Makedoniyalik Aleksandrning Baqtirya va So‘g‘diyonaga harbiy yurishlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	29.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Makedoniyalik Aleksandrning Baqtirya va So‘g‘diyonaga harbiy yurishlari

Купить

Makedoniyalik Aleksandrning Baqtirya va So’g’diyonaga harbiy yurishlari
Reja:
1. Aleksandr Makedonskiy ning O‘rta Osiyoga istilochilik yurishlari.
2. Aleks andr Makedon skiy O‘rta Osiyoga istilochilik yurishlarining
oqibatlari

Iskandar (miloddan avvalgi 356-323 yillar) qadimgi dunyoning yirik
lashkarboshi va davlat arboblaridan biri. U siyosatda o‘ta ehtiyotkor, o‘ta ayyor va
hushyor davlat arbobi edi. U yirik lashkarboshi sifatida antik davr harbiy
san’atining rivojlanish tarixida katta iz qoldirdi. Jahongir yangi tipdagi otliq
qo‘shin tuzdi, unda jangovor intizom tartib-qoidalarini ishlab chiqdi. Jang qilish
usullarini ishlab chiqdi. U tezlik, qat’iylikni jangdagi g‘alabani ta’minlaydigan
omillardan deb tushundi. Mavjud imkoniyatlarni to‘g‘ri tahlil qilish, unga to‘g‘ri
baho bera bilish, dushmanni yaxshi o‘rganish zarurligini jang qilishning asosi deb
bildi. Zarur paytda u ehtiyotkorlik chidam va matonat bilan ish tutdi. U hech
qachon hushyorlikni o‘zidan tark etmadi. Uning qo‘lga kiritgan g‘alabalarining
boisi shundaki, u dushmanlarining bo‘sh va zaif tomonlarini yaxshi o‘rganardi. U
intizomli muntazam qo‘shin va jangovor qurollar bilan har qanday zaif dushmanni
ham, o‘ta hushyorlik ayyorlik qattiqqo‘llik va qat’iyatlik bilan kuchli raqibni ham
yengib keldi.
Aleksandr Makedonskiyning otasi Filipp 2 mil.avv. 359-336 yillarda
Makedoniya yuksaldi. U armiyani qayta tuzdi. Falanga- qo‘shini ma’lum takibiy
qismlarga bo‘lib boshqarish. Mil.avv.337 yilda Korinf kongressida o‘zini butun
GResiyaning hukmroni deb e’lon qilgan. 336 yilda o‘z tan soqchisi tomonidan
o‘ldirilgan. Filipp Osiyoga yurishga tayyorgar ko‘rayotgan edi. Shu sabab uning
o‘limiga forslar sababchi bo‘lgan degan fikr bor. Uning o‘g‘li Aleksandr ham
otasiga nisbatan ham o‘ta shafqatsiz bo‘lganligini keyingi darvlardagi voqealar
tasdiqlaydi.
Aleksandar Osiyoga , ya’ni axamoniylarga qarshi yurish uchun yana 2 yil
tayyorgarlik ko‘rgan. Makedonlar armiyasining asosiy qismini og‘ir qurollangan
otliq qo‘shin tashkil etgan. Lekin ular sekin harakat qilgani uchun, Osiyoni bosib
olishda yengil qurollanagn piyoda qushini muxim o‘rin egallagan.
Axamoniylar davlatini egallashda Axamoniylar davlati saroiydagi qarama-
qarshiliklar, sodir bo‘lgan voqealar va uning zaiflashuvi ham muxim o‘rin
egallagan.
Mil.avv. 359 yilda Axamoniy podshosi Artakserks II Mnemon vafot etadi.

Uning 150 ta farzandi bo‘lgan. Undan keiyn taxtni egallagan Artakserks III Ox
barcha qarindoshlarini ularning yoshi va jinsiga qaramasdan o‘ltirib yuboradi.
Axamoniy podsholar orasida eng qonhur deb tarixda nomi qolgan. 338 yili
Artakserks Ox Begoy toshirig‘iga binoan o‘z tabibi tomonidan zaxarlanib
o‘ldiriladi. Undan keyin taxtga Arses o‘tiradi va ikki yil davlatni boshqaradi.
Dastlab Begoya qo‘lida o‘yinchoq bo‘lgan bo‘lsa, keyinchalik mustaqil
boshqarishga intilgada u yana Begoya tomonidan zaraxarlanadi. Uning bolalari
ham o‘ldirilib yuboriladi. Shu tariqa Axamoniylar oilasiga tegishli hech qim
qolmagan. Shunda Begoya Arsesning troyurodnoy brat (amakivachasi) bo‘lgan
Doro III Kodomanni podsho deb e’lon qiladilar. Biroz vaqtdan keyin buni ham
zaxarlashga uringanda, Doro uning o‘ziga shu zahar solingan qadahni ichiradi. Bu
kurashlar va sapraliklardagi mutaqillik uchun bo‘lgan harakatlar Axamonyilar
imperiyasi zaiflashuviga va Makedonlar hukmronligiga tushib qolishiga olib
keladi.
Aleksandr Osiyoga 30 ming piyoda, 5 ming otliq askar bilan olib borgan.
Kichik Osiyo qirg‘oqlari bo‘ylab, 150 ta kema kuzatib borgan. Mil. avv.334- 330
yillar davomida Iskandar Eronning asosiy viloyatlarini bosib olgach, o‘zining
bosqinchilik yurishlarini davom ettirish maqsadida miloddan avvalgi 329 yilning
bahorida Hindiqush tog‘idan o‘tib, qadimga Baqtriya tuprog‘iga kirib keldi. Grek
manbalarida O‘rta Osiyodagi ikki daryo oralig‘ini Transaksoniya deb atashadi.
Bu paytda Baqtriya hukmdori (satrapi) ahamoniylar urug‘idan bo‘lgan Bess edi. U
Doro III ni zaxarlab o‘ldirishda qatnashgan va o‘zini Artakserks nomi bilan podsho
deb e’lon qilgan. Doro III ning Baktriya satrapi Bess tomonidan o‘ldirilganligini
eshitgach, Aleksandr Makedonskiy uning orqasidan yanada tez ta’qib qilib ketdi.
Bess Doro III ning jasadini tashlab, Baqtriya tomon ketdi 1
.
U Baktriyaning yirik shaharlarini egallay boshlaydi. Drapsaka
(Afg‘onistondagi Anderab shaxri), Aorn (shimoliy Afg‘onistondagi
Oltindilertepa), Davlat poytaxti Bakrani (Shim.Afg‘onistondagi Balx)ni egallaydi.
Bess va uning tarfdorlari Amudaryoning Termizga yaqin joyidan o‘tib,
1
Fransic Henry Skrine and Edward Denison Ross A history of Russian Turkestan and the Central Asian Khanates from the
earliest times Roudledge Curzon, USA, 2005 , р.4.

ko‘prik vazifasini o‘tab kelgan yakkayu yagona kemani yoqib yuborishdi va
Sug‘d saprapligining Nautaka xududiga chekinishdi. (Qashqadaryoning sharqiy
tomoni) tomon chekinishdi. Ularning orqasidan Aleksandr Ptolemey boshchiligida
armiyaning bir qismini yuboradi. Nautaka qal’asida Bessning ittifoqchilari
baqtriyalik Oksiart, sug‘dlik Spitamen va fors Datafarnlar o‘rtasida nizo chiqdi.
Chunki Bess o‘z ittifoqchilariga ahamoniylar zulmiga va Iskandar hujumiga qarshi
birgalashib kurashishga ahd qilgan edi. Dastlab ular Bessning niyatini anglab
etmay, u bilan birga bo‘lishdi. Ammo uni, ittifoqchilari bilan shohlar kabi
munosabatda bo‘lishga intilayotganini sezgan Spitamen, Oksiart va fors
Datafarnlar u bilan aloqani uzishdi va uni kishanlab Iskandarga topshirish niyatida
ekanliklarini bildirish uchun uning qarorgohiga chopar yubordi. Kishanlangan
Bessni qal’ada qoldirib, o‘zlari esa mamlakat ichki hududlariga chekinishdi.
Spitamen va uning ittifoqchilari Bessni Iskandarga topshirish bilan dushman
istilolarini to‘xtatmoqchi bo‘lishdi. Chunki Iskandar Eronga yurish boshlaganda, u
o‘z dushmani Doro III ni nomardlarcha zaharlab o‘ldirgan Bessdan o‘ch olish
niyatida ekanligi e’lon qilgan edi.
Ptolemey orqasidan katta qo‘shin bilan Aleksandrning o‘zi yurdi. Uning
yo‘lida branxidlar shahri chiqdi. Branxidlar avlodlari Milet (Kichik Osiyo)
shaxriga yaqin Appalon Didimkiy ibodatxonasining ruhoniylari bo‘lgan. Ular
Kserks davrida ( mil. avv.481-465 yy.) O‘rta Osiyoga ko‘chirilgan edi. Branxidlar
Eron bosqini davrida ibodatxonaning xazinasini axamoniylarga topshirib, jonlaini
saqlab qolgan edilar. Yunonlarning qasosidan qo‘rqib O‘rta Osiyoga kelgan edilar.
Ular mil.avv. V asrda O‘rta Osiyoga kelgan birinchi yunonlar bo‘lishgan.
Ularning shaxri Yerqo‘rg‘on yodgorligi o‘rnida bo‘lgan. Bu hozirgi kunda Qarshi
shahridan 10 km shimolda joylashgan. Branxidlar Makedonskiy va uning
qo‘shinlarini non va tuz va xursandlik bilan kutib olgshan bo‘lsalar-da,
Makedonskiy ularning barchasini xoinlikda ayblab, qirib tashlaydi va shaxrini ham
vayron qiladi. Tarixchilardan Arrian va Kvint Kursiy Ruflarning xabar berishiga
qaraganda, Iskandar va uning qo‘shinlari o‘z vatandoshi sifatida xursandchilik
bilan kutib olishga chiqqan begunoh branxidlarni qirib tashlaydi va ularning shahar

va qishloqlarining kulini ko‘kka sovuradi. Shundan keyin Aleksandr Ptolemey
qo‘shinlari bilan birlashadi. U asirga tushgan Bessning quloq va burnini kesib,
Ekbatana shahriga, ya’ni Doro III ning qarindoshlari qo‘liga topshirish uchun
yuboradi. U yerda Bess vaxshiyyona o‘ldiriladi.
Nautakadan keyin Aleksandr Marakanda (Samarqand)ga yo‘l oladi. Bu
Transaksoniyaning yirik shaxarlaridan biri bo‘lgan.
Iskandar jangda o‘ta berahm bo‘lgan. Maraqandani egallagach, maxalliy
tilni yaxshi biladigan Farnux boshchiligida 1000 ta jangchidan iborat gornizonni
qo‘yib, o‘zi Sirdaryo bo‘yida joylashgan Kiropol shaxrini egallashga ketadi.
(Kiropol-shim.Tojikistondagi Nurtepa yodgorligi). U Katvan cho‘li, Malguzar
tog‘liklari va Zamin cho‘li (Tojikistonning Xo‘jand viloyati) orqali borgan. Bu
yerda Kiropolga yetmasdan yozma manbalarda ma’lumot berishlaricha, 7 ta
shahar qattiq qarshilik ko‘rsatgan. Arxeologik tadqiqotlar natijasida, mil.avv. V-
IV asrlarga oid bir necha manzilgohlar topilgan. Ularning eng yiriklari Xan tepa
va Nurtepa bo‘lgan. Bu yerda bo‘lgan jangda hatto Aleksandrning o‘zi ham
yaralangan. Kiropolni egallab, U yerda Aleksandriya Esxatani bunyod etgan.
U birinchi bor Ustrushonada Samarqand bilan Xo‘jand oralig‘ida tog‘liklar
qarshiligiga uchraydi. Biroq Iskandar tog‘liklar bilan bo‘lgan jangda o‘ta
shafqatsizlik qildi.
Arrianning yozishicha, u 30 ming mahalliy aholidan 22 mingini qirib
tashlaydi. Asirga tushishni istamagan tog‘liklarning qolganlari o‘zlarini qoyalardan
tashlab halok bo‘ladilar. Bu dahshatli voqea Spitamenning "ko‘zini ochdi". U
Iskandar niyatlarining mohiyatini to‘liq tushunib yetdi va unga qarshi qat’iy
kurashga otlandi. Iskandar tog‘liklarni qirib, tezda Sirdaryo yoqasiga chiqib oldi.
Sirdaryo bo‘yiga Iskandarga do‘stlarcha sovg‘a-salomlar bilan Tanais
(Sirdaryo)ning narigi tomonidan tiay-taradarayya saklari vakillari keladi. Shunda
Iskandar sak elchilarini garovda qoldirib, o‘z yaqinlaridan bir kishini Tanais
ortidagi saklar yurtiga ularning urf-odatlari, kuchi bilan tanishib kelish uchun
yubordi. Xuddi shu paytda Iskandarga Samarqanddan chopar kelib, So‘g‘dda unga
qarshi Spitamen boshchiligida qo‘zg‘olon ko‘tarilganini xabar qiladi. Spitamen

Samarqand qamal qilingan. Farnux boshchiligidagi gornizon esa, Samarqandga
yaqin Miyonqol xududida mag‘lubiyatga uchragan edi. Dastlab Iskandar
qo‘zg‘olonchilarga qarshi 2500 jangchidan iborat bo‘lgan qo‘shin yuboradi.
Ularning kelayotganidan xabar topgan Spitamen yolg‘ondan chekinib,qulay fursat
topib ularni qirib tashlaydi. Maraqandani ikkinchi marta qamal qiladi. Bundan
xabar topgan Iskandar tezda Samarqandga qaytadi. Bundan xabar topgan Spitamen
yana cho‘lga qochadi. Lekin Makedonskiy ularni ta’qib qilmasdan, qishloq va
shaxar aholisini qilichdan o‘tkazadi. Qo‘lga olingan 30 so‘g‘d zadagonlari o‘limga
qo‘shiq aytib borgan. Bu Aleksandrni hayron qoldirgan. Tarixiy manbalarga ko‘ra,
Diodor ma’lumoticha, 120 mingdan ortiq qo‘zg‘olonchi va mahalliy katta qismini
qirib tashladi.
Shu paytda Xo‘jand qal’asida qoldirilgan, garovda yotgan saklar bosh
ko‘taradilar va yunon qo‘shinlari qirib tashlanadi. Samarqand qo‘zg‘olonchilariga
Baqtriyadan yordam keladi. Voqealar tahlili shuni ko‘rsatadiki, saklar, so‘g‘dlar va
baqtriyaliklar oldindan bir vaqtda bosh ko‘tarishga kelishib olishgan ko‘rinadi.
Xuddi shu voqealardan boshlab Spitamenning nomi Iskandar va uning qo‘shinlari
uchun dahshatli bo‘lib qoldi.
O‘rta Osiyodagi harbiy vaziyat Iskandar uchun juda murakkab edi.
Sirdaryoda saklar to‘planib, jangga shay turishdi. Samarqand Spitamen tomonidan
qamal qilindi va yunon qo‘shini yanchib tashlandi. Iskandar Sirdaryoda ikkinchi
marotaba yarador bo‘ldi.
Saklarning qarshiligini qaytarib turish maqsadida Sirdaryo sohilida 17 kun
ichida mustahkam mudofaa devori bilan o‘ralgan qal’a qurdirdi. qal’aga
"Aleksandriya Esxata", ya’ni "Olisdagi Aleksandriya" deb nom qo‘ydi va unga
yunon qo‘shinlarini, kasallarni, yaradorlarni, bolalar va keksalarni joylashtirdi. Bu
shaxarning qurilishi saklar uchun muammo bo‘lishini anglab, Iskandar
istehkomiga qarshi katta qo‘shin bilan yubordi. Uni buzush uchun Kursiy Ruf
ma’lumoticha, o‘z ukasi boshchilik qilgan. Hujumni birinchi bo‘lib Iskandar
boshladi. Uning jangchilari o‘t ochar mashinalar bilan daryoni kechib o‘tadi.
Tadqiqotlar natijasida uning Bekobod qishlog‘i yonidan, ya’ni Sirdaryoning eng

tor yeridan kechib o‘tilgan degan fikrlar bor. Jang qattiq bo‘ldi. Saklar Iskandar
siquviga bardosh bera olmadilar. 150 tasi asir olinadi. Minglab saklar halok
bo‘ladi. Iskandar sahroning ichiga kirib boradi. Lekin uning qo‘shinlari orasida
me’da kasalligining tarqalishi, jazirama va suvsizlik ham askarlar noroziligiga
sabab bo‘lgan. Vaziyat Iskandarni o‘z qo‘shinlari bilan Aleksandriya Esxata
qal’asiga qaytishga majbur etdi. Ko‘p o‘tmay, saklarning elchilari kelib, undan
kechirim so‘raydi. Iskandar esa ularni xayrixohlik bilan qabul qildi. Uning maqsadi
saklar bilan munosabatni yaxshilash edi.
Spitamen rahbarligida makedoniyalik bosqinchilarga qarshi xalq
harakati boshlanib ketdi. Iskandarning rejalari chippakka chiqdi. Spitamenning
ko‘ngilli jangchilari ayyor va kuchli dushmanga qarshi ochiq kurashga otlandi.
Agar Spitamen avvallari Iskandarga Turon xalqlarini fors zulmidan ozod etuvchi
xaloskor sifatida qaragan bo‘lsa, endi uni Turon xalqining ayyor va kuchli
dushmani ekanligini his etdi. Iskandar miloddan avvalgi 329 yili Baqtriya va
So‘g‘d yerlariga kirib kelganda mahalliy aholiga itoatkor qul sifatida qaragan edi.
Uning niyatini Turon zaminning barcha xalqi tushundi. Vaziyatning jiddiyligini
tushungan Iskandar darhol Baqtriyaning bosh shahri Baqtrada (yunoncha Zariasp,
forscha Balx) barcha eparxlarni yig‘ib qurultoy chaqirdi. Mahalliy aslzodalar
Iskandarning niyatini darhol tushundilar va barchani qo‘zg‘olonga tayyorladi.
qurultoyning asosiy maqsadi O‘rta Osiyoda yunonlar hukmronligini
mustahkamlashga qaratilgan edi. Biroq, uning ochilishi oldidan, "Iskandar qabila
boshliqlarini Zariaspda yig‘ib, so‘ngra yo‘q qilib yuborish niyatida emish" degan
gap tarqaldi. Bunga javoban qurultoyning ochilish kuni qo‘zg‘olonning
boshlanishiga signal bo‘ldi.
Mil.avv. 329-328 yilning qishini Aleksandr Samarqandda 3 ming
lashkardan iborat qo‘shinni qoldirib, o‘zi Zariaspga qishlash uchun jo‘nab ketdi.
Shunday qilib, milliy ozodlik kurashining birinchi bosqichi yakunlandi. Bularning
barchasi miloddan avvalgi 329 yilning bahoridan to kuzigacha davom etdi.
Qo‘zg‘olonning ikkinchi bosqichi miloddan avvalgi 328 yilning qish
faslida boshlandi. huddi shu vaqtda Iskandar Zariaspda Baqtriya eparxlarining

(hokimlarining) qurultoyini o‘tkazayotgan edi. qurultoyda Bessni sud qilishdi.
Bosib olingan viloyatlarni qanday qilib boshqarish masalasi ham ko‘rildi. Iskandar
g‘arbdan qo‘shin chaqirdi va Neparx boshchiligida yordamchi kuchlar etib keldi.
qurultoyga Ovrupo skiflaridan Iskandar bilan harbiy ittifoq tuzish maqsadida katta
sovg‘a-salomlar bilan elchilar kelishdi. Ular Iskandarga skif malikasini xotinlikka
taklif qilishdi. Katta sovg‘a-salomlar bilan do‘stlik aloqalarini o‘rnatish uchun
qadimgi Xorazmdan 1500 otliq askarlar bilan elchilar ham kelishdi. Xorazm
podshosi Farasman elchilar orqali Iskandar rozi bo‘lsa, unga qora dengiz bo‘yi
skiflariga qarshi harbiy yurishlarida amaliy harbiy yordamga tayyor ekanligani
izhor etadi. Jahongir ularga minnatdorchilik bildirib, u Hindiston tomon yurish
qilish niyatida ekanligini bayon etadi. Shoh Farasmon haqidagi ma’lumotni Arrian
yozib qoldirilgan. Kvint Kursiy Ruf asarida Xorzam shoxi Fratofern deb berilgan.
Iskandar qurultoyda mamlakatni boshqarishda satrapliklar tizimini
qoldirishni ma’qul topdi. Ammo satraplarning pul zarb etish va o‘z ixtiyorlarida
yollanma qo‘shin saqlashga xaqqi yo‘q edi. Iskandar satrapliklarda
makedoniyaliklardan o‘z nazoratchilarini kuchaytirdi. Satrapliklarda moliyaviy
ishlar bilan shug‘ullanuvchi maxsus javobgar kishilar saqlandi.
2 bosqich -Miloddan avvalgi 328 yilning bahorida Iskandar jangovor
So‘g‘dliklarni batomom taslim etish uchun So‘g‘d yurtiga yana qo‘shin tortdi.
So‘g‘dliklar esa mustahkam qal’alarga joylashib, yunon satrapliklari
mahkamalariga hujum qiladilar. Iskandar o‘z qo‘shinlarini 5 ta otryadga bo‘lib,
ulardan biriga o‘zi bosh bo‘ldi. Butun So‘g‘d bo‘ylab uning shahar va
qishloklarini qilichdan o‘tkazish rejasini ishlab chiqdi. Bu davrda Spitamen
boshchiligida qo‘zg‘olon butun Sug‘dni qamrab olgan, ularga baktriyaliklar va
saklar ham qo‘shilgan edi. Diodor Sitsiliskiy yozishicha, Sug‘d qishloqlaridan
120 000 odamni qilichdan o‘tkazgan. Natijada Sug‘d davlati xuvvullab qolgan.
Aleksandr o‘z sarkardalariga Sug‘dda shaxarga asos solish kerakligini buyurgan.
So‘g‘d va Baqtriyadagi qishloq va shaharlar har xil yo‘llar bilan bosib
olindi. Ksenippa (Qashqadaryoning janubi –g‘arbiy tomonida) bosib oladi.
Iskandar Samarqandga alohida otryad yuborib, uning qo‘lga kiritgan har bir parcha

yeriga yunon mustamlakachilarini joylashtirishni topshirdi. Ammo Spitamen ham
qarab turmadi. U Iskandar qo‘shinlari qarshisida kutilmagan paytda paydo bo‘lib,
unga zarba berar, yana yashirinib g‘oyib bo‘lardi. Spitamenning harbiy taktikasi
ayyor Iskandar va uning qo‘shinlarini g‘aflatda qoldirdi, Iskandarning
ayg‘oqchilari Spitamenning mamlakatning shimolidagi massaget va daxlar
jamoasida ular bilan birga yana bosqinchilarning asosiy qo‘shinlariga qattiq zarba
berishga tayyorgarlik ko‘rayotganligidan xabar topadi. Iskandar uning ustiga
o‘zining tajribali lashkarboshilaridan ikkitasini qo‘shin bilan yuboradi. Ammo
ustamon Spitamen kutilmaganda 600 otliq yigitlari bilan endi Baqtriyada paydo
bo‘ladi va Zariaspga hujum qiladi. Krater rahbarligida tezda u tomonga kuchli
qo‘shin yuboriladi. Bundan xabar topgan Spitamen endi cho‘lga chekinadi va
kutilmaganda So‘g‘d istehkomlaridan biri, massagetlar yurtiga yaqin joylashgan
Baga qal’asida paydo bo‘ladi. Bu qal’a quyi Zarafshon xududida joylashgan bo‘lib,
uni Buxoro yoki Qalai-Dabus qal’asi bo‘lsa kerak deb hisoblaydilar.
Arrianning xabar berishicha, Spitamen 3 ming kambag‘al massagetlarni
Iskandarga qarshi qo‘ya oldi. Ammo harbiy kuchlar teng bo‘lmagan jangda u
yengiladi va 800 ta suvoriyini yo‘qotadi. Jangda omon qolgan suvoriylar esa uni
tark etadi. Yunon tarixchilarining ma’lumotiga ko‘ra massagetlar o‘sha jangdan
keyin Spitamenning boshini tanasidan judo qilib, Iskandarga yuborgan. Kvint
Kursiy Ruf esa u o‘z sevimli hotinining qurboni bo‘lganligini, uning oilasi
Spitamenni Iskandarga taslim bo‘lishga ko‘ndira olmagach, uni uyqusida kallasini
olib, Iskandarning qarorgohiga olib borganligini ta’kidlaydi.
Spitamenning o‘limi So‘g‘d xalqining dushmanga qarshi milliy ozodlik
kurashining ikkinchi bosqichida xotima bo‘ldi. Spitamen kurashining ikkinchi
bosqichida yerli o‘troq aholi garchi Iskandarning satrapliklariga bo‘ysunishdan
bosh tortsa-da, bosqichilarga qarshi janglarda faol qatnashmadi. Ozodlik
urushining ikkinchi bosqichi davomida Spitamen ko‘chmanchi daxlar, massagetlar
va boshqa sak qabilalaridan tashkil topgan ko‘ngillilarga suyandi. Bu davrda
Iskandar So‘g‘d va Baqtriyadagi barcha qal’alarni vayron qilib, ularga yunon
lashkarlarini joylashtirdi. Ular Iskandarning joylardagi "ko‘z-qulog‘i" va tayanchi

edi. Shunday qilib, Iskandar So‘g‘diyonani ikkinchi marta o‘ziga bo‘ysundirdi.
Mil.avv. 328-327 yilning qishini u Nautakada o‘tkazdi. Mil.avv. 327
yilning boshidan Aleksandr tomonidan O‘rta Osiyoni bosib olishning uchinchi
yakunlovchi bosqichi boshlanadi.
So‘g‘d vatanparvarlarining yunon mustamlakachilariga qarshi kurashining
uchinchi bosqichi boshqacha xarakter kasb etdi. Endi So‘g‘dning dehqonlari
dushmanga qarshi faol harakat qilmadi. Ularning ikki yillik urush davomida
ekinzorlari izdan chiqqan edi. Tinchligi buzilgan dehqonlar ekin-tekinlarini eka
olmay qoldilar. Ko‘chmanchilarning esa Spitamen o‘limidan keyin qanday qarorga
kelganligi xaqida manbalarda hech qanday ma’lumot saqlanmagan. Shunisi
ma’lumki, hali xalqing qarshiligi batamom so‘nmagan edi. Kutilmagan joyda
qarshilik alangasi paydo bo‘lishi mumkin edi. Bu Iskandarni tashvishga solardi.
Shuning uchun miloddan avvalgi 328 yil So‘g‘d xalqining Iskandarga qarshi faol
kurashi tarixida Iskandar uchun keskin burilish yili bo‘ldi. Endi Iskandar
avvalgidek mahalliy aholiga qarshi qahr-g‘azabini o‘ylanibroq sochadigan bo‘ldi.
U endi mahalliy aholiga yaqinlashish, ular bilan til topish yo‘lini qidirdi. Shu
maqsadda mahalliy aslzodalarni shoh saroyiga yaqinlashtirdi, o‘zi boshqalarga
o‘rnak sifatida tub aholi urf-odatlari, xulq-atvorini o‘zlashtirishga kirishdi. Biroq
uning bu harakati yunonlar orasida noroziliklarga olib keldi. Ammo Iskandar o‘z
yo‘lidan qaytmadi. Kim unga ochiq norozilik qarshiligini ko‘rsatsa, boshini
tanasidan judo etdi. Shu yo‘lda uning eng yaqin do‘sti, mohir lashkarboshi Klit va
saroy tarixchilaridan Kallisfonlar qurbon bo‘ldilar. Iskandarning bu siyosati unga
qarshi saroy fitnasini keltirib chiqardi. Jahongir buni ham o‘z vaqtida sezib,
tashkilotchilarni qatl qildirdi. Iskandarning bu siyosatini ko‘rgan mahalliy
aristokratiyaning bir qismi unga yaqinlashdi, do‘stlik qon-qarindoshlik iplarini
tiklash yo‘lini axtardilar. Lekin Iskandar siyosatining o‘zgarishiga ishonchsizlik
bilan qaragan tub aholi, aslzodalarning boshqa bir qismi mustahkam tog‘
qal’alariga chekinib, o‘zlari uchun yorug‘ kunlar kelishini kutardi. Iskandar
o‘zining qonxo‘r otryadlarini tog‘larda joylashgan ana shu qal’alarni egallash
uchun yubordi. Makedoniyalik Iskandarning ana shu yurishi So‘g‘d xalq milliy

ozodlik kurashining uchinchi bosqchini tashkil etdi.
Miloddan avvalgi 327 yilning qishini Iskandar Nautakda o‘tkazdi. Bahorda
Nautaka atrofidagi qal’alarni, Gabaza, Pareytakena, (Surxondaryo xududi)
Bubukena(Tojikiston janubi) kabi shaxarlarni egalladi.
Xisor va Qo‘hitong tog‘larida ham mustaxkam qal’alar bor edi. Bular
Arimas, Sisimetr va Xorien qal’alari bo‘lib, bu qal’alari ularning egalari nomlari
bilan atalgan. Sisimetr Darband qishlog‘i yaqinida (Qashqadaryo va Surxondaryo
chegarasi xudularida). Sug‘d qal’asida baqtriyalik Oksiartning oilasi - xotini,
bolalari va go‘zal qizi Roksana yashar edi. Yunon tarixchilarishshg yozishicha,
Baqtriya va So‘g‘diyonadagi tog‘lar orasida 4 ta juda mustahkam qal’alar
joylashgan. Ular So‘g‘d, Sisimmitra, Arimaza va Xorien deb atalgan. Ammo bu
ma’lumotlar mavjud qadimgi qal’alar bilan solishtirilganda ularning faqat
ikkitasini aniqlash mumkin bo‘lgan. Ular So‘g‘d va Xorien qal’alaridir. So‘g‘d
qal’asi Nautak rayonida, Urgut tog‘larida, Xorien qal’asi esa hisor tog‘ining
Boysun tizmalarida joylashgan.
Iskandarning 300 ta navkari bir kechada So‘g‘d qal’asini egallashdi.
Dastlab uni olish qiyin bo‘ldi. U baland qoya tepasida, joylashgan bo‘lib, unga
faqat bir tomondan yaqinlashish mumkin edi. Iskandar kimki birinchi bo‘lib
qal’aga kirsa, 12 talant oladi, ikkinchi va uchinchi bo‘lib kirganlar ozroq, ohirgi
kishi bir talant oladi, deb mukofot e’lon qilgandan so‘ng navkarlar faol harakat qila
boshlaydilar. So‘g‘d qoya qal’asini egallashda ko‘pgina kishilar qoyadan yiqilib
haloq bo‘lishdi. Iskandarning askarlari qal’ada Oksiartning oilasi va uning qizi
Roksanani ko‘rib lol qolganlar. Roksana go‘zallikda tengi yo‘q farishta bo‘lgan. U
Doro III ning beva xotinidan keyingi Osiyo go‘zali edi. Arrianning yozishicha,
Iskandar uni bir ko‘rishda sevib qolgan va unga uylangan. Iskandar Roksana
tufayli uning otasi Oksiartning gunohlaridan o‘tib, unga yaxshi munosabatda bo‘ldi
va uni Baqtriya satrapi etib tayinladi. Shundan so‘ng Iskandar Oksariat yordamida
Xorien qoya qal’asini egallash rejasini tuzdi. Bu qal’ada Iskandarga muxolifiyatda
bo‘lgan ko‘pgina mahalliy hokimlar, ularning oilalari joylashgan edi. Ular orasida
Eparx(shahar hokimi) Xorien ham bo‘lib, qal’ani yunonlar uning nomi bilan

atashgan. Xorien Iskandar elchisi Oksiartdan barcha gapni eshitgach, darhol
qarshiliksiz taslim bo‘ldi va o‘z qal’asining xo‘jayini bo‘lib qoldi. Shunday qilib,
miloddan avvalgi 327 yilning yozida Iskandar O‘rta Osiyoni o‘ziga to‘liq
bo‘ysundirib oldi. U mahalliy aslzodalardan Oropiya ismli kishini So‘g‘d
podshosi qilib tayinlab, tez kunda hindiqush orqali hindistonga yurish boshlab
yubordi.
Shunday qilib, O‘rta Osiyo xalqlarining Spitamen boshliq milliy ozodlik
kurashining uchinchi bosqichi Iskandarning hisor tog‘laridagi baland qoyalar
ustida qurilgan qal’alarga yashiringan mahalliy aslzodalarga qarshi kurashi bilan
yakunlandi.
E rksevar So‘g‘d xalqi va ularning jangovor ittifoqchilari bo‘lgan
massaget va dax qabilalari ustidan g‘alabani ta’minlashda Iskandarning O‘rta
Osiyo xalqlariga nisbatan ustamonlik bilan qo‘llagan siyosati katta ish berdi. U o‘z
maqsadiga erishish yo‘lida rejalashtirgan avvalgi siyosatini o‘zgartirishga majbur
bo‘ldi. qator chekinishlarga majbur bo‘ldi va nihoyat mahalliy aristokratiya
qatlamini o‘z tomoniga bura oldi. Ammo u bunga qadar mamlakatni vayron qildi,
minglab yosh yigitlarning yostig‘ini quritdi, arzimagan qarshilik uchun tinch
aholini shafqatsizlik bilan jazoladi.
Yunon-makedonlarning O‘rta Osiyodagi istilolari, minglab yunonlarning
So‘g‘diyona va Baqtriyaning unumdor yerlariga ko‘chirib keltirilishidan qat’iy
nazar Iskandarning bu yerdagi siyosati mustahkam emas edi. Uning o‘limidan
keyin O‘rta Osiyoda yunonlarga qarshi qo‘zg‘olonlar davom etaverdi. Miloddan
avvalgi 325 yili Iskandar Hindiston yurishida bo‘lgan vaqtda uning o‘limi haqida
mish-mish tarqadi va 3 ming yunon-makedonlar Yunonistonga qaytish kayfiyatida
qo‘zg‘olon ko‘tardilar. Ammo qo‘zg‘olon bostirildi. Miloddan avvalgi 325 yilda
So‘g‘d va Baqtriyaga ko‘chirib keltirilgan 20 ming piyoda va 3 ming suvoriylar
o‘z vatanlariga jo‘nab ketdi. Ammo lashkarboshi Perdikka ularni
qurolsizlantirishga ulgurdi va ularning mol-mulklari sodiq askarlarga bo‘lib
berildi. Yunon bosqinchilari bu ishda mahalliy aristokratiyaning qo‘li borligini
sezib qoldi va shu tufayli tezda barcha viloyat va tumanlardagi mahalliy

hokimlarni makedoniyaliklar bilan almashtirdi. Faqatgina Iskandarning qaynotasi
Oksiart va Perdikkaning qaynotasi Atrapatlar o‘z lavozimlarida qoldilar xolos.
Boshqaru tizimida Aleksandr Axamoniylar davridagi boshqaruv tizimini
saqlab qoldi. 8-12 shaxar qurdirgan.
Aleksandriya Oksianskaya- Tarn fikricha, Termizga yaqin joylashgan.
Rtveladze uni Kampirtepa yodgorligi deb hisoblaydi. Ay Xanum Shimoliy
Afg‘onistonda, Aleksandriya Margianskaya – Bandixon xududlarida.
Bartriyada fors Artabaz satrap bo‘lgan. O‘rta Osiyoda Aleksanrga yaqin gorzon
boshlig‘ig‘a hatto yirik saprak xokimlari ham bo‘ysungan.

Adabiyotlar
1. Сагдуллаев А.С.Қадимги Ўзбекистон илк ёзма манбаларда. ––Т., 1996
24-30-betlar
2. Дандамаев М.А. Политическая история Ахеминидского держав ы .
Москва, Наука 1985. 38-52-стр.
3. Балахванцев А.С. К вопросу от отпадении Хорезма от державы
Ахеменидов. –СПб.2006 . 8-30-стр.
4. History of civilizations of Central Asia: The development of sedentary and
nomadic civilizations: 700 B.C. to A.D. 250, Volume II. UNESCO 1994.
40-53- pages

Makedoniyalik Aleksandrning Baqtirya va So‘g‘diyonaga harbiy yurishlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish