi.   Ushbu   ko’rsatkichlar
korxonaning   bozor   pozitsiyasi,   moliyaviy   holati   va   o’sish   salohiyati   haqida
qimmatli   ma’lumotlarni   taqdim   etadi.   Sotuvlarni   tahlil   qilishning   asosiy
yo’nalishlaridan biri bo’lib, sotuv hajmi, daromad va rentabellik kabi fundamental
ko’rsatkichlarni o’rganish va ularning dinamikasini baholash hisoblanadi.
Sotuv  hajmi   -   bu  muayyan   davr   (kun,  hafta,  oy,   chorak,  yil)   ichida   natural
(dona,  metr, kilogramm  va hokazo)  yoki  qiymat  (pul  birligida)  ifodasida  sotilgan
mahsulotlar   (ishlar,   xizmatlar)   miqdoridir.   Sotuv   hajmi   korxonaning   bozor
faolligini,   uning   mahsulotlariga   bo’lgan   talab   darajasini   va   bozor   ulushini   aks
ettiradi.   Sotuv   hajmining   o’sishi   korxonaning   bozor   pozitsiyasining
mustahkamlanayotganligini,   kamayishi   esa   aksincha,   bozor   talabining
pasayayotganligini yoki raqobatning kuchayayotganligini ko’rsatishi mumkin.
Daromad   (tushum)   -   bu   muayyan   davr   ichida   sotilgan   mahsulotlar   (ishlar,
xizmatlar)   uchun   olingan   umumiy   pul   mablag’laridir.   Daromad   sotuv   hajmi   va
sotilgan mahsulotlarning narxiga bog’liq bo’lib, korxonaning moliyaviy natijalarini
12 baholashda   asosiy   ko’rsatkichlardan   biri   hisoblanadi.   Daromadning   o’sishi
korxonaning   moliyaviy   imkoniyatlarining   kengayayotganligini,   kamayishi   esa
moliyaviy ahvolning yomonlashayotganligini ko’rsatishi mumkin.
Rentabellik  -  bu korxonaning  o’z  resurslaridan foydalanish  samaradorligini
ifodalovchi nisbiy ko’rsatkichdir.Sotuv rentabelligi sotuvdan olingan daromadning
qancha qismi foyda ekanligini ko’rsatadi. Rentabellik ko’rsatkichlari korxonaning
faoliyatini moliyaviy jihatdan baholash, xarajatlarni nazorat qilish va resurslardan
oqilona   foydalanish   bo’yicha   boshqaruv   qarorlarini   qabul   qilishda   muhim
ahamiyat   kasb   etadi.   Sotuv   rentabelligining   yuqori   bo’lishi   korxonaning   sotuv
faoliyatining samarali ekanligini, past bo’lishi esa xarajatlarni optimallashtirish va
narx siyosatini qayta ko’rib chiqish zarurligini ko’rsatishi mumkin.
Ushbu   asosiy   sotuv   ko’rsatkichlarini   tahlil   qilish   uchun   turli   usullar
qo’llaniladi:
  Dinamik   tahlil:   Bu   usul   sotuv   hajmi,   daromad   va   rentabellik
ko’rsatkichlarining   vaqt   o’tishi   bilan   (masalan,   oyma-oy,   yilma-yil)   o’zgarishini
o’rganishga   qaratilgan.   Dinamik   tahlil   yordamida   o’sish   sur’atlari,   barqaror
tendentsiyalar   va   mavsumiylik   tebranishlari   aniqlanadi.   Bu   korxonaga   o’zining
o’tmishdagi   faoliyatini   baholash   va   kelgusidagi   rivojlanish   tendentsiyalarini
prognoz qilish imkonini beradi.
  Tarkibiy   tahlil:   Bu   usul   umumiy   sotuv   hajmi   va   daromadida   ayrim
mahsulotlar   (ishlar,   xizmatlar)   yoki   sotuv   kanallarining   ulushini   aniqlashga
qaratilgan.   Tarkibiy   tahlil   korxonaga   eng   ko’p   daromad   keltiradigan   mahsulotlar
yoki   eng   samarali   sotuv   kanallarini   aniqlash,   assortiment   siyosatini
optimallashtirish va resurslarni samaraliroq taqsimlash imkonini beradi.
  Qiyosiy   tahlil:   Bu   usul   korxonaning   sotuv   ko’rsatkichlarini   o’tgan
davrlardagi   ko’rsatkichlari,   rejalashtirilgan   ko’rsatkichlar   yoki   raqobatchilarning
ko’rsatkichlari bilan solishtirishni nazarda tutadi. Qiyosiy tahlil korxonaning bozor
pozitsiyasini   baholash,   mavjud   kamchiliklarni   aniqlash   va   o’z   faoliyatini
yaxshilash uchun yo’nalishlar belgilashga yordam beradi 7
.
7
    Petrov, I. A. (2020).  Stratehiya razvitiya predpriyatiy i uchet finansovykh riskov.  – Sankt-Peterburg: Nauka.
13   Faktorli   tahlil:   Bu   usul   sotuv   hajmi,   daromad   va   rentabellik
ko’rsatkichlariga   ta’sir   etuvchi   omillarni   aniqlash   va   ularning   ta’sir   darajasini
baholashga   qaratilgan.   Masalan,   sotuv   hajmining   o’zgarishiga   narx,   reklama
xarajatlari, mahsulot sifati, sotuv xodimlarining soni kabi omillar ta’sir ko’rsatishi
mumkin.   Faktorli   tahlil   korxonaga   eng   muhim   ta’sir   ko’rsatuvchi   omillarni
aniqlash va boshqaruv harakatlarini shu omillarga yo’naltirish imkonini beradi.
Rentabellik   tahlili :   Bu   usul   sotuvning   turli   xil   rentabellik   ko’rsatkichlarini
(yalpi   rentabellik,   operatsion   rentabellik,   sof   rentabellik)   hisoblash   va   tahlil
qilishni   o’z   ichiga   oladi.   Rentabellik   tahlili   korxonaga   sotuv   faoliyatining
foydaliligini   baholash,   xarajatlarni   nazorat   qilish   va   narx   siyosatini
optimallashtirish bo’yicha qarorlar qabul qilishga yordam beradi.
Xulosa   qilib   aytganda,   sotuv   hajmi,   daromad   va   rentabellik   korxonaning
tijorat   faoliyatini   baholashning   asosiy   ko’rsatkichlari   hisoblanadi.   Ushbu
ko’rsatkichlarni   dinamik,   tarkibiy,   qiyosiy,   faktorli   va   rentabellik   tahlili   usullari
yordamida   chuqur   o’rganish   korxonaga   o’zining   bozor   pozitsiyasini   aniqlash,
mavjud   kamchiliklarni   bartaraf   etish,   o’sish   imkoniyatlarini   aniqlash   va   samarali
boshqaruv   qarorlarini   qabul   qilish   imkonini   beradi.   Ushbu   tahlil   natijalari
korxonaning uzoq muddatli barqarorligi va muvaffaqiyati uchun muhim ahamiyat
kasb etadi.
1.4. Mahsulotlar sotuvini tahlil qilishda ishlatiladigan asosiy
ko’rsatkichlar (o’sish sur’ati, savdo rentabelligi, savdo foydaliligi)
Mahsulotlar   sotuvini   chuqur   va   har   tomonlama   tahlil   qilish   korxonaning
tijorat faoliyatining samaradorligini baholash, mavjud tendentsiyalarni aniqlash va
kelgusidagi   strategik   qarorlarni   qabul   qilish   uchun   zarurdir.   Ushbu   tahlil
jarayonida   bir   qator   asosiy   ko’rsatkichlar   qo’llaniladi,   ular   korxonaning   bozor
pozitsiyasi,   moliyaviy   holati   va   o’sish   salohiyati   haqida   muhim   ma’lumotlarni
taqdim   etadi.   Quyida   mahsulotlar   sotuvini   tahlil   qilishda   eng   ko’p   ishlatiladigan
asosiy ko’rsatkichlar va ularning mohiyati keltirilgan:
14 Sotuv   o’sish   sur’ati   (Sales   Growth   Rate):   Bu   ko’rsatkich   muayyan   davr
ichida   (odatda   yilma-yil   yoki   chorakma-chorak)   sotuv   hajmining   (natural   yoki
qiymat   ko’rinishida)   foizdagi   o’zgarishini   ifodalaydi.   Sotuv   o’sish   sur’ati
korxonaning   bozor   dinamikasiga   moslashuvchanligini,   uning   mahsulotlariga
bo’lgan   talabning   o’zgarishini   va   marketing   hamda   sotuv   strategiyalarining
samaradorligini   ko’rsatadi.   Yuqori   o’sish   sur’ati   korxonaning   bozor   ulushini
oshirayotganligini va muvaffaqiyatli faoliyat yuritayotganligini, past o’sish sur’ati
yoki   salbiy   o’sish   esa   bozor   pozitsiyasining   susayayotganligini   yoki   raqobatning
kuchayayotganligini   signal   berishi   mumkin.   O’sish   sur’ati   quyidagi   formula
bo’yicha hisoblanadi:
Sotuv   o’sish   sur’ati=O’tgan   davr   sotuviJoriy   davr   sotuvi−O’tgan   davr   sotuvi
×100%   Savdo rentabelligi (Gross Profit Margin): Bu ko’rsatkich sotuvdan olingan
daromadning   qancha   qismi   sotilgan   mahsulotning   tannarxini   qoplaganidan   keyin
qolganligini   ko’rsatadi.   Savdo   rentabelligi   korxonaning   asosiy   faoliyatidan
oladigan foydaliligini baholashga  yordam  beradi va ishlab chiqarish hamda sotuv
jarayonlaridagi   xarajatlarni   nazorat   qilish   samaradorligini   aks   ettiradi.   Yuqori
savdo rentabelligi  korxonaning mahsulot  narxini  to’g’ri  belgilaganligini  va ishlab
chiqarish xarajatlarini samarali boshqarayotganligini ko’rsatadi. Savdo rentabelligi
quyidagi formula bo’yicha hisoblanadi:
Savdo   rentabelligi=Sof   sotuvYalpi   foyda ×100%
bu yerda: Yalpi   foyda=Sof   sotuv−Sotilgan   mahsulot   tannarxi
 Savdo foydaliligi (Net Profit Margin on Sales ):  Bu ko’rsatkich korxonaning
sof   foydasining   sotuvdan   olingan   daromadga   nisbatini   ifodalaydi.   Savdo
foydaliligi korxonaning barcha operatsion va non-operatsion xarajatlarini (soliqlar,
foizlar   va   boshqalar)   qoplaganidan   keyin   sotuvning   har   bir   pul   birligidan   qancha
sof foyda qolganligini ko’rsatadi 8
. Bu ko’rsatkich korxonaning umumiy moliyaviy
samaradorligini   baholash   uchun   muhimdir.   Yuqori   savdo   foydaliligi   korxonaning
xarajatlarni  samarali  boshqarayotganligini va rentabelli faoliyat yuritayotganligini
ko’rsatadi. Savdo foydaliligi quyidagi formula bo’yicha hisoblanadi:
8
 Pugachev, A. S. (2018).  Sistemy finansovogo menedzhmenta i analiz predpriyatiy . – Moscow: Izd-vo RAN.
15 Savdo   foydaliligi = Sof   sotuvSof   foyda ×100%
  O’rtacha chek (Average Transaction Value): Bu ko’rsatkich bir xaridorning
o’rtacha   bir   xarid   uchun   sarflagan   pul   miqdorini   ifodalaydi.   O’rtacha   chekni
oshirish   korxonaning   sotuv   hajmini   oshirmasdan   ham   daromadini   ko’paytirish
imkonini   beradi.   Bu   ko’rsatkich   narx   siyosatini   optimallashtirish,   qo’shimcha
mahsulotlar taklif qilish va mijozlarning xarid qilish qobiliyatini oshirish bo’yicha
strategiyalar   ishlab   chiqish   uchun   muhimdir.   O’rtacha   chek   quyidagi   formula
bo’yicha hisoblanadi:
O’rtacha   chek=Xaridlar   soniUmumiy   sotuv   daromadi
  Mijozlarni   jalb   qilish   xarajatlari   (Customer   Acquisition   Cost   -   CAC):   Bu
ko’rsatkich   yangi   mijozni   jalb   qilish   uchun   qilingan   o’rtacha   xarajatlarni
ifodalaydi.   CAC   marketing   va   sotuv   bo’yicha   qilingan   barcha   xarajatlarni   jalb
qilingan   yangi   mijozlar   soniga   bo’lish   orqali   hisoblanadi.   CACning   past   bo’lishi
korxonaning   mijozlarni   jalb   qilish   bo’yicha   marketing   strategiyalarining   samarali
ekanligini ko’rsatadi.
Mijozning   hayotiy   qiymati   (Customer   Lifetime   Value   -   CLTV):   Bu
ko’rsatkich bir mijoz korxonaga o’zining butun hayoti davomida keltirishi mumkin
bo’lgan   umumiy   foydani   ifodalaydi.   CLTV   mijozlar   bilan   uzoq   muddatli
munosabatlar o’rnatish va ularning sodiqligini oshirishning muhimligini ko’rsatadi.
CLTVni   oshirish   korxonaning   uzoq   muddatli   rentabelligini   ta’minlash   uchun
muhimdir.
Inventar   aylanmasi   (Inventory   Turnover):   Garchi   bu   ko’rsatkich   bevosita
sotuv   ko’rsatkichi   bo’lmasa-da,   sotuvni   tahlil   qilishda   muhim   rol   o’ynaydi.
Inventar aylanmasi korxonaning o’z zaxiralarini qanchalik tez sotishini ko’rsatadi.
Yuqori inventar aylanmasi korxonaning talabga ega mahsulotlarni sotayotganligini
va zaxiralarni samarali boshqarayotganligini ko’rsatadi.
Yuqorida keltirilgan ko’rsatkichlar mahsulotlar sotuvini tahlil qilishda
qo’llaniladigan   asosiy   vositalardan   biridir.   Ushbu   ko’rsatkichlarni   dinamikada
o’rganish, ularning o’zaro bog’liqligini aniqlash va ularga ta’sir etuvchi omillarni
baholash   korxonaga   o’zining   tijorat   faoliyatini   chuqur   tushunish,   mavjud
16 kamchiliklarni   bartaraf   etish,   o’sish   imkoniyatlarini   aniqlash   va
raqobatbardoshligini oshirish bo’yicha samarali boshqaruv qarorlarini qabul qilish
imkonini beradi 9
.
9
     Semenov, A. A. (2019).  Strategiya i finansovy analiz predpriyatiya . – Moskva: Izd-vo FINANCIAL.
17 II BOB.  KORXONALAR BÒYICHA MOLIYAVIY KÒRSATKICHLARNI
TAHLIL QILISH
2.1.Korxona buxgalteriya balansining    aktiv va passivlarini tahlili
  «Balans»   so‘zi   lis-ikki   marta   va   lapx-torozi   pallalari   so‘zlaridan   kelib
chiqib,   mazmunan   barobarlikni,   teng   qiymatlikni   ifodalaydi.   Balans   usuli   xalq
xo‘jaligining har xil tarmoq va sohalarida keng va har xil maqsadda foydalaniladi.
Buxgalteriya   hisobida   balans   ikki   maqsadda   foydalaniladi:   1)   korxona
mablag‘larini   va   ularni   qoplovchi   manbalarni   hamda   buxgalteriya   schyotlarining
debet va kreditda ifodalangan ko‘rsatkichlari tengligini ko‘rsatish; 2) buxgalteriya
hisoboti   shaklida   korxona   mablag‘larini   aniq   bir   vaqtda   pul   sifatida   ko‘rsatish.
Balans   buxgalteriya   hisobotini   eng   asosiy   shakli   bo‘lib,   qolgan   buxgalteriya
moliyaviy   hisobotlar   balans   ko‘rsatkichlarini   boyitadi   va   moliyaviy   holatning
alohida yo‘nalishlarini ifodalaydi. Balans buxgalteriya ma’lumotlariga asoslanadi.
Buxgalteriya   ma’lumotlari   debetlik,   kreditlik   aylanmalarda,   aktiv   va   passiv
schyotlarda   o‘z   ifodasini   topadi.   Debet   aylanma   -   buxgalteriya   schyotlarining
debetida boshlang‘ich qoldiqsiz yozilgan ma’lumotlar. 
Kredit   aylanma   -   buxgalteriya   schyotlarining   kreditiga   boshlang‘ich
qoldiqsiz yozilgan ma’lumotlar. Aktiv schyotlar - bu schyotlarda korxona xo‘jalik
moliyaviy faoliyatining har xil yo‘nalishlari ko‘rsatiladi. Bu schyotlarning qoldig‘i
faqat   debet   bo‘lishi   mumkin.   Chunki   korxona   faqat   mavjud   mablag‘lardan
foydalanishi   mumkin.   Passiv   schyotlar   –   schyotlarda   korxona   mablag‘larining
kelib chiqish va qoplanish manbalari ko‘rsatiladi. Bu schyotlarning qoldig‘i  faqat
kredit   bo‘lishi,   ya’ni   korxona   faqat   tegishli   manbalar   bilan   qoplangan
mablag‘lardan   foydalanishi   mumkin.   Amaliyotda   aktiv-passiv   schyotlar   ham
bo‘lishi   mumkin.   Bu   schyotlarda   korxonaning   ham   mablag‘lari,   ham   ularni
qoplovchi   manbalar   ko‘rsatiladi.   Masalan:   bu   korxonaning   ham   yuridik   ham
jismoniy   shaxslar   bilan   hisob-kitob   schyotlaridir.   Bu   shaxslar   korxona   bilan
aloqada   bo‘lganlarida   ham   debitorlik   ham   kreditorlik   vazifalarini   bajarishi
mumkin.
18 Buxgalteriya   balansining   aktiv   moddalarining   tahlili   quyidagicha   amalga
oshiriladi:
Buxgalteriya   balansi   ikki   qismdan   iborat:   aktiv   va   passiv.   Aktiv   qismida
korxonaning   xo‘jalik   mablag‘lari,   ya’ni   moddiy   va   nomoddiy   aktivlar,   pul
mablag‘lari, debitorlik qarzlari va boshqa aktivlar ko‘rsatiladi.
Korxona buxgalteriya balansini aktiv moddalari tahlili
Mol-mulkning
tarkibi Yil 
boshig
a
Summa
, ming 
so’m Yil 
boshiga
Salmog’i
, % Yil 
oxiriga
Summa
, ming 
so’m Yil 
oxiriga
Salmog’i
, % O‘zgarish
i
Summad
a ming 
so’m O‘zgarishi
Salmog’d
a, % O‘zgarish
i
Yil 
boshiga 
nisbatan 
o‘zgarish
i, %
1. Uzoq 
muddatli 
aktivlar (130) 2 796 
290,3 49,84 3 338 
640,8 45,12 542 
360,5 -4,72 19,4
2. Joriy 
aktivlar (390) 2 813 
735 50,16 4 060 
116,8 54,88 1 246 
381,8 +4,72 44,3
 A) tovar-
moddiy 
zahiralari 
(140+190+20
0) 891 
800 15,9 1 346 
889 18,20 455 
088,3 2,31 51,03
 B) pul 
mablag’lari va
qisqa 
muddatli 
qo’yilmalar 
(320+370) 1 044 
785,5 18,62 1 033 
890,7 13,97 -10 894,8 -4,65 -1,04
 V) debitorlar 
(210+380) 858 
489 15,3 1 595 
064 21,56 736 375 6,26 85,8
Balans 
aktivining 
JAMI (400) 5 610 
025,3 100,0 7 398 
757 100,0 1 788 
732,3 ----- 31,88
Aktiv   moddalar   korxonaning   mulkini,   uning   tarkibi,   holati   va   joylanishini
aks   ettiradi.   Masalan,   asosiy   vositalar,   pul   mablag‘lari,   tugallanmagan   ishlab
chiqarish xarajatlari va boshqalar.
Aktivlarning   tahlili   korxonaning   moliyaviy   holatini,   uning   to‘lov
qobiliyatini, likvidligini  va oborot  mablag‘larining aylanishini  aniqlashga  yordam
beradi.
19 Aktivlar   summasi   passivlar   summasiga   teng   bo‘lishi   kerak,  chunki   aktivlar
korxonaning kapitali va majburiyatlari orqali moliyalashtiriladi.
Tahlil   jarayonida   aktivlarning   tarkibi,   o‘zgarishlari,   joylanishi   va   ularning
tashkil topish manbalari o‘rganiladi, bu esa korxona faoliyatining samaradorligini
baholash imkonini beradi.
Korxona buxgalteriya balansini passiv moddalari tahlili
Mol-mulkni
tashkil 
topish 
manba'ining
tarkibi Yil 
boshi
ga
Sum
ma, 
ming 
so’m Yil 
boshig
a
Salmog
’i, % Yil 
oxirig
a
Sum
ma, 
ming 
so’m Yil 
oxiriga
Salmog
’i, % O‘zgari
shi
Summa
da, 
ming 
so’m O‘zgarish
i
Salmog’d
agi, % Yil 
boshiga
nisbatan
o‘zgaris
hi, %
1. O‘z 
mablag’lari
ning 
manbalari 
(480) 3 306 
444,3 58,94 4 151 
143 56,11 844 
698,7 -2,83 25,55
2. 
Majburiyatl
ar (770) 2 303 
581 41,06 3 247 
614,6 43,89 944 
033,6 2,83 40,98
 A) uzoq 
muddatli 
majburiyatl
ar (490) 515 
200 9,18 2 134 
955 28,86 1 619 
755 19,67 314,39
 B) joriy 
majburiyatl
ar (600) 1 788 
381 31,88 1 112 
659,6 15,04 -675 
721,4 -16,84 -37,78
Balans 
passivining 
JAMI (780) 5 610 
025,3 100,0 7 398 
757 100,0 1 788 
732,3 ----- 31,88
2.2. Korxonada buxgalteriya balansi likvidligi tahlili
Ma’lumki,   balans   aktividagi   mablag‘lar   naqt   pulga   aylansa,   balans
passividagi   majburiyatlarni   qaytarish   mumkin.   Balans   likvidligi   —   balansning
aktiv   tomonidagi   bir   davrga   borib   naqt   pulga   aylanadigan   mablag‘lar   bilan   shu
davrda   qaytariladigan   majburiyatlarni   solishtirish   demakdir.   Demak,   balans
likvidligi   korxonaning   boshqa   korxona   va   tashkilotlar   bilan   iqtisodiy   aloqalar
20 darajasini ko‘rsatadi. Ko‘rinib turibdiki, balans likvidligi moliyaviy mustahkamlik
singari,   korxonalar   ko‘rsatkichlardan   biri   bo‘lib   hisoblanadi.   moliyaviy   holatini
ifodalovchi   asosiy   Balans   likvidligi   tahlilini   boshlamasdan   oldin   quyidagi
savollarga javob berishimiz zarur. 
1.   Balans   likvidligini,   korxonaning   butun   majburiyatlarini,   uzoq   va   qisqa
muddatga   olingan   qarzlar   bo‘yicha   aniqlash   kerakmi,   yoki   faqat   qisqa   muddatga
olingan qarzlar bo‘yicha aniqlash kerakmi? 
2.   Balans   likvidligi   va   korxonaning   qarzlarini   to‘lashga,   qodirligi   bir
mazmunga egami, yoki har xil mazmunga egami?
  3.   Balans   likvidligini   ifodalovchi   ko‘rsatkichlarni   chegaralash   kerakmi   va
bu chegaralangan ko‘rsatkichlar nima bilan aniqlanadi?
  Xorijiy mamlakatlarda balans likvidligi  tahlil  etilganda korxonaning butun
majburiyatlari   va  ham  uzoq  ham  qisqa  muddatga  olingan  qarzlar   bo‘yicha   hisob-
kitob   olib   boriladi.   Iqtisodiy   adabiyotimizda,   uslubiy   ko‘rsatmalarda   balans
likvidligini tahlil qilishda faqat qisqa muddatga olingan qarzlar e’tiborga olinadi.  
Tashqaridan   olingan   qarzlarning   hammasini   —   uzoq   va   qisqa   muddatga
olingan   qarzlarni   qaytarib   berish   kerak   bo‘lgandan   keyin   balans   likvidligi   bizni
sharoitimizda   ham   tahlil   etilganda   qisqa   muddatga   olingan   qarzlar   bilan
chegaralanmasdan,   uzoq   muddatga   olingan   qarzlar   e’tiborga   olinsa   korxonalar
balansining   likvidligi   to‘liqroq   baholanar   edi.   Bu   holat   bizning   iqtisodiy
adabiyotda   o‘z   o‘rnini   topgan,   lekin   balans     likvidligini   umuman   korxona
miqyosida aniqlaganda emas, korxona aktivlarini turlari bo‘yicha balans likvidligi
tahlil etilganda amalga oshiriladi.
  Balans   likvidligi   va   qarzlarni   qaytarib   berishda   qodirligi   to‘g‘risida   gap
borganda, bir guruh iqtisodchilar ularni bir biridan ajratishadi, farqlanadi. Masalan,
qarzlarni   qaytarib   berishga   qodirligi,   (platejesposobnostь)   umuman   korxona
majburiyatlariga   —   uzoq   va   qisqa   muddatga   olingan   qarzlarga   nisbatan,   balans
likvidligi esa faqat qisqa muddatga olingan qarzlarga nisbatan aniqlanadi. Bunday
chegaralashga asos bor. Chunki uzoq va qisqa muddatga olingan qarzlar e’tiborga
olinsa,   korxonaning   umuman   potentsial   qarzlarni   qaytarib   berishga   qodirligi
21 ko‘rsatiladi.   Balans   likvidligi   qisqa   muddatga   olingan   qarzlar   bo‘yicha   aniqlanar
ekan, korxonalar iqtisodiy jihatdan nochor holatga tushib qolganda, ularni bankrot
deb e’lon qilish paytida foydalaniladi. 
Fikrimizcha, balans likvidligi va qarzlarni qaytarib berishga qodirligi bir xil
mazmunga   ega.   Ikkala   ko‘rsatkichlarda   ham   tashqaridan   olingan   majburiyatlarni
qaytarish   to‘g‘risida   gap   ketyapti.   Bozor   munosabatlari   davrida   qisqa   muddatga
olingan qarzlar kengroq foydalanilganligi uchun amaliyotda balans likvidligi nomli
ko‘rsatkichga,   ya’ni   qisqa   muddatga   olingan   qarzlarga   nisbatan   aniqlanayotgan
ko‘rsatkichga ko‘proq e’tibor berilmoqda.
  Shunday   qilib,   balans   likvidligi   kengaytirilgan   va   qisqa   mazmunda
aniqlanishi   lozim.   Kengaytirilgan   mazmunda   olinadigan   bo‘lsa,   balans   likvidligi
korxonada   ham   uzoq,   ham   qisqa   muddatga   olingan   butun   qarzlarni   qaytarib
berishga   qodirligini   ko‘rsatsa,   qisqartirilgan   mazmunda   olinadigan   bo‘lsa,   balans
likvidligi   korxonada   faqat   qisqa   muddatga   olingan   qarzlarni   qaytarib   berishga
qodirlikini ko‘rsatib berishi kerak.
  Pirovardida,   uchinchi   muammo   —   balans   likvidligini   tahlil   etish   uchun
foydalaniladigan ko‘rsatkichlar tizimi to‘g‘risida. 
Iqtisodiy   adabiyotda   balans   likvidligini   tahlil   qilish   uchun   tavsiya   qilingan
ko‘rsatkichlar   keng   va   har   xil   bo‘lib,   ular   bir   tizimga   solinmagan,
turkumlashmagan, tavsiflanmagan. 
Balansning likvidlik xususiyati  bozor munosabatlarining asosiy talablaridan
biridir.   Korxona   likvidlik   xususiyatiga   ega   bo‘lsa,   bu   korxona   xalq   xo‘jaligi
majmuasida   faoliyat   yuritishi   mumkin.   Agar   korxona   balansi   bu   xususiyatga   ega
bo‘lmasa,   u   boshqa   korxona   va   tashkilotlar   bilan   me’yoriy   ravishda   iqtisodiy
aloqalarni  olib borolmaydi  va  faoliyat  yuritishi   og‘irlashib  ketadi. Demak,  balans
likvidligi   katta   ahamiyatga   ega   bo‘lib,   uni   tahlil   qilib   turish   ob’yektiv   zaruratga
aylanadi.
 Balans likvidligi uch shaklda ifodalanadi. 
1.   Balans   likvidlik   ko‘rsatkichlari   korxonaning   mablag‘   elementlarini   naqt
pulga aylanish jarayonini ko‘rsatadi.
22   2.   Balans   likvidligi   korxonalarning   olingan   qarzlarini   qaytarib   berishga
qodirlik darajasini ko‘rsatadi.
  3.   Balans   likvidligi   korxona   aktivlari,   aylanma   mablag‘lari   bilan
korxonaning   umumiy   majburiyatlari,   qisqa   muddatga   olingan   qarzlar   o‘rtasidagi
nisbat asosida aniqlanadi. 
Balans   likvidligining   kerakli   darajada   bo‘lishi   -   bu   korxona   faoliyatini
davom     etishi,   boshqa   korxona   va   tashkilotlar   —   ta’minotchi,   kreditor,   bank
organlari   va   davlat   budjeti   bilan   me’yoriy   iqtisodiy   aloqalarni   davom   ettirish
kafolatidir.   Bozor   munosabatlari   murakkab   bo‘lib,   bu   vaziyatda   korxona   balansi
likvidlik xususiyatiga ega va ega bo‘lmasligi mumkin. 
Balansning likvidligi tasodifan, vaqtincha, uzoq muddatli va doimiy bo‘lishi
mumkin. Lekin amaliyot  talabi — korxonalar  balansi  likvidlikka ega bo‘lishidir.  
Balans   likvidligini   tahlil   qilish   korxonalar   faoliyatida   uchraydigan   ko‘p
muammolarni mavjud ekanligini va ularni tez fursatda yechish zarurligini ko‘rsatib
beradi. Bunday muammolar tarkibida quyidagilar bo‘lishi mumkin:
  - korxona mablag‘larini  noto‘g‘ri joylanishi  va uni  bartaraf etish yo‘llarini
topish; 
- korxona aktivlarini realizatsiya qilishni tezlashtirish imkoniyatlarini topish;
-   korxonada   ortiqcha   mablag‘lar   paydo   bo‘lgan   zamonoq   bank   va
ta’minlovchilar bilan hisob-kitoblarni tezlashtirish; 
-   sotilmagan   tovarlar   va   debitorlik   qarzlarining   qoldig‘i   oshib   borsa,   ularni
kamaytirish yo‘llarini topib, amalga oshirish;
 - korxonalarni bankrotlikka uchrashdan saqlab qolish.
Buxgalteriya balansi likvidligi tahlili
AKTIV / 
PASSIV Yil boshi Yil oxiri PASSIV / 
AKTIV Yil boshi Yil oxiri
Doimiy 
harakatdagi 
aktivlar 289 412 698 629 150 505 To‘lov 
muddati 
kelgan 
majburiyatlar 762 075 830 1 839 768 
361
Tez pulga 
aylanadigan 
aktivlar 503 338 335 1 566 042 
404 Qisqa 
muddatli 
to‘lov  14 744 216 8 878 479
23 majburiyatlar
i
Sekin pulga 
aylanadigan 
aktivlar 2 185 621 
680 9 488 500 
196 Uzoq 
muddatli 
to‘lov 
majburiyatlar
i 4 675 490 
146 12 304 013 
149
Qiyin pulga 
aylanadigan 
aktivlar 10 219 731 
945 12 593 199 
960 Doimiy 
passivlar 7 745 794 
466 10 124 233 
076
Aktiv jami 13 198 104 
658 24 276 893 
065 Passiv jami 13 198 104 
658 24 276 893 
065
2.3. “NURAFSHON SUT” MCHJ mahsulotlar sotuvining umumiy
tahlili
"NURAFSHON SUT" MCHJ  O’zbekiston bozorida sut  va sut mahsulotlari
ishlab   chiqarish   bo’yicha   yetakchi   korxonalardan   biri   sifatida   o’z   faoliyatini
muvaffaqiyatli   olib   bormoqda.   Korxonaning   mahsulot   assortimenti   keng   bo’lib,
turli   xil   iste’molchilarning   talabini   qondirishga   qaratilgan.   Biz   ushbu   bo’limda
korxonaning   so’nggi   uch   yillik   (2022-2024   yillar)   sotuv   faoliyatining   umumiy
tendentsiyalari va asosiy xususiyatlarini tahlil qilamiz.
1-jadval
 "NURAFSHON SUT" MCHJning 2022- yil davomidagi asosiy sotuv
ko’rsatkichlari
Ko’rsatkichlar 2022 yil
(1000 litr ) 2022 yil (1
litr   so’m) Jami daromad
Sut sotuvi 70 8000 560.000.000
Qatiq sotuvi 90 7500 675.000.000
Smetana sotuvi 80 6000 480.000.000
Tvorog sotuvi 70 9000 630.000.000
Umumiy sotuv hajmi
(qiymatda) 310
2.345.000.000
1-jadvalda   ko’rsatilgan   2022   -   yil   korxonaning   umumiy   sotuv   hajmi   310
(1000 litr ) jamidaromad 2 mlrd 345 mlnso’mni tashkil etadi
2-jadval
 “NURAFSHON SUT MCHJ “2023 –davomidagi asosiy  ko’rsatkichlar
24 Ko’rsatkichlar 2023 yil (1000
lirt ) 2023 yil (1 litr
so’m) Jami daromad
Sut sotuvi 75 8500 637.500.000
Qatiq sotuvi 93 8000 744.000.000
Smetana sotuvi 80 6000 480.000.000
Tvorog sotuvi 65 9100 591.500.000
Umumiy sotuv
hajmi (qiymatda) 313 2.491.500.000
2-jadvaldaesa   2023   yilgiumumiysotuvhajmipasaygani   313   (1000   litr)   ni,
jami daromad esa 2 mlrd 491 mln 500 mingso’mni  tashkil etgan. 
“ NURAFSHON SUT MCHJ ‘’ 2024 –davomidagi asosiy ko’rsatkichlar
3 - jadval
Ko’rsatkichlar 2024 yil (1000litr ) 2024 yil (1 litr
so’m ) Jami daromad
Sut sotuvi 80 9500 760.000.000
Qatiq sotuvi 85 10000 850.000.000
Smetana sotuvi 85 7000 595.000.000
Tvorog sotuvi 60 10000 600.000.000
Umumiy sotuv
hajmi (qiymatda) 310 2.805.000.000
Bu   jadvaldaesa   2024   yilgi   umumiy   sotuv   hajmi   310   (   1000litr   )     jami
daromad esa 2 mlrd 805 mln so’mni tashkil etgan . 
"NURAFSHON SUT" MCHJning 2022 - 2024  yillari asosiy  sotuvini
o’sish / pasayish foiz  ko’rsatkichlari
4-jadval
Ko’rsatkichlar O’sish/pasayish
sur’ati 2022 /2023
(jami daromad) O’sish/pasayish
sur’ati 2023 /2024
( jami daromad ) O’sish/pasayish
sur’ati  2022 /
2024 ( jami
daromad )
Sut sotuvi 13.8 % 19 % 35.7%
Qatiq sotuvi 10 % 14 % 25.9 %
Smetana sotuvi 0 % 23.9 % 23.9%
Tvorog sotuvi -6 % 1.4% 4.76 %
Umumiy sotuv
hajmi (qiymatda) 6.25% 12.5 % 19.65 %
Jadvaldagi   ma’lumotlar   "NURAFSHONSUT"   MCHJning   2022-2024   yillar
davomida umumiy sotuv hajmi qiymat ko’rinishida barqaror o’sib borayotganligini
25 ko’rsatadi.   2023   yilda   2022   yilga   nisbatan   umumiy   sotuv   hajmi   6.25%   ga,   2024
yilda esa 2023 yilga nisbatan 12.5% ga o’sgan.
Mahsulotlar   bo’yicha   tahlil   shuni   ko’rsatadiki,   qatiq   sotuvi   umumiy   sotuv
hajmida   eng   katta   ulushni   egallaydi   va   eng   yuqori   o’sish   sur’atiga   ega.   sut   va
smetana   sotuvi   ham   o’sib   bormoqda,   lekin   qatiqga   nisbatan   biroz   pastroq
sur’atlarda. Tvorog sotuvi ham sezilarli o’sishni qayd etgan.
Umumiy   xulosa   qilib   aytganda,   "NURAFSHON   SUT"   MCHJ   so’nggi   uch
yil   davomida   barqaror   o’sishni   namoyish   etdi,   diversifikatsiyalashgan   mahsulot
portfeliga   ega   va   rentabelli   faoliyat   yuritmoqda.   Korxonaning   sotuv   strategiyasi
bozor   talabiga   moslashuvchanlik   va   iste’molchilarning   turli   xil   segmentlariga
yo’naltirilganlikni o’zida mujassam etgan.
2021 2022 2023
1- rasm.  NURAFSHON SUT" MCHJning so ngi 3 yilda asosiy sotuviniʻ
o sish grafigi	
ʻ
Likvidlilik ko’rsatkichlari  dinamikasi:  Joriy likvidlilik koeffitsiyenti, tezkor
likvidlilik   koeffitsiyenti   va   mutlaq   likvidlilik   koeffitsiyentining   yillar   bo’yicha
o’zgarishini ko’rsatuvchi ustunli yoki chiziqli grafik.
To’lov qobiliyati ko’rsatkichlari dinamikasi: Qarzning o’z kapitaliga nisbati
va   moliyaviy   leveraj   koeffitsiyentining   yillar   bo’yicha   o’zgarishini   ko’rsatuvchi
ustunli yoki chiziqli grafik.
26 Rentabellik   ko’rsatkichlari   dinamikasi:   Yalpi   foyda   marjasi,   sof   foyda
marjasi,   aktivlar   rentabelligi   va   o’z   kapitali   rentabelligining   yillar   bo’yicha
o’zgarishini ko’rsatuvchi ustunli yoki chiziqli grafik.
Rentabellik   ko’rsatkichlari   korxonaning   faoliyatini   moliyaviy   jihatdan
baholash,   xarajatlarni   nazorat   qilish   va   resurslardan   oqilona   foydalanish   bo’yicha
boshqaruv   qarorlarini   qabul   qilishda   muhim   ahamiyat   kasb   etadi.   Sotuv
rentabelligining   yuqori   bo’lishi   korxonaning   sotuv   faoliyatining   samarali
ekanligini,  past  bo’lishi  esa  xarajatlarni   optimallashtirish   va  narx  siyosatini   qayta
ko’rib chiqish zarurligini ko’rsatishi mumkin.
"NURAFSHON   SUT"   MCHJning   2022-2024   yillar   davomidagi   sotuv
faoliyatining   asosiy   ko’rsatkichlari   dinamikasini   baholash   korxonaning   o’sish
tendentsiyalari,   moliyaviy   barqarorligi   va   faoliyat   samaradorligi   haqida   muhim
xulosalar   chiqarish   imkonini   beradi.   Ushbu   baholash   tahlilini   quyidagi   kichik
rejalarga bo’lib o’rganamiz:
Daromad (yalpi foyda) dinamikasining tahlili:
Sotuv   hajmining   o’sishiga   mutanosib   ravishda   "NURAFSHON   SUT"
MCHJning   yalpi   foydasi   ham   sezilarli   darajada   oshgan.2022   yilda   2   mlrd   345
mln.so’mni   tashkil   etgan   yalpi   foyda   2024   yilga   kelib2   mlrd   805   mln   so’mga
yetgan.   Yalpi   foydaning   o’sishi   korxonaning   asosiy   faoliyatidan   olinadigan
daromadning   ortib   borayotganligini   ko’rsatadi.Yalpi   foyda   dinamikasini   tahlil
qilishda   sotilgan   mahsulot   tannarxining   o’zgarishini   ham   hisobga   olish
muhimdir.Agar   yalpi   foyda   sotuv   hajmiga   nisbatan   tezroq   o’sayotgan   bo’lsa,   bu
korxonaning   tannarxni   boshqarishda   samaraliroq   bo’layotganligini   ko’rsatishi
mumkin.Korxonaning   savdo   rentabelligining   tahlil   qilinayotgan   uch   yillik   davr
mobaynida   barqaror   30.0%   darajada   saqlanib   qolishi   muhim   ahamiyatga   ega.
Rentabellikning barqarorligi korxonaning moliyaviy barqarorligini ta’minlashda va
uning   o’sish   salohiyatini   qo’llab-quvvatlashda   muhim   rol   o’ynaydi.   Kelgusida
rentabellikni yanada oshirish uchun xarajatlarni optimallashtirish va narx siyosatini
qayta ko’rib chiqish imkoniyatlarini o’rganish maqsadga muvofiqdir.
27 "NURAFSHON   SUT"   MCHJning   sotuv   hajmi,   daromadi   va   rentabelligi
tahlil   qilinayotgan   davr   mobaynida   ijobiy   tendentsiyalarni   namoyish   etmoqda.
Sotuv   hajmining   barqaror   va   yuqori   o’sish   sur’atlari,   yalpi   foydaning   sezilarli
darajada oshishi va savdo rentabelligining barqarorligi korxonaning bozor talabiga
muvaffaqiyatli moslashayotganligini, o’zining sotuv strategiyasini samarali amalga
oshirayotganligini va moliyaviy barqarorligini ta’minlayotganligini ko’rsatadi.
Sotuv   hajmi,   daromad   va   rentabillik   –   bu   ko‘rsatkichlar   korxonaning
moliyaviy   holatini,   samaradorligini   va   bozor   sharoitida   raqobatbardoshligini
baholashda   asosiy   mezonlar   hisoblanadi.   Quyida   ularni   baholash   va   tahlil   qilish
usullari yoritiladi.
Sotuv hajmi va daromad ko‘rsatkichlari
Sotuv hajmi   – ma’lum bir davrda sotilgan mahsulot yoki xizmatlar miqdori
va   qiymati.   Bu   ko‘rsatkich   korxonaning   bozor   ulushi   va   faoliyat   ko‘lamini
aniqlashda muhim.
Daromad   (yoki   tushum)   –   mahsulot   yoki   xizmatlarni   sotishdan   olingan
umumiy pul tushumi. Yalpi daromad va sof daromad farqlanadi:
Yalpi   daromad:   sotishdan   tushgan   tushumdan   mahsulot   tannarxi   (ishlab
chiqarish harajatlari) ayiriladi.
Sof daromad: barcha xarajatlar (ma’muriy, operatsion va boshqalar) chegirib
tashlangandan keyin qolgan foyda.
Formulalar:
Yalpi daromad = Sotishdan tushgan tushum – Sotilgan mahsulot tannarxi.
Sof daromad = Barcha daromadlar – Barcha xarajatlar.S
28 III BOB. MAHSULOTLAR SOTUVINI TAHLIL QILISH VA
SOTUVNI BOSHQARISH STRATEGIYALARI
3.1   Sotuvlarni oshirish uchun marketing va sotuvlar strategiyalarini ishlab
chiqish
Ma’lumki,   doimiy   o’zgaruvchan   atrof-muhit   omillari   korxonaga   nisbatan
tajavvuzkor   bo’lib,   bu   sharoitlariga   qarshi   turishning   asosiy   vositasi   sifatida
korxonaning   yaxshi   ishlab   chiqilgan   marketing   strategiyasi   hisoblanadi.   Ushbu
maqsadga   erishish   uchun   korxonalarda   strategik   marketingning   nazariy  asoslarini
tizimlashtirish, uning strategiyasini taklif qilishi kerak.
  Hozirga   globallashuv   davrida,   birinchi   navbatda,   strategik   menejment   va
marketing kabi to’laqonli boshqaruv mexanizmlari mavjud bo’lmagan sharoitlarda
kompaniyalar   zarar   ko’radi.   Strategik   rejalashtirish   masalalarida   boshqaruvning
tizimli   xatolari   globallashuv   ta’sirini   ko’paytirishi   va   korxonaning   hayot
aylanishini   qisqartirishi   mumkin.   O’zgaruvchan   iqtisodiy   sharoitlarga   qarshilik
ko’rsatishning asosiy vositasi korxonalar uchun yaxshi ishlab chiqilgan marketing
strategiyasidir. 
Marketing   strategiyasi   kompaniyaning   umumiy   strategiyasining
elementlaridan biridir. U iste’molchilar, raqobatchilar  va sotish  bozoriga nisbatan
bozordagi   faoliyatning   asosiy   yo’nalishlarini   belgilaydi.   Kompaniyaning
marketing   strategiyasi   uning   bozordagi   mavqeiga,   bozordagi   o’zgarishlarni   tahlil
qilishga,   raqobat   holatini   tahlil   qilishga,   bozordagi   o’zgarishlar   prognozlariga,
kompaniyaning   o’zi   maqsadlariga   va   resurslarning   cheklanganligiga   bog’liq.  
To’g’ri   ishlab   chiqilgan   marketing   strategiyasi   boshqaruv   qarorlarini   qabul
qilishga   ta’sir   qiluvchi   noaniqlik   va   atrof-muhitning   o’zgaruvchanligining   salbiy
ta’sirini   minimallashtirishi   mumkin   va   kompaniyani   ishlab   chiqarish   va   umuman
kompaniya   faoliyatidagi   zarur   ichki   o’zgarishlarga   tayyorlashga   imkon   beradi.  
Tashkilotning   har   qanday   korxonasi   faoliyatining   natijasi   maqsadlar
qanchalik   to’g’ri   va   to’g’ri   qo’yilganligiga,   ularga   erishish   uchun   vazifalar
qo’yilganiga bog’liq. Shu sababli, tashkilot  rahbariyati  iste’molchilarning xohish-
istaklari   sohasida   tadqiqotlar   olib   borish   uchun   uning   holati,   mavjud   va   mumkin
29 bo’lgan eng yaqin raqobatchilar haqida eng to’liq va ishonchli g’oyaga ega bo’lishi
kerak.   Bu     omillarning   barchasi   kompaniya   menejerlariga   raqobatbardoshlikni
yaratish va ishlab chiqarish rentabelligini oshirish imkonini beradi. Kompaniya o’z
oldiga qo’yilgan vazifalarni hal qilishi va natijada o’z foydasini maksimal darajada
oshirishi   uchun   marketingni   rivojlantirish   strategiyasini   ishlab   chiqishi   kerak.  
Marketing   strategiyasi   -   bu   istalgan   holatga   erishish   uchun   mavjud
resurslardan   eng   oqilona   foydalanish   usullarini   tavsiflovchi   korxonani
rivojlantirish rejasi.
  Korxonaning  strategik marketing rejasini  ishlab  chiqish  quyidagi   vazifalar
majmuasini hal qilishga qaratilgan [1]:
    korxonaning joriy holatini baholash; 
   investitsiyalardan   kafolatlangan   daromad   olish   nuqtai   nazaridan   korxonaning
asosiy maqsadlarini, shuningdek, maksimal darajada aniqlash
    resurslardan oqilona foydalanish;
     korxonani   rivojlantirishning   maqsad   va   vazifalariga   erishish   uchun   barcha
resurslarni jalb qilish. 
Yuqorida   aytilganlarga   asoslanib,   strategik   marketing   -   bu   bozorni   har
tomonlama   tahlil   qilish   asosida   iste’molchi,   ishlab   chiqarish   va   butun   jamiyat
uchun   qadrli   bo’lgan   tovarlarni   (xizmatlarni)   ishlab   chiqish   va   ilgari   surishning
boshqaruv tizimi, degan xulosaga kelishimiz mumkin.
  Marketing   strategiyasi   -   bu   korxona   maqsadlariga   erishishga   qaratilgan
asosiy qarorlar to’plami.
  Marketing   strategiyasini   ishlab   chiqish   bir   nechta   bosqichlarda   amalga
oshiriladi. Marketingni strategik rejalashtirishni ishlab chiqish bo’yicha harakatlar
ketma-ketligi quyidagicha:
1-bosqich:   Tashqi   muhitni   tahlil   qilish.   Ushbu   bosqichning   maqsadi
kompaniyaning   ichki   imkoniyatlarini   hisobga   olgan   holda   tashqi   imkoniyatlar   va
tahdidlarni   aniqlash   orqali   kompaniyaning   uzoq   muddatli   istiqboldagi   pozitsiyasi
va   rivojlanish   istiqbollarini   aniqlashdir.   Tashqi   muhitni   tahlil   qilish   strategiya
ishlab   chiquvchilari   potentsial   tahdidlar   va   yangi   imkoniyatlarni   oldindan   bilish
30 uchun   korxonadan   tashqaridagi   omillarni   nazorat   qilish   vositasi   bo’lib   xizmat
qiladi [3]. Ushbu bosqich tashqi omillarni tahlil qilishni o’z ichiga oladi.
2-bosqich:   Korxonaning   kuchli   va   zaif   tomonlarini   tahlil   qilish.
Korxonaning   tashqi   muhiti   omillarini   tahlil   qilgandan   so’ng,   rahbariyat
korxonaning   ichki   kuchli   tomonlari   bor   yoki   yo’qligini,   paydo   bo’lgan
imkoniyatlardan   foydalana   oladimi   yoki   yo’qligini   va   ichki   zaif   tomonlar   tashqi
xavflar bilan bog’liq kelajakdagi muammolarni hal qilishni qanday qiyinlashtirishi
mumkinligini aniqlaydi. Ushbu maqsadlar korxonaning kuchli va zaif tomonlarini
tahlil qilish yoki ichki tahlildir.  Tashkilotning   ichki   muhiti   korxona   ichidagi
umumiy   muhitning   bir   qismi   bo’lib,   uning   faoliyatiga   doimiy,   bevosita   ta’sir
ko’rsatadi.   Bunday   muammolarni   aniqlash   uchun   boshqaruv   so’rovi   usuli
qo’llaniladi.   Ichki   muhit   alohida   jihatlarni   o’z   ichiga   oladi,   ularning   har   biri
korxonaning asosiy jarayonlari va elementlari to’plamini o’z ichiga oladi. Ularning
kompleksdagi holati korxonaning salohiyati va imkoniyatlarini belgilaydi [3]. 
Korxonaning   ichki   va   tashqi   muhitini   tahlil   qilish   asosida   SWOT   tahlil
amalga oshiriladi. 
SWOT-tahlil metodologiyasi dastlab kuchli va zaif tomonlarni, imkoniyatlar
va   tahdidlarni   aniqlashni,   so’ngra   ular   o’rtasidagi   munosabatlarni   o’rnatishni
nazarda   tutadi,   keyinchalik   ular   korxona   marketing   strategiyasini   ishlab   chiqish
uchun ishlatilishi mumkin.
  3-bosqich:   Strategiyani   to’g’ridan-to’g’ri   tanlash.   Tashqi   xavf   va   yangi
imkoniyatlarni   tahlil   qilib,   kompaniya   rahbariyati   marketing   strategiyasini
tanlashni boshlashi mumkin. Uni tanlashda quyidagi asosiy omillarni hisobga olish
kerak:
    korxonaning maqsadlari; 
  korxonaning moliyaviy resurslari; 
  xodimlarning malakasi; 
  korxonaning majburiyatlari;
    tashqi muhitga bog’liqlik darajasi; - vaqt omili. 
31 Uchinchi   bosqichning   asosiy   maqsadi   -   maqsadlarga   erishish   uchun   iloji
boricha ko’proq muqobil strategiyalarni ishlab chiqish. SHundan so’ng, kelajakda
korxonaning   eng   yuqori   samaradorligini   ta’minlaydigan   strategiya   tanlanadi.
Strategiyani tanlash korxonani rivojlantirishning aniq kontseptsiyasiga  asoslanishi
va uni shakllantirish imkon qadar aniq va tushunarli bo’lishi kerak. 
3.2. Sotuvlarni oshirish uchun talab va istaklarni o rganishʻ
Talab – xarid qilish quvvatiga ega bo‘lgan ehtiyojdir. Ehtiyoj esa insonning
biror   narsaga   bo‘lgan   zarurati   yoki   xohishidir.   Talab   esa   bu   ehtiyojning   xarid
qobiliyatiga ega shaklidir.
Talab   va   istaklarni   o‘rganish   marketingning   asosiy   yo‘nalishlaridan   biri
bo‘lib,   bu   jarayon   bozorni   chuqur   tahlil   qilish,   iste’molchilarning   ehtiyojlari   va
xohishlarini aniqlashga qaratilgan.
Talab   va   istaklarni   bilmasdan   sotuvni   oshirish   mumkin   emas,   chunki
mijozlarga   qanday   mahsulot   yoki   xizmat   kerakligini   tushunmaslik   sotuv
ko‘rsatkichlarini pasaytiradi.
Talab va istaklarni o rganish uchun so‘rovlar, intervyular, fokus-guruhlar va	
ʻ
onlayn tahlil vositalaridan foydalanish orqali maqsadli auditoriya haqida ma’lumot
to‘plash.
Bozor   tarkibini   aniqlash,   tovarlarni   o‘rganish   va   raqobat   sharoitlarini   tahlil
qilish talabni o‘rganishning asosiy yo‘nalishlaridir.
Sotuvni   oshirish   uchun   mijozlarning   talab   va   istaklarini   chuqur   tushunish
zarur.   Agar   mijozlarning   ehtiyojlari   va   afzalliklari   aniqlanmasa,   mahsulot   yoki
xizmatni qanday taklif qilishni bilish qiyin bo‘ladi.
Talab   va   istaklarni   o rganish   sotuvlarni   oshirishning   muhim   qismi	
ʻ
hisoblanadi. Bu jarayon quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
Maqsadli   auditoriyani   aniqlash   va   ularning   ehtiyojlarini   tushunish:
So‘rovlar,   intervyular,   fokus-guruhlar   va   onlayn   tahlil   vositalari   yordamida
mijozlarning   demografiyasi,   xatti-harakatlari,   afzalliklari   va   muammolari
aniqlanadi.
32 Mijozlar bilan samarali muloqot qilish: Faol tinglash, tegishli savollar berish
va   hamdardlik   ko‘rsatish   orqali   mijozlarning   haqiqiy   ehtiyojlari   va   istaklarini
aniqlash mumkin.
Marketing tadqiqotlari o‘tkazish: Bozorni segmentlash, raqobatchilarni tahlil
qilish   va   iste’molchilar   ehtiyojlarini   chuqur   o‘rganish   orqali   mahsulot   va
xizmatlarni mijozlarga moslashtirish.
Mijozlarning   fikr-mulohazalarini   yig‘ish   va   tahlil   qilish:   Bu   mahsulot   va
xizmatlarni   yaxshilash   hamda   mijozlar   bilan   uzoq   muddatli   munosabatlarni
o‘rnatishga yordam beradi.
Talab   va   istaklarni   chuqur   o‘rganmasdan   sotuvlarni   oshirish   qiyin,   chunki
mijozlar  nima  istayotganini   bilmasdan,  ularga  to‘g‘ri   mahsulot  yoki  xizmat  taklif
qilish mumkin emas.
3.3. Sotuvlarni optimallashtirish uchun amaliy tavsiyalar
Texnologiyalardan   samarali   foydalanish   korxona   uchun   raqobatbardosh
ustunlikka   erishish   va   sotuv   jarayonlarini   optimallashtirishning   muhim   omilidir.
CRM (Customer Relationship Management) tizimini joriy etish va faol foydalanish
mijozlar   haqidagi   barcha   ma’lumotlarni   bir   joyda   saqlash,   ularning   xarid   tarixini
kuzatish,   marketing   kampaniyalarini   rejalashtirish   va   amalga   oshirish,   mijozlar
bilan   o’zaro   munosabatlarni   boshqarish   va   sotuv   jarayonini   tahlil   qilish   imkonini
beradi.   ERP   (Enterprise   Resource   Planning)   tizimini   joriy   etish   esa   ishlab
chiqarish,   zaxiralar,   logistika   va   sotuv   kabi   barcha   biznes   jarayonlarini
integratsiyalash   orqali   samaradorlikni   oshirish   va   xarajatlarni   kamaytirishga
yordam beradi.
Biznes-analitika   vositalaridan   foydalanish   sotuv   ko’rsatkichlarini   tahlil
qilish,   bozor   tendentsiyalarini   aniqlash,   iste’molchilarning   xarid   qilish   xulq-
atvorini   o’rganish   va   shu   asosda   strategik   qarorlar   qabul   qilish   uchun   zarurdir.
Elektron   tijorat   platformalarini   takomillashtirish,   onlayn   do’konning   qulayligi,
tezligi   va   xavfsizligini   ta’minlash,   mahsulot   katalogini   doimiy   ravishda   yangilab
turish, turli xil to’lov usullarini taklif qilish va tezkor yetkazib berishni tashkil etish
orqali onlayn sotuv hajmini oshirish mumkin.
33 Sotuvlarni   optimallashtirish   uchun   mavsumiy   sotuvlarni   boshqarish   kerak.
Mavsumiy   tendentsiyalarni   aniqlash,   zaxiralarni   to‘g‘ri   boshqarish,   maqsadli
marketing   kampaniyalarini   olib   borish   va   do‘konlarda   jozibali   displeylar   yaratish
orqali sotuvlarni oshirish mumkin.
Savdo   jarayonlarini   rejalashtirish   va   boshqarish   ham   muhim   hisoblanadi
Kompaniya   funksional   bo‘linmalari   bilan   hamkorlikda   raqobatbardosh,   bir-birini
to‘ldiruvchi strategiyalarni ishlab chiqish va amalga oshirish zarur.
Bundan   tashqari   yo‘llarni   optimallashtirish   ham   zarur.Yetkazib   berish
yo‘llarini   qisqartirish   va   samarali   rejalashtirish   orqali   xarajatlarni   kamaytirish   va
tezkorlikni oshirish mumkin.
Real   vaqtda   biznes   tahlil   vositalaridan   foydalanishni   ham   o z   o rniʻ ʻ
mavjud.Sotuvdagi muammolarni tez aniqlash uchun ogohlantirish tizimlarini joriy
qilish,   konversiya   pasayishi   yoki   to‘lovlarni   qaytarish   kabi   holatlarda   tezkor
choralar ko‘rish muhim.
Xodimlarni   malakasini   oshirish   esa   sotuvlarni   optimallashuviga   katta   tasir
o rkizadi. Sotuvchilarni mijozlar bilan munosabat, savdo texnikalari va hujjatlarni	
ʻ
boshqarish bo‘yicha o‘qitish samaradorlikni oshiradi.
Ushbu   tavsiyalarni   amalga   oshirish   orqali   sotuv   jarayonlarini   samarali
boshqarish va optimallashtirish mumkin.
34 XULOSA
Ushbu kurs ishi "NURAFSHON SUT" MCHJ misolida mahsulotlar sotuvini
tahlil qilish va sotuvni boshqarish strategiyalarini o’rganishga bag’ishlandi.
Tadqiqot   davomida   korxonaning   so’nggi   uch   yillik   sotuv   faoliyati   tahlil
qilindi,   sotuv   hajmi,   daromad   va   rentabellik   ko’rsatkichlari   baholandi,   mahsulot
sotuvining   dinamikasi   va   o’sish   sur’atlari   o’rganildi,   shuningdek,   korxonaning
sotuv   faoliyatidagi   potentsial   muammolar   va   ularni   bartaraf   etish   yo’llari   tahlil
qilindi.   Bundan   tashqari,   sotuvni   boshqarishning   asosiy   strategiyalari   ko’rib
chiqildi va sotuvlarni oshirish hamda optimallashtirish bo’yicha amaliy tavsiyalar
ishlab chiqildi.
Xulosa   qilib   shuni   aytishimiz   mumkinki,   korxonalar   ko’p   sonli
raqobatchilarga   ega   rivojlanayotgan   bozorda   ishlaydi,   uning   uchun   eng   yaxshi
tanlov   raqobatdosh   ustunliklarini   amalga   oshirishga   qaratilgan   va   bozorning
chuqur   kirib   borishi   va   geografik   rivojlanishiga   qaratilgan   kombinatsiyalangan
strategiya   bo’ladi.   Birinchidan,   xudud   bozoriga   kirish   va   o’z   o’rnini   egallash   va
ishlab   chiqarish   quvvatini   oshirish   orqali   davlat   bo’ylab   yetkazib   berish
shartnomalarini tuzish orqali yangi bozorlarga chiqish tavsiya etiladi.
35 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR  RO‘YXATI :
1. Baranov,   I.   A.   (2019).   Moliyani   sozlash   predpriyatiy.   –   Moskva:   moliya   va
statistika.
2. Gavrilov,   S.   A.   (2020).   Finansovyy   menedjment   i   strategicheskoe
planirovániye predpriyatiy. – Moskva: Izd-vo RUDN.
3. Grigoriev,   I.   A.   (2021).   Osnovy   finansovogo   analiza   i   predpriyatiy.   –
Moskva: Delovaya kniga.
4. Kasyanenko,   E.   N.   (2018).   Sovremennye   metody   finansovogo   tahlila   na
predpriyatii. – Moskva: Nauka.
5. Xoroshev,   V.   V.   (2020).   Upravlenie   predpriyatiyami   i   finansovyy   analiz.   –
Moskva: Ekonomika.
6. Kravtsov, A. A. (2019). Analiz finansov predpriyatiy: Metody i texhnologii. –
Moskva: YuRAIT.
7. Kuznetsov,   V.   V.   (2021).   Finansovaya   stabil’nost’   predpriyatiya   i
strategicheskoye planirovaniye. – Moskva: Omega.
8. Lobanov,   V.   N.   (2017).   Moliyaviy   resurslarni   boshqarish   va   predpriyatiyni
tortib olish. – Moskva: Izd-vo MGU.
9. Mironov, I. I. (2021). Oldindan moliyaviy rejalashtirish va tahlil. – Moskva:
Moliya.
10. Petrov,   I.   A.   (2020).   Stratehiya   razvitiya   predpriyatiy   i   uchet   finansovykh
riskov. – Sankt-Peterburg: Nauka.
11. Pugachev,   A.   S.   (2018).   Sistemy   finansovogo   menedzhmenta   i   analiz
predpriyatiy. – Moscow: Izd-vo RAN.
12. Semenov,   A.   A.   (2019).   Strategiya   i   finansovy   analiz   predpriyatiya.   –
Moskva: Izd-vo FINANCIAL.
36 13. Stepanov,   V.   M.   (2020).   Finansovaya   otsenka   i   strategiya   predpriyatiya.   –
Moskva: Omega.
37
Купить
  • Похожие документы

  • Toshkent viloyati, Qibray tumanidagi “Madaniyat” fermer xoʻjaligidagi issiqxonani avtomatlashtirish va havo va tuproq namligini avtomatik boshqarish sxemalarini ishlab chiqish
  • Hududlarni Investitsiya va eksport faoliyati fanidan yakuniy test savollari
  • Globallashuv sharoitida mehmonxona xo’jaligi innovatsion jarayonlarining rivojlanishi
  • Germaniya iqtisodiyotiga oid krossvord
  • Germaniya iqtisodiyotiga oid 10 ta test

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha