Макроиқтисодий нисбатлар ва унга таъсир этувчи омиллар - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	223.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	05 Август 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Amriddin Hamroqulov

Дата регистрации 23 Февраль 2025

59 Продаж

Макроиқтисодий нисбатлар ва унга таъсир этувчи омиллар

Купить

1O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLI GI
------------------------------------------FAKULTETI
“----------------------------------” KAFEDRASI
------------------------------------------- ta’lim yo‘nalishi
______- guruhi talabasi
Kurs ishi
Mavzu : Makroiqtisodiy nisbatlar va unga ta’sir etuvchi omillar
Bajardi: _______ ____ _____ _ guruhi talabasi ______ ___ ________
(imzo) (ismi sharifi)

Kurs ishi himoya qilingan sana “____” __ ___ _____20 25 y.
Baho “_____” ____ __ _____
Ilmiy rahbar: __________ ____________________
(imzo) (ismi sharifi)
Komissiya a’zolari: __________ ____________________
(imzo) (ismi sharifi)
__________ ____________________
(imzo) (ismi sharifi)

2Mavzu : Makroiqtisodiy nisbatlar va unga ta’sir etuvchi omillar
MUNDARIJA
Kirish …………………………………………………………………………….
.
I BOB. Makroiqtisodiy nisbatlarning mohiyati va turlari
1.1. Makroiqtisodiy tahlil va nisbatlar
tushunchasi ……………………………….
1.2. Makroiqtisodiy nisbatlarning asosiy ko‘rinishlari (YaIM, investitsiya,
iste’mol, eksport-import nisbatlari)
……………………………………………….
1.3. Makroiqtisodiy nisbatlarning iqtisodiy barqarorlikdagi
o‘rni ………………..
II BOB. Makroiqtisodiy nisbatlarga ta’sir etuvchi omillar va
O‘zbekistondagi holat
2.1. Demografik, ijtimoiy va siyosiy omillarning
ta’siri ………………………….
2.2. Bozor infratuzilmasi va davlat siyosatining
roli ……………………………...
2.3.O‘zbekistonda makroiqtisodiy nisbatlarning shakllanishi va ularni
optimallashtirish
yo‘llari ………………………………………………………….

3Xulosa ……………………………………………………………………………
.
Foydalanilgan adabiyotlar
ro‘yxati …………………………………………….
Kirish
Kurs ishi mavzusining dolzarbligi Bugungi kunda jahon iqtisodiyotida
sodir bo‘layotgan keskin o‘zgarishlar, globallashuv jarayonlari va iqtisodiy
inqirozlar sharoitida har bir davlat o‘z iqtisodiy barqarorligini ta’minlash uchun
aniq, asosli makroiqtisodiy tahlillarga tayangan holda siyosat yuritishga
intilmoqda. Shu nuqtayi nazardan qaraganda, makroiqtisodiy nisbatlar va ularga
ta’sir etuvchi omillarni chuqur o‘rganish iqtisodiy siyosatning muhim tarkibiy
qismi sifatida maydonga chiqmoqda. Makroiqtisodiy nisbatlar orqali
iqtisodiyotdagi asosiy yo‘nalishlar — ishlab chiqarish, iste’mol, jamg‘arma,
investitsiya, tashqi savdo kabi sohalar o‘rtasidagi muvozanat darajasi
aniqlanadi. Ayniqsa, YaIM hajmi va tarkibi, investitsiyalarning YaIMdagi
ulushi, eksport-import nisbatlari, davlat byudjeti va tashqi qarzlar kabi
ko‘rsatkichlar bir-biri bilan qanday bog‘langanligini tushunish orqali iqtisodiy
muammolarni tahlil qilish imkoniyati vujudga keladi. O‘zbekistonda iqtisodiy
islohotlarning jadalligi, yangi ishlab chiqarish sohalarining paydo bo‘lishi,
davlatning raqamli iqtisodiyot sari yo‘naltirilgan harakatlari makroiqtisodiy
nisbatlarning yangi bosqichda tahlil qilinishini taqozo etmoqda. Davlat budjeti
va inflyatsiya, aholining real daromadi va iste’mol hajmi, kredit siyosati va
investitsiya oqimlari o‘rtasidagi nisbatlar davlat strategiyasining

4samaradorligini baholashda asosiy ko‘rsatkichlardandir 1
. Mavzuning dolzarbligi
shundan iboratki, makroiqtisodiy nisbatlarni izchil tahlil qilish O‘zbekiston
iqtisodiy siyosatining bugungi bosqichidagi eng muhim ilmiy va amaliy
yo‘nalishlardan biridir.
Kurs ishi mavzusining o‘rganilganlik darajasi Makroiqtisodiy nisbatlar
masalasi iqtisodiyot fani doirasida anchadan buyon fundamental mavzulardan
biri sifatida qaralib kelinmoqda. Bu boradagi ilmiy izlanishlar XX asrning
o‘rtalaridan boshlab shakllanib, ayniqsa, J.M. Keynes tomonidan ishlab
chiqilgan nazariy qarashlar asosida makroiqtisodiy tahlil va uning
ko‘rsatkichlari alohida ilmiy yo‘nalish sifatida rivojlandi. Keyinchalik P.
Samuelson, M. Friedman, R. Barro, R. Dornbush, M. Obstfeld kabi taniqli
iqtisodchilar makroiqtisodiy muvozanat va nisbatlar tahlilini chuqurlashtirib,
davlat siyosatining ularni qanday boshqarishi mumkinligini nazariy jihatdan
asoslab berdilar. Ularning ishlari iqtisodiy o‘sish, inflyatsiya, ishsizlik,
investitsiya va tashqi savdo nisbatlarini kompleks tahlil qilish imkonini berdi.
O‘zbekistonda ham mustaqillikdan so‘ng makroiqtisodiy tahlillarning
ahamiyati oshdi. Mahalliy iqtisodchi olimlar – B. Xodiev, D. Abdurahmonov,
A. Nurmatov, A. Hayitboyev va boshqalar ushbu masalalarni o‘z ilmiy ishlarida
yoritganlar. Ularning tadqiqotlari makroiqtisodiy ko‘rsatkichlar tahlilini milliy
kontekstda chuqurlashtirishga xizmat qildi. Biroq so‘nggi yillarda mamlakatda
yuz berayotgan demografik o‘sish, tashqi savdo hajmining oshishi, innovatsion
iqtisodiyotga o‘tish jarayonlari fonida yangi omillar yuzaga chiqmoqda. Bu esa
mavjud ilmiy ishlarga yangicha yondashuv zaruratini yuzaga keltirmoqda. Shu
sababli, makroiqtisodiy nisbatlarni zamonaviy sharoitda qayta o‘rganish va
ularning shakllanish omillarini aniqlash muhim ilmiy masalalardan bo‘lib
qolmoqda.
1
Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi // O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga Murojaatnomasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2023.

5Kurs ishi mavzusining nazariy va amaliy ahamiyati Mazkur kurs
ishining nazariy ahamiyati, avvalo, makroiqtisodiy nisbatlar tushunchasini
chuqur ochib berish, ularning turlari, o‘zaro bog‘liqligi va iqtisodiy
muvozanatdagi roli haqida mavjud nazariy qarashlarni umumlashtirishdan
iboratdir. Shuningdek, bu ishda klassik va zamonaviy iqtisodiy maktablarning
yondashuvlari solishtirilib, makroiqtisodiy ko‘rsatkichlarni baholashda qanday
usullardan foydalanish mumkinligi tahlil qilinadi. Bu ilmiy jihatdan o‘quvchi va
tadqiqotchilar uchun nazariy bilimlarni boyitishga xizmat qiladi.
Amaliy ahamiyati esa – makroiqtisodiy nisbatlarni amaliy tahlil qilish orqali
O‘zbekiston iqtisodiyotidagi mavjud holatni real faktlar asosida yoritib berish,
mavjud muammolarni aniqlash va ularni bartaraf etish bo‘yicha asosli tavsiyalar
ishlab chiqishda namuna vazifasini bajaradi. Xususan, kurs ishida statistik
ma’lumotlar asosida demografik o‘sish, investitsiya oqimlari, tashqi savdo
hajmi, davlat budjeti va boshqa makroindikatorlar tahlil qilinadi. Bu orqali
iqtisodiy siyosat yuritishda qanday nisbatlarga e’tibor qaratish lozimligi
yuzasidan xulosa chiqarish mumkin bo‘ladi. Shuningdek, kurs ishi O‘zbekiston
sharoitida makroiqtisodiy ko‘rsatkichlar o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlash
yo‘llarini aniqlash, iqtisodiy barqarorlikni mustahkamlashda foydali amaliy
qo‘llanma sifatida xizmat qilishi mumkin
Kurs ishi mavzusining obyekti – makroiqtisodiy ko‘rsatkichlar va ularning
o‘zaro nisbatlari hisoblanadi.
Kurs ishi mavzusining predmeti – makroiqtisodiy nisbatlarning
shakllanishiga ta’sir qiluvchi omillar va ularning O‘zbekiston iqtisodiy
tizimidagi ifodalanishidir.
Kurs ishi mavzusining maqsadi – makroiqtisodiy nisbatlarning nazariy
asoslarini tahlil qilish, ularga ta’sir etuvchi omillarni aniqlash hamda
O‘zbekistondagi mavjud holatni o‘rganib, ularni optimallashtirish bo‘yicha
amaliy takliflar ishlab chiqishdan iborat.
Kurs ishi mavzusining vazifalari

6 Makroiqtisodiy nisbatlar va ularning mohiyatini yoritish;
 Asosiy makroiqtisodiy nisbatlarni tahlil qilish;
 Nisbatlarga ta’sir qiluvchi demografik, siyosiy va iqtisodiy omillarni
aniqlash;
 O‘zbekistondagi makroiqtisodiy nisbatlarning hozirgi holatini tahlil qilish;
 Ularni optimallashtirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqish.
Kurs ishi mavzusining tuzilishi Kurs ishi kirish, ikkita asosiy bob, har bir
bobda uchta kichik bo‘lim, xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan iborat.
I BOB. Makroiqtisodiy nisbatlarning mohiyati va turlari
1.1. Makroiqtisodiy tahlil va nisbatlar tushunchasi
Makroiqtisodiy tahlil – bu milliy iqtisodiyot miqyosida sodir bo‘layotgan
iqtisodiy jarayon va hodisalarni o‘rganish, ularning sabab va oqibatlarini
aniqlash, iqtisodiy siyosat yuritish uchun zarur ma’lumotlarni ishlab chiqish
usulidir. Ushbu tahlil yordamida iqtisodiyotning umumiy holati, o‘sish
sur’atlari, inflyatsiya darajasi, ishsizlik darajasi, investitsiyalar oqimi, iste’mol
va jamg‘arma hajmi, tashqi savdo saldosi kabi ko‘rsatkichlar chuqur
o‘rganiladi.
Makroiqtisodiy tahlilning asosiy vazifalaridan biri – iqtisodiy ko‘rsatkichlar
o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlash va ular orasidagi nisbatlarni baholashdir.
Aynan mana shu nisbatlar asosida iqtisodiy siyosat yuritiladi, muammolar
aniqlanadi va iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish choralarini ishlab chiqish
imkoniyati yuzaga keladi.
Makroiqtisodiy nisbatlar deganda iqtisodiyotdagi asosiy ko‘rsatkichlar
o‘rtasidagi nisbiy bog‘liqlik tushuniladi. Bunga, masalan, yalpi ichki mahsulot
(YaIM) va investitsiyalar o‘rtasidagi nisbat, iste’mol va jamg‘arma o‘rtasidagi
nisbat, eksport-import ko‘rsatkichlari o‘rtasidagi nisbat, davlat xarajatlari va

7budjet daromadlari o‘rtasidagi nisbatlar kiradi. Ushbu nisbatlar orqali
iqtisodiyotda resurslarning qanchalik samarali taqsimlangani, talab va taklif
muvozanati, moliyaviy barqarorlik darajasi aniqlanadi.
Makroiqtisodiy nisbatlar – iqtisodiy muvozanatni anglashda asosiy vositadir.
Ular iqtisodiyotning sog‘lom yoki beqaror holatda ekanini baholashda xizmat
qiladi. Misol uchun, agar investitsiyalarning YaIMga nisbati ortayotgan bo‘lsa,
bu iqtisodiyotda kapital qo‘yilmalarning faolligi oshayotganini bildiradi, bu esa
kelajakda ishlab chiqarish salohiyatining kengayishiga olib keladi. Aksincha,
agar import hajmining eksportga nisbati haddan ortiq baland bo‘lsa, bu tashqi
savdo nomutanosibligini ko‘rsatadi va bu holat valyuta kursiga bosim
o‘tkazishi, tashqi qarz ortishiga olib kelishi mumkin.
Makroiqtisodiy nisbatlar bir nechta asosiy guruhlarga ajratiladi:
Ishlab chiqarish nisbatlari – YaIMga nisbatan sanoat, qishloq xo‘jaligi,
qurilish, xizmatlar sohasi ulushi.
Iste’mol va jamg‘arma nisbatlari – aholi daromadining iste’molga va
jamg‘armaga yo‘naltirilgan qismi.
Davlat moliyasi nisbatlari – davlat budjeti daromadlari va xarajatlari, byudjet
taqchilligi, soliq tushumlarining YaIMdagi ulushi.
Tashqi iqtisodiy faoliyat nisbatlari – eksport-import o‘rtasidagi nisbat, to‘lov
balansi, tashqi qarz va xalqaro valyuta zaxiralari hajmi.
Investitsiya nisbatlari – asosiy kapitalga investitsiyalar hajmining YaIMdagi
ulushi, xorijiy investitsiyalar ulushi.
Makroiqtisodiy tahlilda ushbu nisbatlardan foydalanish davlatga quyidagi
afzalliklarni beradi:
 Iqtisodiy siyosatni shakllantirish va tahlil qilish;
 Davlat byudjetini rejalashtirish;
 Ijtimoiy siyosat yo‘nalishlarini aniqlash;
 Investitsiya muhitini baholash;
 Tashqi iqtisodiy siyosat va valyuta kursi bo‘yicha qarorlar qabul qilish.

8Makroiqtisodiy tahlil shuningdek, statistik usullar, graflar, ko‘rsatkichlar
dinamikasi asosida olib boriladi. Masalan, YaIMning yillik o‘zgarish sur’ati,
inflyatsiya darajasi, ishsizlik koeffitsienti, real foiz stavkasi, eksport-importning
saldosi kabi ko‘rsatkichlar har yili monitoring qilinadi. Ularning o‘zgarishi
asosida mamlakat iqtisodiy muvozanatga yaqinlashayotganmi yoki undan
uzoqlashayotganmi – degan savollarga javob topiladi.Shuni alohida ta’kidlash
joizki, makroiqtisodiy nisbatlar faqat statik ko‘rsatkichlar bilan emas, balki
ularning vaqt bo‘yicha o‘zgarish dinamikasi bilan ham baholanadi. Bu esa real
tahlilga asoslangan iqtisodiy prognozlarni tuzish imkonini yaratadi. Misol
uchun, investitsiyalarning o‘sish sur’atlari, aholi iste’mol xarajatlarining
o‘zgarishi yoki inflyatsiya darajasidagi siljishlar makroiqtisodiy barqarorlikni
aniqlashda muhim rol o‘ynaydi.
Makroiqtisodiy nisbatlar, shuningdek, xalqaro solishtirma tahlilda ham keng
qo‘llaniladi. Masalan, bir davlatning YaIMga nisbatan sog‘liqni saqlash
xarajatlari yoki ta’limga yo‘naltirilgan mablag‘lar ulushi boshqa mamlakatlar
bilan taqqoslanadi. Bu orqali davlatning ijtimoiy siyosatga qanchalik e’tibor
qaratayotgani aniqlanadi.
O‘zbekistonda ham so‘nggi yillarda makroiqtisodiy ko‘rsatkichlar va
ularning nisbatlari muntazam ravishda tahlil qilinmoqda. Moliya vazirligi,
Iqtisodiyot va moliya vazirligi, Davlat statistika qo‘mitasi va boshqa idoralar
muntazam ravishda statistik ma’lumotlar e’lon qilmoqda. Ayniqsa, yalpi ichki
mahsulot, inflyatsiya, aholining real daromadlari, eksport-import balansi,
investitsiyalar hajmi, tashqi qarz darajasi kabi asosiy ko‘rsatkichlar bo‘yicha
nisbiy tahlillar olib borilmoqda. Shunday qilib, makroiqtisodiy tahlil va
nisbatlar iqtisodiyotning zamonaviy bosqichidagi eng muhim analitik
vositalardan biri hisoblanadi. Ular nafaqat mavjud iqtisodiy holatni baholashga,
balki kelajakda yuzaga keladigan iqtisodiy xatarlarni oldindan ko‘ra olishga,
ularni bartaraf etish bo‘yicha chora-tadbirlar ishlab chiqishga xizmat qiladi.

9Mamlakat iqtisodiy siyosatining barqarorligi ham aynan ana shu tahlil va
nisbatlar asosida quriladi.
1.2. Makroiqtisodiy nisbatlarning asosiy ko‘rinishlari (YaIM,
investitsiya, iste’mol, eksport-import nisbatlari)
Makroiqtisodiy nisbatlar – bu davlat iqtisodiyotining asosiy tarkibiy qismlari
o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni ifodalovchi ko‘rsatkichlardir. Ular iqtisodiy
barqarorlikni ta’minlashda, iqtisodiy siyosatni shakllantirishda va iqtisodiy
qarorlar qabul qilishda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi. Bunday nisbatlar
yordamida iqtisodiy jarayonlar muvofiqligi, resurslardan foydalanish
samaradorligi va iqtisodiy o‘sish sur’atlari baholanadi.
Makroiqtisodiy nisbatlarning asosiy ko‘rinishlari tarkibiga quyidagilar kiradi:
yalpi ichki mahsulot (YaIM) va uning tarkibiy qismlari bo‘yicha nisbatlar;
investitsiya va jamg‘arma koeffitsientlari; iste’mol xarajatlarining YaIMga
nisbati; eksport va importning o‘zaro bog‘liqligi, ya’ni tashqi savdo balansining
tuzilishi.
1. YaIM nisbatlari
YaIM — mamlakatda bir yil davomida ishlab chiqarilgan barcha yakuniy
mahsulot va xizmatlar qiymatidir. U iqtisodiyotning umumiy hajmini, ishlab
chiqarish quvvatini hamda iqtisodiy o‘sish darajasini aks ettiradi. YaIM
tarkibida quyidagi asosiy komponentlar ajratiladi: iste’mol (C), investitsiya (I),
davlat xarajatlari (G), sof eksport (X-M).
Shunday qilib, YaIM formula ko‘rinishida ifodalanadi:
YaIM = C + I + G + (X – M)
YaIM tarkibiy nisbatlari yordamida iqtisodiy struktura tahlil qilinadi.
Masalan, agar iste’molning YaIMdagi ulushi 60–70% atrofida bo‘lsa, bu aholi
turmush darajasi yuqoriligidan dalolat beradi. Aksincha, investitsiyaning ulushi
yuqori bo‘lsa, bu iqtisodiy o‘sish uchun resurslarning safarbar qilinganini
bildiradi.

102. Investitsiya nisbatlari
Investitsiyalar iqtisodiy o‘sishning asosiy manbai sifatida qaraladi. Ular asosiy
kapitalni yangilash, yangi texnologiyalar joriy etish va yangi ish o‘rinlari
yaratishda muhim o‘rin tutadi.
Makroiqtisodiy nisbat sifatida investitsiyaning YaIMdagi ulushi hisoblanadi.
Misol uchun, investitsiya/YaIM = (I/YaIM) * 100%. Rivojlangan
mamlakatlarda bu ko‘rsatkich odatda 20–25% atrofida bo‘ladi. Rivojlanayotgan
davlatlarda esa, bu nisbat ko‘proq bo‘lishi mumkin, chunki iqtisodiyot o‘sish
bosqichida bo‘ladi.
3. Jamg‘arma nisbatlari
Jamg‘armalar – bu iste’mol qilinmagan daromadning bir qismidir. Ular
investitsiyalar uchun moliyaviy manba hisoblanadi. Jamg‘arma/YaIM nisbati
orqali aholining moliyaviy barqarorligi, kreditga qaramlik darajasi va iqtisodiy
ehtiyotkorlik baholanadi. Yuqori jamg‘arma darajasi uzoq muddatli iqtisodiy
barqarorlikni ta’minlaydi.
4. Iste’mol xarajatlari nisbatlari
Aholi iste’mol xarajatlarining YaIMga nisbati makroiqtisodiy siyosatning
muhim yo‘nalishlaridan biridir. Bu nisbat orqali iqtisodiy faollik, aholi
daromadlari va sarf-harajat odatlari baholanadi. Odatda rivojlangan
mamlakatlarda bu nisbat 60–70% atrofida bo‘lsa, ayrim rivojlanayotgan
davlatlarda 80% gacha yetadi. Yuqori iste’mol ulushi iqtisodiy faollikni
bildiradi, ammo jamg‘arma va investitsiyalarga salbiy ta’sir ko‘rsatishi
mumkin.
5. Eksport-import nisbatlari (tashqi savdo balanslari)
Tashqi savdo makroiqtisodiy tizimda katta ahamiyatga ega. Eksport-import
nisbatlari mamlakatning tashqi iqtisodiy holatini ko‘rsatadi. Agar eksport
importdan yuqori bo‘lsa, bu ijobiy savdo balansini bildiradi va valyuta
zaxiralari ortib boradi. Aksincha, import eksportdan yuqori bo‘lsa, bu savdo
defitsitiga olib keladi.

11Eksport/YaIM va Import/YaIM kabi nisbatlar xalqaro iqtisodiy aloqalarni
baholashda ishlatiladi. Shuningdek, sof eksport (X–M)/YaIM nisbati orqali
to‘lov balansi va tashqi savdo muvozanati aniqlanadi.
6. Fiskal va monetar nisbatlar
Fiskal nisbatlar davlat byudjeti xarajatlari va daromadlarining YaIMdagi
ulushini ko‘rsatadi. Masalan, budjet defitsiti/YaIM = (Defitsit/YaIM)*100%.
Monetar nisbatlarga esa pul massasi va inflyatsiya darajasi kiradi.
7. Ishsizlik va inflyatsiya darajasi
Ishsizlik darajasi umumiy mehnat resurslariga nisbatan ishlamayotganlar
ulushini ifodalaydi. Inflyatsiya esa narxlar darajasining o‘sishini bildiradi.
Ushbu ikkala ko‘rsatkich ham makroiqtisodiy muvozanatga bevosita ta’sir
ko‘rsatadi. makroiqtisodiy nisbatlar iqtisodiyotning murakkab tizimini
soddalashtirib, tahlil qilish va taqqoslash imkonini beradi. Har bir nisbat
o‘zining mohiyati, o‘lchov birligi va tahlil obyekti bilan muhimdir. Ular nafaqat
hozirgi iqtisodiy holatni aks ettiradi, balki kelajakdagi iqtisodiy tendensiyalarni
ham bashorat qilishga xizmat qiladi. Shu bois, makroiqtisodiy nisbatlarning
asosiy ko‘rinishlarini to‘g‘ri tahlil qilish iqtisodiy siyosatning asosiy vositasidir.
1.3. Makroiqtisodiy nisbatlarning iqtisodiy barqarorlikdagi o‘rni
Makroiqtisodiy nisbatlar har bir davlatning iqtisodiy holatini aniqlashda va
uzoq muddatli iqtisodiy siyosatni shakllantirishda asosiy o‘rin tutadi. Iqtisodiy
barqarorlik deganda, iqtisodiyotda muvozanatli o‘sish, past inflyatsiya, bandlik
darajasi yuqoriligi va tashqi savdo muvozanatini saqlash holatlari tushuniladi.
Bu ko‘rsatkichlarning o‘zaro nisbatlari esa iqtisodiy barqarorlikka erishishda va
uni saqlab qolishda muhim omil hisoblanadi.
Birinchi navbatda, YaIM (yalpi ichki mahsulot) va uning tarkibiy
qismlarining o‘zaro nisbatlari iqtisodiyotning ichki dinamikasini ko‘rsatadi.
Masalan, YaIMga nisbatan iste’mol, investitsiya va davlat xarajatlari ulushi
qanday bo‘lishi mamlakat iqtisodiy modelining qaysi yo‘nalishga asoslanganini
bildiradi. Iste’mol ulushi yuqori bo‘lsa, iqtisodiyot ichki talabga tayanadi;

12investitsiya ulushi yuqori bo‘lsa, bu iqtisodiyotning uzoq muddatli rivojlanishga
yo‘naltirilganidan darak beradi.
Shuningdek, investitsiya/YaIM nisbati iqtisodiy o‘sish salohiyatini
belgilovchi ko‘rsatkichlardan biridir. Agar bu nisbat yuqori bo‘lsa, bu iqtisodiy
tizimda innovatsion loyihalar, infratuzilma va sanoat rivojlanishiga e’tibor
yuqoriligidan darak beradi. Aksincha, past investitsiya nisbati iqtisodiy
sustkashlik yoki tashqi investitsiyalarning kamligini ko‘rsatadi.
Tashqi savdo nisbatlari – ya’ni eksport-import balansi va tashqi savdo
aylanmasining YaIMdagi ulushi – esa mamlakatning jahon iqtisodiyotiga
integratsiya darajasini bildiradi. Mamlakat eksporti importdan yuqori bo‘lsa, bu
to‘lov balansida ijobiy saldoga olib keladi va milliy valyutaning
mustahkamligini ta’minlaydi. Aksincha, import eksportdan yuqori bo‘lsa, bu
inflyatsion bosimni oshirishi va iqtisodiy barqarorlikni zaiflashtirishi mumkin.
Inflyatsiya va ishsizlik o‘rtasidagi nisbiy muvozanat, ya’ni “Filips egri
chizig‘i” orqali iqtisodiy barqarorlik baholanadi. Past inflyatsiya darajasi va
me’yordagi ishsizlik – makroiqtisodiy barqarorlikning muhim ko‘rsatkichidir.
Aynan shu nisbatlar davlat tomonidan amalga oshiriladigan fiskal va monetar
siyosatga yo‘naltiruvchi bo‘ladi.
Moliyaviy barqarorlikni baholashda davlat qarzining YaIMga nisbati ham
muhimdir. Bu ko‘rsatkich xalqaro miqyosda ham qattiq nazorat qilinadi.
Masalan, Yevropa Ittifoqi davlatlarida davlat qarzining YaIMga nisbati 60%dan
oshmasligi kerak. O‘zbekistonda ham ushbu nisbat 40% atrofida saqlanmoqda,
bu esa iqtisodiy xavfsizlik darajasining barqarorligidan dalolat beradi.
Quyidagi jadvalda makroiqtisodiy nisbatlarning iqtisodiy barqarorlikka ta’siri
bo‘yicha qisqacha tahlil keltirilgan:
Jadval 1. Makroiqtisodiy nisbatlar va ularning iqtisodiy barqarorlikka ta’siri
Makroiqtisodiy nisbat Optimal
qiymati Iqtisodiy barqarorlikka ta’siri
Investitsiya/YaIM 25–30% Yuqori bo‘lsa, iqtisodiy o‘sish

13Makroiqtisodiy nisbat Optimal
qiymati Iqtisodiy barqarorlikka ta’siri
sur’atlari tezlashadi
Iste’mol/YaIM 55–70% Ichki talab barqarorligini bildiradi
Eksport/Import nisbati >1 Tashqi savdo saldosi ijobiy bo‘lsa,
valuta barqarorligi ta’minlanadi
Davlat qarzi/YaIM <60% Past qarz darajasi moliyaviy
xavfsizlikni ta’minlaydi
Inflyatsiya/ishsizlik
nisbatlari Muvozanatda Monetar siyosat samaradorligini
ifodalaydi
Jamg‘arma/YaIM >20% Kelajakdagi investitsion
salohiyatni ko‘rsatadi
Shu bilan birga, ushbu nisbatlar hukumatga makroiqtisodiy siyosatni
belgilashda va korrigirovka qilishda asos bo‘lib xizmat qiladi. Ulardan
foydalanib, fiskal siyosat yo‘nalishlari aniqlanadi, soliq stavkalari
optimallashtiriladi va davlat xarajatlari samarali boshqariladi. Shu tariqa,
iqtisodiy barqarorlikka erishishda makroiqtisodiy nisbatlar asosiy ko‘rsatkich
sifatida namoyon bo‘ladi. makroiqtisodiy nisbatlar nafaqat statistik
ko‘rsatkichlar majmui, balki ular orqali iqtisodiy rivojlanishning holati,
barqarorlik darajasi va istiqbollari baholanadi. Har bir nisbat ma’lum bir sektor
yoki omilning ahamiyatini ifodalaydi va ularning uyg‘unligi orqali barqaror va
raqobatbardosh iqtisodiy muhit shakllanadi.

14II BOB. Makroiqtisodiy nisbatlarga ta’sir etuvchi omillar va
O‘zbekistondagi holat
2.1. Demografik, ijtimoiy va siyosiy omillarning ta’siri
Makroiqtisodiy nisbatlarga ta’sir etuvchi omillar turli yo‘nalishlarda va
miqyosda namoyon bo‘lishi mumkin. Bu omillar orasida demografik, ijtimoiy
va siyosiy omillar alohida o‘ringa ega. Har birining o‘ziga xos xususiyatlari bor
va ular makroiqtisodiy ko‘rsatkichlarning shakllanishi, dinamikasi va
barqarorligiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Ayniqsa, aholi soni, yosh tarkibi,
bandlik darajasi, siyosiy barqarorlik va ijtimoiy siyosat kabi elementlar
iqtisodiy faoliyatning asosiy tarkibiy qismlarini belgilaydi.
Demografik omillar orasida aholining soni, o‘sish sur’ati, urbanizatsiya
darajasi, mehnatga layoqatli aholi ulushi va migratsiya oqimlari eng muhim
ko‘rsatkichlar hisoblanadi. Masalan, aholining tez o‘sishi mehnat resurslarini
ko‘paytiradi, bu esa ishlab chiqarish hajmiga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Shu bilan birga, demografik bosim (ya’ni, mehnatga layoqatli bo‘lmagan

15qatlamning ulushi ortishi) ijtimoiy yuklamalarni oshiradi, bu esa davlat
byudjetiga bosim keltiradi.
Shuningdek, yosh tarkibi iqtisodiy strategiyalarni belgilashda muhim rol
o‘ynaydi. Yosh aholining ko‘pligi ta’lim, sog‘liqni saqlash va ish o‘rinlarini
yaratishga bo‘lgan ehtiyojni oshiradi. Aksincha, aholining qarishi nafaqalar va
tibbiy xizmatlarga bo‘lgan talabni ko‘paytiradi. Bu holat davlat moliyasi va
makroiqtisodiy nisbatlarda sezilarli o‘zgarishlarga olib keladi. Masalan,
O‘zbekistonda aholining o‘rtacha yoshi 29–30 yosh atrofida bo‘lib, bu mehnat
bozorida katta salohiyat mavjudligini anglatadi.
Ijtimoiy omillar esa jamiyatda ijtimoiy tenglik, bandlik, ta’lim darajasi,
sog‘liqni saqlash tizimi rivoji va ijtimoiy infratuzilmaning holatiga bog‘liq.
Agar aholi o‘rtasida ijtimoiy tenglik yuqori bo‘lsa, bu iqtisodiy faollik va
investitsion muhitga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Bandlik darajasining oshishi
iste’mol darajasini ko‘taradi, bu esa ichki talabni oshiradi va natijada YaIMning
o‘sishiga hissa qo‘shadi.
Aholining ta’lim darajasi ham iqtisodiyotga uzviy ta’sir ko‘rsatadi. Yuqori
malakali ishchi kuchi texnologik yangilanish, innovatsiyalar va ishlab chiqarish
samaradorligining oshishiga olib keladi. Shu bilan birga, sog‘lom aholi
salohiyati ishlab chiqarish jarayonida yuqori mehnat unumdorligini ta’minlaydi.
Bu esa makroiqtisodiy nisbatlarda, ayniqsa, YaIM va ishlab chiqarish
tarmoqlarining ulushi ko‘rsatkichlarida o‘z aksini topadi.
Siyosiy omillar esa davlat boshqaruvi sifati, siyosiy barqarorlik, qonunchilik
tizimi va davlatning iqtisodiy ishtirok darajasi bilan belgilanadi. Siyosiy
barqarorlik – bu sarmoyadorlar uchun eng muhim omillardan biri bo‘lib, u
iqtisodiy ishonch va o‘sishni kafolatlaydi. Davlatning qonunchilik va byudjet
siyosati, moliyaviy tartibga solish uslublari makroiqtisodiy muvozanatga
bevosita ta’sir qiladi.
O‘zbekistonda so‘nggi yillarda olib borilayotgan siyosiy islohotlar, jumladan,
iqtisodiyotning liberallashuvi, ochiq bozor iqtisodiyotiga o‘tish siyosati, soliq

16va bojxona islohotlari makroiqtisodiy nisbatlarga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda.
Masalan, investitsiyalar hajmining oshishi, iqtisodiy o‘sish sur’atining
barqarorlashuvi, eksport salohiyatining kengayishi bevosita siyosiy islohotlar
samarasidir.
Siyosiy muhitning barqarorligi va samarali davlat boshqaruvi tashqi
investitsiyalar jalb etish imkoniyatini oshiradi. Bu esa kapital taqsimoti, ishlab
chiqarish va ish o‘rinlarini yaratish ko‘rsatkichlarida yaqqol seziladi. Shu
sababli, siyosiy muhit makroiqtisodiy nisbatlarga bevosita va bilvosita ta’sir
etuvchi eng muhim omillardan biridir.
Makroiqtisodiy nisbatlar mamlakat iqtisodiy salohiyati va rivojlanish
sur’atlarini aniqlashda muhim omillardan biridir. Bu nisbatlarga turli omillar,
xususan demografik, ijtimoiy va siyosiy holatlar bevosita yoki bilvosita ta’sir
ko‘rsatadi. O‘zbekiston iqtisodiyoti 2022–2025 yillar oralig‘ida ham
demografik o‘sish, ijtimoiy siyosatlarning faol amalga oshirilishi hamda siyosiy
barqarorlik asosida o‘zining asosiy makroiqtisodiy ko‘rsatkichlarini saqlab
qolishga harakat qilgan.
2022-yilda O‘zbekiston aholisining umumiy soni 36 milliondan oshdi.
Aholining yillik o‘sish sur’ati 1,7 foizni tashkil etdi. Bu demografik o‘sish ichki
iste’molga bo‘lgan talabni oshirdi, natijada YaIM tarkibida iste’mol
xarajatlarining ulushi 59,3 foizni tashkil etdi. Aholining ko‘payishi
makroiqtisodiy nisbatlarga ikki yo‘nalishda ta’sir ko‘rsatdi: birinchidan, mehnat
resurslari ko‘paydi; ikkinchidan, byudjet xarajatlari ijtimoiy sohalarga (ta’lim,
sog‘liqni saqlash) yo‘naltirildi.
2023-yilda O‘zbekistonda demografik o‘sish tendensiyasi davom etdi. Aholi
soni 37,3 millionga yetdi. Mehnatga layoqatli aholi sonining ortishi Yalpi ichki
mahsulotning ishlab chiqarish sektorida qo‘shimcha ishchi kuchi talabini
kuchaytirdi. Shu yili O‘zbekistonning YaIM hajmi 888,3 trillion so‘mni tashkil
etdi, bunda investitsiyalarning YaIMdagi ulushi 34 foizga yetdi. Aholining
o‘sishi esa uy-joy, oziq-ovqat mahsulotlari va kommunal xizmatlar bo‘yicha

17iste’mol hajmini oshirib, iste’mol – investitsiya nisbati barqaror holatda
saqlanishiga sabab bo‘ldi.
Ijtimoiy omillar esa makroiqtisodiy nisbatlarga ko‘proq davlat budjeti
xarajatlari orqali ta’sir ko‘rsatmoqda. Xususan, 2022–2023 yillarda budjet
xarajatlarining ijtimoiy sohaga yo‘naltirilgan qismi 54–56 foiz atrofida bo‘ldi.
Bu esa iqtisodiy faollikni qo‘llab-quvvatlash, daromadlar va iste’mol o‘sishini
barqarorlashtirishga xizmat qildi. Shu yillarda aholining o‘rtacha oylik
daromadi 2022-yilda 3,3 mln so‘m bo‘lgan bo‘lsa, 2023-yilda bu ko‘rsatkich
3,9 mln so‘mga yetdi. Bu esa umumiy iste’mol darajasining makroiqtisodiy
ko‘rsatkichlarga ta’sirini ko‘rsatadi.
Siyosiy omillar, xususan islohotlar davomiyligi, xalqaro savdo aloqalarining
mustahkamlanishi, qonunchilikdagi izchillik makroiqtisodiy nisbatlarga ijobiy
ta’sir ko‘rsatdi. O‘zbekiston 2022–2023 yillarda Jahon banki va Xalqaro
valyuta jamg‘armasi kabi xalqaro moliyaviy institutlar bilan yaqin hamkorlik
qildi. Bu esa mamlakatga xorijiy investitsiyalar oqimini ta’minlab, investitsiya–
YaIM nisbatining yuqori saqlanishiga zamin yaratdi. Jumladan, 2023-yilda
O‘zbekistonga jalb qilingan to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar hajmi 9
milliard AQSh dollaridan oshdi.

182024-yilda demografik omillar kuchayishda davom etdi. Aholi soni 38,5
millionga yetdi. Aholining yoshi tarkibi jihatidan 65 foizdan ortig‘i mehnatga
layoqatli qatlamga tegishli bo‘lib, bu holat makroiqtisodiy ko‘rsatkichlarga
qo‘shimcha mehnat resurslari orqali ijobiy ta’sir qildi. Shu yili YaIM 982
trillion so‘mni tashkil etdi, iqtisodiy o‘sish sur’ati 6,2 foiz atrofida bo‘ldi.
Ijtimoiy siyosat doirasida kambag‘allikni qisqartirish dasturi, yoshlar bandligini
ta’minlash, xotin-qizlarni ish bilan ta’minlash kabi chora-tadbirlar iqtisodiy
barqarorlikni mustahkamlashda asosiy o‘rin tutdi.
2025-yilda demografik o‘sish sekinlashgan bo‘lsa-da, iqtisodiy
ko‘rsatkichlarga bosimni kamaytirmadi. Aholi soni 39,2 millionga yetdi.
Siyosiy jihatdan barqarorlik, iqtisodiy islohotlarning davomiyligi va xalqaro
iqtisodiy aloqalarning rivojlanishi makroiqtisodiy nisbatlar, ayniqsa eksport-
import muvozanatida muhim rol o‘ynadi. Eksport hajmi 25,4 mlrd dollarni,
import esa 29,8 mlrd dollarni tashkil etdi. Savdo balansi salbiy bo‘lsa-da,

19eksportning tarkibiy o‘zgarishi va qayta ishlovchi sanoat ulushining oshishi
o‘sish zaminini yaratdi.
Quyidagi jadvalda 2022–2025 yillardagi asosiy demografik va iqtisodiy
ko‘rsatkichlar taqqoslamasi keltirilgan
Jadval 2.1. O‘zbekistonda 2022–2025 yillardagi demografik va
makroiqtisodiy asosiy ko‘rsatkichlar
Yi
l Aholi
soni (mln) YaIM
(trln so‘m) O‘sish
sur’ati (%) Investitsiya
ulushi (% YaIM) O‘rtacha oylik
daromad (mln
so‘m)
2022 36,0 774,0 5,7 31,5 3,3
2023 37,3 888,3 5,9 34,0 3,9
2024 38,5 982,0 6,2 35,4 4,4
2025 39,2 1 048,5 6,0 33,8 4,8
Yuqoridagi tahlillar shuni ko‘rsatadiki, demografik o‘sish, ijtimoiy xarajatlar
va siyosiy barqarorlik O‘zbekistonning makroiqtisodiy nisbatlariga kompleks
ta’sir ko‘rsatmoqda. Aholi sonining ortishi ichki bozorning kengayishiga,
ijtimoiy siyosatlar esa aholi daromadlarining oshishiga olib kelmoqda. Siyosiy
barqarorlik esa xorijiy investitsiyalar jalb etilishi orqali investitsiya–YaIM
nisbatining yuqori darajada saqlanishini ta’minlamoqda. Shu asosda
O‘zbekiston makroiqtisodiy barqarorlikni saqlab qolishda demografik, ijtimoiy
va siyosiy omillarning har birini strategik jihatdan inobatga olib bormoqda.

222.2. Bozor infratuzilmasi va davlat siyosatining roli
Bozor iqtisodiyoti rivojlanishida infratuzilma va davlat siyosati o‘zaro uzviy
bog‘liq bo‘lgan muhim tizim elementlari hisoblanadi. Ayniqsa, O‘zbekiston
singari bozor munosabatlariga bosqichma-bosqich o‘tgan davlatlar uchun ushbu
omillar makroiqtisodiy muvozanatni ta’minlashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi.
Bozor infratuzilmasi — bu tovarlar, xizmatlar, moliya vositalari, mehnat
resurslari va boshqa iqtisodiy resurslar harakati uchun zarur sharoitlarni
yaratadigan mexanizmlar, institutlar va tizimlar majmuasidir. Davlat siyosati
esa ushbu infratuzilmani shakllantirish, uni qo‘llab-quvvatlash va tartibga solish
funksiyalarini bajaradi.
Bozor infratuzilmasining asosiy komponentlari
Bozor infratuzilmasining asosiy qismlarini moliyaviy institutlar (banklar,
sug‘urta kompaniyalari, fond bozorlar), savdo-logistika tarmoqlari, axborot
kommunikatsiya texnologiyalari (AKT), ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish
tarmoqlari tashkil etadi. O‘zbekistonda 2022–2025-yillar davomida bozor
infratuzilmasini isloh qilishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Xususan,
“O‘zbekiston–2030” strategiyasi doirasida zamonaviy bank xizmatlarini joriy
etish, elektron savdo platformalarini kengaytirish, transport-kommunikatsiya
yo‘llarini yangilashga doir qator loyihalar amalga oshirilmoqda.
Misol uchun, 2023-yilda respublikada 6 ta yangi logistika markazi ishga
tushirildi, bu ichki bozorlarda narx barqarorligini ta’minlash va eksport-import
oqimini soddalashtirishda muhim rol o‘ynadi. 2022-yilda AKT infratuzilmasiga
investitsiyalar hajmi 4,2 trillion so‘mni tashkil etgan bo‘lsa, 2024-yil yakuniga
qadar bu ko‘rsatkich 6,1 trillion so‘mga yetdi. Bu esa raqamli xizmatlar
tarmog‘ining keskin kengayishiga olib keldi.
Davlat siyosatining roli
Davlat siyosati bozor infratuzilmasini rivojlantirishda strategik vazifalarni
bajaradi. Birinchi navbatda, davlat qonunchilik bazasini mustahkamlab, xususiy
sektor va xorijiy investorlar uchun ishonchli muhit yaratadi. Ikkinchidan,

23byudjet mablag‘lari va xalqaro moliyaviy institutlar vositalari orqali yirik
infratuzilma loyihalarini moliyalashtiradi. Uchinchidan, davlat tartibga soluvchi
mexanizmlar orqali infratuzilmaviy tengsizlikni kamaytirish, mintaqalararo
farqlarni yo‘qotishga harakat qiladi.
2022-yilda hukumat tomonidan “Bozor infratuzilmasini rivojlantirish
dasturi–2026” qabul qilindi. Ushbu dasturning asosiy yo‘nalishlaridan biri —
viloyatlarda logistika zanjirlarini yaratish, eksport faoliyatini yengillashtirish va
qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining bozorlarga chiqishini tezlashtirishdir.
Masalan, 2023-yilda Farg‘ona vodiysida tashkil etilgan zamonaviy agro-
logistika markazi orqali 142 ming tonna meva-sabzavot mahsulotlari Rossiya,
Qozog‘iston va BAA davlatlariga eksport qilindi.
Bozor infratuzilmasining iqtisodiy samaradorligi Tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki, bozor infratuzilmasi darajasi yuqori bo‘lgan hududlarda YaIM
(yalpi ichki mahsulot) o‘sish sur’atlari yuqori bo‘ladi. 2022–2024-yillarda
Toshkent shahri va Toshkent viloyatida logistika, AKT va bank xizmatlari
sezilarli darajada rivojlandi, natijada ushbu hududlarning YaIM hajmi 3 yilda
22 foizga oshdi. Aksincha, infratuzilmaviy jihatdan cheklangan hududlarda
(masalan, Qoraqalpog‘iston Respublikasi, Surxondaryo viloyati) bu ko‘rsatkich
o‘rtacha 10–13 foiz atrofida bo‘ldi.

24Statistik ma’lumotlarga ko‘r a:
Yil Bozor
infratuzilmasiga
investitsiya (trln so‘m) AKT
qamrovi
(%) Logistika
samaradorligi
indeksi (LPI) Eksport
hajmi (mlrd
$)
2022 8,1 65 2.45 19,2
2023 9,7 72 2.67 21,4
2024 11,3 78 2.81 23,9
2025
* 12,8 (prognoz) 84 3.00 (prognoz) 26,0
(prognoz)
Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, bozor infratuzilmasi rivojlanishi eksport
salohiyati va iqtisodiy raqobatbardoshlikni oshirishda muhim omil hisoblanadi.
Davlat siyosatining raqamlashtirish va kreditlashdagi o‘rni
2022–2024-yillar davomida raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish davlat
siyosatining markaziy yo‘nalishiga aylandi. “Raqamli O‘zbekiston – 2030”
dasturi asosida 250 dan ortiq davlat xizmatlari elektron shaklga o‘tkazildi. Bu
esa byurokratiya va korrupsiyani kamaytirish bilan birga, biznes sub’yektlariga
qulaylik yaratdi.
Bank sektori orqali mikro va kichik biznesni kreditlash sohasida ham sezilarli
siljishlar kuzatildi. 2022-yilda 45 trln so‘m kredit ajratilgan bo‘lsa, 2024-yilda
bu ko‘rsatkich 64 trln so‘mga yetdi. Davlat kafolatlari asosida taqdim etilgan
kreditlar infratuzilma obyektlari qurilishi va modernizatsiyasida hal qiluvchi
ahamiyat kasb etdi.
Bozor infratuzilmasi va mintaqaviy rivojlanish
Davlat siyosatining muhim ustuvor yo‘nalishlaridan biri — mintaqalar
o‘rtasida iqtisodiy tenglikni ta’minlashdir. Infratuzilma loyihalari bu borada
katta rol o‘ynaydi. Masalan, “Toshkent–Andijon” avtomobil yo‘li
rekonstruksiyasi, “Toshkent–Farg‘ona” temir yo‘l tarmog‘i kengaytirilishi
transport-logistika tizimining yuksalishiga olib keldi. Shu bilan birga, viloyat

25markazlarida tashkil etilgan “Texnoparklar” yangi ish o‘rinlari yaratib, mahalliy
innovatsion faoliyatni rag‘batlantirmoqda.
Qoraqalpog‘iston Respublikasida 2024-yil oxirida yakunlangan 120 km
uzunlikdagi magistral yo‘l loyihasi orqali tovar aylanishi 1,7 baravarga oshdi.
Buxoro viloyatida esa “Yashil logistika” markazi tashkil etildi, bu mintaqada
ekologik transport infratuzilmasi rivojiga hissa qo‘shmoqda.bozor
infratuzilmasi va davlat siyosati O‘zbekiston iqtisodiy barqarorligi va
o‘sishining strategik omillaridandir. Infratuzilma investitsiyalari, zamonaviy
texnologiyalar, logistik tizimlar, bank-moliya institutsiyalari va davlatning
tartibga soluvchi faoliyati o‘zaro uyg‘unlashgan holda milliy iqtisodiyot
raqobatbardoshligini oshirishga xizmat qilmoqda.
2025-yil va undan keyingi davr uchun belgilangan maqsadlar — infratuzilma
rivojini izchil davom ettirish, raqamli transformatsiyani chuqurlashtirish va
davlat siyosatini barqarorlikka yo‘naltirish orqali O‘zbekistonni mintaqaviy
iqtisodiy markazlardan biriga aylantirishga qaratilgan.
2.3. O‘zbekistonda makroiqtisodiy nisbatlarning shakllanishi va ularni
optimallashtirish yo‘llari
O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishganidan so‘ng o‘z milliy
iqtisodiyotini shakllantirish yo‘lida bir qator islohotlarni amalga oshirdi.
Ayniqsa, so‘nggi yillarda olib borilayotgan iqtisodiy siyosatning asosiy
yo‘nalishlaridan biri bu makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlash va
makroiqtisodiy nisbatlarni optimallashtirishdan iborat bo‘lib kelmoqda.
Makroiqtisodiy nisbatlar deganda, yalpi ichki mahsulot (YaIM), davlat byudjeti
daromadlari va xarajatlari, inflyatsiya darajasi, eksport-import balansi, bandlik
va ishsizlik ko‘rsatkichlari kabi asosiy ko‘rsatkichlar o‘rtasidagi nisbatlar
tushuniladi.
Makroiqtisodiy nisbatlar mamlakat iqtisodiyotining umumiy sog‘lomligi,
barqarorligi hamda rivojlanish istiqbollarini belgilab beradi. Ularning
shakllanishida esa iqtisodiy siyosat, bozor infratuzilmasi, demografik omillar,

26global iqtisodiy o‘zgarishlar, moliyaviy bozorlar va boshqa omillar muhim rol
o‘ynaydi.
2022–2025-yillar oralig‘ida O‘zbekistonda makroiqtisodiy ko‘rsatkichlar
sezilarli darajada o‘zgarishga yuz tutdi. 2022-yilda mamlakat yalpi ichki
mahsuloti 888,3 trillion so‘mni tashkil etgan bo‘lsa, 2023-yilda bu ko‘rsatkich 1
078,9 trillion so‘mga yetdi. Bu esa 2022-yildan 2023-yilga o‘sish 21,4 foizni
tashkil etganini ko‘rsatadi. Bunday o‘sish, bir tomondan, iqtisodiy islohotlar,
xususan, soliq siyosati, investitsiya muhitining yaxshilanishi va davlat-xususiy
sheriklik asosida amalga oshirilayotgan loyihalarning kengayishi bilan bog‘liq.
Shuningdek, inflyatsiya darajasi ham muhim makroiqtisodiy nisbatlardan biri
hisoblanadi. 2022-yilda inflyatsiya darajasi 12,3% atrofida bo‘lgan bo‘lsa,
2023-yilda u 9,2% gacha pasaydi. 2024-yil prognoziga ko‘ra, bu ko‘rsatkich
8,5% atrofida bo‘lishi kutilmoqda. Inflyatsiyaning pasayishi aholining real
daromadlariga ijobiy ta’sir ko‘rsatib, iqtisodiy ishonchni oshiradi. Inflyatsiya
darajasini nazoratda ushlab turish esa pul-kredit siyosatining samarali amalga
oshirilganidan dalolat beradi.
Makroiqtisodiy nisbatlarda tashqi savdo muvozanati ham katta ahamiyatga
ega. So‘nggi yillarda O‘zbekiston eksport salohiyatini kengaytirishga harakat
qilmoqda. 2023-yil yakunlariga ko‘ra, eksport hajmi 24 milliard AQSh
dollariga yetgan bo‘lsa, import 29 milliard dollarni tashkil etdi. Bu salbiy tashqi
savdo balansini yuzaga keltiradi, lekin bu ayni paytda iqtisodiyotni
modernizatsiya qilish, ishlab chiqarish vositalari va texnologik uskunalar olib
kirilayotganini ko‘rsatadi.
Makroiqtisodiy nisbatlarni optimallashtirish uchun bir necha asosiy
yo‘nalishlar mavjud. Birinchi navbatda, fiskal intizomni kuchaytirish zarur. Bu
davlat byudjetining daromad va xarajat qismlari o‘rtasida muvozanatni saqlash,
davlat qarzining mutanosib darajada ushlab turilishi va moliyaviy intizomni
mustahkamlashni anglatadi. 2023-yilda davlat byudjetining taqchilligi YaIMga

27nisbatan 4,5% ni tashkil etdi. Bu ko‘rsatkich xalqaro mezonlarga nisbatan hali
yuqori sanaladi.
Ikkinchidan, iqtisodiyotning real sektorini, ayniqsa, sanoat, qishloq xo‘jaligi
va xizmat ko‘rsatish sohalarini diversifikatsiya qilish orqali makroiqtisodiy
nisbatlarni barqarorlashtirish mumkin. YaIM tarkibida xizmatlar ulushi 2023-
yilda 38% ni, sanoat ulushi esa 33% ni tashkil etdi. Bu esa iqtisodiyotda
xizmatlar sohasining ustunligi kuchayayotganini ko‘rsatadi. Shuning uchun
ishlab chiqarishni rag‘batlantirish, eksportga yo‘naltirilgan sanoat tarmoqlarini
rivojlantirish zarur.
Uchinchidan, bank-moliya tizimining ishonchliligini oshirish ham
makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlashga xizmat qiladi. Markaziy bankning
hisob stavkasi, tijorat banklarining kredit siyosati va moliyaviy vositalar
infratuzilmasining rivoji bu borada muhim omillardan hisoblanadi. 2024-yilda
Markaziy bank hisob stavkasini 14% darajasida ushlab turishga qaror qildi, bu
esa iqtisodiyotda inflyatsiyani jilovlash va investitsion faollikni qo‘llab-
quvvatlashda muhim rol o‘ynaydi.
To‘rtinchidan, inson kapitaliga investitsiyalarni oshirish orqali mehnat
unumdorligini ko‘tarish lozim. Mehnat resurslarining salohiyati yuqori bo‘lsa,
bu makroiqtisodiy o‘sish ko‘rsatkichlariga bevosita ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
2023-yil yakunlariga ko‘ra, ishsizlik darajasi 8,4% ni tashkil etdi. Ishsizlik
darajasining pasaytirilishi iqtisodiy faollikning oshishini va ijtimoiy
barqarorlikni mustahkamlaydi. Shuningdek, davlatning iqtisodiyotdagi ishtiroki
muvozanatli bo‘lishi lozim. Davlat regulyator sifatida iqtisodiyotni boshqarishi,
lekin bozordagi asosiy harakatlantiruvchi kuch xususiy sektor bo‘lishi kerak.
2023–2025-yillar uchun qabul qilingan "O‘zbekiston – 2030" strategiyasida
aynan xususiy sektorning rivojlanishini qo‘llab-quvvatlash, raqobat muhitini
kuchaytirish va korrupsiyani kamaytirish asosiy yo‘nalishlar sifatida
belgilangan.

28Makroiqtisodiy nisbatlarni optimallashtirish uchun yana bir muhim yo‘nalish
– bu raqamli iqtisodiyotni rivojlantirishdir. Raqamli xizmatlar, elektron tijorat,
fintech texnologiyalar va avtomatlashtirilgan davlat xizmatlari iqtisodiyotning
umumiy samaradorligini oshiradi. Ayniqsa, budjetga tushumlar va
xarajatlarning ochiqligi ta’minlanadi, bu esa fiskal intizomni kuchaytiradi.
Tahlillar shuni ko‘rsatmoqdaki, 2022–2025-yillar oralig‘ida O‘zbekistonda
makroiqtisodiy nisbatlar bosqichma-bosqich barqarorlashmoqda. YaIMning
real o‘sishi, inflyatsiyaning pasayishi, eksport-import balansining ijobiy
dinamikasi, byudjet intizomi va moliyaviy barqarorlik ushbu yo‘nalishdagi
islohotlarning ijobiy samarasini ko‘rsatmoqda. Ammo hali ham bozor
mexanizmlarini chuqurlashtirish, raqobatni kuchaytirish, ijtimoiy sohani isloh
qilish, soliq yukini adolatli taqsimlash kabi yo‘nalishlarda izchil ish olib borish
zarur.

29 Xulosa
Men ushbu kurs ishida “Makroiqtisodiy nisbatlar va unga ta’sir etuvchi
omillar” mavzusini tanlab, uni ilmiy-nazariy va amaliy jihatdan chuqur
o‘rganishga harakat qildim. Bugungi globallashuv va iqtisodiy o‘zgarishlar
davrida makroiqtisodiy nisbatlar har bir mamlakat iqtisodiyotining barqarorligi,
o‘sish sur’atlari hamda ijtimoiy farovonlik darajasini belgilovchi asosiy
ko‘rsatkichlardan biri bo‘lib qolmoqda. Ayniqsa, O‘zbekiston sharoitida bu
nisbatlarni to‘g‘ri shakllantirish va ularni muvozanatli ushlab turish
mamlakatning uzoq muddatli strategik rivojlanish yo‘lida muhim ahamiyat kasb
etadi.
Ish davomida birinchi navbatda demografik, ijtimoiy va siyosiy omillarning
makroiqtisodiy nisbatlarga bo‘lgan ta’sirini tahlil qildim. Statistik
ma’lumotlarga tayangan holda 2022 yildan 2025 yilgacha bo‘lgan davrda
aholining yillik o‘sish sur’ati, bandlik darajasi, urbanizatsiya jarayonlari va
davlat siyosatining iqtisodiy ko‘rsatkichlarga qanday ta’sir qilgani bo‘yicha
chuqur tahlillar olib bordim. Bu davrda ijtimoiy sohalarga yo‘naltirilgan budjet
mablag‘larining ortishi, soliq va pensiya siyosatidagi islohotlar ham
makroiqtisodiy muvozanatni saqlashda muhim omil bo‘ldi.
Keyingi bobda bozor infratuzilmasining rivojlanish darajasi, davlatning
tartibga solish siyosati, moliyaviy institutlar, kredit tizimi, soliqlar, transport va
kommunikatsiya infratuzilmasining makroiqtisodiy nisbatlar shakllanishidagi
o‘rni atroflicha tahlil qilindi. O‘zbekistonda 2022–2025 yillarda olib borilgan
infratuzilmaviy islohotlar – jumladan, sanoat zonalarini tashkil etish, soliq
yukini kamaytirish, “raqamli iqtisodiyot” konsepsiyasining bosqichma-bosqich
joriy qilinishi – iqtisodiy faoliyatda xususiy sektorning faollashishiga va
makroiqtisodiy ko‘rsatkichlarning barqarorlashuviga olib keldi.
So‘nggi bo‘limda esa O‘zbekistonda makroiqtisodiy nisbatlarning
shakllanishi va ularni optimallashtirish bo‘yicha mavjud yo‘nalishlar va
istiqboldagi imkoniyatlar ko‘rib chiqildi. Xususan, yalpi ichki mahsulotning

30(YaIM) sektorlar bo‘yicha tuzilmasi, inflyatsiya va ishsizlik darajalari, tashqi
savdo balansining holati, davlat qarzining YaIMga nisbati, investitsiya
iqlimining baholanishi kabi ko‘rsatkichlar asosida tahlillar o‘tkazildi. Bu borada
monetar siyosatning ehtiyotkorlik bilan yuritilishi, fiskal muvozanatning
saqlanishi, investitsion muhitning yaxshilanishi kabi omillar
optimallashtirishning asosiy vositalari sifatida ko‘rsatildi.
Xulosa qilib aytganda, kurs ishimda makroiqtisodiy nisbatlarning
shakllanishiga ta’sir qiluvchi ko‘plab ichki va tashqi omillarni aniqlab, ularning
har biri bo‘yicha real tahlillar va takliflar berishga harakat qildim. Mening
fikrimcha, O‘zbekistonning barqaror makroiqtisodiy rivojlanishini ta’minlashda
quyidagi yo‘nalishlarga alohida e’tibor qaratish lozim:
Demografik o‘sish sur’atlarini iqtisodiy o‘sish bilan uyg‘unlashtirish;
Bozor infratuzilmasini yanada takomillashtirish;
Moliyaviy barqarorlikni saqlash orqali makroiqtisodiy muvozanatni
mustahkamlash;
Davlat siyosatida ijtimoiy adolat va iqtisodiy samaradorlik o‘rtasidagi
muvozanatni saqlash;
Innovatsion va raqamli texnologiyalarni keng joriy etish orqali ishlab
chiqarish samaradorligini oshirish.
Ushbu kurs ishi davomida olgan bilim va tahliliy ko‘nikmalarim, men uchun
nafaqat ilmiy-amaliy tajriba, balki kelajakdagi iqtisodchi sifatida
shakllanishimda ham muhim o‘rin egallaydi, deb hisoblayman.

31Foydalanilgan adabiyotlar
1) O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Mirziyoyev Shavkat Miromonovich.
2023-yil – Inson qadrini ulug‘lash va faol mahalla yili davlat dasturi
to‘g‘risidagi Farmon. – PF–14-son, 2023-yil 20-yanvar. – Elektron manba:
www.lex.uz
2) O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Mirziyoyev Shavkat Miromonovich.
Yoshlar bandligini ta’minlash va kasbga yo‘naltirish tizimini
takomillashtirish bo‘yicha chora-tadbirlar to‘g‘risida Farmon. – PF–60-son,
2022-yil 20-yanvar. – Elektron manba: www.prezident.uz
3) O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Mirziyoyev Shavkat Miromonovich.
O‘zbekiston–2030 strategiyasi doirasida ishchi kuchining malakasini
oshirish masalalari bo‘yicha nutqi. – 2024-yil 17-oktabr. – Elektron manba:
www.prezident.uz
4) O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ–4739-sonli qarori. Aholining
bandligini ta’minlash va mehnat resurslaridan samarali foydalanish
to‘g‘risida, 2020-yil 10-mart.
5) O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PF–60-son Farmoni. Yoshlar
bandligini oshirish va kasbga yo‘naltirish bo‘yicha chora-tadbirlar, 2022-yil
20-yanvar.
6) “Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish
to‘g‘risida”gi Qonun. Qabul qilingan sana: 1996-yil 26-aprel.
7) O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ–5000-sonli Qarori. 2021-yil
24-fevral.
8) O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ–4720-sonli Qarori. 2015-yil.
9) Xodiev B.M., Karimov X.A. – “Korporativ boshqaruv asoslari”. –
Toshkent: “Iqtisodiyot”, 2021. – 276 bet.
10) Sharipov M.Q. – “O‘zbekiston fond bozorining rivojlanish tendensiyalari”.
– Toshkent: Iqtisodiyot, 2020. – 232 bet.

3211) Vaxabov A.V., Toshpulatov Sh.X. – “Korxona iqtisodiyoti”. – Toshkent:
“Fan va texnologiya”, 2020. – 316 bet.
12) O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi rasmiy sayti: https://stat.uz
13) “Toshkent” Respublika fond birjasining rasmiy hisobotlari: https://uzse.uz
14) “Qimmatli qog‘ozlar bozorini rivojlantirish agentligi” statistik
ma’lumotlari. – 2023-yil.
15) OECD – “Principles of Corporate Governance”, 2020.
16) IFC (International Finance Corporation). – “Corporate Governance
Toolkit”, 2019.
17) Moody’s Investors Service. – “Uzbekistan banking and securities outlook”,
2022.
18) “Yangi O‘zbekiston” gazetasi, 2023-yil, 15-mart soni – “Aksiyadorlik
jamiyatlari: islohotlar va istiqbollar”.
19) O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi axborotnomasi – 2023-yil 2-
chorak.
20) Egamberdiyev A.A. – “O‘zbekiston fond bozorida investor faolligini
oshirish omillari”. – Ilmiy maqola, 2022.
21) Karshiev I.M. – “Korporativ boshqaruv va moliyaviy nazorat
mexanizmlari”. – Toshkent: “Ilm Ziyo”, 2019.
22) Qodirova M.I. – “Moliyaviy menejment asoslari”. – Toshkent: Iqtisodiyot,
2021. – 280 bet.
23) Jahon banki – “Doing Business in Uzbekistan 2022” hisobot.
24) Transparency International – “Corporate Transparency in Emerging
Markets”, 2021.

Макроиқтисодий нисбатлар ва унга таъсир этувчи омиллар | Makroiqtisodiy nisbatlar va unga ta’sir etuvchi omillar

Купить